So That We May Do Well

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Our aim during these days, as we gather together for this series of talks, is somehow to come to believe that, as human beings, we sin, and that all this misery in our lives—our anxiety and our fears—is due to our sinful way of life.

Once we admit that, as human beings, we sin and have strayed from the path of God—and that, consequently, God has withdrawn from us—we must consider what can settle this unresolved matter between us and God. As we have said, nothing else can heal this sickness except metanoia, repentance. It is, one might say, our lifeline to salvation. If there were no repentance, no one would be saved, as the Holy Fathers say. There is no one who will live and not sin. You alone, O Lord, are without sin, as the Church tells us and reminds us. As human beings, we all fall. That is precisely why, in the West, the Mystery of repentance and confession is called the Mystery of God’s love for mankind, and also grace after grace.

The first grace is Baptism. The second grace, after that first grace which we ourselves stain, is the Mystery of repentance and confession. But Satan knows what power repentance and confession to a priest have against him, so he leaves no stone unturned to prevent them from taking place—or, if they do take place, to ensure that they are done carelessly and improperly. He is always at war with man, but on this matter he wages an especially fierce war. As you know, he takes care to bring the faults of the clergy before people’s eyes, so that the people will lose their respect for them,

and no longer turn to them. And if people do not turn to them, the bridges by which a person returns to Paradise are cut off. There is no other way for man to return to Paradise. It is absurd for him to imagine that he will get there by some way of his own. In the funeral service, when we lie stretched out below and others chant on our behalf, at one point we say, “Through repentance, I too have found the way.” There is no other way. That is precisely why the Forerunner, whom God sent before Christ came into the world, preached repentance; and the Lord Himself, coming into the world after the Forerunner, also preached repentance: “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.”

“Believe in the Gospel.” He added a few more words to John’s first proclamation, which had been limited to, “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.” And when He says, “Believe in the Gospel,” He means: believe in the One about whom the Gospel is written, because the Gospel is about Christ. The Gospel is not the book with black letters on its pages; it is the person about whom those black letters speak. Christ Himself tells us this. Those of you who study will have encountered it in John, chapter 5, verse 39, where He says: “You search the Scriptures, because you think that in them you have eternal life.” You read and search the books, He says, because you think that eternal life is found in them,

“and it is they that bear witness about Me.” They speak about Me. “But you are unwilling to come to Me that you may have eternal life.” I am the eternal life of which the Scriptures speak; Holy Scripture itself is not eternal life. This is why the Protestants and others are mistaken. Someone says, “I have acquired a Bible, so I am all right.” Really? You have acquired Holy Scripture and know it well? Do you know Holy Scripture better than the devil does? The devil knows Holy Scripture better, and yet he does not cease to be the devil, nor does he cease to have prepared his own Hell. Christ, then, is the One at the center of it all. So when He says, “Believe in the Gospel,” in whom are we to believe? I want you to know that, in a single word, “Gospel” means good tidings. What are these good tidings, this joyful message? That the Son of God became the Son of the Virgin. Why does God become the Son of Man? So that

man may become a son of God; that is the purpose. If God becomes man, it is so that man may become god by grace. He descends so that we may ascend. If this is not achieved, then all our comfortable living is in vain. This life is in vain if we do not succeed in returning to Paradise. “Through repentance, I too have found the way.” And may what we ask at the time of our funeral also be fulfilled: “Make me once again a citizen of Paradise.” Make me a citizen of Paradise once again. This is the destiny of man, who came to earth. Man did not come to dwell permanently on earth. Man is not an inhabitant of the earth, as our educated and prominent people say. Man is only a tenant on earth. Pay attention to that description. He is not a permanent inhabitant of the earth.

He is a tenant on earth. The Apostle Paul says: “Here we have no lasting city”—we do not remain here, he says; we do not dwell here—“but we seek the city that is to come.” We came here to be tested and then to depart; man is not meant to live here forever. Man’s true life lies beyond the grave, and it will be either dark or bright. That depends on him. God created all the conditions for it to be bright; but if man himself does not desire it, even God will not compel him. Consequently, throughout eternity he will blame himself because he refused to make good use of this brief flicker of life. For the life of man in this world—even if it lasts 969 years, like Methuselah’s, or 950 years, like Noah’s, or like that of the other patriarchs who

lived eight or nine hundred years—even if it lasted a thousand or a billion years, it would still be only a firefly’s flash compared with eternity, compared with the life beyond the grave, which will have no end. This present life will have an end. If a person reflected deeply and conducted himself like a merchant who buys something in order to sell it at a profit, or like an employee who works to earn and save money so that he can live and make his present life more comfortable—if he thought in this way, even as a simple small-time trader, he would see that it is to his advantage to pass by some of the supposed pleasures of this world for the sake of the world to come. We often meet people like this and applaud them.

Someone chose one job over another because, although the other job paid more, it offered no pension and no medical coverage. So this gentleman—perhaps someone we know, or perhaps one of us—preferred the second job, which paid less but offered security and a pension. Well done, we say; he made the right choice. Others applaud him. He earns four, five, or ten thousand less, but he has insurance and a pension, and you consider him sensible. You regard him as rational, prudent, a normal human being. That is what you should have done, you say. Then why do you not act in the same way in the spiritual life, O man?

Does the man who does not believe, who does not live as a Christian and wants nothing to do with the Christian life, gain more than you do? He departs from this life too. And what then? The psychiatric hospitals are all full. And what of road accidents and deaths—countless more of them because of human madness? Every morning they gather people from around the electricity poles. This did not happen in earlier times, when we lived a practical, peaceful life. And what of the man who says that there is nothing after death? Very well, I will agree with you: suppose there is nothing. But if there is, what have you gained, and what have I lost? Sit down and let us discuss it. What have you gained? You ate a few more calves, while I ate the greens on which the calves feed.

You took another man’s wife, the mother of his children; what more did you really accomplish? Or you took another woman’s husband, the father of her children; what more did you accomplish there? What have you gained by flattening everything, by saying that nothing exists, by having no fear of God, no respect for the Church, no regard for sin, and no respect for anything? What have you gained? Tell me, so that you can at least say to me, “I gained something.” Is your mouth not more bitter and your stomach more ruined than mine, who live a restrained life? I think they are. And these things I am telling you are not delicate abstractions; this is not speculative theology. It is practical life, a life I myself have lived. I have lived this life in all its filth and from every side, and I speak from personal experience. I did not come here from Jerusalem, nor did I come down from Heaven. I emerged from within this very life.

I know this life, and no one can tell me that what I am saying is untrue. If only man could grasp this and choose to reflect philosophically—though he often poses as a philosopher and even holds degrees in philosophy—that he did not come into this world merely to live. Someone will ask, “Then why did he come?” He came to die, precisely so that he might live. This is the reasoning; this is the proper orientation of his life. And the grave is not the end. Those who say, “Nikos, farewell; until we meet again,” are deceiving themselves. Tell such a person, “Do not lie; do not deceive yourself.” And do not listen to the one who tells you, “May you live on and remember him.” As though you are simply to remain here, living and remembering the one who died.

Until we meet again. You departed on that train, and I will depart on another. When will I leave? At any moment. I do not know when. My life does not depend on me, on the medical checkups I undergo, or on the healthy life I lead; it depends on none of these things. These things may contribute, provided the great Master of the house—who holds the lives of all people, both living and dead, “who, as immortal King, has authority over the dead and the living”—so wills it. It depends on Him. A house was being built in Ekali. Its owners were unbelievers and atheists. They threw gold sovereigns into the foundations, into the concrete, so that the house, as it were, would be founded on gold. On the third day they both died. They did not live to finish building it, and the gold coins remain there in the concrete. They failed to take into account that there is Someone above them. Others, of course, slaughter a rooster

and lay the foundation in the rooster’s blood. Others, however, use the blessing of water, place images of the Evangelists there, and lay the foundation upon the rock called Christ. You never know what each person does. What I am saying, then, is that I wish man would reflect a little. Why is he called rational? Why does it happen that he is described as rational? How irrational and unreasonable he truly is! He does nothing that is to his lasting and eternal benefit, even though these things cost nothing. Everything else costs him dearly. A person suffers in order to go to Hell—he truly suffers. He is already in Hell here. Here and now he suffers: he is full of fears and jealousies; he gathers money and possessions; he undergoes trials. He suffers here, and its continuation there is Hell.

By contrast, there is the other man who already lives in blessedness and peace. As a human being, he takes care not to fall, as far as he possibly can. If he does fall, he rises again and follows a different path—one more peaceful, quiet, and restful than the path of those whom we, and they themselves, consider happy and successful, people who supposedly know how to live.

People who do not know how to die do not know how to live either. If there were no death, then come, let us settle the matter, and I will congratulate you. But since death exists and the body will decay, what you tell me is absurd. I do not believe you, and I will not follow you, because you cannot give me peace—not there, and not even here. That is why people who are far from God are miserable.

This world. The fundamental cause, then, of this corruption of the individual, the family, society, the Church—of everything—is sin. Satan knows this and, as I told you, once the sin has been committed, he leaves no stone unturned to make it remain and become permanent. He holds on to the sin so that he may hold on to the person. I told you the day before yesterday, in passing during a talk, that when a person sins, three record it. One is called the devil, and he records it with malice and hatred. Another is the angel, the guardian of the human soul. The third is the person’s own conscience. Consequently, so that these sins may be erased from those records and not be found on the day of judgment as evidence against us, they must be blotted out in this world.

Christ has ordained, as I told you last night, that the clergy should deal with this leprosy of the soul, whether we are willing to understand it or not. The devil then comes to us, because we want excuses of this kind to keep our distance. The clergyman reminds us of death; he reminds us of repentance; he reminds us of confession; he reminds us of the cemetery, and so on and so forth—and we do not want these things. So we look for a way to remove him from our path, and whatever the devil casts before us against the clergy, we absorb at once, swallowing it like a pill, and say, “That is how it is.” It is not like that at all. Is that truly how it is? No, not at all. Of course, today’s campaign of slander against the clergy is aimed against this very bridge by which man is saved,

for there is no other way for man to be saved. No one goes directly to Heaven. “No one comes to the Father except through Me”; and no one comes to Christ, in order to go to the Father, except through the clergy. There is no other way, however much we may rage and protest. This is the way He has established. People say that the clergy are unworthy, self-serving, carnal men, and so on and so forth. And you see the newspaper headlines in huge letters: “They are merchants of Christ! They are merchants of holy things! They are this, they are that!” I do not have it with me to read to you, but I will save it for tomorrow evening. I will read you the findings of the Commission concerning the holy relic of Saint Gerasimos on Kefalonia, over which these scandal sheets created such an uproar with their enormous headlines.

They claimed that they had sold his relic, cut it up, and divided it into pieces. You will be stunned by the answer: nothing of the sort. His entire body is still there. Nothing is missing. Three physicians, all qualified scientists, examined it. Dr. Avlamis, the chairman of the committee, even felt the Saint’s pulse—and there was a pulse. After that, he was ill for twenty days. He nearly collapsed. The newspapers reported that too.

Look at what this really is and what is actually going on. What lies! And they printed the correction in tiny letters, tucked away in some corner where no one would find it. Even someone who reads the rental notices would not have seen it. But the other claims—that they sold him, cut him up, and so forth—were printed prominently. And who supposedly bought him? Was he a plot of land that someone would buy, expecting it to rise in value? Where were the relics melted down? Who bought them, and where are they now? This is nothing but the business of slander.

And the whole world is there, while the others stand over there shouting. Many of those who are in Hell, and who will be in Hell in the age to come, are accusers of priests. Whoever accuses a priest or bishop accuses Christ Himself. What especially grieves me—and compels me to speak about this wherever I may be, not only here—is this: these unfortunate people speak in the name of the Church. They say they are faithful, that they have Christ within them, and that they believe in God; yet they say they cannot tolerate this priest who supposedly trades in Christ. Do you understand? That is the tragedy. Such a person does not truly believe in God. For if he did, he would ask: since Christ tolerates this priest, who are you not to tolerate him? Does Christ tolerate him or not?

He does tolerate him. Do you seriously think He does not? Take this sinful priest, this supposed trader in Christ, and have him read the prayers over some water. Will it become the blessing of water—the Agiasmos—or not? If it does not, and the water goes bad, then you may pour it over me and wash me with it. But it will not go bad. It will not. And since it will not go bad, what does that mean? It means that Christ tolerates him. And very often matters are not as we portray them. You see the case of the Bishop of Preveza now being tried in the courts, and you read about it in the newspapers, do you not? Among the other accusations against him, they claim that he committed adultery with a certain woman, that his adultery caused her and her husband to separate, and that she had a child by the Bishop of Preveza, and so forth. That is a lie. The child...

...belongs to that gentleman, her husband. Listen to what happened. The woman is an iconographer in Athens. A young man from a village near Arta came to Athens and eventually found his way to her icon-painting studio. She trained him to become an iconographer. After raising him up, educating him, and so forth, she took him as her husband.

His father in the village learned that his son was getting married in Athens. He did everything he could to separate them. The woman was now pregnant, but the father took the young man back to Arta. There he offered him a well-dowered village girl, with whom the young man now has a child out of wedlock. He taught her iconography, and now she paints icons.

Holy Scripture, the Metropolis of Paramythia, to Titos. And now they say that the couple separated because the Bishop of Preveza committed adultery. How can this whole story be true? The young man’s father called him back and returned him to his former life. The young man refuses to acknowledge that the child is his. The matter is before the courts, and only ten days ago there was yet another hearing concerning the recognition of the child and so forth. When the woman arrived at the courthouse holding the child in her arms, the prosecutor said, “Madam, what are you holding in your arms?” “Our child,” she replied. There she was, the woman iconographer. “May we see your child?” She gladly drew back the child’s little blanket. The prosecutor was startled—shocked—and asked permission from the presiding judge and the other judges.

“Forgive my language,” he said, “but you scoundrel! Is this not your child?” The child was his spitting image—a tiny little girl, unmistakably his. “You scoundrel,” the prosecutor said to him, “is this not your own child?” What I am telling you is written in the court record. Yet in spite of all this, the Bishop of Preveza was pushed aside. Do you understand or do you not? Believe half of what you see and none of what you hear. That applies when the accused is a layman. But when it is a clergyman, never accept an accusation against him. Even if I myself am accused, never accept an accusation. When the First Ecumenical Council was held, its presiding figure—though I do not know whether you are aware of this—was the emperor Constantine the Great.

He was instrumental in convening that Council. And, as you know, at the First Ecumenical Council the dogma of the divinity of Jesus was affirmed through four miracles. The first was the miracle of Saint Spyridon: “You were revealed as a champion of the First Council and a wonderworker, O God-bearing Spyridon, our father.” What was the issue? Whether Christ is one of the Holy Trinity; whether the Three are One and the One is Three. Opposing the Fathers was Arius, the forefather of today’s Jehovah’s Witnesses, Bible Students, or millenarians. Days of debate had accomplished nothing.

Then the simple Spyridon stepped forward with a roof tile in his hand and asked permission to speak. At first he was not given permission, but afterward he received it.

Thank you. “In the name of the Father,” he said, and fire rose upward; “and of the Son,” and water flowed downward; “and of the Holy Spirit,” and earth remained in his hand. Everyone stood speechless. “In the name of the Father, Arius,” he said, and fire descended; “and of the Son,” and water rose; “and of the Holy Spirit.” Arius then said, “The words were human, but the deed was the Lord’s.” When a person reflects on precisely how God acts in such cases, and when he sees an emperor sitting there—not on a throne, but on a chair—signing the acts of the First Ecumenical Council in red ink while four miracles take place, then the matter is rather serious. In the end, because the Church has always, from apostolic times...

Various people also submitted their own complaints, accusing certain participants who were among the 318 Fathers of the Council. They asked the emperor to hear their accusations, issue indictments, and so forth. But instead of punishing those Fathers, he did the following. He asked for matches, tore up the written accusations without reading them, set them on fire, and said: “The failings of priests ought not to be made public in this way.” In other words, gentlemen, the sins of priests...

...must not be exposed. “Even if they sin—indeed, if I myself were to witness a bishop violating another man’s marriage—I would cover the unlawful deed with my imperial robe.” He meant: If I were to catch a bishop in a sinful act, sinning before my very eyes, I would, if possible, remove my purple robe and cover him with it, “so that the sight of what appears before them may not harm those who behold it.” We did not accuse them. How, then, can I accuse them today? Our Christ found Himself facing those malicious Jews.

The Law said that the woman must be stoned. Christ stood there, ready to pronounce judgment. If He said that she should be stoned, then He offered nothing beyond the Law. But if He said that she should not be stoned, He would be opposing the Law. Which of the two would He say? They thought they had trapped Him. He said to them, “Hypocrites, why do you test Me? Let him who is without sin cast the first stone.” They did not expect such an answer. Beginning with the elders, they dropped their stones and went away. Then our Christ turned to the woman, who stood there like a bundle of skin and bones, crushed in spirit at the feet of God, and said, “Does no one condemn you? Where are those who accused you?”

“No one, Lord.” “Neither do I condemn you. Go.” Christian, man of God, Christ did not condemn her even when she was caught in the act—how, then, can you condemn someone? How can you set yourself up as an expert prosecutor and bring an accusation? How? At the Ascension, what does God say? “I judge no one,” He says, though He has given all judgment to the Son. God does not judge, and Christ will judge. But Christ does not judge today. “I did not come to judge the world, but that the world through Him might be saved.” Who are you, then, to judge? Yet the devil knows what the clergy mean and what power they bear—even the most sinful clergyman.

We are not speaking here about holy clergy; that is not the point at all. For, as I told you yesterday, if we insist on finding only holy clergymen, then we are looking merely for virtuous men, not for instruments of God. A clergyman is an instrument of God, and in the person of the clergyman Christ Himself is present. You see God, just as in the person of a police officer you see the authority of the state, the prosecutor, and the law. In the same way, in the person of the clergyman you see God Himself. I will tell you two incidents—which I believe I may have had occasion to tell you before—that show what the clergy are, and especially what the Orthodox clergy are.

On Tinos there was a nineteen-year-old Roman Catholic girl who was possessed by a demon.

Her family called their Roman Catholic priest to read the customary exorcisms over her. But the demon did not even stir. It showed no reaction and gave no sign that it had noticed a priest enter and read prayers against it. The Roman Catholic priest left, and the girl remained as she was: torment, anguish, breaking things, blows, and uproar. A Roman Catholic neighbor said to the suffering girl’s mother, “Why not also call one of the Orthodox priests?” The mother took it as an affront to her own people. “Do we not have a religion? Do we not have faith? Do we not have clergy?” “Forgive me; that is not what I mean. Of course we do.”

“I see your pain, and I see what she is suffering.” In any case, the mother would not consent to calling an Orthodox priest. So the ordeal continued: the same torments, the same breaking of things, the same blows against the grandmother, and so forth. At some point—I do not know exactly how matters developed—the mother, worn down by spiritual anguish, secretly called the neighbor and said, “I have been thinking about what you told me, and perhaps we should do it. But how? How can we let it be seen that an Orthodox priest is entering my house? And besides, would he even agree to come to me?” Now another difficulty arose from the people themselves. They discussed it back and forth. Finally, the grandmother said, “I will go one evening and ask him. If he comes, we will see how to receive him.” So she set out. At the far edge of the town, where the church stood...

At the edge of the town there lived an elderly retired priest. This woman went to him and said, “Geronta, please show us some love. Put on your epitrachelion and come read the prayers at a house where a girl is being tormented by an unclean demon.” Without much discussion, the elder took an old epitrachelion he had there, tucked it inside his clothing, and set out with her. The Catholic home was in a dead-end street. The grandmother walked ahead, with him close behind, until they arrived. Then he said to her, “Where are you taking me? All the houses here are Catholic.” She replied, “Come along. I know they are Catholic. But they are human beings too. You read prayers over animals; will you not read them over human beings?”

She won the elder over, and he gave in. Meanwhile, the demon inside was bringing the house down. “I will tear apart the elder who is coming here! I will pull out his beard hair by hair!” It was hurling curses and going on and on.

As soon as he entered through the courtyard gate and began walking toward the house, the demon nearly brought the house down. “Is this the one you want here? Why did you bring him?” it screamed. In any case, the elder was experienced in such matters. The moment he entered the house, a chair came flying at him. His head happened to be tilted slightly to one side, and so he escaped it. Otherwise it would have killed him or seriously injured him. The elder carried on as though nothing had happened, even though the demon was shouting insults at him. Now an Orthodox epitrachelion and a priest bearing the grace of the Spirit had arrived—not one of its own Catholic priests, whom it did not fear. The elder took out his epitrachelion and slowly began reading the exorcisms of Basil the Great, John Chrysostom, Saint Cyprian, and the others. “Come out! Come out! Come out!” The elder cast out the demon. It shrieked and convulsed violently, and then the demon departed. You can understand what happened in that house.

Someone may ask why I have told you this. I told it to show you the power of the Orthodox epitrachelion. Those who accuse our clergy hold others up beside them for comparison. Do you hear about scandals in the Catholic Church? Do you hear about scandals involving bishops in the Protestant Church? Do you? Do you? Do you? “They are much better than we are,” people say. That is wrong. As human beings, perhaps; but as Christians, no. For the divine John Chrysostom says, “A pure life is of no benefit when the doctrines are corrupt.” Even if a young woman is a virgin, if she is a heretic, her virginity has no value in the sight of God—nor does her fasting, nor anything else. “A pure life,” he says, “is of no benefit when the doctrines are corrupt.”

Therefore, whoever they may set before us as a model, we will remain with the sinful Orthodox priest. There is also another account concerning Basil the Great, the other story I mentioned to you. Basil the Great would visit even the remotest parish. He went out to the outlying districts and appeared everywhere without warning. One evening he arrived in a village. When he entered the church, he venerated the holy things and went into the sanctuary. The priest was named Father Michael. Basil the Great glanced at the people who had gathered for Vespers that evening and said, “Father Michael, I do not see Uncle George.”

“Has he reposed?” He was a little old man who was always in the Church. His Eminence knew him, and everyone knew him as a devout man of that village. Father Michael replied, “He is alive, Your Eminence, he is alive.” “I do not see him in the Church tonight. Why? Is he ill?” “No,” he answered. “In fact, it has been quite some time since he came.” “Why does he not come?” “I do not know.” “And you did not ask why he has stopped coming or what has happened to him?” Just then he saw a young boy. Basil the Great called to him: “Come here. Go to Uncle George’s house and tell him that, if he is free, the bishop is asking for him at the church.” Before long the old man came slowly along, with his walking stick, his flat cap, and his humble clothes. He venerated the holy things and waited there. As soon as Vespers ended...

he made a prostration. Basil the Great said to him, “I was concerned about you, Uncle George. I know you are always here. Why did you not come to church tonight? And Father Michael tells me that you have not come for some time. What is the matter? Has something happened? Are you well? Is your health good?” “By your prayers, Your Eminence, I am well.” “Then why do you not come to church? What is happening? Something must be wrong.” “It is nothing—that is, let it go. Let us pass over it and not discuss it.” The Saint understood that something was wrong. He said, “Father Michael, go home, and I will come shortly. I want to speak with Uncle George for a while, and then I will come.” Basil the Great took out his epitrachelion and said, “Under the epitrachelion, tell me what is happening and why you do not come to church.” The old man froze. See how firmly the epitrachelion bound him to speak truthfully.

When we say “under the epitrachelion,” it means that this is now Holy Confession. No one else will ever learn what is said. So the old man began: “Your Eminence, do you know about a murder that took place here three months ago?” “No, I do not.” “Do you know that the murderer was never found?” “I did not know that either.” “Do you know who killed the man?” “No, I do not.” “Father Michael killed him.” “Father Michael killed him?” “Yes, Father Michael killed him.” “But how did he kill him? Did they have some dispute?” “Listen to what happened. We were at Vespers that evening. They exchanged some angry words, and we went outside. When we came out through the door, they argued again.”

“Father Michael threatened the man and pulled out a little knife like the one he uses at the Prothesis. I do not know exactly how it happened—the hour was under satanic influence—but he thrust the knife at him, pierced him in the heart, and the man fell to the ground.” Basil the Great was so compassionate. Uncle George said, “Can I now come to the Church, Your Eminence, and receive antidoron from those bloodstained hands, when I know they are stained with blood?” He replied, “You are right; I understand you completely. But tomorrow morning I myself will serve the Divine Liturgy here. Father Michael will also be present, of course, but I will be the celebrant. Come, if you wish.” “I will come, by your prayers, Your Eminence. I will come.” Uncle George was the kind of man who waited only for the third bell to ring before setting off for church.

He would arrive at the church before the priest, and the next morning, as usual, he came before him. The sacristan had opened the church and rung the bell. Before the priest arrived, the old man was already standing on the right by the chanter’s stand, as he always did, with his walking stick and flat cap. He stood there attentively, without a chair or anything else. No one else was in the church yet, and he was looking toward the entrance. After a while, he saw someone approaching. He turned to see who it was and saw Father Michael. But the sight terrified him. Father Michael was coming to the church carrying the murdered man on his back, across his shoulders.

Just as a shepherd carries a lamb on his shoulders, and as our Christ carries the lost sheep on His shoulders, so Father Michael carried this man without being aware of it at all.

He made the sign of the Cross and entered the church with the man lying across his back. Uncle George froze. Why would someone carry a man on his back and move with such ease? This was the beginning of the miracle. He stood there, stunned, waiting to see what would unfold and what it all meant. Then the bishop arrived, and the rest followed. You know that before serving, priests come out and “take the appointed time,” as we say. They pray here and there, open the Beautiful Gate, turn toward the people and ask forgiveness, and then enter the sanctuary, vest, and celebrate the Divine Liturgy. Uncle George watched from where he stood. Father Michael came forward with another priest, the deacon, and the others. They completed these prayers and then entered the sanctuary. There, to the right of the Holy Table, stood two tall figures clothed in white. One took hold of the murdered man by the feet.

The other took him by the head, and together they lifted him from Father Michael’s back. Father Michael put on his liturgical vestments, which shone like those of the angels. The two figures carried the dead man to one side and held him there between them. Father Michael and the others did all that was required in the sanctuary. They performed the Prothesis and everything else. The Divine Liturgy was celebrated, and Basil the Great spoke about metanoia—repentance—about wonders, about how a person can be saved and need not be hindered by the sins of the clergy, and other such things, because he knew what was happening. Uncle George remained fixed in his place, watching until everything had ended. Father Michael then removed his vestments and put on his black cassock to leave. Uncle George saw the two white-robed figures place the murdered man back upon his shoulders, and Father Michael walked out as though nothing had happened.

Then he understood that, as a human being, a clergyman is indeed sinful and bears sins of his own—especially if he does not go to Holy Confession, for priests also confess. Priests can forgive the sins of others, but they cannot forgive their own. That is why James says, “Confess your trespasses to one another.” This concerns the priests and establishes the principle that one ministers sacramentally for another. Basil the Great then called Uncle George and asked, “How do things appear to you today, after what happened last night? What do you think now? Will you come to church?” He replied, “After what I have seen, Your Eminence, I will come again and again. I will arrive even earlier, and I will pray for Father Michael too, that he may repent and be saved.” Yet people go looking for spotless hands; they go looking for...

white hands and university degrees from abroad. Let the priest be as grimy as can be: if he is an Orthodox priest, bears an Orthodox epitrachelion, and has been ordained in the Orthodox manner, then regardless of what he himself may be like, the grace of the priesthood is all-powerful. Let me tell you one more thing, and forgive me for taking up your time. During the Turkish occupation, a bishop was coerced into becoming a Muslim. He did not have the strength to endure martyrdom, and so he converted, cast off his clerical garments, and left. Now a man went to exhume his brother and found his body incorrupt. He was terrified—truly terrified.

He began asking here and there. Do not listen only to those today who say that medicines or the soil are to blame. That may account for one or two percent of cases, but excommunications and other spiritual matters may also be involved. I will explain both possibilities. Such bonds can be loosed only by a bishop; no one else can loose them. There is a special prayer. The bishop kneels over the grave, and then the body will be released and decompose. Otherwise it remains incorrupt. They therefore searched for the cause and tried to discover what had happened. From older people and others, they learned that the dead man had once become involved in a quarrel and insulted a clergyman. It seemed that the clergyman had excommunicated or cursed him, and so his body had remained swollen and incorrupt. The clergyman had since died—or rather, forgive me, it was the bishop who had cursed him, and his body had remained in that condition.

The priest had died. In any case, I do not remember every detail exactly; I will unravel this fine puzzle for you. They began searching for a bishop to perform the prayer. They approached one, but he said, “I cannot come, because your own bishop is still alive.” “But he has become a Muslim,” they replied. “I do not know what he has done. As long as your bishop is alive, I cannot come.”

In his anguish at seeing his brother in this condition, the man went in search of the bishop who had become a Muslim. He found him, sat down, and explained everything. The bishop said, “My child, as you can see, do not ask this of me. I am no longer a bishop. I am now among the Turks. Leave me in peace.” But the man would not go away. He pleaded and persisted until the former bishop felt compassion for him and agreed to do something. He told him, “Go secretly, because they will cut off both our heads if they discover us. Find an epitrachelion and come to the cemetery tonight at eleven. Hide it under your clothing—put it wherever you can—and be at the cemetery at eleven tonight.” The bishop was afraid. Nevertheless, the man did as he was told.

The bishop put on the epitrachelion and read the prayer of absolution over the man’s brother. The moment he said “Amen,” only the bones remained; everything else collapsed and became earth. Then the bishop knelt again and said, “My Christ, do You still bear with me?” Although he had become a Muslim, the grace and power of his episcopal ordination were still there. We Orthodox must not merely know these things; we must carry them beneath our very skin, so that they could be removed only together with our blood. Yet people still say, “Look what this man did; look what that man did.” And you read how our Church is publicly humiliated in the renowned city of Athens. Take up the newspapers these days and read them. A trial is being held against the man involved.

An actor is portraying the role of the Bishop of Preveza on the stage, while at the same time the trial is taking place. It is enough to make your hair stand on end. How long will God continue to bear with us while we handle these matters in our own way and arrange everything according to our own judgment? God cannot bear with us forever. So I want to tell you this: be careful how you treat the clergy. Hold them in honor, make use of their ministry, and pray for them. If a clergyman wishes to be saved, he will be saved; if he does not, his sin does not condemn me to Hell. I will return to this subject and give you more evidence, because what I am telling you is not my own. It comes from patristic writings; it expresses the mind of the Church and of the Holy Spirit. These words are necessary and beneficial to every human being. I have now touched upon the subject of excommunication.

The matter of bodies that remain unnaturally incorrupt. If you go to the great cemeteries in Athens—the First, the Third, the Second, Kaisariani, and the others—you will see whole rows of bodies that have not decomposed. If the soil is unsuitable, how does it decompose the bodies beside them—one after another, everyone buried there before you—yet now it does not decompose yours? The soil may indeed lack the necessary conditions for decomposition; I have no objection to that. But that accounts for one percent. In ninety-nine percent of cases, that person has some unsettled account with God; some curse lies upon him. He has done something and remains bound. So this is what you do: take him from there and bury him somewhere else.

If he remains in the same state where he is reburied, you must bring a bishop to read the appointed prayer over him; otherwise, the body will not decompose. God permits this out of love, so that you may learn that your loved one departed in this bound, incorrupt state, take care not to become like that yourself, and at the same time help him—both you and the whole Church. Until the end of the age, God has left each person’s case open. A person’s file is not closed after death; it remains open, and the person may be benefited, just as further debt may be charged to him. If he has left behind a life whose teachings and works continue to win souls, he advances further toward God. Today you read John Chrysostom and turn back to God; you read Basil the Great and turn back to God—and credit is added to his account.

To his account. But if you put Kazantzakis before people and they go to the devil, then he too goes deeper and deeper because of the souls lost through his teachings. I have given a simple example; you understand what I mean. Some who have stolen relics will be found unnaturally incorrupt. Some who insulted priests and brought curses upon themselves will be found that way. There are also some who gave away a relic even though the fathers of the monastery had forbidden its removal under threat of being bound—for otherwise the monasteries would have been emptied—and such a person is found incorrupt. Others have taken Church land, Church property, or stones; they have taken many things.

All these people are under the curse and excommunication pronounced by the fathers. These are not merely figures of speech, as we sometimes suppose. There are also people who bear the curse of their parents. You have heard the words in the prayer: ‘He has fallen under the curse of father or mother, or under that of a priest...’ The possible causes are as numerous as the hairs on our heads. We look at someone as though he were a saint and say, ‘You know what a good man he was.’ But you do not know what is holding him bound. You do not know what happened or where the curse came from—the curse now revealed in this condition—for which he never showed metanoia, never confessed, and did nothing to set it right. Do not find these things strange. There is, however, a possibility—perhaps one percent—that the cause is medication or the soil. But when the body is moved, it should decompose. If it does not decompose there either...

—and this has happened to many, so that they eventually set the bodies aside—then a bishop must go and examine the matter. There are also many people who have caused others such suffering that the injured person finally utters some bitter curse against them. Do you understand? You ruined the other person, cast him aside, made him suffer to the very depths of his being, trampled him down, slaughtered him day after day, and reduced him to nothing; then the grievance in his heart binds you. We do not know how many such cases there are. So do not rush to conclusions. The proper course is this: if you find a body that has not decomposed, move it nearby to a place where you believe the conditions are different. If it has still not decomposed after a year or two, call a bishop. That is certain; that is the proper course. This is also why our Church practices the exhumation of remains: so that such cases may be identified...

...and those people may be helped as far as possible. Let us stop here for tonight and, God willing, continue tomorrow evening.

Προσπάθειά μας αυτές τις ημέρες που βρισκόμεθα μαζί και ομιλούμε αυτή τη σειρά των ομιλιών είναι να πιστέψουμε κατά κάποιον τρόπο ότι σαν άνθρωποι αμαρτάνουμε και όλη η κακοδαιμονία αυτή στη ζωή μας και το άγχος και οι φόβοι οφείλονται στην παράνομο ζωή μας.

Εφόσον παραδεχθούμε ότι σαν άνθρωποι αμαρτάνουμε και έχουμε απομακρυνθεί από το δρόμο του Θεού και, κατά συνέπεια, απεμακρύνθηκε ο Θεός από μας, θα πρέπει να σκεφτούμε τι είναι εκείνο το οποίο μας τακτοποιεί αυτή την εκκρεμότητα μεταξύ ημών και του Θεού. Κανένας άλλος τρόπος, είπαμε, δεν θεραπεύει αυτή τη νόσο, ει μη η μετάνοια. Είναι μια, πώς θα πει κανείς, σανίς σωτηρίας. Εάν δεν υπήρχε η μετάνοια, ουδείς αν εσώζετο, έτσι λέγουν οι Άγιοι Πατέρες. Δεν υπάρχει άνθρωπος ος ζήσεται και ουχ αμαρτήσει. Συ μόνος, Κύριε, εκτός αμαρτίας υπάρχεις, λέγει και υπενθυμίζει η Εκκλησία μας. Όλοι μας, σαν άνθρωποι, πίπτομεν. Γι’ αυτό ακριβώς το μυστήριον της μετανοίας και της εξομολογήσεως λέγεται στη Δύση φιλάνθρωπον μυστήριον και λέγεται επίσης χάρις μετά την χάριν.

Πρώτη χάρις είναι το βάπτισμα. Η δευτέρα χάρις, μετά την πρώτη χάριν, την οποία λερώνουμε εμείς, είναι το μυστήριο της μετάνοιας και εξομολογήσεως. Όμως, ο σατανάς, ο οποίος γνωρίζει τι δύναμη έχει κατ’ αυτού η μετάνοια και η εξομολόγηση εις ιερέα, βάλλει πάντα λίθον, όπως θα λέγαμε, να μην γίνει ή, αν θα γίνει, πλημμελώς να γίνει, να μην γίνει το σωστό. Πάντοτε πολεμά τον άνθρωπο, αλλά στο θέμα αυτό παραπολεμάει. Φροντίζει, όπως ξέρετε, να ρίξει λάθη στα πρόσωπα του κλήρου, ώστε να φύγει η υπόληψη από το λαό προς αυτούς,

να μην χρησιμοποιούνται, κι έτσι, εφόσον δεν χρησιμοποιούνται, άρα είναι κομμένες οι γέφυρες οι οποίες επιστρέφουν τον άνθρωπο στον Παράδεισο. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να επιστρέψει ο άνθρωπος στον Παράδεισο. Είναι πολύ αστείον να νομίζει ότι με κάποιον άλλο δικό του τρόπο θα περάσει. Στην εξόδιο ακολουθία, όταν εκεί καμαρώνουμε κάτω και μας ψάλλουν οι άλλοι για λογαριασμό μας, λέμε σε μια στιγμή: «Εύρον καγώ διά της μετανοίας την οδόν». Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Γι’ αυτό και ακριβώς τον Πρόδρομο που έστειλε πριν έρθει ο Χριστός στον κόσμο, μετάνοια εκήρυττε, και αυτός ο Κύριος, ερχόμενος στον κόσμο μετά τον Πρόδρομο, μετάνοια εκήρυξε: «Μετανοείτε· ήγγικε γαρ η Βασιλεία των Ουρανών».

«Πιστεύετε εις το Ευαγγέλιο». Προσέθεσε και δύο-τρεις λέξεις ακόμη στο πρώτο κήρυγμα του Ιωάννου, το οποίο είχε περιοριστεί στο «Μετανοείτε· ήγγικε γαρ η Βασιλεία των Ουρανών». Και όταν λέει «πιστεύετε εις το Ευαγγέλιο», εννοεί πιστεύετε σε Αυτόν που γράφει μέσα το Ευαγγέλιο, διότι το Ευαγγέλιο γράφει για το Χριστό. Ευαγγέλιο δεν είναι το βιβλίο που έχει γράμματα μαύρα, είναι το πρόσωπο για το οποίο αυτό το βιβλίο γράφει μέσα με τα γράμματα τα μαύρα. Το λέει άλλωστε ο Χριστός μας. Όσοι μελετάτε, θα το έχετε συναντήσει στο 5ο κεφάλαιο του Ιωάννου, στίχος 39, εκεί που λέγει: «Ερευνάτε τας γραφάς, ότι δοκείτε εν αυταίς ζωήν αιώνιον έχειν». Διαβάζετε, λέει, εσείς, ψάχνετε τα βιβλία, γιατί νομίζετε, λέει, ότι μέσα εκεί υπάρχει αιώνια ζωή,

λέει, «και αυταί εισιν αι μαρτυρούσαι περί εμού», για μένα μιλάνε αυτές. «Αλλά δεν θέλετε να έρθετε προς με, ίνα ζωήν αιώνιον έχετε». Εγώ είμαι η αιώνιος ζωή, για την οποία ομιλούν οι Γραφές· δεν είναι η Γραφή αιώνιος ζωή. Γι’ αυτό είναι πλανεμένοι οι προτεστάντες και οι άλλοι. Λέγω: «Πήρα Γραφή, είμαι εντάξει». Σοβαρά; Πήρες Γραφή και την ξέρεις καλά τη Γραφή; Καλύτερα από τον διάβολο τη γνωρίζεις τη Γραφή; Τη Γραφή καλύτερα την γνωρίζει ο διάβολος και, εν τούτοις, δεν παύει να είναι διάβολος και δεν παύει να έχει προετοιμάσει την κόλασή του. Ο Χριστός, λοιπόν, είναι εκείνος που υπάρχει στη μέση. Και «πιστεύετε στο Ευαγγέλιο», δηλαδή σε ποιον; Ευαγγέλιο είναι, σε μια λέξη θέλω να ξέρετε, ευαγγελία. Ποια είναι η ευαγγελία, η καλή αγγελία; Ότι ο Υιός του Θεού έγινε Υιός της Παρθένου. Γιατί γίνεται Υιός ανθρώπου ο Θεός; Για

να γίνει υιός Θεού ο άνθρωπος· αυτός είναι ο σκοπός. Αν ο Θεός γίνεται άνθρωπος, είναι για να γίνει ο άνθρωπος Θεός. Αυτός κατεβαίνει για να ανεβούμε εμείς. Αν αυτό δεν επιτευχθεί, εις μάτην η καλοπέραση. Εις μάτην η ζωή αυτή, αν δεν επιτευχθεί να ξαναγυρίσουμε στον Παράδεισο. «Εύρον καγώ διά της μετανοίας την οδόν». Και εκείνο να πραγματοποιηθεί που παρακαλούμε και στην ώρα της κηδείας μας επάνω: «Παραδείσου πάλιν ποίησόν με πολίτην». Να με ξανακάνεις πολίτη του Παραδείσου. Αυτός είναι ο προορισμός του ανθρώπου που ήρθε στην γην. Δεν ήρθε για να κατοικήσει στην γην ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος δεν είναι κάτοικος της γης, που λένε οι μορφωμένοι μας και οι μεγάλοι μας. Ο άνθρωπος είναι ένοικος της γης. Προσέξτε το χαρακτηρισμό. Δεν είναι κάτοικος της γης.

Ένοικος της γης. Το λέγει ο Παύλος: «Ουκ έχομεν ώδε μένουσαν πόλιν», δεν μένουμε, λέει, εδώ, δεν κατοικούμε εδώ, «αλλά την μέλλουσαν επιζητούμε». Ήρθαμε εδώ να δώσουμε εξετάσεις και να φύγουμε, δεν είναι εδώ να ζήσει ο άνθρωπος. Η ζωή του ανθρώπου είναι πέραν του τάφου, η οποία θα είναι ή μαύρη ή άσπρη. Αυτό εξαρτάται από αυτόν. Ο Θεός του δημιούργησε προϋποθέσεις να είναι λευκή· αν όμως αυτός δεν θέλει, και ο Θεός δεν μπορεί. Κατά συνέπεια, θα αιτιάται τον εαυτό του στο διηνεκές, διότι δεν ήθελε να κάνει καλή χρήση αυτής της πυγολαμπίδος. Διότι η ζωή του κόσμου τούτου, του ανθρώπου, έστω κι αν είναι 969 χρόνια όσο του Μαθουσάλα, έστω κι αν είναι 950 χρόνια όσο του Νώε ή άλλων πατριαρχών που

ζήσαν 800-900, χίλια ή ένα δισεκατομμύριο χρόνια να είναι, είναι πυγολαμπίς εν σχέσει με την αιωνιότητα, εν σχέσει με τη ζωή πέρα του τάφου, της οποίας ουκ έσται τέλος. Αυτής της ζωής έσται τέλος. Αν ο άνθρωπος, λοιπόν, φιλοσοφούσε και πολιτεύεται σαν ένας έμπορος που παίρνει κάτι για να το πουλήσει, για να κερδίσει, που εργάζεται ένας υπάλληλος για να κερδίσει, για να αποταμιεύσει, για να ζήσει, να κάνει πιο άνετη τώρα τη ζωή του, εάν σκέφτεται έτσι, ως απλούς ένας εμποράκος μικρός, θα έβλεπε ότι τον συμφέρει να παρακάμψει ορισμένα δήθεν καλούδια του κόσμου τούτου, προκειμένου για τον κόσμο εκείνον. Συναντούμε πολλές φορές ανθρώπους και τους χειροκροτούμε.

Εξέλεξαν μίαν εργασία εν σχέσει με κάποια άλλη, διότι η εργασία εκείνη η άλλη ναι μεν είχε περισσότερα χρήματα, αλλά δεν είχε σύνταξη, δεν είχε ιατρική περίθαλψη, και προτίμησε ο κύριος αυτός, ο γνωστός ή εμείς αυτοί, τη δευτέρα εργασία με λιγότερα χρήματα, αλλά που έχει ασφάλεια, αλλά που έχει σύνταξη. Μπράβο, έτσι έκανε. Και τον χειροκροτεί ο άλλος. Παίρνει τέσσερα, πέντε, δέκα χιλιάρικα λιγότερα, αλλά έχει ασφάλεια, έχει σύνταξη, και τον θεωρείς αυτόν τον άνθρωπο σώφρονα. Τον θεωρείς λογικόν, τον θεωρείς φρόνιμο, νορμάλ τον άνθρωπο αυτόν. Έτσι έπρεπε να κάνεις. Γιατί δεν κάνεις έτσι και στη ζωή την πνευματική, άνθρωπε;

Εκείνος ο οποίος δεν πιστεύει, δεν χριστιανεύει, δεν θέλει τη ζωή τη χριστιανική, κερδίζει περισσότερο από σένα; Φεύγει. Τι; Τα τρελάδικα γεμάτα όλα. Τι; Τροχαία, θάνατοι, μυριάδες περισσότεροι εξαιτίας της τρέλας του ανθρώπου. Κάθε πρωί μαζεύουν από τις κολόνες της ΔΕΗ, μαζεύουν ανθρώπους. Πράγμα το οποίο δεν γινόταν γρηγορότερα, που ζούσαμε μια πρακτική, ήσυχη ζωή. Τι; Και εκείνος που λέγει ότι δεν υπάρχει τίποτα; Συμφωνώ εγώ μαζί σου, δεν υπάρχει τίποτα. Αλλά αν υπάρχει, τι εσύ εκέρδισες και τι εγώ έχασα; Κάτσε κάτω να το συζητήσεις. Τι εκέρδισες εσύ; Έφαγες λίγα μοσχάρια παραπάνω και εγώ έφαγα τα χόρτα που τρέφουν τα μοσχάρια.

Τη γυναίκα του αλλουνού πήρες, τη μητέρα των παιδιών του αλλουνού· τι δηλαδή έκανες παραπάνω; Ή πήρες τον πατέρα των παιδιών της αλληνής· τι έκανες παραπάνω εκεί; Τι εκέρδισες εσύ που τα ισοπέδωσες, που δεν υπάρχει τίποτα, που δεν φοβάσαι Θεό, που δεν σέβεσαι Εκκλησία, που δεν σέβεσαι αμαρτία, που δεν σέβεσαι τίποτα; Τι εκέρδισες; Πες μου, να μου λες ότι εκέρδισα κάτι. Είναι πικρό το στόμα το δικό σου και χαλασμένο το στομάχι σου από το δικό μου, ο οποίος ζω μια ζωή συντηρητική; Νομίζω. Και αυτά τα οποία λέγω εγώ δεν τα λέγω, δεν είναι αραχνοΰφαντα, δεν είναι θεολογία αυτή· είναι ζωή πρακτική, την οποία έχω ζήσει εγώ, τη ζωή αυτή. Τη ζωή με τη βρώμα της, όλες τις πλευρές, την έχω ζήσει και μιλώ από ατομικό πειραματισμό. Εγώ δεν ήρθα από τα Ιεροσόλυμα, ούτε από τον Ουρανό ήρθα. Μέσα από τη ζωή αυτή εβγήκα.

Την ξέρω τη ζωή αυτή και δεν μπορεί να μου πει κανένας ότι δεν είναι αλήθεια αυτό το οποίο λέγω. Αν μπορούσε, λοιπόν, ο άνθρωπος να το φανταστεί, να θελήσει να φιλοσοφήσει, που κάνει το φιλόσοφο και έχει και διπλώματα φιλοσοφίας πολλές φορές, ότι δεν ήρθε στον κόσμο τούτον για να ζει, θα πει κανείς: «Γιατί ήρθε;». Ήρθε να πεθάνει αποκλειστικά για να ζει. Αυτός είναι ο συλλογισμός, αυτή είναι η τοποθέτηση της ζωής του. Και ο τάφος δεν είναι τέρμα. Ψεύδονται αυτοί που λένε: «Νίκο, να πας στο καλό, καλή αντάμωση». Να του πεις: «Μην ψεύδεσαι, μην κοροϊδεύεις τον εαυτό σου». Και μην ακούς τον άλλον που σου λέει: «Εσύ να ζεις να τον θυμάσαι». Κάτσε από εδώ εσύ να ζεις να θυμάσαι εκείνον που πέθανε.

Καλή αντάμωση. Και έφυγες με αυτό το τρένο και εγώ θα φύγω με ένα άλλο. Πότε θα φύγω; Από λεπτό σε λεπτό. Δεν ξέρω πότε. Η ζωή μου δεν εξαρτάται από μένα, από τα τσεκ απ που κάνω ούτε από τη φυσική ζωή που κάνω· δεν εξαρτάται τίποτα από αυτά. Αυτά συντελούν, αν ο νοικοκύρης ο μεγάλος, ο οποίος έχει τη ζωή των ανθρώπων και των ζωντανών και των νεκρών, «ο και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχων, ως αθάνατος βασιλεύς», απ’ αυτόν εξαρτάται. Άντε, εκτίζετο στην Εκάλη ένα σπίτι. Άπιστοι, άθεοι, πετούσανε λίρες μέσα στα θεμέλια, στα τσιμέντα, πετούσανε λίρες, να στερεωθεί, να πούμε, στο χρυσό. Την τρίτη ημέρα πέθαναν και οι δύο. Δεν πρόλαβαν να το κτίσουν και οι λίρες είναι μέσα στα τσιμέντα εκεί πέρα. Γιατί δεν υπελόγισαν οι άνθρωποι ότι υπάρχει κι άλλος από πάνω τους. Άλλοι, βέβαια, σφάζουν κόκορα,

το θεμελιώνουν στο αίμα του πετεινού. Άλλοι, όμως, βάζουν αγιασμό, βάζουν τους Ευαγγελιστές και το θεμελιώνουν στην πέτρα που λέγεται Χριστός. Δεν ξέρεις τον καθένα. Αν, λοιπόν, λέγω, θα ήθελα ο άνθρωπος να φιλοσοφήσει λίγο. Γιατί λέγεται λογικό; Γιατί συμβαίνει να είναι τέτοιο, να ακούει ότι είναι λογικό; Πόσο είναι άλογος και παράλογος! Δεν κάνει τίποτα από εκείνα που είναι τα συμφέροντα, από τα μόνιμα, από τα αιώνια, τα οποία και δεν κοστίζουν. Όλα τα άλλα κοστίζουν. Υποφέρει ο άνθρωπος για να πάει στην κόλαση, υποφέρει. Από εδώ είναι στην κόλαση, από εδώ ο άνθρωπος υποφέρει, έχει φόβους, έχει ζήλιες, έχει φόβους, τα κάνει τα λεφτά, πράγματα, πράγματα, δοκιμάζεται, από εδώ υποφέρει. Και προέκταση εκεί, κόλαση.

Με τον άλλον από εδώ, ο οποίος ζει μακάριος, ζει ήσυχα, φροντίζει σαν άνθρωπος να μην πέσει, όσο μπορεί πιο πολύ να μην πέσει. Αν πέσει, σηκώνεται και βαδίζει κάποιον άλλον δρόμον, πιο ήρεμον, πιο ήσυχον, πιο αναπαυτικόν, εν σχέσει με εκείνους οι οποίοι θεωρούνται παρ’ ημίν και παρ’ εαυτοίς ότι είναι οι ευτυχισμένοι, είναι οι φτασμένοι, είναι οι άνθρωποι που ξέρουν να ζήσουν.

Άνθρωποι που δεν ξέρουν να πεθάνουν, ούτε να ζήσουν ξέρουν. Εάν δεν υπήρχε θάνατος, τότε έλα να το βάλουμε, να σου πω τα συγχαρητήριά μου. Εφόσον υπάρχει θάνατος, όμως, και το κορμί θα λιώσει, μου λες αστεία εμένα. Δεν σε πιστεύω, δεν σε ακολουθώ, διότι δεν μπορεί να μου δημιουργήσεις ειρήνη. Όχι εκεί, ούτε εδώ δεν μπορεί να μου δημιουργήσεις ειρήνη. Γι’ αυτό οι άνθρωποι μακριά από τον Θεό είναι δυστυχισμένοι.

Τον κόσμο αυτόν. Βασική, λοιπόν, αιτία και της διαβρώσεως αυτής του ατόμου, της οικογενείας, των κοινωνιών, της Εκκλησίας, των πάντων κλπ., είναι η αμαρτία, την οποία γνωρίζει ο σατανάς και φροντίζει, όπως σας είπα, να σύρει πάντα λίθον, εφόσον έγινε η αμαρτία, να μείνει, να μονιμοποιηθεί, να την κρατάει αυτός την αμαρτία, για να κρατάει τον άνθρωπο. Σας είπα προχθές, σε μια στροφή ενός λόγου, όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, τρεις γράφουνε. Ένας που λέγεται διάβολος, με κακία, με μίσο τα γράφει· ένας που λέγεται Άγγελος, ο φύλαξ της ψυχής του ανθρώπου, και η συνείδησις του ανθρώπου. Κατά συνέπεια, για να απαλειφθούν από εκεί και να μην βρεθούν εν τη ημέρα της κρίσεως ως επιχειρήματα εναντίον μας, πρέπει να εξαλειφθούν στον κόσμο τούτο.

Ο Χριστός έχει τακτοποιήσει το θέμα της λέπρας αυτής της ψυχής, όπως σας είπα χθες το βράδυ, να τακτοποιούν οι κληρικοί, είτε θέλουμε εμείς να το καταλάβουμε είτε όχι. Έρχεται ο διάβολος και σε εμάς, που θέλουμε επιχειρήματα τέτοια για να είμαστε μακριά, διότι ο κληρικός υπενθυμίζει θάνατο, ο κληρικός υπενθυμίζει μετάνοια, ο κληρικός υπενθυμίζει εξομολόγηση, ο κληρικός υπενθυμίζει νεκροταφείο και λοιπά και λοιπά, και δεν τα θέλουμε αυτά τα πράγματα εμείς. Γι’ αυτό κοιτάμε να τον βγάλουμε από τη μέση και ό,τι μας ρίχνει αυτός εναντίον των κληρικών εμείς το αφομοιώνουμε, το παίρνουμε σαν ένα χάπι αμέσως και λέμε: «Έτσι είναι». Δεν είναι καθόλου έτσι. Είναι έτσι; Δεν είναι καθόλου έτσι. Βέβαια, η σημερινή λασπιά εναντίον του κλήρου, εναντίον της γεφύρας αυτής που ο άνθρωπος σώζεται,

δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να σωθεί ο άνθρωπος. Απευθείας δεν πηγαίνει κανείς στον ουρανό. «Ουδείς έρχεται εις τον Πατέρα ει μη δι’ εμού» και ουδείς έρχεται εις τον Χριστόν, για να πάει στον Πατέρα, ει μη διά του κλήρου. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος, όσο θέλουν να χτυπιόμαστε εμείς κάτω. Αυτόν τον τρόπο έχει θεσπίσει. Ότι αυτοί είναι ανάξιοι, ότι αυτοί είναι συμφεροντολόγοι, ότι αυτοί είναι άνθρωποι της σαρκός κλπ., κλπ., κλπ. Και βλέπετε οι εφημερίδες με μεγάλα γράμματα: «Αυτοί είναι χριστέμποροι, αυτοί είναι αγιέμποροι, αυτοί, αυτοί, αυτοί, αυτοί». Δεν έχω μαζί μου να σας διαβάσω, όμως θα επιφυλαχτώ για αύριο βράδυ. Θα σας διαβάσω τη γνωμάτευση της Επιτροπής για το Άγιο Λείψανο του Αγίου Γερασίμου στην Κεφαλονιά, που τόσος θόρυβος, με τέτοια γράμματα, έγραψαν οι φυλλάδες αυτές.

Τον πούλησαν, ότι τον έκοψαν, ότι τον τεμάχισαν. Θα φρίξετε για την απάντηση. Μηδέν. Όλος είναι εκεί πέρα. Δεν υπάρχει τίποτα. Τρεις ιατροί επιστήμονες. Ο Αβλάμης δε, ο πρόεδρος της Επιτροπής, τον έπιασε στο σφυγμό του και είχε σφυγμό, και ήταν 20 μέρες άρρωστος. Ωχ, κρέπασε. Το γράψανε και στις φυλλάδες αυτό.

Δείτε τι είναι και περί τίνος πρόκειται. Τι ψέματα είναι! Και το γράψανε με ψιλά γραμματάκια σε κάποια άκρη, που δεν το βρήκε κανένας. Εκείνος που διαβάζει και τα ενοικιαστήρια ακόμη δεν το είδε. Τα άλλα, τα ίδια, το πουλήσανε, το κόψανε και λοιπά. Και ποιος τον αγόρασε; Τι ήταν, οικόπεδο να το αγοράσουν για να πάρει αξία; Πού λιώνουν τα λείψανα; Και ποιος το αγόρασε και πού είναι τα λείψανα; Και δουλειές συκοφαντίας.

Και ο κόσμος είναι όλος και φωνάζουν οι άλλοι εκεί πέρα. Περισσότεροι άνθρωποι που είναι στην κόλαση και θα είναι μελλοντικώς στην κόλαση είναι ιεροκατήγοροι. Ο κατηγορών ιερέα ή αρχιερέα κατηγορεί τον ίδιο το Χριστό. Εκείνο που με λυπεί ιδιαιτέρως και αναγκάζομαι να μιλήσω κατ’ αυτήν την έννοια όπου βρεθώ, όχι εδώ, όπου βρεθώ, αυτό είναι στο σημείο αυτό: ότι οι δυστυχισμένοι αυτοί ομιλούν εν ονόματι της Εκκλησίας, ότι είναι πιστοί, ότι τον Χριστό τον έχουν μέσα τους, ότι πιστεύουν στον Θεό, αλλά δεν μπορούν να τον ανεχθούν αυτόν τον χριστέμπορο ιερέα, καταλάβατε; Αυτό το λυπηρό. Αυτός που δεν πιστεύει ούτε στον Θεό, ούτε στον Θεό, διότι αν επίστευε, εφόσον ο Χριστός τον ανέχεται, ποιος είσαι εσύ; Τον ανέχεται ή δεν τον ανέχεται;

Τον ανέχεται. Σοβαρά, δεν τον ανέχεται; Πάρε τον αυτόν τον αμαρτωλό, το χριστέμπορο, και βάλ’ τον να σου διαβάσει λίγο νερό εκεί πέρα. Θα γίνει αγιασμός ή δεν θα γίνει; Αν δεν γίνει και χαλάσει, τότε να με βάλεις να νιφτείς εκεί πέρα. Αλλά δεν θα χαλάσει. Δεν θα χαλάσει. Και εφόσον δεν θα χαλάσει, τι πάει να πει; Ότι ο Χριστός τον ανέχεται. Και πολλές φορές δεν είναι έτσι τα πράγματα τα οποία εμείς διατυπώνουμε. Κατηγορείται ήδη τώρα, που βλέπετε και στα δικαστήρια, διαβάζετε και στις εφημερίδες, η υπόθεση του Πρεβέζης. Έτσι; Μέσα στις άλλες κατηγορίες του Πρεβέζης τον έχουνε ότι ήταν και μοιχός με μία εκεί πέρα και έγινε αιτία, μάλιστα, να χωρίσει το ανδρόγυνο λόγω της μοιχίας του, του Θεού, και είχε παιδί με τον Πρεβέζη κλπ. Αυτό είναι ψέμα. Το παιδί...

του κυρίου αυτού, του συζύγου. Ακούστε την περίπτωση. Είναι μία αγιογράφος της Αθήνας και ήρθε ένα παιδί του χωριού, από το χωριό της Άρτης, στην Αθήνα. Έφτασε μέχρι το αγιογραφείο της και το έκανε το παιδί αυτό αγιογράφο. Και εφόσον το ανέστησε, το μόρφωσε κλπ., το πήρε και άντρα.

Μαθαίνει ο πατέρας στο χωριό ότι ο γιος παντρεύεται στην Αθήνα. Έσυρε πάντα λίθον να τους χωρίσει. Τον παίρνει. Έγκυος αυτή τώρα. Τον παίρνει τον νεαρό και τον βάζει στην Άρτα. Και του προσφέρει μία κόρη από το χωριό εκεί, πολύφερνη, την οποία έχει εξώγαμον σήμερα, την έμαθε την αγιογραφία, έχει παιδί εξώγαμο και αγιογραφεί.

Αγία Γραφή, Μητρόπολη Παραμυθίας, στον Τίτο. Και λέει τώρα ότι εχώρισε εξαιτίας μοιχείας του Πρεβέζης. Πώς όλο γίνεται αυτό; Ο πατέρας του τον ανακάλεσε και τον πήγε προς τα ίδια. Δεν αναγνωρίζει το παιδί ότι είναι δικό του. Η υπόθεση είναι στα δικαστήρια και προ δέκα ημερών είχαν δικαστήριο ακόμη, στην αναγνώριση του παιδιού κλπ. Και όταν έφτασε στο δικαστήριο αυτή με το παιδί στην αγκαλιά, λέγει ο Εισαγγελεύς: «Κυρία μου, τι κρατάς στο χέρι σου;» «Το παιδί μας», λέγει αυτή. «Να, αγιογράφος», πες τη γυναίκα. «Το παιδί μας μπορούμε να το δούμε;» Και ξεσκέπασε πάλι, ευχαρίστως, ξεσκέπασε πάλι την κουβερτούλα του παιδιού. Τρόμαξε! Σοκαρίστηκε ο Εισαγγελεύς και ζητάει άδεια από τον Πρόεδρο και τους συνέδρους.

«Να μου επιτρέψετε», λέει, «τη γλώσσα. Παλιάνθρωπε, δεν είναι δικό σου το παιδί αυτό;» Και το παιδί είναι κατάφτυστο δικό του. Είναι κοπελίτσα τόσο δα, κατάφτυστο δικό του. «Παλιάνθρωπε», του λέει, «δεν είναι δικό σου το παιδί αυτό;» Είναι γραμμένα στα πρακτικά αυτά που σας λέγω. Και εντούτοις ο Πρεβέζης έφυγε από τη μέση. Καταλαβαίνετε ή δεν καταλαβαίνετε; Όσα βλέπεις, τα μισά, και από όσα ακούς, καθόλου. Αυτά για λαϊκόν. Για κληρικόν μη δεχτείς ποτέ σου κατηγορία. Έστω να είμαι κατηγορούμενος, μη δεχτείς ποτέ σου κατηγορία. Όταν έγινε η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος, πρόεδρος, δεν ξέρω αν ξέρετε, ήταν ο Μέγας Κωνσταντίνος, βασιλεύς.

Έγινε αιτία και συνεκλήθη η Σύνοδος αυτή και έγινε, όπως ξέρετε, το δόγμα της Θεότητας του Ιησού με τέσσερα θαύματα, η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος. Το πρώτο είναι το θαύμα του Αγίου Σπυρίδωνος. «Της Συνόδου της Πρώτης ανεδείχθης υπέρμαχος και θαυματουργός, θεοφόρε Σπυρίδων, πάτερ ημών». Διότι τι ήτο το θέμα; Εάν ο Χριστός είναι ένας της Αγίας Τριάδος, εάν τα τρία είναι ένα και το ένα είναι τρία. Αντιμέτωπος ήτο ο πατήρ των σημερινών Ιεχωβάδων ή Σπουδαστών των Γραφών ή Χιλιαστών, ο Άριος. Με τα λόγια επί ημέρες δεν έγινε τίποτα.

Βγήκε ο απλούς Σπυρίδων με ένα κεραμίδι στο χέρι του και ζήτησε τον λόγο. Δεν του εδόθη, έπειτα τον πήρε.

Ευχαριστώ. «Εις το όνομα του Πατρός», και πάει φωτιά επάνω, «του Υιού», και πάει νερό κάτω, «και του Αγίου Πνεύματος», και του μένει χώμα. Κόκαλο! Στο όνομα του Πατρός, Άριε, και κατέβηκε φωτιά, και του Υιού και ανέβη νερό, και του Αγίου Πνεύματος. Και είπε τότε ο Άριος ότι «τα μεν λόγια ανθρώπινα, το δε έργον Κυρίου». Όταν λοιπόν ο άνθρωπος σκεφτεί το πώς ακριβώς ενεργεί ο Θεός σε αυτές τις περιπτώσεις και όταν δει ένα βασιλιά να κάθεται εκεί και να υπογράφει τα πρακτικά της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου με ερυθρά μελάνη και να κάθεται σε καρέκλα, όχι σε θρόνο, και να γίνονται τέσσερα θαύματα, τα πράγματα είναι κάπως σοβαρά. Στο τέλος, διότι πάντοτε η Εκκλησία από αποστολικών ημερών...

Και τα δικά τους παρουσίασαν οι διάφοροι, με τις κατηγορίες εναντίον ορισμένων που ήσαν και σύνεδροι, μεταξύ δηλαδή των 318 Πατέρων. Ήσαν και σύνεδροι εκεί και του ζήτησαν να τους κατηγορήσει, να τους απονείμει κατηγορητήριον κλπ. Και είπε τα εξής λόγια, χωρίς να τους τιμωρήσει. Ζήτησε σπίρτα, έσκισε, χωρίς να τις διαβάσει, τις αναφορές, έβαλε φωτιά και είπε τα εξής λόγια: «Ου χρή των ιερέων τα πλημμελήματα δήλα εντεύθεν λαμβάνεσθαι». Δεν πρέπει, λέει, κύριοι, τις αμαρτίες των ιερέων...

να τις ξεσκεπάζουμε. «Αλλ’ ως αμαρτάνωσι, ει γαρ εγώ γένοιμι αυτόπτης επισκόπου γάμον αλλότριον διορύττοντος, εγώ γουν συνεκάλυψα τη πορφυρίδι το παρανόμως γινόμενον». Αν εγώ, λέει, έβλεπα έναν επίσκοπο, τον οποίον συνελάμβανα σε αμαρτωλή στάση, αμαρτάνοντα επ’ αυτοφώρω, δεύτερον, αν ήταν δυνατόν, θα έβγαζα την πορφύρα μου να τον σκεπάσω, «όπως μη βλάψει τους θεωμένους η φαινομένη όψις», για να μην δούνε οι άλλοι και ζημιωθούν. Δεν τους κατηγορήσαμε. Πώς λοιπόν εγώ σήμερα θα κατηγορήσω; Ο Χριστός μας ευρέθηκε μπροστά σε αυτούς τους πονηρούς, τους Εβραίους.

Ο νόμος έλεγε να λιθοβοληθεί αυτή. Ο Χριστός εκεί, ρητέ, συγχώρησε. Αν ο Χριστός έλεγε να λιθοβοληθεί, άρα δεν μας προσθέτει τίποτα. Αν έλεγε να μην λιθοβοληθεί, είναι αντίον του νόμου. Τι θα πει από τα δύο; Τον πιάσαμε. Τους είπε: «Υποκριταί, τι με πειράζετε; Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω». Δεν περίμεναν τέτοια απάντηση. Άφησαν τα λιθάρια, αρξάμενοι εκ των πρεσβυτέρων, και έφυγαν. Γυρίζει ο Χριστός μας και λέγει σε αυτή, η οποία ήταν ένα δεμάτι κόκκαλα και δέρμα εκεί, συντετριμμένη μπροστά στα πόδια του Θεού, λέγει: «Ουδείς σε κατηγορεί; Πού είναι», λέγει, «αυτοί που σε κατηγορούν;»

«Ουδείς, Κύριε». «Ουδέ εγώ σε κατηγορώ. Φύγε». Ρε Χριστιανέ, ρε άνθρωπε του Θεού, ο Χριστός δεν κατηγορεί επ’ αυτοφώρω, εσύ πώς κατηγορείς; Πώς γίνεσαι εσύ σαν εισαγγελεύς επαΐων και επαγγέλλεις κατηγορίαν; Πώς; Ανάληψη, τι λέγει ο Θεός; «Εγώ», λέει, «δεν κρίνω ουδέναν. Πάσαν την εξουσία βέβαια και τω Υιώ». Ρε, ο Θεός δεν κρίνει και ο Χριστός θα κρίνει. Δεν κρίνει σήμερα ο Χριστός. «Ούτε ήλθα να κρίνω τον κόσμο, αλλά ίνα σωθεί ο κόσμος δι’ αυτού». Ποιος είσαι εσύ που κρίνεις; Ε, αλλά γνωρίζει ο διάβολος τι θα πει κλήρος. Ο πιο αμαρτωλός δηλαδή.

Δεν μιλάμε για άγιο κλήρο, δεν έχει καμιά σχέση αυτό. Διότι, όπως σας είπα και χθες, αν αναζητούμε να βρούμε αγίους κληρικούς, αναζητούμε να βρούμε ανθρώπους, όχι όργανα του Θεού. Ο κληρικός είναι όργανο του Θεού και εν τω προσώπω του κληρικού υπάρχει αυτός ο Χριστός. Τον Θεό βλέπεις, όπως εν τω προσώπω του αστυνομικού βλέπεις το κράτος, βλέπεις τον εισαγγελέα, τον νόμο. Έτσι και στο πρόσωπο του κληρικού βλέπεις αυτόν τον Θεόν. Θα σας πω δύο περιστατικά, τα οποία φαίνεται και άλλη φορά μου έχει δοθεί η ευκαιρία να σας πω, τι θα πει κλήρος και μάλιστα ορθόδοξος κλήρος.

Στην Τήνο υπήρχε μία καθολική κόρη δαιμονισμένη, 19 ετών.

Εκάλεσαν εκεί οι δικοί της τον ιερέα τον καθολικό να διαβάσει, κατά το ειθισμένον, τους εξορκισμούς που λέμε. Αλλά το δαιμόνιο ούτε καν εκινήθη, ούτε καν συνεκινήθη, ούτε καν έδωσε σημεία ότι αντελήφθη ότι εισήλθε ιερεύς και διαβάζει εναντίον του. Έφυγε ο ιερεύς ο καθολικός, η κόρη το ίδιο. Βάσανα, πίκρες, σπάσματα, ξύλο, φασαρία. Μια γειτόνισσα καθολική είπε στη μητέρα της πονεμένης κόρης: «Δεν καλείς και έναν από τους Ορθοδόξους ιερέα;» Αυτή το πήρε φυλετικό το θέμα. «Και δεν έχουμε εμείς θρησκεία; Και δεν έχουμε εμείς πίστη; Και δεν έχουμε εμείς κλήρο;» «Συγχώρεσέ με, δεν το λέγω γι’ αυτό το πράγμα. Έχουμε και εμείς βέβαια».

«Βλέπω τον πόνο σου, βλέπω το τι υποφέρει». Εν πάση περιπτώσει, δεν ενέδωσε αυτή να κληθεί ο ιερεύς ο Ορθόδοξος. Αποτέλεσμα είναι ότι η υπόθεση συνεχιζόταν, τα βάσανα ήσαν τα ίδια, σπασίματα, ξύλο τη γιαγιά και ούτω καθεξής. Κάποτε, δεν ξέρω πώς ήρθαν τα πράγματα, από τον πολύ ψυχικό κόπο την κάλεσε αυτή κρυφά και της λέγει: «Εσκέφτηκα εκείνο που μου είπες, αλλά να το βάζαμε σε ενέργεια. Αλλά πώς θα το βάλουμε; Πώς να φανεί ότι εδώ μέσα, στο σπίτι το δικό μου, μπαίνει Ορθόδοξος παπάς; Αλλά και ακόμη, αυτός θα θελήσει να έρθει εδώ σε μένα;» Ετέθη άλλο πρόβλημα τώρα εκ μέρους των ανθρώπων. Το συζήτησαν από εδώ, από εκεί. Είπε η γιαγιά ότι «εγώ θα πάω ένα βράδυ και θα τον καλέσω. Και αν έρθει, θα δούμε πώς θα τον αντιμετωπίσουμε». Εν πάση περιπτώσει, εξεκίνησε. Στην άκρη, το από εκεί μέρος που είναι ο ναός, στην άκρη της...

πόλεως, ήτο ένας ιερεύς γέρων, συνταξιούχος. Πήγε αυτή η κυρία και του λέει: «Γέροντα, κάνε», του λέει, «αγάπη. Βάλε το πετραχήλι σου και έλα να διαβάσεις εκεί πέρα, σε ένα σπίτι που είναι ένα κορίτσι που βασανίζεται από δαιμόνιο ακάθαρτο». Ο γέρων, χωρίς να το συζητήσει πολύ το πράγμα, παίρνει ένα πετραχήλι παλιό που είχε εκεί, το βάζει στον κόρφο του και ξεκίνησε και πήγε εκεί. Το σπίτι αυτό, το καθολικό, ήταν μέσα σε ένα αδιέξοδο. Και όπως επήγαινε η γιαγιά μπροστά και αυτός κοντά, φτάσανε εκεί. Της λέει: «Πού με πας εδώ; Εδώ μέσα», λέει, «είναι καθολικά όλα τα σπίτια». Του λέει: «Έλα, το ξέρω ότι είναι καθολικά. Έλα, άνθρωποι είναι κι αυτοί. Εσείς διαβάζετε τα ζώα», λέει, «και τους ανθρώπους δεν διαβάζετε;»

Τούμπαρε τον γέροντα. Εκάμφθη ο γέροντας. Το δαιμόνιο δε μέσα εγκρέμιζε το σπίτι. «Τον γέροντα που θα έρθει εδώ θα τον σκίσω, θα του βγάλω τα γένια του μία μία», βρισιές και λοιπά και λοιπά και λοιπά.

Όταν μπήκε δε στην πόρτα, την αυλόπορτα, για να μπει προς τα μέσα, τότε πήγε να γκρεμίσει το σπίτι. «Τον θέλετε εδώ; Πού τον φέρατε;» και, Εν πάση περιπτώσει, μόλις ο γέρων, ψημένος από τέτοια πράγματα, μόλις μπαίνει στο σπίτι, του έρχεται μια καρέκλα. Και είχε το κεφάλι του λίγο προς τα έτσι και εγλίτωσε ο άνθρωπος. Διαφορετικά θα τον σκότωνε τον άνθρωπο ή θα τον τραυμάτιζε βαριά. Εν πάση περιπτώσει, ο γέρων, σαν να μη συμβαίνει τίποτα, παρότι εφώναζε εκεί, τράγο, και είχε κύρδες εδώ και τα τι αυτά. Ήρθε τώρα πνεύμα, ήρθε πετραχήλι ορθόδοξο, γέρο, δεν ήταν καθολικό δικό του ώστε να μην το φοβάται. Αποτέλεσμα είναι ο γέροντας έβγαλε και άρχισε να διαβάζει σιγά σιγά σιγά τους εξορκισμούς του Μεγάλου Βασιλείου, του Χρυσοστόμου, του Κυπριανού και λοιπά. «Έξελθε, έξελθε, έξελθε». Το έβγαλε ο γέροντας το δαιμόνιο. Έκραξε και πολλά, εσπάραξε, το δαιμόνιο έφυγε. Καταλαβαίνετε το τι έγινε στο σπίτι αυτό.

Μου πει τώρα κανείς, εγώ σας το είπα να σας δείξω την αξία του πετραχηλιού του Ορθοδόξου. Διότι αυτοί οι κύριοι που μας κατηγορούνε τον κλήρο μας φέρνουνε παράλληλα άλλους. Ακούτε ατασθαλίες στην Καθολική Εκκλησία; Ακούτε ατασθαλίες των επισκόπων στην Προτεσταντική Εκκλησία; Ακούτε; Ακούτε; Ακούτε; Πολύ καλύτεροι αυτοί από εμάς. Λάθος. Ως άνθρωποι, ναι· ως Χριστιανοί, όχι. Διότι ο Θείος Χρυσόστομος λέγει: «Ουδέν όφελος βίου καθαρού, δογμάτων διεφθαρμένων». Και παρθένος η κόρη, εφόσον είναι αιρετική, δεν έχει καμιά αξία η παρθενία στα μάτια του Θεού. Ούτε η νηστεία ούτε τίποτα. «Βίου», λέει, «καθαρού, ουδέν όφελος, δογμάτων διεφθαρμένων».

Κατά συνέπεια, οποιονδήποτε και αν μας φέρει μπροστά ως μοντέλο, εμείς θα σταθούμε στον αμαρτωλό παπά των Ορθοδόξων. Στο δε του Μεγάλου Βασιλείου, το έτερο που σας είπα, στα διηγήματα υπάρχει το εξής. Ο Μέγας Βασίλειος ήταν ένας ο οποίος γύριζε και στην πλέον τελευταία ενορία. Και στις Περινές πήγαινε και σε όλους απρόοπτα επήγαινε. Ένα βράδυ ευρέθηκε σε ένα χωριό. Όταν μπήκε μέσα, προσκύνησε και μπήκε στο ιερό. Ο πάτερ λέγεται ο Μιχάλης. Έριξε μια ματιά ο Μέγας Βασίλειος στον κόσμο που ήταν το βράδυ στον Εσπερινό και του λέει: «Παπα-Μιχάλη, τον Μπαρμπα-Γιώργη δεν τον βλέπω».

«Ή εκοιμήθη;» Ήτο ένα γεροντάκι. Ήταν ο θαμών πάντοτε της Εκκλησίας και τον γνώριζε και ο Σεβασμιότατος, τον γνώριζε όλος ο κόσμος σαν έναν ευσεβή άνθρωπο του χωριού εκείνου. Απαντά ο Μιχάλης, ο Παπα-Μιχάλης, λέγει: «Ζει», λέει, «Σεβασμιότατε, ζει». «Δεν τον βλέπω», λέει, «απόψε στην Εκκλησία. Γιατί; Μήπως είναι άρρωστος;» Λέγει: «Όχι», λέει, «και μάλιστα έχει και αρκετό καιρό να έρθει». «Και γιατί δεν έρχεται;» «Δεν ξέρω», λέει. «Και δεν ερώτησες γιατί δεν έρχεται, τι του συμβαίνει του ανθρώπου;» Εν πάση περιπτώσει, να, ένας μικρός. Του λέγει ο Μέγας Βασίλειος: «Έλα εδώ», του λέει. «Πήγαινε στο σπίτι του Μπαρμπα-Γιώργη και πες του, αν αδειάζει, τον ζητάει ο Δεσπότης στην εκκλησία, να έρθει στην εκκλησία». Πράγματι, σε λίγο το γεροντάκι, με τη μαγκουρίτσα του, με την τραγιασκούλα του, με το ρουχαλάκι του, τσίκου τσίκου, έρχεται, προσκυνάει και περίμενε εδώ. Μόλις τελείωσε ο Εσπερινός...

βάζει μετάνοια. Του λέει: «Ανησύχησα», του λέει, «Μπαρμπα-Γιώργη. Ξέρω ότι είσαι πάντοτε εδώ. Πώς δεν ήρθες απόψε στην εκκλησία; Και άμαθα μάλιστα από τον Παπα-Μιχάλη ότι έχεις και καιρό να έρθεις. Τι σου συμβαίνει; Μήπως συμβαίνει τίποτα; Είσαι καλά; Είσαι στην υγεία σου;» «Με την ευχή σου», λέει, «Σεβασμιότατε, είμαι καλά». «Ε, τότε», λέει, «γιατί δεν έρχεσαι στην εκκλησία; Τι συμβαίνει; Με την εκκλησία κάτι συμβαίνει». «Δεν είναι... Δηλαδή άστο», όπως θα λέγαμε, «πήδα το. Ας το αντιπαρέλθουμε, μην το συζητούμε». Κατάλαβε λοιπόν ο Άγιος ότι κάτι συμβαίνει. Του λέει: «Παπα-Μιχάλη, πήγαινε προς το σπίτι εσύ και θα έρθω εγώ. Θα τα πω λίγο εδώ με τον Μπαρμπα-Γιώργη και θα έρθω». Βγάνει πετραχήλι λοιπόν ο Μέγας Βασίλειος και του λέγει: «Επί επιτραχηλίω, πες μου τι συμβαίνει και δεν έρχεσαι στην εκκλησία». Κόκαλο! Πόσο τον εδέσμευσε με το πετραχήλι.

Όταν λέμε «επί επιτραχηλίου», δηλαδή είναι εξομολόγηση πλέον. Δεν πρόκειται να το μάθει κανένας. Εν πάση περιπτώσει, άρχισε ο γέρων και του λέει το εξής: «Ξέρετε», λέει, «Σεβασμιότατε, έναν φόνο που έγινε εδώ προ τριών μηνών;» «Δεν το ξέρω». «Ξέρετε ότι δεν ευρέθη ο φονιάς;» «Ούτε αυτό το ξέρω». «Ξέρετε», λέει, «ποιος τον σκότωσε αυτόν;» «Αυτό δεν το ξέρω». «Ο Παπα-Μιχάλης τον σκότωσε». «Ο Παπα-Μιχάλης τον σκότωσε;» «Ναι, ο Παπα-Μιχάλης τον σκότωσε». «Ε, πώς τον σκότωσε; Είχαν τίποτα διαφορές;» «Άκουσε πώς έγινε. Το βράδυ ήμασταν στον Εσπερινό και κάτι ελογομάχησαν εκεί και βγήκαμε προς τα έξω. Στην πόρτα απ’ έξω που βγήκαμε, ξανά είπανε μερικά λόγια».

«Ο Παπα-Μιχάλης τον απείλησε αυτόν και έβγαλε, ρε, μια σουγιά από αυτή που έχει στην προσκομιδή εκεί. Και δεν ξέρω πώς έγινε, σατανική ήταν η ώρα, και του κάνει προς τα εκεί τη σουγιά και τον τρύπησε», λέει, «τον άνθρωπο στην καρδιά και έπεσε», λέει, «κάτω». Πόσο καλό ο Μέγας Βασίλειος! «Μπορώ τώρα εγώ», του λέγει, «Σεβασμιότατε, να έρθω στην Εκκλησία και να πάρω αντίδωρο από τα χέρια αυτά, τα ματωμένα, που εγώ ξέρω ότι είναι ματωμένα;» Του λέει: «Έχεις δίκιο, σε καταλαβαίνω απόλυτα. Όμως, διότι το πρωί», του λέει, «θα είμαι λειτουργός εδώ εγώ στην εκκλησία. Θα είναι και ο Παπα-Μιχάλης βέβαια, αλλά θα είμαι εγώ λειτουργός στην εκκλησία. Αν θέλεις», του λέει, «έλα». «Θα έρθω, με την ευχή σου, Σεβασμιότατε, θα έρθω». Ο Μπαρμπα-Γιώργης ήταν ο άνθρωπος που περίμενε να χτυπήσει η τρίτη καμπάνα να πάει στην εκκλησία.

Μπροστά από τον παπά στην εκκλησία και, κατά το συνήθειό του, την άλλη μέρα το πρωί πήγε πριν έρθει. Είχε ανοίξει ο νεωκόρος και είχε χτυπήσει η καμπάνα και, πριν έρθει ο παπάς ακόμη, ο γέροντας είχε έρθει και ήρχετο και στεκόταν εδώ δεξιά, στο αναλόγιο, πάντοτε με τη μαγκουρίτσα του, την τραγιασκούλα επάνω, και καθόταν εκεί προσοχή, ούτε καρέκλα ούτε τίποτα. Αποτέλεσμα: ήρθε, δεν ήταν κανείς στην εκκλησία και κοιτούσε προς τα εδώ. Άρχισε σε μια στιγμή και ήρχετο κάποιος. Γύρισε να ιδεί ποιος είναι αυτός ο κάποιος που έρχεται και βλέπει ότι ήταν ο Παπα-Μιχάλης. Αλλά τρόμαξε. Ο Παπα-Μιχάλης ερχόταν στην εκκλησία και είχε στην πλάτη του, εδώ επάνω στον ώμο του, τον άνθρωπο αυτόν τον σκοτωμένο.

Ο τσοπάνος φέρνει το αρνί στην πλάτη, όπως ο Χριστός μας φέρνει το απολωλός στην πλάτη, έτσι έφερνε αυτός, χωρίς να καταλαβαίνει τίποτα.

Εδώ έκαμε ένα σταυρό και από εκεί μπήκε μέσα, με τον άνθρωπο αυτόν ριγμένο στην πλάτη του. Κόκαλο! Γιατί να κουβαλάς έναν άνθρωπο στην πλάτη και να κινείσαι με τέτοια ευχέρεια; Αυτό προηγήθηκε περί θαύματος. Κόκαλο λοιπόν, και κάθισε εκεί. Κάθισε εκεί για να δει το εξελισσόμενο, περί τίνος πρόκειται, τι γίνεται εδώ. Ήρθε ο Δεσπότης έπειτα και λοιπά και λοιπά. Ξέρετε ότι οι ιερείς βγαίνουν έξω και παίρνουνε καιρό, που λέμε. Προσεύχονται εδώ, προσεύχονται εκεί, ανοίγουν την Ωραία Πύλη, γυρίζουν στον κόσμο και ζητάνε συγγνώμη και έπειτα πηγαίνουν μέσα και ντύνονται και κάνουνε τη λειτουργία. Αυτός παρακολουθεί από εδώ. Ήρθε λοιπόν ο Παπα-Μιχάλης απ’ έξω, μαζί με έναν άλλον και με τον Διάκο και λοιπά, κάμαναν αυτά τα πράγματα και έπειτα μπήκαν μέσα. Εκεί όμως, δεξιά της Αγίας Τραπέζης, ήσαν δύο ψηλοί λευκοί και πιάνει ο ένας από το ένα μέρος, από τα πόδια του σκοτωμένου.

Ο άλλος από το κεφάλι και τον βγάζουν από την πλάτη του Παπα-Μιχάλη. Ο Παπα-Μιχάλης φοράει τα ρούχα του, τα άλλα της ιερουργίας, και άστραφταν σαν άγγελοι. Αυτοί πήρανε το λείψανο αυτό και κάθισαν στην άκρη και το κρατούσαν εκεί οι δυο τους. Ο Παπα-Μιχάλης μέσα, κάμανε ό,τι έπρεπε να κάνουν μέσα στην Εκκλησία, κάμαν προσκομιδή, τα λοιπά και λοιπά. Έγινε λειτουργία, μίλησε ο Μέγας Βασίλειος περί μετανοίας, πράγματα, θαύματα, και ο άνθρωπος σώζεται και δεν δυσκολεύεται ο άνθρωπος από την αμαρτία του κλήρου και λοιπά, γιατί αυτός ήξερε τι γίνεται. Αποτέλεσμα είναι ότι ο Μπαρμπα-Γιώργης, εδώ κολλημένος, βλέπει στο τέλος, παρακολουθεί. Κατέληξαν τα πάντα και λοιπά. Ο Παπα-Μιχάλης πάει να φορέσει τα μαύρα του, τα δικά του πλέον, για να βγει έξω να φύγει. Βλέπει ότι οι δύο λευκοφορεμένοι αυτοί ξανά τον φορτώνουν επάνω, τον σκοτωμένο, και βγήκε έξω σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Κατάλαβε λοιπόν τώρα ότι ναι μεν, σαν άνθρωπος, ο κληρικός είναι αμαρτωλός και έχει αμαρτίες επάνω του, εφόσον κι αυτός δεν εξομολογείται, γιατί κι αυτοί εξομολογούνται. Τις δικές τους αμαρτίες οι παπάδες δεν μπορούν να τις συγχωρήσουν. Συγχωρούν τον άλλον, τις δικές τους δεν μπορούν να τις συγχωρήσουν. Γι’ αυτό ο Ιάκωβος λέει: «Εξομολογείσθε αλλήλοις τα παραπτώματα». Είναι για τους παπάδες, δεν είναι για εμάς που ανοίγουν πού τα στάντε. Είναι η αρχή ο ένας να λειτουργεί για τον άλλον. Είναι για τους ιερείς αυτή η δουλειά. Τον καλεί λοιπόν τον Μπαρμπα-Γιώργη τώρα ο Μέγας Βασίλειος και του λέει: «Πώς τα βλέπεις σήμερα από χθες το βράδυ», του λέει, «τα πράγματα; Πώς τα φαντάζεσαι;» του λέγει. «Θα έρχεσαι στην εκκλησία;» «Αυτό που είδα», λέει, «Σεβασμιότατε, θα έρχομαι και θα παραέρχομαι και θα έρχομαι», λέει, «και γρηγορότερα και θα προσεύχομαι και γι’ αυτόν να μετανοήσει», λέει, «και να σωθεί». Αλλά ο κόσμος ψάχνει να βρει καθαρά χέρια, ψάχνει να βρει...

λευκά, ψάχνει να βρει πανεπιστήμια από το εξωτερικό. πιο λιγδωμένος. Παπάς να είναι, Ορθόδοξος να είναι, πετραχήλι ορθόδοξο να έχει. Και ο ίδιος, δεν ξέρω τι θα είναι, να έχει χειροτονηθεί ορθόδοξα, είναι παντοδύναμο. Να σας πω κάτι ακόμη, συγχωρείτε που σας κλέβω την ώρα σας. Επί Τουρκοκρατίας, ένας επίσκοπος εκβιαστής Τούρκεψε. Δεν είχε τη δύναμη να κρατήσει το μαρτύριο και Τούρκεψε. Τα πέταξε και πάει. Ένας πήγε και ξέχωσε τον αδελφό του. Ένας πήγε και ξέχωσε τον αδελφό του. Και τον βρήκε άλιωτον. Τρόμαξε, τρόμαξε.

Ρωτώντας από εδώ, από εκεί — μην ακούτε σήμερα που λένε ότι φταίνε τα φάρμακα και φταίει η γη· είναι ένα τοις εκατό, δύο, αλλά είναι αφορισμοί και άλλες δουλειές στη μέση. Πώς πρέπει το έστω, θα σας πω και για το ένα και για το άλλο. Μα να ζητήσουν τώρα, αυτά τα πράγματα τα λύνει μόνο ο αρχιερεύς, κανένας άλλος δεν τα λύνει, μόνο ο αρχιερεύς. Υπάρχει ειδική ευχή, ο αρχιερεύς γονατίζει πάνω στον τάφο και τότε θα λυθεί το σώμα αυτό. Διαφορετικά δεν λιώνει. Αναζήτησαν λοιπόν να βρουν την αιτία, την περί τίνος πρόκληση, και έμαθε από εδώ, από εκεί, από γεροντότερους κλπ., ότι κάποτε είχε έλθει σε λόγια και είχε βρίσει έναν ιερέα και ο ιερέας, ως φαίνεται, τον αφόρισε, τον καταράστηκε και έμεινε τυμπανιαίος. Ο ιερεύς πέθανε. Συγγνώμη, ο αρχιερεύς τον καταράστηκε και έμεινε τυμπανιαίος.

Ο ιερεύς πέθανε. Εν πάση περιπτώσει, δεν θυμάμαι πώς ακριβώς, θα σας το λύσω, όμορφο αίνιγμα. Αποτέλεσμα είναι, αναζητούν τώρα να βρούνε έναν επίσκοπο να κάνει αυτή τη δουλειά. Πάνε στον επίσκοπο, λέγει ο επίσκοπος: «Δεν μπορώ να έρθω, διότι ο δικός σας ο επίσκοπος ζει». «Έχει τουρκέψει», λέει. «Δεν ξέρω τι έχει κάνει· εφόσον ζει ο επίσκοπός σας, εγώ δεν μπορώ να έρθω».

Στον πόνο, βλέποντας το χάλι αυτό του αδελφού του, επήγε εις αναζήτησιν αυτού του τουρκέψαντος αρχιερέως. Τον βρήκε και κάθεται και του λέει έτσι και έτσι και έτσι και έτσι. «Βρε παιδί μου, όπως βλέπεις, μη ρωτάς, γιατί εγώ δεν είμαι πλέον αρχιερεύς. Εγώ είμαι στο τουρκικό μέρος τώρα, άφησέ με ησυχία». Αυτός δεν έφυγε, τούτο, τ' άλλο, σου μου ξου, που του... Τον έπειθε, τον έκαμψε να τον πονέσει και να κάνει κάτι. Του λέει λοιπόν ο αρχιερεύς: «Πήγαινε», του λέει, «κρυφά, γιατί θα μας πάρουν το κεφάλι και των δυονών. Να βρεις ένα πετραχήλι και να έρθεις το βράδυ στις 11 η ώρα στο νεκροταφείο. Κρυφά, βάλ' το μες στο πετσί σου, δεν ξέρω πού θα το βάλεις, να έρθεις στις 11 η ώρα τη νύχτα στο νεκροταφείο». Και σαν φοβόταν. Πράγματι, λοιπόν.

Αυτός πήγε και ο αρχιερεύς βάζει το πετραχήλι, ο αρχιερεύς, και διαβάζει τη συγχωρητική αυτή ευχή για τον αδελφό αυτό του ανθρώπου. Μόλις είπε το «αμήν», έμειναν τα κόκκαλα, έπεσε ολόκληρο το υπόλοιπο και έγινε χώμα. Τότε γονατίζει αυτός ξανά και λέει: «Χριστέ μου, με ανέχεσαι ακόμα;» Παρότι είχε τουρκέψει, η δύναμη υπήρχε εκεί πέρα. Αυτά εμείς οι Ορθόδοξοι όχι απλώς πρέπει να τα ξέρουμε, αλλά να τα έχουμε από κάτω από το πετσί μας, να μας τα βγάλουν μαζί με το αίμα μας. Και εντούτοις, κοιτάξτε εδώ τι έκανε ο αυτός, κοιτάξτε τι έκανε εκεί. Και διαβάζετε τη διαπόμπευση της Εκκλησίας μας κατά αυτά, μέσα στο κλεινόν άστυ των Αθηνών. Διαβάζετε, πάρετε τις εφημερίδες αυτές τις μέρες να δείτε· γίνεται δίκη εναντίον αυτού.

ο οποίος υποδύεται τον ρόλον του, πώς τον λέει εκεί πέρα, του Πρεβέζη. Το έχουν κάνει θέατρο και γίνεται δίκη ταυτόχρονα, να σηκωθεί η τρίχα σας. Μέχρι πότε θα μας ανέχεται αυτός ο Θεός να κάνουμε εμείς με τον τρόπο τον δικό μας και να τακτοποιούμε τα πράγματά μας; Δεν μπορεί να μας ανεχθεί ο Θεός. Γι' αυτό λοιπόν ακριβώς θα ήθελα να σας πω: προσέξτε τούτο. Προσέξτε τον κλήρον, κρατήστε τον ψηλά, χρησιμοποιήστε τον και προσευχηθείτε γι' αυτόν. Αν θέλει, σώζεται· αν δεν θέλει, εμένα δεν με κολάζει. Θα επανέλθω στο θέμα αυτό για να σας δώσω πιο πολλά στοιχεία, γιατί αυτά που σας μιλώ δεν είναι δικά μου. Είναι της πατερικής φιλολογίας, είναι σκέψεις της Εκκλησίας, αυτού του Αγίου Πνεύματος, λόγια απαραίτητα και χρήσιμα για τον άνθρωπο. Έθιξα το θέμα του αφορισμού.

Το θέμα των τυμπανιαίων. Αν πάτε στα μεγάλα, στις Αθήνας, νεκροταφεία, στο πρώτο, στο τρίτο, ξέρω εγώ τα άλλα, το δεύτερο, της Καισαριανής και λοιπά, σειρά ολόκληρη άλιωτοι. Αν το χώμα είναι που δεν προσφέρει, πώς των διπλανών το λιώνει, τον άλλον το λιώνει, τον άλλον το λιώνει και όλους που ήσαν εδώ μέσα μέχρι που να έρθεις εσύ που δεν λιώνεις, τους έλιωνε και τώρα δεν τους λιώνει; Μπορεί όμως το χώμα να μην προσφέρει τα ανάλογα ώστε να λιώσει. Δεν έχω καμιά αντίρρηση. Αυτό όμως ένα τοις εκατό. Ενενήντα εννέα τοις εκατό αυτός κάποια δοσοληψία έχει με τον Θεό, κάποια κατάρα τον δέρνει. Κάτι έχει κάνει αυτός και είναι δεσμευμένος. Η ενέργεια είναι: θα τον πάρεις λοιπόν τώρα από εδώ και θα τον θάψεις κάπου αλλού.

Αν εκεί που ετάφη μείνει ξανά το ίδιο, θα πας να φέρεις δεσπότη να τον διαβάσει· διαφορετικά δεν λιώνει. Και το επιτρέπει ο Θεός αυτό από αγάπη, για να μάθεις ότι ο άνθρωπός σου έφυγε τυμπανιαίος, εσύ να προλάβεις να μην γίνεις τέτοιος και ταυτόχρονα να τον βοηθήσεις και εσύ και όλη η Εκκλησία. Μέχρι συντελείας των αιώνων έχει αφήσει ανοιχτό το θέμα ενός εκάστου, γιατί δεν κλείνει το θέμα, φάκελος δεν κλείνει του ανθρώπου μετά θάνατον, μένει ανοιχτός και ωφελείται ο άνθρωπος, όπως και χρεώνεται, εάν έχει αφήσει μια ζωή από εδώ η οποία, εξαιτίας της θεωρίας, εξαιτίας των έργων του, κερδίζονται ψυχές, τόσο πηγαίνει πιο μέσα αυτός. Διαβάζεις σήμερα Χρυσόστομο και γυρίζεις πίσω, διαβάζεις Βασίλειο και γυρίζεις πίσω· πιστώνεται ο λογαριασμός του.

Ο λογαριασμός του. Για βάζεις Καζαντζάκη, πας για τον διάολο, πηγαίνει προς τα μέσα και εκείνος προς τα μέσα ακόμα, για τις ψυχές που χάνονται εξαιτίας των θεωριών. Ένα παράδειγμα απλό έφερα, το πιάνετε, το νιώθετε. Ορισμένοι που έκλεψαν λείψανα θα βγουν τυμπανιαίοι. Ορισμένοι οι οποίοι έβρισαν παπάδες και καταράστηκαν θα βγουν τυμπανιαίοι. Είναι ορισμένοι οι οποίοι έδωσαν λείψανο και, διότι υπήρχε στο μοναστήρι εκ μέρους των πατέρων να μην βγει αυτό παρά να είναι δεσμευμένος, γιατί έτσι θα τα αδειάζαν τα μοναστήρια, βγαίνει τυμπανιαίος αυτός. Είναι ορισμένοι επίσης οι οποίοι έχουν πάρει οικόπεδα εκκλησιαστικά, έχουν πάρει περιουσίες εκκλησιαστικές, έχουν πάρει

λιθάρια, έχουν πάρει πολλά πράγματα. Αυτοί όλοι είναι υπό την κατάρα και τον αφορισμό των πατέρων. Δεν είναι οι ποιοι και ως τέτοιοι που λέμε. Είναι ορισμένοι επίσης οι οποίοι έχουν την κατάρα των γονέων των. Έχετε ακούσει τι λέει η ευχή μέσα: «Υπό κατάραν πατρός, μητρός, υπό ιερέως υπέπεσε...» Όσες είναι οι τρίχες της κεφαλής μας. Είναι οι προϋποθέσεις που μπορούν. Εμείς τον βλέπουμε άγιο και ξέρεις τι καλός ήτανε. Δεν ξέρεις πού τον κρατάει όμως. Τι έχει, λοιπόν, από πού υπάρχει η κατάρα και εκδηλώνεται εκεί πέρα, η οποία δεν μετανόησε γι' αυτή την κατάρα, δεν εξομολογήθηκε γι' αυτή την κατάρα, δεν έκαμε τίποτα γι' αυτή την κατάρα. Μη σας φαίνονται παράξενα αυτά τα πράγματα. Υπάρχει όμως ενδεχόμενο, αλλά είναι ένα τοις εκατό, το να είναι λόγω των φαρμάκων, το να είναι λόγω της γης. Αλλά όταν θα μεταφερθεί πρέπει να λιώσει. Όταν δεν λιώσει και εκεί,

το οποίον έχει γίνει σε πολλούς και πλέον τους βγάζουν στην άκρη εκεί, χρειάζεται αρχιερεύς να πάει να το δει. Είναι επίσης πολλοί άνθρωποι οι οποίοι έχουν γίνει αιτία άλλων και οι άλλοι φτάνει να πουν: «Να είσαι εμάς, μάλιστα θα βγεις», ξέρω εγώ. Τον πιάνεις; Γιατί του έκαψες τη γούνα του άλλου, τον έβγαλες στην άκρη, τον ίδρωσες, ως τον είναι του, τον καταπάτησες, τον έσφαξες κάθε μέρα, τον εξουθένωσες και τον δεσμεύει το άχτι, σε δεσμεύει το άχτι. Δεν ξέρουμε εμείς πόσες περιπτώσεις είναι τέτοιες. Γι' αυτό μη σπεύδετε. Ο τρόπος είναι: βρήκες άλιωτον, να τον μεταφέρεις δίπλα, σε ένα μέρος που νομίζεις αλλιώς. Δεν έλιωσε κι εκεί σε έναν χρόνο-δυο; Αρχιερέα. Είναι δεδομένο. Αυτή είναι η σωστή. Γι' αυτό και η Εκκλησία μας έχει να γίνεται η ανακομιδή των λειψάνων, για να διαλέγονται αυτοί,

βοηθούνται όσο είναι δυνατόν. Να μείνουμε και απόψε το βράδυ εδώ και, Θεού θέλοντος, να συνεχίσουμε αύριο βράδυ.