The Final Conclusion

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening I would like to say something that might serve as the crowning conclusion to all these talks which the good God has enabled us to give during this time we have spent together. Much has been heard and much has been said in the twenty-four talks we have given here, each lasting an hour, with one or two lasting an hour and a half. It is true that many people, as they themselves have admitted—and their words have reached my ears—have discovered many faults in their lives. Some have even made the decision

to correct themselves in some measure and to follow a different path: one that does not prevent them from enjoying all the lawful things God has provided, but leads them to restrict what is unlawful, if not abandon it altogether.

As you know, this is somewhat difficult. Once a person becomes accustomed to certain things, they form a habit, a second nature, and it is difficult to cast them off. Yet people admit that they have either begun to reassess their lives or will do so as much as they can. This...

shows that... or rather, it proves that what was said did not fall into a void. Some, of course, who had already been living a religious life for some time, did not need all that was said because they knew it already. The one who repeated it certainly grew tired, but the one who heard it again was edified. After all, that is what Paul says. Others have been deeply stirred and are considering how, at last, to put right certain things they have not done well until now. It is only natural that a person, influenced both by the evil spirit and by a certain ignorance,

should try, on his own, to find some way of settling these matters. In spiritual life, however, I would like us to understand that there is a law called the law of equivalent reparation. This means that a person must correct the wrong in precisely the sphere and manner in which he committed it. You remember how the elderly father of the Prodigal Son waited for his son and saw him, as the Gospel says, “while he was still a long way off.” To see someone far down a road and recognize that he is returning, you must always be looking in that direction. Otherwise, he will come right up beside you before you see him.

The father looked nowhere else. Whether he stood at a crossroads or along the road, he watched only the direction from which he expected his son; that alone held his attention. You might ask, “If he is coming from this direction, why do you keep looking there?” Because that is the way he left, and that is the way he will return. Some people do not act like this in spiritual matters. They steal from someone, but instead of returning what they stole, they give alms from the stolen property. This is not the proper course. You wronged the person from whom you stole. That property represents another person’s sweat and blood, not your own sweat or labor. You cannot dispose of it; you have no right whatsoever to dispose of what belongs to someone else.

Did God appoint you or me to manage another person’s property? Whatever that person does with what belongs to him, he will answer to God for it. But how can you or I presume to dispose of it? Some say, “I steal from the state; I take from the state, from some wealthy public agency, and so forth.” Have you received some commandment authorizing you to bleed those who have possessions? God said, “You shall not steal.” He did not say, “Do not steal from the poor, but you may steal from the rich.” He did not say, “Do not steal from individuals, but you may steal from the public treasury.” He said nothing of the sort. “You shall not steal.” Who made you judge of when theft is justified? Whatever your ideology, you stole. You were led astray, you did not understand, you were in need—whatever the reason may have been, there are ways to deal with such things. But you fell into sin. Now that you have learned and heard the truth, and since God has left you alive and has not taken your life or cut its thread—since He has

waited for you even though you went your own way—you must now put this matter right. You must put it right both in word and in deed, because when sin is committed, it is committed both against Heaven and against one’s fellow human being. Man stands at a vital meeting point: whatever good he does has an effect in Heaven and upon his neighbor, and whatever evil he does likewise has an effect in Heaven and upon his neighbor. He is therefore called to set both matters right. Toward his neighbor, he must repair the harm and make amends for the moral injury, or whatever else he may have done, by asking forgiveness and, if material possessions are involved, returning them. From God, whose commandment he transgressed, he must ask forgiveness. Then the person is restored. If he does not act in this way, then whatever

else he may do, he is deceiving himself, and on that Day he will discover that he has been deceived. All sins, then, are set right through equivalent reparation, as we have said. A person must take this to heart and understand it. We must also know that sins do not grow old. Sins do not rust, and sins do not wear away, so that we might say, “Ah, so many years have passed now.” Satan keeps the accusation in his hand and will present it as fresh as the day it happened. For even if the Lord God wished to overlook it, He would say, “I cannot do so. Here stands the witness for the prosecution, presenting the charge and telling Me that I am just. How can I commit injustice and wrong him?”

“He served me and listened to me. How can You take him away from me? You have no right to take him if You wish to be called just.” God cannot resort to such trickery or petty cunning. Therefore, since God gives a person this opportunity, he must make use of it—of this advantage God grants him. For if he fails to use it and the curtain falls, as it so often does when we least expect it, we will find ourselves in a terrible predicament. If, then, we refuse to act as we should and put right our weaknesses and sins,

God alone will be proved righteous: “That You may be justified in Your words and prevail when You are judged.” Man, however, will find himself on the opposite shore because he refused to use the means God had shown him. And notice this strange thing—you yourselves will surely have observed it. In everything concerning his body, his needs, his illness, his education, and so forth, a person acts with minute care. But when it comes to matters of the soul and of sin, he devises his own regimen and looks for ways to justify his sins. You heard last night, when we concluded the talk with that incident from the life of Saint Ephrem the Syrian, how, when he was young, he had become responsible—unintentionally, one might say, though I do not know, perhaps it truly was unintentional—for causing a poor woman to mourn

for years over a little pig and its young. When he found himself in prison, what did the Angel tell him? “Everything I had,” he said, “I sold and gave to the poor.” “You still owe the full price of the animal,” the Angel told him. “What you gave away was almsgiving, but this remains a debt you must repay.” Therefore, no matter how much almsgiving you give or what you build—churches, hospitals, orphanages—or how many people you save physically, do whatever you wish: you will not cover even one sin. You will still owe that debt. Even if God gave a man a thousand years of life and he lived on roots for all those thousand years, he could not blot out a single sin. My beloved, sins are not blotted out by human goodness.

Sin concerns God, and the offense is against God. It cannot be paid for with human material things. Many people do numerous good deeds, especially once they repent, or even before they repent. You may see a man or woman living unlawfully and committing adultery, yet they would give another person the last morsel from their mouth, give away their coat, stand beside someone in need, or even go into debt for that person. Yet the sin remains sin, because their conscience cries out from within. That is why people seek to perform corresponding good works in order to cover their sins. But those works do not cover them; their feet always remain exposed. Christ alone blots out sins. No one else can blot out sins. That is why the Gospel states clearly:

“The blood of Jesus Christ is what cleanses us from every sin.” The blood of Jesus Christ. That is also why we always say, “for the forgiveness of sins and eternal life.” Christ has His own particular way and His own medicines. Just as there are medical specialists for every illness, departments in hospitals, and specific medicines for each disease, so it is with spiritual matters. Matters of sin cannot be set right through material things or human material acts. For, I repeat, sin reaches Heaven and offends the justice of God. A person has blasphemed God. What will he do now—give alms? How could that settle it?

Forgiveness must be sought from the person I robbed. As I said, suppose I wronged one particular person. What must I do? Should I not return what I took and ask his forgiveness? Or will I give it to someone else and imagine that this covers my theft? How could that possibly work? It makes no sense at all, still less in spiritual matters. So I want all these words that we have been granted to share with one another—words that may have struck home in someone—to bear fruit. Perhaps something was not meant for me but for my neighbor, or not for my neighbor but for me, or for someone else. All of us have found something and seen ourselves more clearly, and in some measure we have recognized that we are spiritually ill. Perhaps I am not gravely ill; perhaps my illness is slight.

There is a beautiful resurrectional hymn in the funeral service that speaks of “even the stains of transgressions—the stains of transgressions.” You cannot go to your wedding crowning bearing stains, wearing a bridal garment that is spattered and soiled. It must be radiant and spotless; that is how it must be. How can the Bridegroom stand beside you while your bridal garment is stained? “Even the stains of transgressions.” “Have compassion on Your creature, O Master.” These words almost seek to compel God: “Do not forget that I am Your creature, Your creation; have compassion on me.” But if you have no compassion for your own soul, how can I have compassion on you? How many opportunities I gave you, and how many things I told you!

You refused to make good use of the time and circumstances. How am I to blame? How can I act now merely when you choose, rather than when you ought? And yet, I repeat, there are many people who have still not grasped this.

Saint Basil the Great offers a beautiful image, presenting this world as a marketplace—or, in simpler terms, as a fair where people come to trade, buying and selling, earning money, and conducting business. This is precisely how Saint Basil the Great views this life, and he gives the following counsel: “No one conducts business after the fair has ended.” Once the marketplace has closed, once the gathering and the fair are over, there can be no more buying or selling; you can no longer trade. “Nor does anyone return after the contests and receive a crown.” Once the contest in the stadium has ended, no one can return to compete and be crowned. “Nor does anyone perform deeds of valor after the wars are over.”

Where is the battle? It is here and now that you must struggle; now you must show courage so that you may receive the crown. Therefore, O man, this is your opportunity. Now is the acceptable time; now is the time for metanoia, for repentance. In this world there is grace; in the world to come there is justice. A person cannot be helped there. Of course, some help is received through memorial services, offerings, and the sacrifices made by the Orthodox Church. But if grave burdens and serious sins are involved—sins that a person deliberately avoided confessing in this world—I do not believe he will succeed in finding any mercy there.

Let us therefore admit that, being human, we sin and are sinners. For a person, recognizing this is a great achievement. Do you know what Saint Isaac the Syrian says? “Blessed is the man who has come to know his own weakness”—the one who admits that he is sick, that he is a sinner. You know what happens to people who do not realize they are ill. For example, my blood sugar had reached three hundred and I did not know it, so I could not take precautions. I might have departed this world in a fraction of a second if one more thing had happened—I do not know what—because I was unaware of it. But from the moment I recognized and discovered that I was diabetic, I began taking precautions, and I have now been kept alive for nearly twenty years. So it is with the soul. You have recognized and discovered that

You have recognized and discovered that something is going on beneath the surface of your soul—some injustice, some sin that God does not approve of. See to it that you put it right. Seek healing, and this healing does not come through human means. When someone is sick, he runs to the doctor, goes to the hospital, and takes medicine. Christ likewise has hospitals, physicians, and medicines for the spiritual needs of man. Therefore, if anyone has an unsettled account with the justice of God, with the Gospel, and so forth, let him not try to settle it in his own way. It cannot be settled that way. He will only make matters more tangled; he will never resolve them. There is only One who can resolve them: Christ.

Alexander the Great, who in the pagan world was a type—a foreshadowing—of Christ, came before the Gordian knot. Unable to untie it, he drew his sword and said, “What cannot be untied is cut,” and he cut through it. So it is with Christ. Christ cuts away man’s sin and helps him. But man must desire this. He does not need a policeman to come to his house and drag him to Church. He does not need a policeman to take him away to make his confession. Nor does he need someone to force him to return what he acquired unjustly and ask forgiveness from those he has wronged or from those who are weak. We have an obligation to do these things. Christ asks many things of us, but they cause no pain once our egoism is set aside.

What makes everything difficult is man’s egoism. Many people will not even discuss the matter. “I know already.” Really? Are you so exceedingly wise, and we never knew it? Who are you—Socrates? Even Socrates said, “I know nothing.” Do you know more than Socrates? Woe to the person who refuses counsel. Woe to him. My dear friends, God alone has no need of counsel; no one else can claim that. All the rest of us need counsel, whether it comes through an ant, a little child, or even a wall. We need to ask, because God condescends to speak to us through such things. One Father of the Church, Antiochus of Galatia, says: “To seek counsel in every matter is good and pleasing to God.” Ask about everything. Perhaps you have made a mistake. You are human, after all.

You think that what you are doing is good—you think so—but you never asked anyone. Your own coinage is counterfeit: “I think,” “this is what I think.” Stop minting your own coins; they are not accepted in God’s bank. One woman thought she would adopt a child, raise him, make him a Christian, educate him, and so forth. Instead, he struck her over the head with a slipper, and she even lost her faith.

“Cursed be the hour when I went and took him in!” Why did this happen? Because she did not seek counsel. Did she consult the great Counselor? Did she kneel and say, “My God, You did not give me children. Perhaps You knew that You should not give me any. How can I now decide on my own to become a father or a mother? Might something even worse befall me?” She did not ask. Today she is losing her soul. “To seek counsel,” he says, “in every matter is good and pleasing to God, for there is no one who does not need a counselor.” There is no such person.

Everyone needs to listen, except God alone. God has no need of anything; He alone is all-wise and knows everything. Yet many people, in their egoism, will not even discuss religious matters. Sit down, my good man; no one is taking your wallet. Listen to another point of view. Perhaps you will be benefited. “No, I know already.” And so he shuts the door himself. If you shut the door yourself, neither God nor the Holy Trinity can help you. There is a beautiful passage in the third chapter of the Apocalypse: “Behold, I stand at the door and knock. If anyone hears and opens, I will come in to him.” I am knocking from outside, He says. And I want you to know that the door of the human heart has no handle on the outside that someone can grasp to open it. The handle is on the inside.

Christ knocks from outside, but people do not want to hear Him. They are indifferent. Do you remember the story I told you one evening, which made everyone laugh? What did the little boy say? “Mama, will you go to Paradise?” “My child, I am struggling, and if He wills, He will take me there. I want to go.” “And will I go too, Mama? Will we go together? But will Papa come?” “Papa will not come, my child. Papa has the shop; he is too busy to come.” Do you understand? Do you remember how everyone laughed? Yet this is how it is. Many have their shop; many are occupied with a woman or a man, with gambling cards, horses, their belly, or their career. People are very, very busy, but they give no attention to the one serious matter for which God grants them time in this world. My dear friends, reflect deeply on what I am about to tell you.

We act fierce and pretend that we know everything, that we are advanced, that we have killed and buried God, and that nothing exists beyond this life. I would not wish even a fever of 37.1 degrees upon you for two or three days—nothing more. Just run a slight fever for a few days, begin to suspect that it might be cancer, and then come and tell me how things stand. You will see how quickly everything else is forgotten. You will see beds torn apart, adulteries ended, fornication stopped, and mothers returning to their children and husbands. Then you will see stolen things returned. You will see it. In ninety-five percent of cases, it brings good results. But God does not compel anyone. God wants man to come freely. If we were dealing with an animal, we would use a stick...

We put the animal between the shafts. If it turns this way, we strike it; if it turns the other way, we strike it again and force it onward. But are you a beast, for God to treat you like that? What are we—brute animals? We are free, yet we misuse our freedom. We misuse it.

If He were merely human, He might say to us, “Now that things have become difficult, now that you have lost your health and this misfortune has befallen you, you come to Me? Get out of here.” But He does not say that. He does not. Such is His goodness. Still, let us make haste, even at the last moment, to do something. Pay attention to this, because before we become corrupted in the mind...

Forgive me—before we become corrupted in the flesh, we are first corrupted in the mind. The flesh is directed by the nous, the spiritual intellect. When the nous becomes corrupted because the heart is corrupt, we see this triangle: the corrupt heart corrupts the nous, and then the nous sets everything else in motion. We must therefore change our way of thinking, so that the mind ceases to be corrupted. Saint Isaac the Syrian says in this connection: “In our understanding we become better, and in our understanding we become depraved.” Everything begins there. So let the mind be positive and practical. What does this God ask of me? Let us suppose, as you say, that nothing exists. Fine—nothing exists. But if there is even one chance in a billion that He does exist, what have you gained by refusing to accept Him and believe in Him, and what have I lost by accepting Him?

My child, take a pencil and paper—or take a computer—and sit down and work out the account for me. What have you gained by refusing to accept Him and insisting that He does not exist? Indeed, you insist on having an ape for your father. This is a serious matter.

We are prepared to call you an ape or a monkey. We have come to that, simply so that we need not acknowledge Christ as our Creator. We accept that we descend from a lower animal—the ape is lower. But why must man be the offspring of the ape? Why could the ape not be a caricature of man? No—Christ must be removed from the picture. With this stubbornness of yours, you will cast yourself into torment, all by yourself.

But think about it logically, I repeat. You call me mad: “Panagopoulos is mad.” You never stop calling me mad. Very well. You are the rational one, then. What is the difference between us? Tell me. Here we both stand—and, strangely enough, suppose there really is something beyond this life. What have you gained by not believing? And what have I lost by believing? I have slept more peacefully; I have not gone to prison; nor has another woman’s husband gutted me because I climbed into her bed. What more have you gained? Consider the matter practically, as a shopkeeper would, weighing profit and loss. Am I making such a great mistake? If, then, we admit that as human beings we truly are sick, it is only practical to make use of the medicines, the place, and the manner of treatment. Christ brought the man who fell among thieves to the inn, entrusted him to the innkeeper, and there provided the proper medicines for the treatment of his sickness and his wounds.

If we acknowledge the truth—that Satan is the chief robber, with his minions as the other thieves, and that through the sins he suggests he has inflicted wounds upon the human soul—then we need an inn, whether we wish to admit it or not. The inn is the Church, the innkeeper is the priest, and the medicines are found within the Church. Outside the Church, no wound inflicted by those robbers, by Satan, can be healed. Nothing is healed. As I said earlier, do whatever you think best, do whatever you want: you will not erase a single sin, because Satan will always raise it as an accusation against you.

Someone may ask, “Then are all sins forgiven, put right, and erased?” All of them, except the sin for which there is no metanoia—no repentance—and no confession. That sin will remain. Whatever sin we may commit, however great its quantity or evil its quality, when a person repents and confesses it to the proper person appointed by Christ in His Church, he need fear nothing. But if he keeps some sin hidden, it will remain. If he does not repent of something he has done...

We encounter such cases too. Some people ask whether it is possible for someone to have done something—something that can be proven—and still not repent. Of course it is; many do exactly that. They come to their spiritual father, who tells them, “You must forgive and love, even if you suffer material and personal loss, so that Satan may be put to shame and love may prevail.” They answer, “Ah, Father, if you were in my place, you would not forgive either.” There are people who have declared that they do not want certain persons to come even to their funeral or grave, and never want to see them again. There are parents who have cursed their children and refuse to see them. There are brothers and sisters whose malice and hatred endure even beyond the grave. Such cases exist. And so the matter remains unresolved.

It cannot be resolved, because God listens to man only if man listens to God. It is a matter of hearing in return for hearing: listen to Me, and I will listen to you; pay attention to what I say, and I will pay attention to you. If you do not hear Me, I will not hear you. If you disregard what I say and take no account of Me, I will take no account of you. Woe to the person entangled in such a state if death comes unexpectedly. We should also understand that there is another kind of person: one who admits that he has erred, done evil, behaved badly, and acted wrongly. He acknowledges this intellectually, but postpones confession.

He admits it, yes, but delays putting matters right. And do you know what this delay does? Delay hardens a person. The thief on Christ’s left shows this especially clearly. What was he waiting for—a pension? Could he not also have said, as the other thief did, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom”? The other thief even spoke to him and preached to him there upon the Cross: “Why are you shouting and blaspheming? We are suffering justly; we deserve to have been placed upon the cross.” Yet even then he would not repent. Man becomes hardened. As I told you one evening, a former leader of our country, a very prominent man, once went to take possession of the Isthmus during Great Lent...

Food was offered there. Perhaps today, Mr. President, they would have served something suitable for the fast. But he responded harshly. “What is all this?” he asked. “But, Mr. President, it is a fasting day.” “I do not fast for a Jew,” he said, speaking that way about our Christ. A short time later, he became deathly ill. I have seen people receive Holy Communion at the last moment of life. Yet as this man was breathing his last, the priest entered the room carrying the Holy Chalice. Somehow he found the strength to rise and cry, “Out, Nazarene!” And the Nazarene departed. I do not know how things stand with him there now, because if you cast Christ out here, He will cast you out there, outside what belongs to Him. For He says, “I stand at the door and knock.”

“If anyone hears and opens the door, I will come in to him and dine with him, and he with Me.” So if a person is not reconciled with Christ here, does not become one with Christ here, does not welcome Christ into his own home and enter into Christ’s embrace, what does he expect to receive in the world above? It is here that this kinship must be formed; it is here that this communion must begin. This is why that encounter takes place before the Beautiful Gate, and why the gate is called Beautiful: because from there, after being reconciled with God, a person enters the Kingdom of Heaven. If, then, a person refuses to understand this and refuses to make peace with God in this world, he is no longer an heir. I do not know whether you pay attention to what takes place in the Orthodox Church. After the faithful have received Holy Communion, the priest holds the Holy Chalice...

with Christ in his hands and says, “Save, O God, Your people, and bless Your inheritance.” Who are that inheritance? Those who have received Holy Communion. They have become brothers and sisters of Christ and, by extension, children of God. But those who merely come to receive antidoron—the blessed bread distributed after the Divine Liturgy—or who have eaten breakfast and then come for antidoron, sometimes even taking it from the candle stand, are not thereby brothers and sisters of Christ or heirs. Those who commune—for communion means participation and fellowship—those who abide in the vine bear much fruit. But those who refuse to draw life from the vine, which is Christ—“I am the vine; you are the branches”—naturally have no life in themselves. Everything else is sophistry of our own invention, religions of our own making that cannot endure.

The faith of Jesus of Nazareth, the Crucified One, is one: the Orthodox faith, which speaks the truth and leads a person rightly, if he is willing to act. But if a person begins inserting his own reasoning into it, he loses his way. The currents sweep him away, and he ends up somewhere altogether different. Ask sailors: although they have set the stern in one direction and the wind is filling the sails toward their destination, they may find themselves far off course because there are currents underneath, dragging them elsewhere. So it is with sin; so it is with egotism; so it is with human reasoning that drags a person away. And now, as the conclusion to all these talks, I would like to tell you this: all of us have a place in the Kingdom of Heaven. There is no one who does not have a place in the Kingdom of Heaven, provided he is willing to take the key and enter the room God prepared for him from the foundation of the world.

The key is Christ. There is one door, the one I spoke of earlier—the one and only door. There is no other way. All the other roads lead to the precipice, while the one remaining road leads to the Saint, as Saint Luke once told my father in a difficult situation. The same is true here. Some people ask, “Can everyone enter?” Everyone—even the greatest sinners. Someone once asked how wide the opening was that appeared in the veil of Solomon’s Temple. For when our Christ, upon the Cross at Golgotha, said, “It is finished,” the first miracle that occurred was that the veil of the Temple, inside the Temple and within the city—while Christ was being crucified outside the city—was torn from top to bottom. This was a sign that He had paid the debt of our sins.

He made peace between God and man, and what had been closed—the barrier of sin, which kept us from communion with God because of human sin—was opened, and now we can commune with God. Our meeting and reconciliation take place at the Beautiful Gate: “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us,” and from there we go within. Some people ask, “How wide was that opening, that tear? How great was it?” And a discerning spiritual father answered, “It was so great that even the most sinful person in the world could pass through it.” It was not opened only for certain people to pass through. It was made wide enough for the greatest sinner in the world to fit through. Therefore, never listen...

to Satan whispering to you, “You cannot be saved after all that you have done.” It is nothing. Everything can be wiped away with a single stroke, provided you follow the lawful path, provided you understand that, as a human being, you sin and therefore must make use of the hospital. When I went to Toronto, I met a group of people—two of whom had even turned to Protestantism—because they could find no hesychia, peace, or calm in the Orthodox churches. There were arguments, quarrels, and insults inside the Church.

That drove them elsewhere in search of peace and calm. Of course, I answered those gentlemen, and I would like to say the same thing to all of us. When you enter the Church, you should not expect to meet saints. The Saints are on the iconostasis, in the icons. Down below are the rest of us, beginning...

with the bishop or the priest, the chanters, those who serve and work in the Church, the parish council, and so forth. You must understand that all these people are sick, and that they come to the Church as patients seeking healing. If we were not sick, we would have no need of the hospital. When you go to a hospital, do you find healthy people? Or do you hear someone groaning here and another crying, “Oh, mother!” over there...

with severed limbs and all manner of suffering? Someone says, “I am about to lose my mind in this place.” Yet you remain there. Even if they place you on a makeshift bed in the corridor, as happens in our hospitals in Athens where there are only a handful of beds, you stay. Why do you stay? Because a cart threw you off and broke your leg, or because you suffered a stroke or some other illness. You remain there—but here, in the Church, you leave? You want to find perfect calm? You are going to a hospital. Everyone there is sick, beginning with the people serving within the holy altar. Do not think otherwise. Each one of us has weaknesses. So do not expect to find angels. You will find angels in Heaven. Here you will find fellow patients. Are you yourself entirely free from the passions in your dealings with others? May it be so—but even then, you must bear with the other person. That is how it is!

Perfect quiet exists only in cemeteries. Here we are alive, and a little child will speak. But because we ourselves have no children, we give no thought to someone else, or to the mother who brings one, two, or three children in a row—one runs off while she holds on to another. Someone wants his peace and quiet. But what are the children supposed to do? We fail to consider certain things, and Satan exploits this. Know this as well: from the moment the Orthodox Church ceases to have such struggles, it will no longer be Orthodoxy. It will have falsehood, as all the so-called churches do. Go to the Protestants, go to the Catholics, go to the Jews, go wherever you like: there is the stillness of death. Are they saints? No, they are not. All the devils from across America and Canada come to the Orthodox churches. The others they already have...

Never let this enter your mind. Wherever you see noise, resistance, feverish activity, or turmoil, know that something right is happening there and Satan is attacking it. Will you leave the Church because a little child is talking, because a woman was inattentive, or because someone beside you is showing off his fine chanting voice? We have that too. “Listen to him showing off his voice,” the people beside us were saying yesterday. No. We will make use of everything so that we may remain, struggle, and pray for them as well. These difficulties help to heal us. If there is no resistance, there is no action. Is that not so? If there is no opponent, whom will you wrestle? Many people want Christ to take the devil away so that they may sleep undisturbed, because, they say, he falls upon them and causes nightmares. So Christ should take the devil away too, put us inside a glass cage, place us in a little glass incubator...

and say, “Well done, you saints! Come and let Me crown you.” But where did you struggle? What did you do? We have not understood these matters correctly, and many people remain outside the Church because of this. Others do not come to church, do not confess, and do not receive Holy Communion because of the misconduct of priests. They want to find saintly priests before they will receive Holy Communion, yet the priests they imagine to be saintly may have no relationship with God at all. God may have rejected them. But God has not arranged things according to such thinking. He has arranged them differently: “He does not ordain all, but He works through all.” Some people say, “I will not even receive antidoron from his hand. Unless that priest leaves the parish, I will not go to church.” Are you serious? You do not know or understand precisely how the matter stands. Saint Isidore of Pelusium, a man who, as we were saying today...

spoke with a fiery tongue against everyone—bishops, priests, governments, all of them—do you know what he says about this matter? Listen. He was no weakling, no compromised ecumenist, as people say: “I am an ecumenist, paid by Iakovos, bought and paid for, and I have come here to speak.” Saint Isidore was nothing of the kind. Do you know what he says? Listen: “The one who receives suffers no harm whatsoever.” The person who goes forward to receive is harmed in no way, “even if the one who gives is unworthy”—even if the priest offering it is unworthy. “Nor are the immaculate Mysteries defiled.” The immaculate Mysteries are never polluted, “even if the priest”—notice this detail—“surpasses all people in wickedness.”

That is, even if he is the worst person in the world, nothing he gives you is defiled. Whatever Mystery he celebrates—whether metanoia and confession, Holy Unction, the blessing of water, Holy Matrimony, or Baptism—it is all-holy. And this is said by Saint Isidore of Pelusium, a man aflame with zeal. Saint Anastasios of Sinai likewise says: “Do not say, ‘The one who offers is sinful; he is condemned; he is unworthy; and the grace of the Holy Spirit does not descend upon the Gifts,’” for this is what some people imagine. “Think none of these things, for Another knows and examines what is hidden.” Behind that priest, he says, there is Another. Recognize that the One to whom you are going...

is higher than he. Know that He is above him, and leave judgment to the righteous Judge. There is Another above who will judge the priest; do not take that judgment upon yourself. Therefore, I beg you, do not judge. Do not assign grades, saying, “This one is worthy; that one is not,” and so forth, as we so often do without due care. I beg you, do not judge, and above all, do not judge a priest of God. Do not even take his failings upon your lips. Instead, draw near with faith, with repentance shown in deeds, and with a clear conscience, and you will certainly receive the grace of the divine Mystery and sanctification. “For even if the one offering the bloodless sacrifice were an angel of God, if you approached unworthily, the angel could in no way cleanse you from your sins.” He then gives Judas as an example.

How was Judas benefited by receiving Holy Communion from the immaculate hands of Christ? Satan entered into him, and he went away and hanged himself. Do we understand? So this is no excuse for the many who do not attend church or go to confession: “And what is the priest? What is he? The priest is a sinner,” and all the rest. Go and do what you need to do, and do not debate it. However sinful the priest may be, grace still works through him, provided he has not been deposed from Holy Orders. If he has been deposed, the Church, which gave him the power and authority to serve on her behalf, withdraws them and returns him to the rank of the laity. Provided he has not been excommunicated or deposed, respect him and receive his ministry. The power possessed even by a sinful priest may be recognized in the following account. I do not know whether you have read it. I found it in a manuscript from the Holy...

Mountain, and I published it some years ago in a magazine that I edit. It concerns Saint Mercurius and a priest. Once, a priest became drunk and sinned during the night—not with his wife, but with another woman who had been waiting for an opportunity to lead the priest into sin. For Satan incites people to such acts with particular intensity. It is like the fashion among young women in our country today to become involved with married men. They are not content simply to become prostitutes and take up with an unmarried young man; they choose married men. Why? So that the damage may be doubled, by making the men adulterers as well. In just this way, Satan seeks to entice a person into sin. He does not want anyone to stand firm.

There was a woman from Kefalonia whose brother-in-law was a monk and a virgin. In 1953, he came down after the earthquake to see whether any of his parents had survived, and he stayed in her house. She got him drunk and put him together with one of her friends to rob him of his virginity. She hated him because he was a virgin. And so he lost the monastic life as well, and so forth. In this account of Saint Mercurius, then, the following occurred. A certain priest’s wife had gone that evening to the home of her mother and father, who were ill. A neighbor who had always been lying in wait managed to invite the priest into her house, supposedly to offer him something to eat. I do not know what she put in his food or drink, but she got him drunk and slept with him.

He woke in the morning, and his wife returned and found him asleep. She said to him, “What are you doing there? Are you not going today? Is there no Divine Liturgy?” He replied, “After what we did last night, how can I go and celebrate the Divine Liturgy?” “What did you do last night? I was at my father’s house. What did you do?” Then he understood what had happened. But since he was the priest appointed to celebrate the Divine Liturgy with the chanter, he felt he could not stay away. He might have pretended to be ill or found some other excuse. In any case, he disregarded his sin and went. When he had finished the Divine Liturgy, an angel of the Lord appeared behind the holy altar and said to him, “Sinful priest, what have you done today? Where were you, what were you last night, and what have you done now?”

The priest said, “Who are you to rebuke me?” The angel replied, “Can you not see that I am an angel of the Lord?” “Then lose your wings,” the priest said, “and sit there. I am leaving.” At once the angel’s wings fell away, and he remained there motionless. The priest, hardened by sin and continually reproached by his conscience, gathered his belongings a few days later and left for another place where no one knew him, apparently so that the woman who had done this to him that night would not expose him publicly. The result was this: the archangel was bound by the priest’s word, while the priest himself was now bound by the archangel.

He reached the age of three hundred—three hundred and fifty years—and still had not died. He was serving the Divine Liturgy there, though no one knew how old he was, and so on. Then came the feast of Saint Mercurius, and the bishop...

...was recounting the life of Saint Mercurius and saying that there was a monastery in such-and-such a place, and so on. The priest sat there and said to the bishop, “I know all about these things.” “How do you know?” the bishop asked. “I not only know about them,” he replied, “but I lived there and saw them for myself.” As they continued speaking, it came to light that these events had taken place and that the priest was three hundred and fifty years old. So the bishop told him, “Do you know what you have done? The angel is bound there, and you are bound by the angel. That is why you cannot die, even at three hundred and fifty years of age. Get up and go there, so that you may forgive one another.” “I cannot go,” he said. “I am a poor man and have no means to make the journey.” So the bishop took responsibility for everything. He hired animals for the journey and took him along, and after many days they reached that place. To make a long story short, they arrived and found the church in ruins.

But from certain trees here and there, the priest was able to identify the place. “It is there,” he said, and they came to the ruins. The Holy Altar was in ruins as well. He went over and saw the angel still sitting behind it. As soon as the angel saw him, he said, “Wretched priest, are you still alive?” “Holy angel of God,” the priest replied, “are you still here too?” “Since you bound me, where else could I be?” the angel said. Where could he be? A priest who had committed fornication had bound an angel. “Where else could I be?” he said. “Forgive me, holy angel of God; forgive me.” But the angel answered, “You must forgive me, because if I forgive you first, you will immediately turn to dust, and I will remain here.” At last the priest forgave the angel. Immediately the angel was set free. “And you too are forgiven,” the angel told him. At the words, “You are forgiven,” the priest immediately became dust and bones.

The bishop saw all this and tore at his hair in astonishment. He was utterly overwhelmed. The angel said to him, “Bishop, what would you like me to do for you in return for the good you have done for us?” The bishop replied, “Chant for me, so that I may hear how you chant in heaven.” “If I begin chanting for you here,” the angel said, “you will die. But because of the kindness you have shown, I will ascend to the third heaven and chant to you from there.” The angel departed and chanted from there, and the bishop collapsed, nearly fainting at what he heard. He remained there for two or three hours; then he arose and left. These things are recorded in a manuscript on the Holy Mountain. What almighty power! Therefore, let no one remain outside the Church because of a priest’s sin; the sin is his, not the Holy Orders he bears. Let everyone go to Holy Confession, and let everyone come to metanoia, to repentance. If we truly desire it, let us put into practice all that has been asked of you and make good use of everything you learn from our Lord. This is my heartfelt prayer for the whole world and for us as well. Amen.

Το βράδυ να έλεγα κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν επιστέγασμα όλων αυτών των ομιλιών που επέτρεψε ο αγαθός Θεός να κάνουμε αυτόν τον καιρό που βρεθήκαμε μαζί. Ακούστηκαν πολλά, ελέχθησαν πολλά μέσα στις 24 ομιλίες που κάναμε εδώ, ωριαίες και μία-δύο της μιάμισης ώρας. Είναι αλήθεια ότι πολλοί, όπως ομολόγησαν οι ίδιοι, που έφτασαν μέχρι τα αυτιά τα δικά μου, βρήκανε πολλά λάθη στη ζωή τους και ορισμένοι μάλιστα επήραν και απόφαση

να διορθώσουν κατά κάποιον τρόπο και να βαδίσουν κάποια άλλη οδό, που δεν τους δυσκολεύει τα νόμιμα να τα απολαύσουν, όλα αυτά τα οποία έχει ο Θεός, αλλά να περιορίσουν τα παράνομα, αν όχι να τα σταματήσουν τελείως.

Όπως ξέρετε, είναι λίγο δύσκολο. Όταν ο άνθρωπος μάθει ορισμένα πράγματα, του δημιουργείται έξις, δευτέρα φύσις, και είναι δύσκολο ο άνθρωπος να τα αποβάλει. Όμως ομολογούν ότι ή άρχισαν να αναθεωρούν τη ζωή τους ή, όσο μπορέσουν, θα την αναθεωρήσουν. Αυτό...

αποδεικνύεται ότι... Αποδεικνύει μάλλον ότι δεν έπεσαν στο κενό αυτά τα οποία ελέχθησαν. Ορισμένοι βέβαια, οι οποίοι θρησκεύουν κατά κάποιον τρόπο από γρηγορότερα, δεν είχαν ανάγκη όλα αυτά τα οποία ελέχθησαν, γιατί τα ήξεραν. Εκουράστη βέβαια εκείνος ο οποίος τα έκαμε επανάληψη, ωφελήθη εκείνος όμως ο οποίος ξαναταάκουσε. Έτσι λέει άλλωστε ο Παύλος. Είναι επίσης άλλοι οι οποίοι προβληματίστηκαν και σκέπτονται πώς, εν πάση περιπτώσει, θα τακτοποιήσουν ορισμένα που δεν έκαναν καλά μέχρι σήμερα. Είναι φυσικό ο άνθρωπος να επηρεάζεται και από το πονηρό πνεύμα και από την αμάθεια ορισμένων,

να κοιτάζει μόνος του, κατά κάποιον τρόπο, να βρει έναν τρόπο να τακτοποιήσει αυτά τα θέματα. Μέσα στα θρησκευτικά πράγματα θα ήθελα να γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένας νόμος, ο οποίος λέγεται νόμος της ταυτοπαθίας. Δηλαδή, με τον τρόπο που έκαμε κάτι κακό θα φροντίσει ακριβώς αυτό να το διορθώσει. Είδατε, όταν ο γέρων πατήρ του Ασώτου Υιού επερίμενε τον υιόν, τον είδε, «έτι», λέει, «μακράν». Για να δεις σε έναν δρόμο μακριά και να αναγνωρίσεις ότι έρχεται πίσω, πρέπει άρα να βλέπεις πάντοτε προς τα εκεί· αλλιώς θα σου έρθει δίπλα σου και θα τον δεις από κοντά.

Δεν κοιτούσε πουθενά αλλού, στο σταυροδρόμι που ασφαλώς ήτο ή στον δρόμο που ήτο, ει μη μόνον από εκεί που τον περίμενε· εκεί και μόνον επρόσεχε. Καλά, αν θα σου έρθει από εδώ, εσύ τι κοιτάζεις πάντοτε εκεί; Μα από εδώ έφυγε, από εδώ θα γυρίσει. Είναι ορισμένοι που δεν το κάνουν αυτό στα θέματα τα θρησκευτικά. Έκλεψαν κάποιον· αντί να τα γυρίσουν πίσω σε αυτόν, από τα κλεμμένα αυτοί κάνουν ελεημοσύνη. Αυτός ο τρόπος δεν είναι ο ενδεδειγμένος. Προς αυτόν που έκλεψες, τον αδίκησες τον άλλον. Είναι ιδρώτας αλλουνού, είναι αίμα αλλουνού, δεν είναι ιδρώτας δικός, δεν είναι κόπος δικός. Δεν μπορεί να τον διαχειριστείς, κανένα δικαίωμα δεν έχεις να διαχειριστείς του άλλου.

Έβαλε εσένα να διαχειριστείς του άλλου και εμένα; Τι θα τα κάνει αυτός στη δική του δουλειά, θα δώσει λόγο στον Θεό. Εγώ και εσύ πώς θα πάω να διαχειριστώ αυτού; Γιατί ορισμένοι λένε: «Από το κράτος», λέει, «κλέβω, από το κράτος παίρνω. Από το κράτος, από μια δημοσία υπηρεσία, πλουσία κ.λπ.». Γιατί, έχεις καμιά τέτοια εντολή ότι μπορείς να κάνεις αφαιμάξεις εκείνων που έχουνε; Ωστόσο είπε «μη κλέψεις». Δεν είπε να μη κλέβεις από τους φτωχούς και να κλέβεις από τους πλουσίους. Δεν είπε να μη κλέβεις από τους ανθρώπους και να κλέβεις το δημόσιο. Δεν είπε τέτοια πράγματα. «Οὐ κλέψεις». Δικαστής για την κλοπή; Για τον άνθρωπο, ιδεολόγο, έκλεψες. Παρεσύρθης, δεν ήξερες, είχες ανάγκη, ξέρω εγώ, τρόποι υπάρχουν. Έφτασες στην αμαρτία. Τώρα που έμαθες, που άκουσες, εφόσον ο Θεός σε άφησε στη ζωή και δεν σου την πήρε, δεν σου το έκοψε το νήμα, σε

περίμενε, παρότι έκανες το δικό σου. Τώρα όμως πρέπει να το τακτοποιήσεις αυτό το πράγμα. Θα πρέπει να το τακτοποιήσεις και εν λόγω και εν έργω, διότι η αμαρτία, όταν γίνεται, γίνεται και προς τον ουρανό και προς τον συνάνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι σε μια νευραλγική γωνία. Ό,τι κάνει καλό έχει αντίκτυπο στον ουρανό και στον πλησίον, και ό,τι κάνει κακό έχει αντίκτυπο στον ουρανό και στον πλησίον. Καλείται λοιπόν να τακτοποιήσει: του μεν πλησίον να αποκαταστήσει τη ζημία, να αποκαταστήσει την ηθική ύβριν και λοιπά, δεν ξέρω τι του έκανε, ζητώντας συγγνώμη και επιστρέφοντας, αν τυχόν πρόκειται περί υλικών πραγμάτων· από δε τον Θεό, που παρέβη την εντολή, να του ζητήσει συγγνώμη. Τότε ο άνθρωπος αποκαθίσταται. Εάν δεν ενεργήσει κατά αυτή την έννοια, ό,τι

οτιδήποτε και αν κάνει, είναι γελασμένος και θα βρεθεί γελασμένος εκείνη την ημέρα. Όλες οι αμαρτίες τακτοποιούνται λοιπόν διά της ταυτοπαθίας, όπως είπαμε. Και πρέπει ο άνθρωπος να το χωνέψει αυτό, να το καταλάβει. Θα πρέπει ακόμη να γνωρίζουμε ότι οι αμαρτίες δεν παλιώνουν. Οι αμαρτίες δεν σκουριάζουν, οι αμαρτίες δεν φθείρονται, ώστε να πούμε: «Αχ, έχουν περάσει τώρα τόσα χρόνια». Ο Σατανάς το κρατάει στο χέρι και θα στο παρουσιάσει φρέσκο. Διότι, και να θέλω να αποφύγω, θα πει ο Κύριος, θα πει ο Θεός, δεν μπορώ να αποφύγω. Εδώ είναι ο μάρτυς της κατηγορίας, ο οποίος παρουσιάζει και μου λέει ότι εγώ είμαι δίκαιος. Πώς κάνω αδικία και τον αδικώ;

«Σε δούλεψε εμένα, άκουσε εμένα, πώς θα μου το πάρεις; Δεν έχεις δικαίωμα να μου το πάρεις, εάν θες να λέγεσαι δίκαιος». Και δεν μπορεί να την κάνει αυτή την πονηριά, την κουτοπονηριά, ο Θεός. Γι’ αυτό ο άνθρωπος, εφόσον ο Θεός του δίδει την ευκαιρία αυτή, θα πρέπει να κάνει χρήση αυτής της ευκαιρίας, αυτού του ατού που του δίδει, διότι, εάν δεν κάνει χρήση και πέσει η αυλαία, όπως ξέρετε, πολλές φορές χωρίς να το περιμένουμε, θα βρεθούμε μπερδεμένοι. Αν λοιπόν, λέγω, δεν θελήσουμε να ενεργήσουμε όπως πρέπει για να τακτοποιήσουμε τις αδυναμίες μας και τις αμαρτίες μας,

μόνον ο Θεός θα βρεθεί δεδικαιωμένος: «ὅπως ἂν δικαιωθῇς ἐν τοῖς λόγοις σου καὶ νικήσῃς ἐν τῷ κρίνεσθαί σε». Όμως ο άνθρωπος θα βρεθεί στην αντίθετη όχθη, διότι... δεν ηθέλησε να χρησιμοποιήσει τον τρόπο που ο Θεός του είπε. Και παρατηρείτε το εξής παράξενο, θα το έχετε προσέξει εσείς: εφόσον ο άνθρωπος, σε όλα ό,τι έχει σχέση με το σώμα του, με τας ανάγκας του, με την ασθένειά του, με τη μόρφωσή του κ.λπ., ενεργεί καταλεπτώς, όταν πρόκειται για θέματα ψυχής, για θέματα αμαρτίας, φτιάχνει το δικό του διαιτολόγιο και αναζητεί να βρει τρόπους να δικαιολογήσει τις αμαρτίες του. Είδατε, μάλλον ακούσατε, χτες το βράδυ, που κλείσαμε την ομιλία με εκείνο το περιστατικό του Οσίου Εφραίμ του Σύρου, ο οποίος μικρός όμως είχε γίνει ακουσίως, μπορεί να πει κανείς, δεν ξέρω, ίσως και ακουσίως, ένοχος να κλαίει

χρόνια μια χοιρούλα με τη μοσχάρα της. Ε! Όταν βρέθηκε στη φυλακή, τι του είπε ο Άγγελος; «Εγώ ό,τι είχα», λέει, «τα πούλησα όλα και τα έδωσα», λέει, «στους φτωχούς». «Ακόμη», λέει, «χρωστάς όλα για τη μοσχάρα». «Εκείνα», του λέει, «τα έδωσες ελεημοσύνη. Αυτό το οφείλεις όμως». Κατά συνέπεια, οτιδήποτε ελεημοσύνη να κάνεις, οτιδήποτε να φτιάξεις, όχι εκκλησίες, όχι νοσοκομεία, όχι βρεφοκομεία, όχι να σώσεις κόσμο σωματικώς, ό,τι θέλεις κάνε, μία αμαρτία δεν πρόκειται να καλύψεις· θα την οφείλεις εκεί. Ο άνθρωπος, αν θελήσει και του δώσει ο Θεός χίλια χρόνια ζωή και τρώει χίλια χρόνια ρίζες, μία αμαρτία δεν πρόκειται να εξαλείψει. Οι αμαρτίες δεν εξαλείφονται, αγαπητοί μου, με την καλοσύνη του ανθρώπου.

μορτία, έχει σχέση με τον Θεό και η προσβολή είναι προς τον Θεό. Δεν πληρώνεται με υλικά πράγματα ανθρώπινα. Διότι πολλοί κάνουν πολλά καλά πράγματα από τη στιγμή μάλιστα που θα μετανοήσουν ή και πριν μετανοήσουν. Τον βλέπεις, εφόσον ζει παράνομα, ξενοκοιμάται η κυρία ή ο δεσποινής ή ξέρω ποιος, μπορεί να βγάλει το σάλιο του να το δώσει στον άλλον, να δώσει το σακάκι του, να σταθεί δίπλα του, να χρεωθεί γι’ αυτόν. Ταυτόχρονα όμως η αμαρτία, αμαρτία, διότι η συνείδηση από μέσα φωνάζει. Γι’ αυτό ο άνθρωπος αναζητεί να κάνει έργα ανάλογα για να καλύψει τις αμαρτίες του. Δεν καλύπτουν. Πάντοτε τα ποδάρια είναι εξεσκέπαστα. Μόνο ο Χριστός είναι εκείνος που απαλείφει αμαρτίες. Κανένας άλλος δεν απαλείφει αμαρτίες. Γι’ αυτό αναφέρει σαφώς το Ευαγγέλιο:

«Το αίμα του Ιησού Χριστού είναι εκείνο το οποίον καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας». Το αίμα του Ιησού Χριστού. Γι’ αυτό και πάντοτε είναι «εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον». Έχει ειδικόν τρόπον ο Χριστός και ειδικά φάρμακα. Όπως για κάθε αρρώστια υπάρχει ειδικότης των ιατρών, ειδικότητες στα νοσοκομεία, ειδικά φάρμακα για κάθε αρρώστια, έτσι και στα πνευματικά θέματα. Δεν είναι δυνατόν με υλικά πράγματα και με υλικές πράξεις ανθρώπινες να τακτοποιηθούν τα θέματα των αμαρτιών. Διότι, επαναλαμβάνω, η αμαρτία άπτεται του ουρανού, προσβάλλει τη δικαιοσύνη του Θεού. Εβλασφήμησε τον Θεό. Τι θα κάνεις τώρα, λέει, ελεημοσύνη; Πώς θα γίνει;

Να ζητηθεί συγγνώμη από αυτόν τον οποίον έκλεψα. Όπως είπα, αδίκησα τον άλφα. Τι θα κάνω; Δεν θα πρέπει να τα γυρίσω και να του πω και συγγνώμη, αλλά θα πάω να τα δώσω στον βήτα και θα καλύψω την κλοπή μου; Πώς θα γίνει; Δεν στέκεται σε καμιά λογική αυτό το πράγμα και πολύ περισσότερο δεν στέκεται στα θέματα αυτά τα θρησκευτικά. Θέλω λοιπόν όλες αυτές οι λέξεις που επιτράπησαν να λεχθούν μεταξύ μας, οι οποίες κάπου πάτησαν σε κάποιον άνθρωπο... Ή δεν ήταν για μένα, ήταν για τον διπλανό μου, ή δεν ήταν για τον διπλανό, ήταν για μένα, ήταν για κάποιον άλλον. Κάτι βρήκαμε όλοι μας, κάτι είδαμε περισσότερο από εκείνο και αναγνωρίσαμε κατά κάποιον τρόπο ότι πάσχουμε. Δεν πάσχω πολύ, ίσως να πάσχω λίγο.

Ένα ωραίο ευλογητάριο στη νεκρώσιμο ακολουθία: «Ἢ καὶ στίγματα πταισμάτων, στίγματα πταισμάτων». Δεν μπορείς με στίγματα, δεν μπορείς με ένα πιτσιλισμένο νυφικό να πας να στεφανωθείς. Πρέπει να είναι πάστραφτο, έτσι είναι. Είναι δυνατόν να σταθεί δίπλα σου ο Νυμφίος κι εσύ να είσαι ένα πιτσιλισμένο νυφικό; Πώς θα σταθεί; «Ἢ καὶ στίγματα πταισμάτων». «Οἴκτειρον τὸ σὸν πλάσμα, Δέσποτα». Βέβαια είναι λόγια εκβιαστικά στον Θεό: «Μην ξεχνάς ότι είμαι πλάσμα σου, είμαι δημιούργημά σου και πόνεσέ με». Μα εφόσον εσύ δεν πονάς τον εαυτό σου, πώς θα σε πονέσω εγώ; Πόσο σου έδωσα τόσες ευκαιρίες, σου είπα τόσα πράγματα.

Εσύ δεν θέλησες να αξιοποιήσεις τον χρόνο και τις περιστάσεις. Τι σου φταίω εγώ; Πώς μπορώ τώρα, όταν θέλεις εσύ, όταν πρέπει ή όταν θέλεις εσύ; Και εν τούτοις υπάρχουν, επαναλαμβάνω, πολλοί άνθρωποι που δεν το έχουν πιάσει αυτό.

Ο Μέγας Βασίλειος έχει μια ωραία γνώμη, παρουσιάζοντας τον κόσμο τούτον σαν μια αγορά. Με πιο απλά λόγια, σαν ένα παζάρι που έρχονται οι άνθρωποι και συναλλάσσονται, αγοράζουνε, πουλούνε, κερδίζουνε, κάνουνε μια επιχείρηση. Έτσι ακριβώς τη βλέπει αυτή τη ζωή ο Μέγας Βασίλειος και δίνει την εξής συνταγή: «Οὐδεὶς», λέγει, «μετὰ τὸ λυθῆναι τὴν πανήγυριν πραγματεύεται». Όταν τελειώσει, λέει, η αγορά, όταν τελειώσει η πανήγυρις, τελειώσει το παζάρι, δεν πρόκειται να κάνεις αγοραπωλησία, δεν πραγματεύεσαι. «Οὐδὲ μετὰ τοὺς ἀγῶνας ἐπανελθὼν στεφανοῦται». Ούτε κανένας, όταν τελειώσει στο στάδιο ο αγών, θα γυρίσει αυτός να βρει να αγωνιστεί για να στεφανωθεί. «Οὐδὲ μετὰ τοὺς πολέμους ἀνδραγαθεῖ».

Πού είναι ο πόλεμος; Τώρα θα παλέψεις, τώρα θα ανδραγαθήσεις για να στεφανωθείς. Κατά συνέπεια και εσύ, άνθρωπε, τώρα αυτή είναι η ευκαιρία, τώρα είναι καιρός ευπρόσδεκτος, τώρα είναι καιρός μετανοίας, σε αυτόν τον κόσμο που είναι χάρις, γιατί σε εκείνον τον κόσμο είναι δικαιοσύνη. Δεν μπορεί να βοηθηθεί ο άνθρωπος εκεί. Βοηθιέται βέβαια ένα μέρος από τα μνημόσυνα και από τις προσφορές και από τις θυσίες που κάνει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Όμως, εάν πρόκειται περί βαρέων βαρών, περί αμαρτημάτων σοβαρών, που τα απέφυγε θεληματικά να τα εξομολογηθεί στον κόσμο τούτο, νομίζω ότι δεν θα κατορθώσει να βρει τίποτα έλεος εκεί.

Λοιπόν, να παραδεχτούμε ότι σαν άνθρωποι αμαρτάνουμε, σαν άνθρωποι είμεθα αμαρτωλοί, και αυτό είναι μια μεγάλη επιτυχία του ανθρώπου. Διότι ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος ξέρετε τι λέγει; «Μακάριος ὁ ἄνθρωπος, ὁ γνωρίσας τὴν ἑαυτοῦ ἀσθένειαν». Αυτός που θα παραδεχτεί ότι είναι άρρωστος, ότι είναι αμαρτωλός. Διότι, ξέρετε, οι άνθρωποι που δεν γνώριζαν... Παραδείγματι, εγώ είχα φτάσει τρία ζάχαρο και δεν το ήξερα, να πάρω τα μέτρα μου. Μπορεί σε κλάσμα δευτερολέπτου να έφευγα από τον κόσμο αυτόν, ένα ακόμη δεν ξέρω τι, δεν το ήξερα. Από τη στιγμή όμως που ανεγνώρισα, που ανακάλυψα ότι είμαι διαβητικός, άρχισα να παίρνω μέτρα και διατηρούμαι σήμερα περίπου 20 χρόνια. Έτσι είναι. Ανεγνώρισες, ανακάλυψες ότι

κάτι στο υπέδαφος της ψυχής σου, κάτι συμβαίνει, κάποια αδικία, μια αμαρτία που ο Θεός δεν συμφωνεί· φρόντισε να την τακτοποιήσεις. Φρόντισε για θεραπεία, και η θεραπεία δεν γίνεται διά του ανθρώπου. Όταν ο άνθρωπος είναι άρρωστος, θα τρέξει στον γιατρό, θα τρέξει στο νοσοκομείο, θα πάρει φάρμακα. Και τέτοια νοσοκομεία και τέτοιους γιατρούς και τέτοια φάρμακα έχει ο Χριστός για τα ψυχικά ανάγκας του ανθρώπου. Γι’ αυτό μη φροντίσει κανείς, ο οποίος έχει κάποιο λογαριασμό με τη δικαιοσύνη του Θεού, με το Ευαγγέλιο κ.λπ., να τον λύσει με τον τρόπο τον δικό του. Δεν λύεται. Μάλλον περισσότερο θα τα μπλέκει. Να τα λύσει δεν πρόκειται να τα λύσει. Ένας είναι εκείνος ο οποίος τα λύνει: ο Χριστός.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, που ήταν τύπος του Χριστού στον εθνικό κόσμο, στην ειδωλολατρία, όταν έφτασε μπροστά στον Γόρδιο δεσμό, είπε, μη δυνάμενος και αυτός να τον λύσει, βγάζοντας τη σπάθη του: «Ὅσα δὲν λύονται, κόπτονται», και τον έκοψε. Αυτός είναι ο Χριστός. Ο Χριστός κόπτει την αμαρτία του ανθρώπου, τον βοηθάει τον άνθρωπο. Αλλά θα πρέπει να το θέλει ο άνθρωπος. Δεν θέλει χωροφύλακα στο σπίτι να τον πάρει να τον πάει στην εκκλησία. Δεν θέλει χωροφύλακα στο σπίτι να τον πάρει να πάει να εξομολογηθεί. Δεν θέλει χωροφύλακα στο σπίτι δυναμικά να τον βάλει να επιστρέψει τα αδικημένα, να ζητήσει ένα συγγνώμη σε ανθρώπους που τους αδίκησε ή σε ανθρώπους που είναι αδύνατοι. Έχουμε υποχρέωση. Ζητάει πολλά πράγματα από εμάς ο Χριστός, τα οποία είναι ανώδυνα, εάν παραμεριστεί ο εγωισμός.

Αυτό που δυσκολεύει τα πράγματα είναι ο εγωισμός του ανθρώπου. Πολλοί δεν θέλουν καν συζήτηση. «Τα ξέρω εγώ». Σοβαρά; Τόσο πάνσοφος είσαι και δεν το ξέραμε; Ποιος είσαι, Σωκράτης; Και ο Σωκράτης είπε «δεν ξέρω τίποτα». Εσύ ξέρεις παραπάνω από τον Σωκράτη; Αλίμονο από τον άνθρωπο που δεν θέλει συμβουλή. Αλίμονο από τον άνθρωπο. Ανενδεής συμβουλής, αγαπητοί, είναι μόνο ο Θεός, κανένας άλλος. Όλοι οι άλλοι εμείς έχουμε την ανάγκη και του μυρμηγκιού και του μικρού παιδιού και του τείχου, έχουμε την ανάγκη να ρωτήσουμε. Διότι συγκαταβαίνει ο Θεός και μας ομιλεί δι’ αυτού. Ένας πατήρ της Εκκλησίας, Αντίοχος Γαλατίας, λέγει το εξής: «Τὸ συμβουλεύεσθαι ἐν παντὶ πράγματι καλὸν καὶ θεάρεστον». Να ρωτάς για κάθε πράγμα. Μήπως έκαμες λάθος; Σαν άνθρωπος, άνθρωπος είσαι.

Νομίζεις ότι είναι καλό αυτό που κάνεις, νομίζεις, αλλά δεν ερώτησες όμως. Το νόμισμα το δικό σου είναι κίβδηλο, το «να νομίζω», «εγώ νομίζω». Μην εκδίδεις νομίσματα, δεν περνάνε τα νομίσματά σου στην τράπεζα του Θεού. Και η άλλη νόμιζε ότι θα πάρει ένα παιδί να το υιοθετήσει, να το κάνει μεγάλο, θα το κάνει χριστιανό, θα το μορφώσει και λοιπά, και έφαγε με την παντόφλα στο κεφάλι και έχασε και την πίστη της.

«Ανάθεμα την ώρα που πήγα και το πήρα». Γιατί; Γιατί δεν συμβουλεύτηκε. Συμβουλεύτηκε τον μεγάλο Σύμβουλο; Να γονατίσει: «Θεέ μου, εσύ που δεν μου έδωσες παιδιά, μήπως εσύ ήξερες ότι δεν έπρεπε να μου δώσεις; Εγώ πώς πάω να γίνω πατέρας, μητέρα, τώρα; Μήπως πάθω κανένα χειρότερο κακό;» Δεν ερώτησε. Χάνει την ψυχή της σήμερα. «Τὸ συμβουλεύεσθαι», λέει, «ἐν παντὶ πράγματι καλὸν καὶ θεάρεστον. Οὐδεὶς γὰρ ὁ μὴ χρῄζων συμβούλου». Δεν υπάρχει άνθρωπος.

έχει την ανάγκη να ακούσει, ει μη μόνον ο Θεός. Ο Θεός είναι ανενδεής, αυτός είναι ο πάνσοφος, αυτός τα ξέρει όλα. Και εν τούτοις πολλοί άνθρωποι, εν τω εγωισμώ τους, δεν θέλουν καν να κάνουν συζήτηση γύρω από θρησκευτικά πράγματα. Κάτσε, βρε άνθρωπε, δεν σου παίρνουν το πορτοφόλι. Άκουσε και μια άλλη πλευρά, ίσως να σε ωφελήσει. «Όχι, ξέρω εγώ». Κλείνει μόνος του την πόρτα. Άμα κλείσεις μόνος την πόρτα, ούτε ο Θεός, ούτε η Αγία Τριάς δεν μπορεί να σε βοηθήσει. Είναι ωραίο εκείνο που υπάρχει στην Αποκάλυψη, στο Γάμα. Λέει: «Ιδού, έστηκα επί την θύραν και κρούω. Εάν τις ακούσει και ανοίξει, εισελεύσομαι εις αυτόν». Λοιπόν, χτυπάω, λέει, απ' έξω. Και η πόρτα, θέλω να ξέρετε, της καρδιάς του ανθρώπου δεν έχει πόμολο απ' έξω, να πιάσεις την πετούγια να ανοίξεις. Είναι από μέσα το πόμολο.

Χτυπάει ο Χριστός απ' έξω και οι άνθρωποι δεν θέλουν να τον ακούσουν. Αδιαφορούν. Και θυμόσαστε ένα βράδυ που σας έλεγα, και δημιούργησε μάλιστα και ιλαρότητα, ο μικρός τι έλεγε; «Μαμά, θα πας στον Παράδεισο;» «Παιδί μου, αγωνίζομαι και, αν θέλει, με πάει. Θέλω να πάω». «Κι εγώ, λέει, μαμά, θα πάω; Θα πάμε μαζί; Αλλά ο μπαμπάς, λέει, θα έρθει;» «Δεν θα έρθει, λέει, ο μπαμπάς, παιδί μου. Έχει το μαγαζί, λέει, ο μπαμπάς, δεν αδειάζει να έρθει». Καταλάβατε; Θυμόσαστε; Και τότε δημιούργησε ιλαρότητα. Έτσι είναι. Έχουν το μαγαζί πολλοί, έχουν τη γυναίκα πολλοί, έχουν τον άντρα πολλοί, έχουν το χαρτί πολλοί, έχουν τα άλογα πολλοί, έχουν την κοιλιά πολλοί, έχουν την καριέρα πολλοί. Πολύ, πολύ, πολύ, πολλοί απασχολούνται οι άνθρωποι και δεν απασχολούνται για το θέμα το σοβαρό, που τους δίνει χρόνο ο Θεός στον κόσμο τούτον. Αγαπητοί μου, φιλοσοφήστε σε αυτό που θα σας πω.

Που κάνουμε το θηριάκι, που τα ξέρουμε όλα και λοιπά και είμαστε προχωρημένοι και πεθάναμε τον Θεό και τον κηδέψαμε και δεν υπάρχει τίποτα και λοιπά. Σου απεύχομαι να μη σε πιάσει 37 και ένα πυρετός δύο-τρεις ημέρες, όχι παραπάνω. Να έχεις δέκατα δύο-τρεις ημέρες και τότε έλα να μιλήσουμε τι ώρα κάνουμε. Τότε να μου πεις, να έχεις δέκατα δύο-τρεις ημέρες και να σου ψιλιαστεί ότι μπορεί να είναι καρκίνος. Να σου πω το τι ώρα κάνουμε. Να δείτε πώς ξεχνώνται, να δείτε πώς γκρεμίζουν τα κρεβάτια, πώς σταματάνε οι μοιχείες, πώς σταματάνε οι πορνείες, πώς οι μανάδες γυρίζουν στα παιδιά και στους άντρες τους. Τότε θα δείτε πώς γυρίζουν τα κλεμμένα, τότε θα δείτε. Ένα 95% έχει αγαθά αποτελέσματα. Αλλά δεν εκβιάζει ο Θεός. Ο Θεός τον θέλει τον άνθρωπο να έρθει θεληματικά. Αν είχαμε το ζώο, με ένα καλάμι...

βάζουμε το γαλί στη μέση. Κάνει από εδώ, το χτυπάμε. Κάνει από εκεί, το χτυπάμε με το ζόρι. Μα γαλί είσαι, να σε κάνει ο Θεός έτσι; Τι είμεθα εμείς; Κτηνάρια είμεθα εμείς; Ελεύθεροι. Και κάνουμε κακή χρήση της ελευθερίας. Κακή χρήση.

Αν ήταν αυτός άνθρωπος και μας έλεγε: «Τώρα που σου σφίξαν τα πράγματα, που έχασες την υγεία, που συνέβη αυτό, μου έρχεσαι; Έξω από εδώ». Δεν το λέει, δεν το λέει. Αυτή είναι η καλοσύνη του, δεν το λέει. Αλλά θα προλάβουμε, έστω και τελευταία στιγμή, να κάνουμε κάτι. Γι' αυτό προσέξτε το, διότι για να διαφθαρούμε στο μυαλό...

Συγγνώμη, για να διαφθαρούμε στη σάρκα, διαφθειρόμεθα πρώτα στο μυαλό. Η σαρξ οδηγείται από τον νου. Όταν διαφθαρεί ο νους, διότι η καρδία είναι διεφθαρμένη, αυτό το τρίγωνο: η καρδία, διεφθαρμένη, διαφθείρει τον νουν και ο νους βάζει πλέον. Πρέπει, λοιπόν, να τροποποιήσουμε το μυαλό, να πάψει να διαφθείρεται το μυαλό. Ο Ισαάκ ο Σύρος λέγει σε αυτή την περίπτωση το εξής: «Εν διανοία βελτιούμεθα και εν διανοία αχρειούμεθα». Από εκεί ξεκινάνε τα πάντα. Μυαλό, λοιπόν, θετικό, πρακτικό. Τι μου ζητάει; Τι μου ζητάει αυτός ο Θεός; Εγώ σου λέω, δεν υπάρχει τίποτα. Πάμε, δεν υπάρχει. Αν υπάρχει ένα τοις δισεκατομμυρίοις, τι εκέρδισες εσύ, ο οποίος δεν τον εδέχτης και δεν επίστευσες, και τι έχασα εγώ που τον εδέχτηκα;

Παιδί μου, πάρε μολύβι και χαρτί, πάρε κομπιούτερ και κάτσε να μου κάνεις λογαριασμό. Τι εκέρδισες εσύ, ο οποίος δεν τον δέχεσαι, ο οποίος λες δεν υπάρχει; Επιμένεις, μάλιστα, να έχεις τον πίθηκο πατέρα. Σοβαρό πράγμα.

Να σε λέμε πίθηκο, σε λέμε μαϊμού. Φτάσαμε εκεί, προκειμένου τον Χριστό να μην έχουμε δημιουργό. Δεχόμεθα να ερχόμεθα από ένα κατώτερο ζώο. Κατώτερο, ο πίθηκος. Και γιατί ο άνθρωπος να είναι αποκύημα του πιθήκου και να μην είναι ο πίθηκος η καρικατούρα του ανθρώπου; Όχι, ο Χριστός να φύγει από τη μέση. Με αυτό το πείσμα σου θα σε ταρταρώ. Μόνος.

Αλλά σκέψου το, επαναλαμβάνω, λογικά. Με λες τρελόν. «Ο Παναγόπουλος είναι τρελός». Τρελόν με κατεβάζει, τρελόν με ανεβάζει. Σύμφωνοι. Εσύ που είσαι ο λογικός, ποια η διαφορά μας; Πες. Και οι δύο τώρα. Και, παραδόξως, υπάρχει κάτι. Τι εκέρδισες εσύ που δεν επίστευσες; Και τι έχασα εγώ που επίστευσα; Που κοιμήθηκα ησυχότερα, που δεν πήγα στη φυλακή, που δεν μου άδειασε τα έντερα ο άντρας της αλλουνού που πήγα στο κρεβάτι της; Τι εκέρδισες εσύ παραπάνω; Αυτό το πράγμα πρακτικά, μπακάλικα, όπως το σκέφτεται ο μπακάλης, τα υπέρ και τα κατά. Μεγάλο λάθος κάνω; Εάν, λοιπόν, παραδεχτούμε ότι πράγματι σαν άνθρωποι είμεθα άρρωστοι, πρακτικό είναι να κάνουμε και χρήση των φαρμάκων, του τόπου και του τρόπου. Ο Χριστός μας τον περιπεσόντα εις τους ληστάς τον έφερε στο πανδοχείον, τον παρέδωσε στον πανδοχέα και εκεί έδωσε φάρμακα ανάλογα να...

επιληφθεί της ασθενείας του, των πληγών. Εάν παραδεχτούμε, όπως είναι και η αλήθεια, ότι ο σατανάς είναι ο αρχιληστής, με τα τσιράκια του, τους άλλους ληστάς, ο οποίος επέθεσε πληγάς στην ψυχή του ανθρώπου διά των αμαρτιών, τις οποίες υποδεικνύει, έχουμε ανάγκη πανδοχείου, είτε θέλουμε να το παραδεχτούμε είτε όχι. Το πανδοχείον είναι η Εκκλησία, ο πανδοχεύς είναι ο ιερεύς και τα φάρμακα υπάρχουν μέσα στην Εκκλησία. Έξω από την Εκκλησία δεν θεραπεύεται ουδεμία πληγή η οποία προήλθε από τους ληστάς, από τον σατανά. Δεν θεραπεύεται τίποτα. Όπως είπα γρηγορότερα, κάνε ό,τι νομίζεις, κάνε ό,τι θέλεις. Δεν πρόκειται μία αμαρτία να απαλείψεις, διότι ο σατανάς πάντοτε θα τη φωνάζει.

Θα πει κανείς ίσως: «Ώστε όλες οι αμαρτίες συγχωρούνται, τακτοποιούνται, απαλείφονται;» Όλες, πλην της αμετανοήτου και της ανεξομολογήτου αμαρτίας. Αυτή θα μείνει. Όποια αμαρτία κι αν κάνουμε, οσηδήποτε αν είναι σε ποσότητα κι όσο κακή σε ποιότητα, όταν ο άνθρωπος μετανοήσει και την εξαγορεύσει στο ενδεδειγμένο πρόσωπο που έχει ο Χριστός στην Εκκλησία του, δεν πρέπει να φοβάται τίποτα. Αν κάποια αμαρτία τη φυλάξει, αυτή θα υπάρχει. Αν για κάτι που έκανε δεν μετανοεί...

Έχουμε και τέτοιες περιπτώσεις. Είναι δυνατόν, ρωτούνε ορισμένοι άνθρωποι, να έχουν κάνει κάτι και να αποδεικνύεται, το έχουν κάνει, και να μην μετανοούν; Βέβαια, και πολλοί. Και φτάνουν στον πνευματικό και λέει: «Θα συγχωρήσεις, θα αγαπήσεις, έστω και με ζημιά υλική και προσωπική, για να σκάσει ο σατανάς, να επέλθει αγάπη κλπ.». «Α, και εσύ να ήσουν, πάτερ», απάντησε, «και εσύ να ήσουν, πάτερ, δεν θα συγχωρούσες». Έχουμε τέτοιους που έχουν ευχηθεί ούτε στον τάφο τους, ούτε στην κηδεία τους να έρθουν, να μην τους δούνε. Έχουμε γονείς που έχουν καταραστεί τα παιδιά τους, που δεν θέλουν να τα δούνε. Έχουμε αδέρφια τα οποία κρατάει η κακία και κρατάει το μίσος και πέρα του τάφου. Είναι αυτές οι περιπτώσεις. Δεν λύνεις!

Δεν λύεται, διότι ο Θεός ακούει του ανθρώπου, εάν ο άνθρωπος ακούσει του Θεού. Είναι δύο λέξεις: ακοή αντί ακοής. Θα ακούσεις για να σε ακούσω, θα με προσέξεις τι λέγω για να σε προσέξω. Δεν με ακούς, δεν σε ακούω. Δεν με προσέχεις τι λέγω, δεν με λογαριάζεις, δεν σε λογαριάζω. Και αλίμονο από τον άνθρωπο που θα εμπλακεί σε τέτοια κατάσταση, αν τυχόν απρόοπτα έρθει ο θάνατος. Άλλωστε, πρέπει να ξέρουμε το εξής, γιατί υπάρχει και μια τάξη τέτοιων ανθρώπων, οι οποίοι ναι μεν αναγνωρίζουν ότι έσφαλαν, ότι έκαμαν κακό, ότι δεν συμπεριφέρθηκαν καλά, δεν ενήργησαν σωστά, το αναγνωρίζουν με τον νου καθ' εαυτόν, αλλά αναβάλλουν την εξομολόγηση.

Παραδέχονται, ναι, αλλά την τακτοποίηση την αναβάλλουν. Και τι κάνει αυτή η αναβολή, ξέρετε; Η αναβολή σκληρύνει τον άνθρωπο. Αυτό το δείχνει κατ' εξοχήν ο εξ ευωνύμων ληστής. Τι περίμενε; Σύνταξη αυτός θα βγει, περίμενε; Δεν μπορούσε να πει και αυτός, όπως είπε ο άλλος, «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις εν τη Βασιλεία σου»; Και μάλιστα ο άλλος του μίλησε, του έκανε κήρυγμα πάνω στον Σταυρό. «Ε, του λέει, τι φωνάζεις και βλαστημάς; Εμείς, λέει, αξίως υποφέρουμε, εμάς αξίζει που μας έβαλε στον Σταυρό». Αλλά αυτός ούτε τότε. Σκληρύνεται ο άνθρωπος. Και, όπως έλεγα ένα βράδυ, ένας κυβερνήτης παλιός δικός μας, μεγάλο το όνομα, όταν πήγε να παραλάβει τον Ισθμό, που ήτανε Μεγάλη Τεσσαρακοστή...

προσέφεραν εδέσματα εκεί πέρα. Πρόεδρος, σήμερα ίσως ήταν κάτι νηστίσιμο, και είπε μια σκληρότητα. «Τι είναι, λέει, αυτά;» «Μα, κύριε Πρόεδρε, είναι νηστεία». «Δεν νηστεύω εγώ για έναν Εβραίο». Έτσι εξεφράσθη για τον Χριστό μας. Και έπειτα από λίγο καιρό αρρώστησε να πεθάνει. Κι έχω ιδεί τέτοιους που κοινωνούν τη Θεία Κοινωνία τελευταία στιγμή. Και, πάνω που ξεψυχούσε, όταν είδε και μπήκε στο δωμάτιο ο ιερεύς με το Άγιο Ποτήριο, πού τη βρήκε τη δύναμη, σηκώθηκε και είπε: «Έξω, Ναζωραίος!» Και έφυγε ο Ναζωραίος. Τώρα τι ώρα κάνει εκεί δεν ξέρω, γιατί όταν τον Χριστό τον βγάλεις εδώ έξω, θα σε βγάλει κι αυτός εκεί, από τα δικά του, έξω. Γιατί λέγει: «Έστηκα εις την θύραν και κρούω».

«Εάν τις ακούσει και ανοίξει, εισελεύσομαι εις αυτόν και συνδειπνήσω μετ' αυτού και αυτός μετ' εμού». Όταν ο άνθρωπος, λοιπόν, δεν συμφιλιωθεί με τον Χριστό εδώ και δεν γίνει ένα με τον Χριστό εδώ και δεν βάλει τον Χριστό στο δικό του σπίτι και μπει κι αυτός στου Χριστού την αγκαλιά, περιμένει πράγματα εκεί επάνω; Από εδώ θα γίνει η συγγένεια, από εδώ θα γίνει η επαφή. Γι' αυτό η επαφή αυτή γίνεται μπροστά στην Ωραία Πύλη, γι' αυτό και λέγεται και Ωραία η Πύλη. Διότι από εκεί, κατόπιν της συνθηκολογήσεως, εισέρχεται ο άνθρωπος στη Βασιλεία των Ουρανών. Αν δεν θελήσει, λοιπόν, ο άνθρωπος να το καταλάβει αυτό και αν δεν θελήσει να συνθηκολογήσει στον κόσμο τούτον, δεν είναι πλέον κληρονόμος. Διότι δεν ξέρω αν προσέχετε τις εκδηλώσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Όταν κοινωνήσουν οι πιστοί, κρατώντας το...

Άγιο Ποτήριο με τον Χριστό στο χέρι, λέγει: «Σώσον, ο Θεός, τον λαόν σου και ευλόγησον την κληρονομίαν σου». Ποια είναι η κληρονομία; Εκείνοι που κοινώνησαν. Αυτοί έγιναν αδελφοί του Χριστού και, κατ' επέκταση, παιδιά του Θεού. Αυτοί που θα πάρουν το αντίδωρο ή έχουν πάρει το πρωινό τους και έρχονται και θα πάρουν το αντίδωρο, αυτοί οι οποίοι μάλιστα θα το πάρουν και από το παγκάρι πολλές φορές, αυτοί δεν είναι οι αδελφοί του Χριστού και δεν είναι κληρονόμοι. Όσοι επικοινωνούν — κοινωνία θα πει επικοινωνία — αυτοί που μένουν εν τη αμπέλω, πολύ καρπόν φέρουν. Αυτοί που δεν θέλουν να απομυζήσουν από την άμπελο, που είναι ο Χριστός — «Εγώ η άμπελος, εσείς τα κλήματα» — είναι φυσικό να μην έχουν ζωήν εν εαυτοίς. Όλα τα άλλα είναι σοφιστείες δικές μας και θρησκείες δικές μας που δεν αντέχουν.

Ιησού του Ναζαρινού, του Εσταυρωμένου, η θρησκεία είναι μία, η Ορθόδοξος, η οποία ομιλεί και οδηγεί τον άνθρωπο σωστά, αν θέλει να πράξει. Αν αρχίσει και βάζει τη λογική του μέσα ο άνθρωπος, χάνει, χάνει. Τον παίρνουν τα ρεύματα από κάτω και θα τον βρούνε σε μέρος πολύ διάφορο. Πολλές φορές, ρωτήστε τους θαλασσινούς, παρότι έχουν βάλει εδώ την πρύμνη τους και τα πανιά φυσούν προς τα εκεί, βρίσκονται εκεί κάτω, διότι από κάτω υπάρχουν ρεύματα και τους τραβάνε και πηγαίνουν αλλού. Έτσι είναι η αμαρτία, έτσι είναι ο εγωισμός, έτσι είναι η λογική που τραβάει τον άνθρωπο. Θα ήθελα δε ακόμη, σαν κατακλείδα όλων αυτών των ομιλιών, να σας πω το εξής: ότι όλοι μας έχουμε θέση στη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έχει θέση στη Βασιλεία των Ουρανών, αρκεί να θελήσει να πάρει το κλειδί για να πάει στο δωμάτιό του, που του έφτιαξε ο Θεός από καταβολής κόσμου.

Το κλειδί είναι ο Χριστός. Υπάρχει μία πόρτα, αυτή που σας είπα γρηγορότερα, η μόνη, η μοναδική. Με άλλον τρόπο δεν υπάρχει. Όλοι οι δρόμοι βαίνουν στον γκρεμό και η μία, η τελευταία, πηγαίνει στον Άγιο, όπως είπε κάποτε ο Όσιος Λουκάς στον πατέρα μου σε μια δύσκολη περίπτωση. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και εν προκειμένω. Ρωτούν ορισμένοι: «Όλοι μπορούν να πάνε;» Όλοι, και οι μεγαλύτεροι αμαρτωλοί. Ερώτησε κάποτε ένας πόσο μεγάλο ήταν το άνοιγμα που δημιουργήθηκε στο καταπέτασμα του Ναού του Σολομώντος, διότι όταν ο Χριστός μας, απάνω στον Σταυρό, στον Γολγοθά, είπε το «Τετέλεσται», το πρώτο θαύμα που έγινε ήταν ότι το καταπέτασμα του ναού, μέσα στον ναό, μέσα στην πόλη — ο Χριστός σταυρωνόταν έξω και αυτό έγινε μέσα στην πόλη — άνοιξε από άνωθεν έως κάτω. Τούτο είναι ένδειξις ότι επλήρωσε τις αμαρτίες μας.

Συνθηκολόγησε, και αυτό που ήταν κλεισμένο, το παραβάν της αμαρτίας, και δεν μας άφηνε να επικοινωνήσουμε με τον Θεό λόγω της αμαρτίας του ανθρώπου, άνοιξε και πλέον επικοινωνούμε με τον Θεό. Η συνάντηση και η συμφιλίωση γίνεται στην Ωραία Πύλη: «Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς», και από εκεί πηγαίνουμε προς τα μέσα. Και ρωτούν ορισμένοι: «Σαν πόσο ήταν αυτό το άνοιγμα, το σχίσμα αυτό; Πόσο ήταν;» Και απήντησε ένας διακριτικός πατήρ και είπε: «Ήτο, λέει, τόσο μεγάλο σε μέγεθος, που να είναι δυνατόν να περάσει και ο αμαρτωλότερος άνθρωπος του κόσμου». Δεν έγινε να περάσουν ορισμένοι. Έγινε τόσο, ώστε ο μεγαλύτερος αμαρτωλός του κόσμου να χωρέσει να περάσει. Γι' αυτό μην ακούσετε ποτέ...

ψίθυρον του σατανά να σας λέγει ότι «δεν σώζεσαι, τόσα που έχω κάνει εγώ». Τίποτα. Μονοκονδυλιά φεύγουν όλα, αρκεί να ακολουθήσεις τη νόμιμον οδόν, αρκεί να συνειδητοποιήσεις ότι σαν άνθρωπος αμαρτάνεις και σαν άνθρωπος θα πρέπει να κάνεις χρήση του νοσοκομείου. Βρήκα μια μερίδα ανθρώπων, οι οποίοι μάλιστα δύο είχαν φτάσει στον Προτεσταντισμό, στο Τορόντο που είχα πάει, διότι δεν βρίσκανε μέσα στις Ορθόδοξες Εκκλησίες ησυχία, γαλήνη, ηρεμία. Είχαν συζητήσεις, διαξιφισμούς και υβρεολόγια μέσα στην Εκκλησία.

Αυτό τους έστειλε κάπου αλλού, ώστε να βρούνε ειρήνη και γαλήνη. Βέβαια, απήντησα στους κυρίους αυτούς και θα ήθελα να το πω και σε εμάς. Όταν μπεις στην εκκλησία, δεν πρέπει και να συναντήσεις αγίους. Οι Άγιοι είναι στα τέμπλα, στις εικόνες. Κάτω εμείς οι άλλοι, αρχής γενομένης...

από του αρχιερέως ή του ιερέως ή των ψαλτών ή των ανθρώπων οι οποίοι ενεργούν, εργάζονται μέσα, εκκλησιαστική επιτροπή κλπ. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι θα τους λάβεις υπόψη σου ότι είναι άρρωστοι και ως ασθενείς έρχονται στην εκκλησία για να θεραπευτούν. Εάν δεν είμαστε άρρωστοι, δεν είχαμε ανάγκη του νοσοκομείου. Όταν πας στο νοσοκομείο, υγιείς βρίσκεις; Ή ακούς «ωχ» από εδώ, «μανούλα μου» από εκεί...

πόδια κομμένα, πράγματα. «Κοντεύω να χάσω το μυαλό μου εδώ μέσα που ήρθα», λέει ο άλλος. Και εν τούτοις κάθεσαι. Και σε ράντζο αν σε βάλουνε και στον διάδρομο, όπως συμβαίνει στα δικά μας τα νοσοκομεία στην Αθήνα, μια χούφτα κρεβάτια, κάθεσαι εκεί. Γιατί κάθεσαι; Ε, γιατί το κάρο σε πέταξε και σου έσπασε το πόδι ή διότι έπαθες μια ημιπληγία, έπαθες κάτι τι άλλο και λοιπά. Εκεί κάθεσαι. Εδώ φεύγεις; Ε, θες να βρεις γαλήνη; Σε νοσοκομείο πας, άρρωστοι είναι όλοι, αρχής γενομένης από τους ανθρώπους που είναι μέσα στην Αγία Τράπεζα. Μακριά απ' αυτό. Ο καθένας μας έχει τις αδυναμίες του. Μη ζητάς, λοιπόν, να βρεις αγγέλους. Αγγέλους θα βρεις στον ουρανό. Εδώ θα βρεις ανθρώπους συνασθενείς. Εσύ δεν είσαι εμπαθής καθόλου προς τους άλλους; Μακάρι να μην είσαι, αλλά θα ανεχθείς τον άλλον. Έτσι είναι!

Ησυχία μόνο στα νεκροταφεία υπάρχει. Εδώ είμαστε ζωντανοί και το μωράκι θα μιλήσει. Αλλά, διότι δεν έχουμε παιδιά εμείς, δεν υπολογίζουμε τον άλλον και τη μανούλα την άλλη που παίρνει ένα, δύο, τρία στη σειρά να τα φέρει, και θα φεύγει το ένα και θα κρατήσει το άλλο. Θέλει την ησυχία του. Ε, και τι θα γίνουνε; Δεν προσέχουμε ορισμένα πράγματα και το εκμεταλλεύεται αυτό ο σατανάς. Άλλωστε, γνώριζε: από τη στιγμή που η Ορθόδοξος Εκκλησία θα πάψει να έχει αυτά, δεν θα είναι Ορθοδοξία. Θα έχει το ψέμα, όπως έχουν όλες οι λεγόμενες εκκλησίες. Πηγαίνετε στους Προτεστάντες, πηγαίνετε στους Καθολικούς, πηγαίνετε στους Εβραίους, όπου θέλετε πηγαίνετε: νεκρική ησυχία. Είναι άγιοι; Όχι, διότι δεν είναι άγιοι. Όλοι οι διάβολοι από το λεκανοπαίδιο της Αμερικής και του Καναδά έρχονται στις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Τους άλλους τους έχουν...

Μην το βάλεις ποτέ στο νου σου. Όπου βλέπεις θόρυβο, όπου βλέπεις αντίδραση, όπου βλέπεις πυρετό, όπου βλέπεις φασαρία, να ξέρεις, εκεί κάτι γίνεται σωστό, το οποίο βάλλει ο σατανάς. Θα φύγει, λοιπόν, από την Εκκλησία διότι το παιδάκι ομιλεί, διότι η κυρία δεν πρόσεξε ή διότι ψάλλει ο καλλίφωνος δίπλα, γιατί έχουμε και αυτά. «Κάνε τον καλλίφωνο», όπως λέγαμε χθες οι διπλανοί. Όχι, θα μετέλθουμε τα πάντα, να μπορέσουμε να μείνουμε και να αγωνιστούμε και να προσευχηθούμε και γι' αυτούς. Οι δυσκολίες αυτές μας βοηθούν να γιατρευτούμε. Αν δεν υπάρχει αντίδραση, δεν υπάρχει δράση. Έτσι δεν είναι; Άμα δεν υπάρχει αντίπαλος, με ποιον θα παλέψεις; Πολλοί θέλανε να τον πάρουν, σαν τον σατανά, λέει ο Χριστός, να σε αφήσει να κοιμάσαι εσύ, γιατί πέφτει πάνω σου, λέει, και δημιουργεί μόρα. Λοιπόν, θα τον πάρει και αυτόν και θα μας βάλει σε ένα γυάλινο κλουβί μέσα, θα μας βάλει σε μια γυάλα μικρή, θερμοκοιτίδα...

να πει: «Μπράβο, άγιοι εσείς, ελάτε να σας στεφανώσω». Πού παλέψατε; Τι κάνατε; Δεν τα έχουμε πιάσει σωστά τα θέματα αυτά και πολλοί μένουν έξω εξαιτίας αυτού. Άλλοι, επίσης, δεν έρχονται στην εκκλησία, δεν εξομολογούνται, δεν κοινωνούν εξαιτίας των ατασθαλιών των ιερέων. Θέλουν να βρουν αγίους ιερείς για να κοινωνήσουν, και αυτούς που βάζουν στο μυαλό τους μπορεί να μην έχουνε καν σχέση με τον Θεό. Ο Θεός να τους έχει απορρίψει. Αλλά ο Θεός δεν έχει σκεφτεί έτσι, ο Θεός έχει σκεφτεί αλλιώς: «Ου πάντας χειροτονεί, αλλά διά πάντων ενεργεί». Και ορισμένοι σου λένε: «Ούτε αντίδωρο δεν παίρνω εγώ από το χέρι του. Αν δεν φύγει αυτός απ' την ενορία, εγώ δεν πάω στην εκκλησία». Σοβαρά τα λες αυτά τα πράγματα; Δεν ξέρεις, δεν γνωρίζεις ακριβώς πώς έχει το θέμα. Ο Άγιος Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης, ένας, όπως τα λέγαμε σήμερα...

με γλώσσα πύρινη εναντίον των πάντων, των επισκόπων, των πρεσβυτέρων, των κυβερνήσεων, των πάντων, με μια τέτοια γλώσσα. Ξέρετε τι λέγει στο θέμα αυτό επάνω; Ακούστε. Δεν είναι κανένας πλαδαρός, δεν είναι κανένας οικουμενιστής πουλημένος, όπως λέμε: «Εγώ είμαι οικουμενιστής και πληρωμένος από τον Ιάκωβο, πουλημένος, και έρχομαι να μιλήσω εδώ». Δεν ήταν τέτοιος αυτός. Ξέρετε τι λέγει; Ακούστε τι λέει: «Ουδέν παραβλάπτεται ο δεχόμενος». Αυτός που θα πάει να δεχθεί, ουδέν παραβλάπτεται. «Ει και ο διδούς ανάξιος είη», αν και εκείνος που το προσφέρει, ο ιερεύς, είναι ανάξιος. «Ουδέ τα άχραντα χραίνεται μυστήρια». Τα άχραντα ποτέ δεν μολύνονται, τα μυστήρια. «Ει ο ιερεύς», προσέξτε μια λεπτομέρεια, «πάντας ανθρώπους εις κακίαν υπερβάλλοι».

Δηλαδή, είναι ο χειρότερος άνθρωπος του κόσμου· δεν μολύνεται τίποτα από εκείνο το οποίο θα σου δώσει, το μυστήριο που θα κάνει, μα μετάνοια λέγεται, μα ευχέλαιο λέγεται, μα αγιασμός λέγεται, μα γάμος λέγεται, μα βάφτιση λέγεται, είναι Πανάγιο. Και το λέει ο Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης, ένας πεπυρακτωμένος άνθρωπος. Ο δε Άγιος Αναστάσιος ο Σιναΐτης λέγει το εξής: «Μη είπεις, αμαρτωλός εστίν ο προσφέρων, καταδεδικασμένος εστίν, ανάξιος εστίν και ουκ επιφοιτά η χάρις του Πνεύματος του Αγίου», γιατί έτσι νομίζουν ορισμένοι. «Μηδέν τι τούτων εννοείς· άλλος γαρ των κρυπτών γνώστης και εξεταστής». Πίσω, λέει, από αυτόν υπάρχει άλλος. Επίγνωθι αυτόν ότι σου πας

υψηλότερος. Γνώριζε ότι είναι ανώτερος αυτός και παραχώρησον τω δικαίω Κριτή την κρίση. Υπάρχει από πάνω άλλος που θα τον κρίνει αυτόν· εσύ μην το κάνεις αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό, παρακαλώ, μην κρίνετε, να μην βάλεις βαθμούς: αυτός είναι εντάξει, αυτός δεν είναι, και ούτω καθεξής, όπως κάνουμε πολλές φορές εμείς μη προσέχοντας. Γι’ αυτό, παρακαλώ, μην κρίνετε, εξαιρέτως δε ιερέα Θεού. Μην το πιάσεις στο στόμα σου, αλλά μετά πίστεως πρόσελθε και μετανοίας εμπράκτου και συνειδότος καθαρού· της θείας μυσταγωγίας και του αγιασμού επιτεύξει πάντως. Επεί, καν άγγελος Θεού εστί ο προσφέρων την αναίμακτον θυσίαν, συ δε αναξίως προσέρχει, ουδαμώς ο άγγελος αμαρτημάτων σε καθαρίσει». Και φέρνει παράδειγμα στη συνέχεια τον Ιούδα.

Τι ωφελήθη ο Ιούδας αν εκοινώνησε από τα πανάχραντα χέρια του Χριστού; Ο σατανάς ήλθεν εις αυτόν και, απελθών, απήγξατο. Καταλαβαίνουμε; Δεν είναι λοιπόν θέμα αυτό, γιατί πολλοί δεν εκκλησιάζονται, πολλοί δεν εξομολογούνται: «Και τι είναι ο παπάς; Τι είναι; Αμαρτωλός ο παπάς», και τούτο και τα άλλα. Πήγαινε να κάνεις τη δουλειά σου και μην τα συζητήσεις. Οσοδήποτε κι αν είναι αμαρτωλός ο παπάς, ενεργεί η χάρη, να μην είναι καθαιρεμένος. Άμα είναι καθαιρεμένος, η Εκκλησία που του έδωσε τη δύναμη και την εξουσία να λειτουργεί για λογαριασμό της, τις αφαιρεί και τον κατεβάζει στην τάξη των λαϊκών. Να μην είναι αφορισμένος, να μην είναι καθαιρεμένος. Εφόσον δεν είναι, να τον σέβεσαι και να τον χρησιμοποιείς. Η δύναμη δε και του αμαρτωλού ακόμη ιερέως θα μπορεί να αναγνωριστεί στο εξής. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει αυτό· το έχω βρει σε ένα χειρόγραφο του Αγίου

Αγίου Όρους, το οποίο το είχα γράψει παλαιότερα σε ένα περιοδικό που εκδίδω, που έχει σχέση με τον Άγιο Μερκούριο και με έναν ιερέα. Κάποτε ένας ιερεύς μέθυσε και τη νύχτα ημάρτησε. Όχι με την παπαδιά, με κάποια άλλη, η οποία παραμόνευε να βρει κάποια στιγμή να βάλει τον παπά σε αμαρτία. Γιατί ο σατανάς βάζει με πιο ένταση τους ανθρώπους σε αυτά τα πράγματα. Όπως οι κοπέλες σήμερα έχουν στην πατρίδα μας μόδα να πηγαίνουν με παντρεμένους. Δεν αρκούνται να γίνουνε πόρνες, να πάρουν ένα νέο· πηγαίνουν με παντρεμένους. Γιατί; Για να είναι διπλή ζημιά, να κάμουνε τους άλλους μοιχούς. Έτσι ακριβώς ο σατανάς φροντίζει τον άνθρωπο να τον παρασύρει στην αμαρτία. Δεν τον θέλει να στέκεται καλά.

Κεφαλονίτισσα, που ο κουνιάδος της ήταν καλόγερος και ήτο παρθένος και που εκατέβηκε το 1953 να δει από το σεισμό αν έμεινε κανένας από τους γονείς και έμεινε στο σπίτι του, τον εμέθυσε και τον έβαλε με μία φιλενάδα της για να του πάρει την παρθενία. Τον μισούσε γιατί ήταν παρθένος. Και έχασε και τη μοναχική πολιτεία και λοιπά. Σε αυτή λοιπόν τη διήγηση του Αγίου Μερκουρίου υπάρχει το εξής. Ένας ιερεύς, κατά αυτήν την έννοια, διότι η γυναίκα του, η πρεσβυτέρα του, είχε πάει το βράδυ στο σπίτι της μητέρας και του πατέρα που ήταν άρρωστοι, γειτόνισσα η οποία καραδοκούσε πάντοτε κατάφερε τον ιερέα να τον καλέσει στο σπίτι της, να του δώσει ένα μεζέ. Δεν ξέρω τι του έβαλε, τον εμέθυσε και εκοιμήθη μαζί του.

Ξύπνησε το πρωί, ήρθε η πρεσβυτέρα και τον βρήκε που κοιμότανε. Του λέει: «Τι κάνεις εκεί; Δεν θα πας σήμερα; Δεν έχει λειτουργία;» Λέγει αυτός: «Μα αυτό που κάμαμε απόψε, πώς θα πάω να έχω λειτουργία;» «Τι έκαμες απόψε; Εγώ ήμουν στου πατέρα μου το σπίτι. Τι έκαμες απόψε;» Κατάλαβε τώρα αυτός, αλλά αυτός που έκανε τη λειτουργία με το άρχον δεν μπορούσε να μην πάει. Αδιαφόρησε λοιπόν αυτός: «Θα πάω». Μπορούσε να προσποιηθεί ότι αρρώστησε, μπορούσε να προσποιηθεί κάτι άλλο. Εν πάση περιπτώσει, αδιαφόρησε και πήγε. Όταν πήγε και τελείωσε τη Θεία Λειτουργία, Άγγελος Κυρίου πίσω από την Αγία Τράπεζα, επαρουσιάστηκε εκεί πέρα και του λέγει: «Αμαρτωλέ ιερέα, τι διέπραξες σήμερα; Τι ήσουν, πού ήσουν τη νύχτα και τι έκανες τώρα;»

Λέει: «Ποιος είσαι εσύ που με ελέγχεις;» «Δεν βλέπεις», λέει, «Άγγελο Κυρίου;» «Να αποπτερωθείς», του λέει, «και να καθίσεις εκεί. Φεύγω». Κόκαλο! Πέφτουν οι φτερούγες του αγγέλου και έμεινε εκεί. Αυτός, εν πάση περιπτώσει, σκληρυμένος από την αμαρτία και ελεγχόμενος στη συνέχεια, σε λίγες μέρες τα μαζεύει και φεύγει και πηγαίνει σε άλλο μέρος, άγνωστος από εκεί, να μην τον διαπομπεύσει, φαίνεται, η άλλη κυρά που του έκαμε τη δουλειά αυτή τη νύχτα και τα λοιπά. Αποτέλεσμα είναι: ο Αρχάγγελος τον έδεσε αυτόν, δεμένος τώρα αυτός από τον Αρχάγγελο.

-300 350 ετών έφτασε και δεν είχε αποθάνει. Εκεί λειτουργούσε, που δεν ξέρανε πόσων ετών είναι και λοιπά. Ήτανε λοιπόν η εορτή του Αγίου Μερκουρίου και ο Επίσκοπος

διηγείτο τα του Αγίου Μερκουρίου και πως υπάρχει ένα μοναστήρι στο τάδε μέρος κλπ., κλπ., κλπ. Και κάθεται αυτός και λέγει ότι «εγώ τα ξέρω», του λέει αυτά του Δεσπότη. «Πώς τα ξέρεις;» του λέει. «Όχι μόνο τα ξέρω αυτά, αλλά έζησα εγώ εκεί και έχω», λέει, «ιδίαν αντίληψη». Μέσα στη συζήτηση απεκαλύφθη ότι αυτό και αυτό έγινε και ότι αυτός είναι 350 ετών. Λοιπόν, του λέγει: «Ξέρεις τι έχεις κάνει τώρα; Ο άγγελος είναι δεμένος εκεί και εσύ είσαι δεμένος από τον άγγελο», του λέει, «γι’ αυτό δεν μπορείς να πεθάνεις, 350 ετών. Σήκω», του λέει, «να πας εκεί πέρα να συγχωρηθείτε». «Δεν μπορώ να πάω, είμαι φτωχός άνθρωπος», λέει, «και δεν μπορώ να πάω». Αναλαμβάνει λοιπόν ο Δεσπότης, νοικιάζει ζώα κλπ., παίρνει και, έπειτα από πολλές ημέρες, έφτασαν στο μέρος εκείνο. Τι σας πολυλογώ; Έφτασαν. Ήταν γκρεμισμένος ο ναός.

Προσδιόρισε όμως από κάτι δέντρα, εδώ, εκεί: «Εκεί είναι», και έφτασε στο χάλασμα. Η Αγία Τράπεζα ήταν σε χάλασμα και πηγαίνει και βλέπει πίσω από την Αγία Τράπεζα τον Άγγελο εκεί και καθόταν. Μόλις τον είδε ο Άγγελος, του λέγει: «Δυστυχισμένε ιερέα, ζεις», του λέει, «ακόμη;» «Άγιε», λέει, «του Θεού Άγγελε, και εσύ εδώ είσαι;» «Εφόσον», λέει, «με έδεσες, πού να είμαι;» Πού να είναι; Ένας πόρνος τώρα ιερεύς έδεσε τον Άγγελο. «Πού να είμαι;» λέει. «Συγχώρησέ με, Άγιε του Θεού Άγγελε, συγχώρησέ με». «Εσύ», του λέει, «θα με συγχωρήσεις, διότι αν σε συγχωρήσω εγώ, εσύ θα γίνεις χώμα», του λέει, «αμέσως και εγώ θα μείνω εδώ». Εν πάση περιπτώσει, τον συγχωρεί ο παπάς τον Άγγελο. Αμέσως αυτός ελευθερώθη, ο Άγγελος. «Συγχωρεμένος», του λέει, «και να είσαι κι εσύ». Και με το «συγχωρεμένος», αμέσως έγινε χώμα και κόκαλα.

Ο Δεσπότης βλέπει και τραβάει τα μαλλιά του από αυτά που βλέπει. Τα έχασε! Ο Άγγελος του λέει: «Τι θέλεις», του λέει, «Δέσποτα, να σου κάμω για το καλό που μας έκαμες;» Λέει: «Να μου ψάλεις, να ακούσω πώς ψάλλετε στον ουρανό». «Αν αρχίσω να σου ψάλλω», του λέει, «θα πεθάνεις. Όμως, για την καλοσύνη που έκανες, θα ανέβω», του λέει, «στον τρίτον ουρανό και θα σου ψάλλω από εκεί». Και έφυγε ο Άγγελος και έψαλε από εκεί και έπεσε κάτω, να λιποθυμήσει από αυτά που άκουγε εκεί πέρα, και έπειτα έμεινε από δύο-τρεις ώρες και σηκώθηκε και έφυγε. Και είναι εγγραμμένα και υπάρχει σε χειρόγραφο του Αγίου Όρους. Παντοδυναμία! Μην μείνει κανένας λοιπόν έξω, διότι η αμάρτηση, όχι η ιεροσύνη. Όλοι να εξομολογηθούν, όλοι να μετανοήσουν, αν θέλουμε, αυτά τα οποία σας ζητήσαμε, και όλοι, που μαθαίνετε από τον Κύριό μας, να αξιοποιήσετε. Αυτό εύχομαι από καρδίας για όλο τον κόσμο και για εμάς. Αμήν.