So That We May Do Well

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As you will remember from our other evening gatherings, our subject has been the salvation of our souls. Last night in particular, we came to the point where we identified the cause of our misery and the means of healing it. This is a serious matter. Saint Basil the Great offers this thought: “Take heed, O man,” he says. “God gave you two feet.

If one of them is injured, you can walk with the other. Take heed: He gave you two hands, so that if one becomes weak, you can manage with the other. Take heed: He gave you two ears, two nostrils, and two eyes. But He gave you only one soul. If you do not take care of it, you have lost everything.” Many times, we hear people speak as though the soul were something insignificant.

We speak about the body, care for it, and make every effort on its behalf—and rightly so—in order to keep it healthy.

This thought is very helpful, and I would like to share it with you. It says: “If you are unwilling to give the soul the higher place it deserves, at least treat it equally. Give it this much: show as much concern for your soul as you show for your body. You may not wish to admit that the soul…”

The body cannot even stand upright without the soul. Therefore, give the soul its proper place, and always put it first. Are you unwilling to do that—to devote, for example, ninety-nine percent of your care to your soul and one percent to your body, since that is as much as the body deserves, if not less? If you are unwilling even to do that, then give each the same amount. Foreigners say, ‘Fifty-fifty’: fifty percent to one and fifty percent to the other. Give that much.” But we do not. We have now reached the point where we no longer recognize the soul’s value. We shall face this matter when we depart from this world, but by then it will be too late. My beloved, for this soul, God Himself…

The God-Man—God Himself—was crucified, was buried, rose from the dead, and ascended. God Himself did this. And when God Himself intervenes for the sake of this soul and its sickness, what ought we human beings to do? Someone may say, “I do not see things that way.” Very well; I have no objection, nor do I hold it against you. But have you ever asked Christ to explain it to you—to place His own spectacles upon you so that you may see? For the spectacles Satan puts upon you, those put upon you by your ego, your flesh, and your self-interest, do not help you see. Pray to Christ so that you may understand what this is all about. And when you pray to Christ, say to Him, “Grant me sight. Grant me understanding. What am I, after all, and what do You ask of me?”

Then the matter will be resolved. Have you ever read the Old Testament, and in particular the Book of Job? Look at what Job says. Job contends with God: “Tell me, after all, what am I, that You pursue me so closely, that You hunt me down, as we say, and do not let me rest anywhere? What am I, after all?” Only Christ can know what man is, because He is the One who made him. With a tool, a machine, or any material object, only its craftsman, maker, or inventor is in a position to know its value and purpose. Yet we behave as though none of this mattered. There is so much discussion about the body and how to preserve it, but nothing is said about the soul, as though it did not exist.

One day, hang a tape recorder around your neck, and that evening sit down and listen to whether, at any point throughout the day, you spoke about your soul. You spoke about the woman next door, your sister-in-law, your child’s mother-in-law, your daughter-in-law, your mother-in-law, the priest, the nun, your male neighbor, your female neighbor…

You spoke about entertainers, politics, foreign affairs, and domestic affairs—about everything except the soul. No one speaks about the soul, even though the soul alone should be our subject. We should speak of nothing else; we should speak of the soul. Yet it alone is never discussed. Try this, and you will see. People say that life is sweet. But what use is life to you if you employ it in this way—merely to add more sins? What use is it?

Do you remember what we said last night? A man cut wood and loaded it onto his back until he could carry no more. Yet instead of removing some, he kept cutting more and piling it on. So what use is life to you if tomorrow you spend the day in the same way, and the next day the same, and the day after that the same? Tell me, do you have no time? How can you have no time? You may live ten, twenty, thirty, forty, fifty, eighty, ninety, or a hundred years, and still man has not learned to say once, “Glory to God,” or, “Lord Jesus Christ, have mercy. Have mercy on my family; have mercy on our Church; have mercy on the young; have mercy on married couples who are suffering. O Holy One, come to our nation; come into the world, that the world may know You.” Why should people not know Him? Why should they be condemned to Hell? Why should people still worship cows, snakes, and the sun? Which of us has ever prayed about this?

Am I—are we—Christians? In truth, we are beasts. Here especially, where we come to bathe, our thanksgiving to God ought to rise to heaven like a burning lamp. When you step into the bath, have you ever said, “Glory to God. My God, I thank You that in this water I find relief and can pass the winter in comfort. My Christ, if You had not provided this beforehand, what would have become of me?” You did not make it. I did not make it. Your mother-in-law did not make it. Neither your husband nor your wife made it; no human being made it. God prepared it beforehand and made it so that you and I might find it here. While you are there in the water, have you ever said, “Thank You, my God; I thank You”? Have you? Even there, you are thinking about what you will say when you come out—whom you will accuse and whom you will tear to pieces.

We have very little gratitude, if I may put it that way. The most serious matter, then, is the human soul and its sickness. The sickness of the soul is sin. Misery, anxiety, suicides, and conflicts among individuals, married couples, families, and societies all have sin as their cause.

As I concluded last night’s talk, I said that only God’s clergy are competent to address sin. No one else can heal a soul, even if he is called a psychiatrist or his institution is called a psychiatric hospital. Such things do not heal the soul unto the forgiveness of sins and eternal life. They may bring a certain sense of well-being to the body.

They may provide some relief—a material kind of treatment. But man needs spiritual healing, and this belongs solely to religion and to the clergy. They have received this authority from God. In the Old Testament, there are types—foreshadowing images—of sin, such as the leprosy I mentioned to you, and there are also types of its healing. Follow me, if you will; those of you who have read these passages will understand me even better. Man comes into the world sinful. Women with unbaptized children are wrong to call them little angels. “My little angel,” a mother says. No—not a little angel, but a little devil, yes. Go and ask some grandmother, and she will tell you what they used to call a boy and what they used to call a girl.

In the grandmother’s simple theology, she called the boy a little dragon and the girl a little she-dragon. By this she meant that the child had not yet entered into sanctification. Man is not an angel and never becomes one. Let me take this opportunity to tell you that an angel is appointed to serve man; he is man’s minister. If only man would reason rightly and say, “If angels have been given to help me, then what must I be? What am I, that I have angels as my helpers?” O man, do you know that you have an angel to help you? Do you know it? Do not call your child a little angel while the child remains unbaptized. The child is not a little angel. He is a little dragon, under Satan’s influence. Satan is within his little heart.

“I was conceived in sins and in transgressions,” as David says: “Behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me.” For ancestral sin is perpetuated through the seed. The man’s seed bears death within it. And this dead thing that comes into being is buried—truly buried. Baptism is burial. This is why you should baptize your children very quickly, if possible within the first days. If you want the mother first to complete her forty days so that she can be present at the Baptism, bear in mind the old custom: in most cases the mother was not present at her child’s Baptism. Do you know why she was absent and did not come? Because she was still considered unclean and had not yet received the fortieth-day blessing; until then, she could not attend her child’s Mystery.

But today her child may be twelve years old and still be called “the baby”; the child goes off with a friend to be baptized, and the mother still hides away. The old custom shows that a child was baptized within the first forty days. Forty days at the very most: as soon as the mother has received the fortieth-day blessing, the child should be baptized and thereafter approach Holy Communion.

But the child remains unbaptized while everyone waits for the godfather from America in the yellow sweater and all his finery—the sponsor is coming from abroad. If anything happens to the child, that guilt will hang around the mother’s neck and never leave her. The child must be baptized at once and united to Christ through Holy Communion, because the purpose of Baptism is to unite the human person with Christ. Man comes into the world sinful.

The Church receives him and ministers to him until She buries him in Baptism; he then rises, and what has risen must be nourished. You women do the same when you give birth: you take the child, bring it to your breast, and feed it. If you do not feed it, it will die, even though you gave birth to it. So it is with a child—and with every human being—who is reborn through Baptism but is not nourished by Holy Communion. Holy Communion from the Holy Chalice is the breast of the Church, by which She nourishes Her children. We have reduced it all to wishes of “many happy years,” gold trinkets, and Coca-Cola. But Holy Communion is food; it is the breast by which the Church feeds Her children, reborn from the baptismal font. The font is a spiritual mother. Just as you come from your mother’s womb as a fleshly person bound for Hell, so you come from the womb of the Church—the baptismal font—reborn for Paradise.

This is the order of things. Sin, I repeat, is transmitted through the seed. Those of you from farming regions will be able to follow me. If, for example, you take a stone from a good olive tree and plant it, it will produce a wild olive tree. If you take a seed from an orange tree and plant it, it will produce a bitter-orange tree. It needs to be grafted. Nature itself teaches us how these things work. This is why even the child of the holiest person comes into the world living yet dead, and in need of burial. Baptism is burial; it is not merely the making of godparent relationships. It is the Mystery of Mysteries. In it, burial and Resurrection take place.

And the confession made there must come from a person who has been born again: “I renounce you, Satan, and I unite myself to You, Christ.” He renounces all Satan’s works, all his pomp, and all his worship; he spits upon Satan three times and turns toward Christ. It is the Mystery of Mysteries. The sanctification and salvation of the human person begin with Baptism. From then on, as our Church says, the person becomes capable of receiving sanctification. Thus, man bears sin from his mother’s womb, through the seed of the man, his father. For the woman does not beget; the woman gives birth. The man begets. Abraham begot Isaac; Scripture does not say that Sarah begot him. Isaac begot Jacob; it does not say that Rebecca begot him. Jacob begot Judah and his brothers; it does not say that Rachel begot them.

The man begets, and the woman gives birth. She is like a field that is sown. If barley is sown, barley will grow. If oats are sown, oats will grow. If wheat is sown, wheat will grow. That is why some parents deserve a sound thrashing when they demand a particular kind of child from their wives. They do not want a girl, or they do not want a boy. Sir, that is what you sowed. Blame yourself, if you must blame someone and if you really think that good fortune depends on having a daughter or a son. You sowed the seed. The woman is the soil that received the seed and brought it into being. That is the order of things. When a person proceeds with this understanding, he will realize that from the very moment of his birth, from within his own mother, he stands guilty before God, and he must learn to take a proper stand regarding this matter. Now follow what I was saying about...

Leprosy as an image of sin. If we take things in chronological order and open the Old Testament, we first come to Moses, whom God sent to Pharaoh to take the people out of Egypt and lead them to the Promised Land. Moses was slow of speech, and he thought that succeeding would be a matter of cleverness—that he would have to outwit Pharaoh in order to take the people from him. He thought it was a matter of eloquence. So he said to God, “I am slow of speech. I cannot manage this. I will not go there.” And God said to him, “Moses, who makes man’s mouth? I am the One who makes it. Do I not know that you are slow of speech?”

Many times, we even offer God advice, as though He did not know. God said to Moses, “Put your hand inside your cloak.” He put his hand inside, and when he drew it out, he was terrified: it was completely white with leprosy. He was frightened and began to tremble. “Put it back inside your cloak,” God told him. He put it in again and drew it out once more, and it was clean. “You yourself are a leprous man. You are a sinful man. You bear sin upon you and within you. Do you think you will accomplish this heroic task? You will go by My power. This is what you are.” God showed him who he truly was. Does man believe that the only thing he produces by himself is sin? Everything else belongs to God. Does he believe this? If someone asks you, “What are you doing?” you should answer, “I am committing sins. I do nothing else.”

If we do anything good, it belongs to Him; it is not ours. As I told you the day before yesterday, and as our Church says so beautifully: “Every good gift and every perfect gift is from above and comes down from the Father of lights.” The only thing man produces is sin. Therefore, man should know that his soul is leprous. If he knew this, would he have the nerve to say the things he says, think the things he thinks, and live as he does? Would he? When we see a leper today, we draw back and button up our clothes. Have you ever visited a leper colony and seen them? Today, with God’s help, medicines have been discovered, and most of these people become noninfectious. They can move among us and even work. Yet this disease still exists to this day. Go and see it—you will be horrified!

You might collapse from the shock. Well, O man, that is what is happening in your soul. What another person bears outwardly, while you do not, is happening within your soul if you have committed even one sin. A person does not need to commit many sins to go to Hell. Satan, who fell from being an angel and became Satan—did he commit many sins? Did he fornicate, commit adultery, kill his children, rob someone, or murder someone? None of these. He merely entertained a thought. Do you understand what that means? He allowed something to pass through his nous, his spiritual intellect, that should never have entered it. He thought of setting his throne above the throne of God, and that alone was enough to cast him into torment. Satan never eats, either. He keeps vigil day and night.

Have we ever compared ourselves with these things, so that we might see the condition we are in? We are leprous within. We sit and talk from morning until night about this person and that person: how our son did not consult us before marrying that woman, how our daughter did not ask us before doing this, that, or the other. Day and night, we devour other people with our words. Do you know what this means? Open the Book of Numbers, one of the books of the Pentateuch in the Old Testament, to chapter twelve. There you will find a conversation between two siblings: Aaron, the high priest and brother of Moses, and Miriam, his sister. There were three children, in case you did not know: Moses, Aaron, and Miriam. So the two siblings were talking together—the hierarch, the high priest, and Miriam.

Whom were they talking about? Moses, because Moses had married without consulting them. And he had even taken an Ethiopian woman, a black woman, which they felt did them no honor. The same things happen among us. We expect our children to answer to us, and we want to direct their lives even beyond the grave, sending them instructions from there about what they should wear, what they should do, and what they should put on their own children. We have pride within us.

While they were discussing these things, Miriam became completely white. Completely white—she was struck with leprosy. They were stunned. Aaron was stunned; both of them were beside themselves. Then they understood that Miriam had become leprous because they had been tearing Moses apart with their tongues. Sin, malicious gossip, judging your brother in his absence—this is leprosy from the crown of the head to the tips of the toes. They understood, so they arose and went to Moses.

They showed him Miriam and said, “This is what we have done. Forgive us.” “I forgive you,” he said. But the leprosy did not go away. Then they said, “Pray to God, for He listens to you, that she may be cleansed.” Moses prayed. He was simple in heart and bore no resentment, so he prayed. God answered, “It will not go away yet. We shall apply the Canon, the rule of penance. Every leper must go outside the camp, outside the village, outside the city, into the fields.” You remember that the lepers were encountered outside. “She must remain outside for one week, so that she too may experience the Canon, and afterward she will be cleansed.” And indeed, Miriam went outside and fulfilled the Canon for one week. After that week, she returned cleansed. If only it were possible...

For Christ to give us His own spectacles, so that we could see the leprosy upon our souls because of our tongues! We would be terrified; we would collapse from the shock. Yet we never speak about the sins of the tongue. It is not enough to tell your confessor, “I did not eat oil.” Since you have devoured so many people with your words, would it not have been better to eat the produce of every olive press in the world and not devour people? How are we ever to think of these things? Keep this very seriously in mind. Here, then, is another type, an image of sin manifested as leprosy. Another very characteristic example is found in the fifth chapter of 2 Kings, where we read about the Prophet Elisha.

The Prophet Elisha was the successor of the Prophet Elijah, as you will know if you are familiar with these accounts.

In Syria there was a commander named Naaman, who had repeatedly distinguished himself in battle for his country and his nation and was held in great honor—like some famous commander or national hero in our own day. But he was a leper. Do you understand? What use was his glory? What use was his money? What use was it for soldiers to stand at attention before him? His wife would not come near him. He could not kiss his child. At home, they ate separately and slept separately. What use was such prosperity and glory? He was a leper, and there everything else fades away. Today we might say, “Do you know what this man owns? He has an enormous limousine, magnificent apartments...

He travels abroad, goes on cruises, and so forth.” But can we add, “Yet he is a sinner”? Once we say, “Yet he is a sinner,” that is the end of it. He has lost everything. On one occasion, the Syrians had carried out military operations against the Jews and had taken captives. Among them was a young girl. The commander’s wife thought it good to take her into the house as a servant. So this little Jewish girl came to serve in the commander’s home. The poor child thought that, since this was the commander’s household, it would be filled with joy. But there was no joy in that house. There was only anguish, gloom, and sorrow. She saw the commander’s wife weighed down with grief, and she began to share in her pain.

One day, a remark slipped from her lips in the house. She said, “If my master were in my homeland, he would be healed.” She had heard about the Prophet Elisha, that he worked miracles and even healed leprosy, which, as you know and as I have told you, was considered incurable. The commander’s wife remembered what she had said. At midday, when the commander returned, she told him, “You know, this little girl we have said such and such. Could there be something to it, even though we defeated the Jews and took her captive?” He kept this thought in mind and went to the king. “Give me letters of introduction to the king of Israel,” he said, “so that I may go there and be healed.” The king gave him a letter and wrote to his fellow king:

“I am sending my commander to you. See to it that you heal him of his leprosy.” Naaman took a chariot, servants and attendants, and various gifts, and set out for Israel. After months, perhaps—I do not know how long—he arrived and presented the letters to the king. The king opened them and read: “I am sending you my commander so that you may heal him of leprosy.” “What are you saying?” he cried. “Am I God, that I can heal leprosy? He is looking for a quarrel. This means war—a diplomatic incident!”

He took it as a pretext for aggression. There was uproar among the royal advisers, uproar throughout the kingdom, uproar in every direction. Eventually the report reached Elisha himself, who was living in his hermitage. When Elisha learned of the commotion, that they had begun to tremble and were expecting the Syrians to make war upon them, he sent word to the king: “Tell this gentleman who has come and made your knees tremble to come here to me. Do not be afraid. There will be neither a diplomatic incident nor a war.” They breathed a sigh of relief and arranged for the man to travel into the wilderness near the Jordan, where the Prophet Elisha had his hermitage. Naaman arrived with his chariot and all the ceremony befitting his rank...

With his entire retinue, for he was a commander. Then one of Elisha’s disciples, named Gehazi, came out of the hermitage. Elisha told him, “Go and tell the gentleman outside to immerse himself seven times in the Jordan, and he will be healed.” Elisha did not appear at all. The young disciple went outside and said, “My elder told me to tell you this: go down to the river, immerse yourself seven times, and you will be healed.” Naaman became furious. Pride, you see—he was a commander. “Listen to this! He brought me all the way here just to tell me to plunge into a river?” And do you know what the Jordan is like? What kind of river is that? Hardly more than a trickle of water!

He said, “In my homeland we have two great rivers, the Abana and the Pharpar. Why should I be told to come and immerse myself here, when I could immerse myself there? Turn the horses around; we are leaving. I thought the man of God would come out, lift up his hands, and pray to God for me. That is how I imagined it. And instead, he tells me to go and plunge into the water? I have greater rivers in my homeland.” You may have had greater rivers in your homeland...

But they did not work miracles. The size of the rivers is not what matters. Even today there are two great rivers: papism and Protestantism. Great rivers. But Orthodoxy is the little stream.

The Jordan works miracles; it has the Holy Spirit and the Saints. Those other rivers have nothing. It is not a matter of size. That is not how things work. In any case, Naaman stubbornly turns around to leave.

But one of his servants, the poor man, was practical. He came down, went ahead of him, and said, “My father, my father, stop and let me say just two words to you. Let me speak, and then I will go. We have come here from the ends of the earth. This man may not have done what you expected—he did not come out and perform some ceremony for you.” We say the same thing ourselves: “The priest will receive me this way; he will do this for me.” It is a wonder we do not also expect the priest to stand at attention and salute us! We insist on having things done the way we imagine them. No, sir; no, madam; no, my student; no, my young friend—not as you imagine it, but as it must be done. Do not be deceived. Naaman thought the same way. He was a general, so the elder was supposed to come out and make an impressive display before him as he prayed to God. “I am a special case, and special attention must be given to me right now.” His servant said, “If he had asked some great thing of you—for example, ‘Give me two sacks of gold coins and I will heal you’—would that not have been a great demand? But he asked no great thing of you. He only told you to immerse yourself in the water, and you would be healed. What does it cost you? You would immediately write home: ‘Sell even the goat and send me everything you have, so that I may be healed; when I return, we will rebuild our life.’ Would you not do that?” Of course he would. “So now that he is asking nothing of you,”

the servant continued, “will you not do it?” The result was that this thought from the young man, this simple servant who was with him, changed his mind, and he climbed down from the chariot. You know, there is a beautiful lesson here, and I want to tell it to you: as long as a man remains seated in his pride, he remains with his leprosy.

It remains upon him!

You must humble yourself and enter the Jordan—which is the Orthodox Church with her seven Mysteries—if you want to be healed and your leprosy to depart. What kept Naaman from going down was his pride. “I am a general. I thought they would come before me and pray to God.” That is what you thought—your own ego speaking. Humble yourself. Come down from your chariot; come down from your pride.

Then everything will be resolved. Until he came down, he preferred to remain on his chariot with his leprosy. Very well, then—heal yourself, if you have that power. If you want to sit leprous upon your chariot, then sit there. But if you want your leprosy to depart, you must come down. His servant turned him around, as we would say in plain language. So he came down from the chariot and went to the Jordan. The Jordan still exists today, as does that place. He began to immerse himself: once, twice, three times, four times, five times, six times, and seven times, just as the elder had told him. The seventh time, when he came up, the leper’s skin was like the skin of a little child. Touch a little child; hold a baby in your arms—the skin is so soft and tender.

That body, which had been terrifying to behold because of the ravages leprosy causes in a person, came up the seventh time like the body of a little child. Here I would like to tell you something else that may edify you. The divine John Chrysostom says: “If your skin is ever torn, no matter how skilled the one who stitches it may be—a specialist, as we would say, a surgeon—however carefully he treats it, a trace will remain. If you look closely, you will see that something once happened there, that there was a wound and it was stitched. Likewise, when a tailor mends something, however expertly he may mend it, an experienced eye will discover that a needle passed through that place and repaired it. But whatever wound the Holy Spirit stitches together after metanoia, repentance, and Holy Confession leaves no trace whatsoever. It is completely erased.” In other words, repentance and Holy Confession restore a person to the condition in which he emerged from the baptismal font. This is why Saint Gregory of Nyssa, the brother of Saint Basil the Great, calls the Mystery of repentance and Holy Confession a second Mystery, saying, “One falling tear is equal to the washing of Baptism.” If a single tear of repentance falls from your eyes,

he says, it is as though you had just emerged from the baptismal font. So it is not enough to keep one commandment, or two, or three. Some people keep only certain commandments: “I do not steal; I do not do this; I do not kill.” But you do not have children. What does that prove? You do not fast, you do not attend Church, and you do not go to Holy Confession. If even one link holding up this chandelier were cut, it would fall and shatter into a million pieces, no matter where all the other links were fastened. What good is it to do many things but neglect the one? Suppose there is a fire. In those days we quickly dialed five fives—55-55-55—for first aid, fires, and so on, if, for example, we wanted to call the fire brigade or a doctor for immediate assistance.

There are five fives, but you dial only four. Go ahead and try! “I dial everything except one digit.” If you omit one digit, neither the fire brigade, nor emergency services, nor the doctor will come. So it is not enough to say, “I do not fail in everything.” If you do not do everything required, you accomplish nothing. You were given a number, but you left out one digit. Will you ever reach the number you need, the person you need—especially if you need that person immediately? It is the same with failing to do everything God commands. If Naaman had immersed himself once, come up, and seen the leprosy still there down to his knees—nothing. He immersed himself a second time and came up—still nothing. The third time, the fourth, the fifth: “Enough! I am leaving. He is mocking me. I am exactly the same.” But the leprosy fell away on the seventh immersion. Therefore, you must listen to everything God says. You must do it properly if you want to establish the conditions necessary for salvation. Thank you.

He was clean—perfectly clean—and now deeply grateful, humbled, and subdued. “Unload the gifts and give them to him. Bring down the gold and give it. Bring down the garments and give them.” But Elisha would accept nothing. “We will take nothing. We need nothing.” Indeed, when the general saw the miracles that took place there, he loaded two mule-loads of earth onto his wagon to carry back to Syria, his homeland. He wanted to spread it inside his house, to stand upon that soil—holy ground, as we say—and pray there to the God of Elisha. But Gehazi, Elisha’s disciple,

had a different opinion. He did not like what the elder had done. “We should accept the gifts. We did not ask for them; the man is offering them to us. Why should we not take them?” Nevertheless, he did not dare take anything while Elisha was there. Naaman gave thanks. The elder, Elisha, never came outside; they did not see his face at all. They received their healing, climbed onto their wagon, and departed. Once they had gone some distance and Elder Elisha had gone inside, Gehazi could no longer contain himself. He became frenzied, one intrusive thought, one logosmos, following another: he would run after them and take something. They saw him coming from afar. The thought kept devouring him: “Why did we not accept the gifts? We did not ask for them; he offered them to us.”

There was once a boy who took something—who stole something—and said, “I knew, Uncle George, that it was yours.” “Very well, but did you not know it was not yours? You did not know that?” Yesterday, as I was walking along the road, I found a comb on the ground. I passed it by. Then a logosmos, an intrusive thought, came to me. I turned back; it was new, so I thought, “Let me take it.” Afterward, I repented of taking it. I said, “It was not mine.” Yes, a car might have run over it and broken it. But its owner might have come back and found it, or someone else could have taken it. I should not have taken it. The logosmos kept troubling me: “Why did I pick up that comb?” It was worth only fifty cents. Nevertheless, that is how it was here: the logosmos consumed Gehazi. “We did not ask for anything; he offered it to us. Why should we not accept it? Why does the elder have this peculiar insistence?” They saw the young man running toward them from a distance. Naaman said, “Has something happened? Stop.” He gave the order, and they stopped.

Naaman himself climbed down, for he was a grateful man. “What has happened? Are you all well? Why are you running?” “We are well, we are well,” Gehazi said, “but some sons of the prophets have arrived from the wilderness, and they have no clothes. So we thought I might take some of the garments you are carrying back and use them to clothe these men.” Naaman gladly unloaded some of them.

He had members of his household carry the goods, and they went back toward the hermitage. But Gehazi was cunning. Before they reached it, he said to them, “Leave them here. You still have a journey ahead of you. So that you do not lose time, I will carry them the rest of the way. Thank you very much.” They left the goods some distance away and departed. Gehazi went and hid them away, like a cat concealing what it has stolen. Then, as though nothing had happened, he strolled casually in and appeared before the elder.

As soon as Elisha saw him, he said, “Where have you come from, Gehazi?” “Nowhere,” he replied. “I did not go anywhere; I was here.” “You were here?” Elisha said. “Is this why we came into the wilderness—for garments, vineyards, olive groves, fields, and all the rest? The leprosy of Naaman, the Syrian general, shall come upon you.” And, if I remember correctly, perhaps he also said, “and upon your descendants.” Gehazi went out from before Elisha white as snow, a leper. This, I repeat, is a type of sin. Leprosy is a type of sin. I told you last night that physicians speak about every illness of the body.

It is written in the thirty-eighth chapter of the Wisdom of Sirach: “Give the physician his place, for the Lord created him; the Lord created medicines from the earth.” Woe to those proud people who say, even when medicine is available, “I will not take medicine; God will heal me without it.” You will collapse to the ground. God will not heal you that way, because you are proud. It is one thing if you cannot take the medicine, and another if no medicine exists. Then God, if it is fitting, may still heal you; otherwise, He may not. You must humble yourself and accept treatment, because science also comes from God. God illumined scientific understanding; scientists did not produce these things entirely by themselves. In their pride, they ignored God, cast Him aside, and imagined that these discoveries belonged to them. No. They merely discovered things that God had already made. They discovered; they did not create. Fix that firmly in your nous, your spiritual intellect. And yet they are not ashamed to say such things.

They should have said, “If these things existed all along, how did we fail to discover them for so many years?” They construct and assemble things out of what already exists; they have created nothing. Everything is God’s creation, whether they have gone to the moon or built anything else. But sadly, pride does not permit them to see this. The pride of Naaman, the Syrian leper, is also in us and prevents us from saying, “Glory to God. My God, since these things existed for so many years, how did I, a wretched man, fail to see them?” We see only as much as God permits. Yet we marvel at ourselves. What are you marveling at? These things already existed. Let God remove everything that already exists, and then let us see what man can make. What can man create? In any case, as I said, physicians treat all bodily illnesses, but the clergy treat the leprosy of the soul. In the thirteenth chapter of Leviticus, God, like another Hippocrates,

teaches how the priest is to deal with leprosy: whether the color is of a certain kind, whether the mark is of a certain kind, and so forth. If the leper has not received the priest’s assurance that he may remain among the people, he must go outside. And before he can return and receive permission to associate freely with others, the priest must again give his judgment; the priesthood must give its judgment. This is why, when Christ encountered and healed the lepers, He told them, “Go and show yourselves to the priests.” So all bodily matters go to the physician, but the soul afflicted by sin goes to the priest. Satan knows this.

That is why he attacks the clergy. You know better than anyone what is being presented against the clergy in our own times. And because we have not studied these matters and think that perhaps these accusations are true, we accept them and silently add our agreement. Woe to the person who accuses a priest of God. Woe to him on the Day of Judgment if he does not repent here and change his life here. Many people who do not understand how these things work believe that a clergyman must be a saint—and may he indeed be one. But who am I to say that sanctifying grace must flow from his personal holiness? If that were so, no one should even receive antidoron, the blessed bread after Liturgy, from beneath his epitrachelion.

Such a person stays away from the Church and does not go to Holy Confession because he believes that a clergyman has no grace if he is sinful. So he remains far from the Church, and as a result he has neither sanctification nor salvation. Tomorrow, of course, his family will bring him here for burial, and the Church will say, “Blessed is the way in which you walk today”—and this will be said through that same sinful clergyman. But his way will not be blessed. For the way in which he walks today to be blessed, and for a place of rest to have been prepared for him, he himself must have lived within the Church. The Church receives a person when he is born, and the Church sends him forth when he dies. A person has one entrance into the world and one departure from it, and in both cases it is the Church, through her clergy, that—as you saw this evening—

This is what the Church did. This little child was presented, and we watched as it was brought in; if it was a boy, they carried him into the sanctuary. If the child is male, the priest even carries him through the Holy Altar, because he may one day become a clergyman. If the child is female, she does not enter the Holy Altar, because women do not receive Holy Orders. So it is the Church that received him—the Church that went and offered the prayers for his mother after she gave birth; the Church that, if his godfather and father acted properly, gave the child his name on the eighth day; the Church that later baptized him; the Church that gave him Holy Communion, nourished the one reborn through Baptism, preserved him, and brought him to maturity. Now this same Church sends him on his way at the completion of his life, saying, “Blessed is the way in which you walk today.” And the Church does not stop there; she continues even beyond this.

When they die, they will learn what an Orthodox priest means. When they die, they will learn what the Orthodox Faith means. When they die, they will learn what the Mysteries of the Orthodox Church mean. When, in the life to come, they wait for a Trisagion service and there is no priest here to read it for them; when they wait for a commemorative particle to be taken out for them at the Divine Proskomedia and there is none—then they will understand the harm they did to themselves and what they left behind, what kind of people they left behind. Woe to those who leave behind many material possessions but no spiritual inheritance, and so cannot be helped there. For the Church of Christ continues to help people until the end of the age. Their cases have not been closed.

They remain open, and a person may even bring someone out of Hell, delivering him from there, if he makes use of the Church’s help. Above all, it is the offering we bring to the Church with the departed person’s name that brings relief to the soul. For the soul receives its greatest relief when, after leaving the body, it communes with Christ. And do you know how it communes? We commune directly through Holy Communion. Why is it called Holy Communion? Because that with which we commune is divine; therefore it is called Holy Communion, divine communion. As for the person who has departed, it is enough that he left behind someone faithful who brings a prosphoron bearing his name. In the morning, when the priest performs the Proskomedia, he will take out a commemorative particle for that person.

For Nicholas, Constantine, Maria, Vasiliki. Upon the Holy Diskos, Christ is in the center as the Lamb; on His right is the Most Holy Theotokos, and on His left are the saints and angels. In front are the sick, those absent for a worthy cause, and those who have fallen asleep. When the change of the Holy Gifts takes place inside the sanctuary, while outside we sing, “We praise You, we bless You, we give thanks to You,” the priest stands within with his hands raised and entreats God, saying: “Send down, O Lord, Your Holy Spirit upon us and upon these Gifts here set forth, and make this bread the precious Body of Your Christ. Amen. And that which is in this cup, the precious Blood of Your Christ. Amen. Changing them by Your Holy Spirit. Amen. Amen. Amen.” From that moment, upon the Holy Diskos is the Body of Christ, and within the Holy Chalice is the Blood of Christ. Then, toward the end, during the Communion hymn,

the Communion hymn is read or chanted outside, or a homily is being given, while inside the sanctuary the priest receives Holy Communion. After he has communed, he divides the part of the Lamb bearing the letters for “Jesus Christ” and receives from it. Then he comes out and gives Holy Communion to the faithful at the words, “With fear of God.” When he returns to the sanctuary, while we sing, “We have seen the true Light,” and so forth, he takes the Holy Diskos, places the commemorative particles into the Blood of Christ, and says: “Wash away, O Lord, by Your precious Blood, the sins of Your servants here commemorated.” That moment brings the greatest relief to the dear soul that is there waiting. This is so even when the particle is for a saint. Indeed, particles are taken out even for the saints and for our Most Holy Theotokos herself. Do you understand what that means? For our Most Holy Theotokos is the moon, while Christ is the sun. The moon can never take the place of the sun.

The sun can never be replaced by the moon. We shall always need Christ. And in His love, from the very beginning of the Church, from the first Divine Liturgy of James the Brother of the Lord, Christ ordained that commemorative particles should be taken out for those who have fallen asleep. Woe to those who left no one behind who knows these things, so that they themselves might be benefited. Then they will understand. Those of you who were at the front know what it was like when the mail was called out and one man received a letter, a money order, or a parcel every day. You know how he felt, and how the rest of us felt when we had no letter, no parcel, and no money order. Then we understood that we felt abandoned—that we truly were abandoned. And that was only here: perhaps our feet were freezing, or we lacked something that would have made our life there a little more bearable, and such things provided some comfort. But there, if the Blood of Christ does not declare you present when this commemoration takes place—woe to us.

Perhaps these things seem far-fetched to you, as we say. Perhaps they seem extreme. But this is the truth. And I have not presented it as vividly as I should, because of the difficult circumstances here and because we lack the means that would help us express it properly. But there is one thing I want, and upon which I insist: take care of your soul, attend to your sins, and make good use of your stay here. I repeat: let no one leave Aidipsos this year without going to Holy Confession. You may leave still suffering from arthritis, but you can be healed one hundred percent from the arthritis of the soul. It depends on us. God desires all people to be saved and to come to the knowledge of the truth. I pray that He will have mercy on us and bless us—and He will do so, if we truly desire it. That is all for this evening.

Μετά, μαζί και στα άλλα μας βράδια, θα ενθυμείστε ότι το θέμα μας ήταν γύρω από την υπόθεση της σωτηρίας της ψυχής μας και, συγκεκριμένως, χθες βράδυ σταθήκαμε στο σημείο εκείνο που προσδιορίσαμε την αιτία της κακοδαιμονίας μας και των τρόπων της θεραπείας. Είναι σοβαρό το θέμα, όπως μάλιστα επάνω στη σκέψη αυτή έχει γνώμη ο Μέγας Βασίλειος, ο οποίος λέγει το εξής: «Άνθρωπε», λέει, «πρόσεξε, ο Θεός σου έδωσε δύο ποδάρια.

Αν το ένα σου χαλάσει, μπορεί με το άλλο να περπατήσεις. Πρόσεξε, σου έδωσε δύο χέρια, που αν το ένα ασθενήσει, μπορεί με το άλλο να εξυπηρετηθείς. Πρόσεξε, σου έδωσε δύο ώτα, σου έδωσε δύο ρώθωνες, σου έδωσε δύο οφθαλμούς. Ψυχή όμως σου έδωσε μία, η οποία, εάν αυτή δεν την προσέξεις, απώλεσες, έχασες το παν». Πολλές φορές ακούμε ανθρώπους να ομιλούν, σαν να ομιλούν για το θέμα της ψυχής, για κάτι το ασήμαντο.

Ομιλούμε και φροντίζουμε και κάνουμε τόσον αγώνα αναφορικώς με το σώμα, και καλώς κάνουμε, προκειμένου να το διατηρούμε καλά. Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ευαγγελισμός, Ε.

Η οποία είναι πολύ χρήσιμη και θα ήθελα να σας τη μεταφέρω. Λέγει: «Εάν δεν θέλεις», λέγει, «να δώσεις την κρείττονα θέση που της αξίζει, δώσε τουλάχιστον τα ίδια. Δώσε: όσο ενδιαφέρεσαι για το σώμα, ενδιαφέρσου για την ψυχή. Δεν θέλεις να παραδεχτείς ότι η ψυχή...

Σώμα χωρίς ψυχή δεν στέκεται όρθιο. Ώστε να δώσεις την πρέπουσα θέση στην ψυχή και να έχεις πάντοτε την πρώτη θέση για την ψυχή. Δεν θέλεις να το κάνεις αυτό; Να δώσεις, παραδείγματι, το 99% της φροντίδος σου στην ψυχή σου και το 1% στο σώμα σου, γιατί τόσο το αξίζει, μην πω λιγότερο. Αλλά δεν θέλεις να το κάνεις αυτό; Δώσε όσα δίνεις στο ένα μέρος, δώσε και στο άλλο. Οι ξένοι λένε 50-50, 50% στο ένα, 50% στο άλλο. Δώσε». Αλλά δεν δίδουμε εμείς. Γιατί τώρα έχουμε καταντήσει σε αυτό το σημείο, να μην αναγνωρίζουμε αξία εις την ψυχήν. Αυτό το θέμα θα το συναντήσουμε όταν φύγουμε του κόσμου αυτού, αλλά θα είναι πλέον αργά. Αγαπητοί μου, για αυτή την ψυχή ένας Θεός...

Άνθρωπος, ένας Θεός, εσταυρώθη, ετάφη, ανέστη, ανελήφθη, ένας Θεός. Και όταν ένας Θεός εισέρχεται στο μέσον αναφορικώς με αυτή την ψυχή και με την αρρώστια της, εμείς οι άνθρωποι τι πρέπει να κάνουμε; Θα πει κανείς: «Εγώ δεν τα βλέπω έτσι τα πράγματα». Σύμφωνοι, δεν έχω καμιά αντίρρηση, ούτε σου κακιώνω για αυτό το θέμα. Αλλά παρακάλεσες ποτέ τον Χριστό να σου πει σχετικώς, να σου βάλει Αυτός τα γυαλιά, να δεις; Διότι τα γυαλιά που σου βάζει ο Σατανάς, που σου βάζει το εγώ σου, που σου βάζει η σάρκα σου, που σου βάζει το συμφέρον σου, δεν σε βοηθάνε να ιδείς. Προσευχήσου στον Χριστό για να ιδείς περί τίνος πρόκειται. Και όταν προσευχηθείς στον Χριστό, να του πεις: «Δώσ' μου να ιδώ, δώσ' μου να καταλάβω τι είμαι εγώ επιτέλους, τι ζητάς από μένα».

Το θέμα θα λυθεί. Έχετε διαβάσει ποτέ σας την Παλαιά Διαθήκη και, συγκεκριμένως, το βιβλίο του Ιώβ; Να ιδείτε τι λέει ο Ιώβ. Ο Ιώβ τα βάζει με τον Θεό. «Πες μου», του λέει, «επιτέλους, τι είμαι εγώ που με διώκεις κοντά, με κυνηγάς, που λέμε στη γλώσσα, που δεν με αφήνεις να σταθώ πουθενά; Τι είμαι επιτέλους;» Μόνο ο Χριστός μπορεί να ξέρει τι είναι ο άνθρωπος. Αυτός που τον έφτιαξε. Ένα εργαλείο, ένα μηχάνημα, κάτι το υλικό, μόνο ο τεχνίτης του, ο μαστοράς του, ο εφευρέτης του είναι εις θέση να ξέρει την αξία του και την αποστολή του. Εμείς, σαν να μην συμβαίνει τίποτα. Γίνεται τόση συζήτηση γύρω από το θέμα του σώματος και της διατηρήσεώς του. Για το θέμα της ψυχής δεν γίνεται, σαν να μην υπάρχει.

Ένα μαγνητόφωνο μια μέρα, κρεμάστε το επάνω σας και καθίστε το βράδυ να ακούσετε αν συζητήσατε μια φορά για την ψυχή σας όλη την ημέρα. Συζητήσατε για τη γειτόνισσα, για την κουνιάδα, για τη συμπεθερά, για τη νύφη, για την πεθερά, για τον παπά, για την καλογριά, για τον γείτονα, για τη γειτόνισσα...

Τους καλλιτέχνες, για τα πολιτικά, για το εξωτερικό, για το εσωτερικό, πλην της ψυχής. Για την ψυχή δεν γίνεται συζήτηση. Και εφόσον έπρεπε μόνον για αυτή να γίνεται συζήτηση. Για τίποτα άλλο να μην γίνεται συζήτηση, για αυτή να γίνεται συζήτηση. Και είναι μόνον για αυτή που δεν γίνεται συζήτηση. Δοκιμάστε το και θα δείτε. Είναι, λέει, γλυκιά η ζωή. Τι σου χρειάζεται, αν πρόκειται τη ζωή να την χρησιμοποιείς κατά αυτήν την έννοια; Για να προσθέτεις αμαρτίες; Τι;

Θυμόσαστε τι είπαμε χτες το βράδυ. Έκοψε τα ξύλα, τα φορτώθηκε, δεν μπορούσε. Αντί να αφαιρέσει, έκοβε κι άλλα και έβαζε επάνω. Τι σου χρειάζεται, λοιπόν, η ζωή, εφόσον και αύριο έτσι θα την περάσεις την ημέρα, και την άλλη έτσι θα την περάσεις, και την άλλη έτσι θα την περάσεις; Πες μου, δεν έχεις καιρό; Πώς δεν έχεις καιρό; 10, 20, 30, 40, 50, 80, 90, 100 χρόνια. Και δεν έμαθε ακόμη ο άνθρωπος να πει ένα «δόξα σοι ο Θεός», να πει ένα «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησε, ελέησε την οικογένειά μου, ελέησε την Εκκλησία μας, ελέησε τα νιάτα, ελέησε τα ανδρόγυνα που είναι σε ένα βάσανο. Άγιε, έλα εις το κράτος μας, έλα εις τον κόσμο να σε γνωρίσει». Γιατί να μη σε γνωρίσει; Γιατί να κολαστούν οι άνθρωποι; Γιατί να προσκυνάνε ακόμη τις αγελάδες οι άνθρωποι, τα φίδια και τον ήλιο; Ποιος από εμάς προσευχήθηκε στην περίπτωση αυτή;

Είμαι, είμαστε εμείς χριστιανοί; Θηρία πραγματικά είμαστε. Εδώ, εδώ κατ' εξοχήν που ερχόμεθα να λουστούμε, εδώ έπρεπε η ευχαριστία στον Θεό να φτάνει σαν μια αναμμένη λαμπάδα στον ουρανό. Μπαίνεις μέσα στην μπανιέρα, είπες μια φορά «δόξα σοι ο Θεός, Θεέ μου, Σε ευχαριστώ που μέσα στο νερό αυτό βρίσκω μια ανακούφιση και περνώ καλά τον χειμώνα μου κ.λπ. Αν, Χριστέ μου, Εσύ δεν είχες προβλέψει για αυτό το πράγμα, τι θα γινόμουνε εγώ;» Διότι αυτό δεν το έφτιαξες εσύ, δεν το έφτιαξα εγώ, δεν το έφτιαξε η πεθερά σου, δεν το έφτιαξε ο άντρας σου, η γυναίκα σου, δεν το έφτιαξε κανένας. Αυτό το έφτιαξε ο Θεός εκ προοιμίου, το έχει φτιάξει για να το βρω εγώ, για να το βρεις εσύ. Είπες ποτέ μέσα εκεί στο νερό που είσαι ένα «ευχαριστώ, Θεέ μου, Σε ευχαριστώ»; Το είπες; Και εκεί σκέφτεσαι τι θα πεις έξω που θα βγεις, ποιον θα κατηγορήσεις, ποιον θα φας.

Λίγης, αν μπορούσα να πω αυτή τη λέξη. Το σοβαρότερο, λοιπόν, θέμα είναι η ψυχή του ανθρώπου και η αρρώστια της ψυχής. Η αρρώστια της ψυχής είναι η αμαρτία. Η κακοδαιμονία, όλοι αυτοί, το άγχος, οι αυτοκτονίες, οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων, των ανδρογύνων, των οικογενειών, των κοινωνιών, έχουν ως αφορμή την αμαρτία.

Χτες το βράδυ, κλείνοντας την ομιλία, είπα ότι αναφορικώς με την αμαρτία έχουν γνώμη μόνο οι κληρικοί του Θεού. Κανένας άλλος δεν μπορεί να θεραπεύσει ψυχήν, έστω και αν λέγεται ψυχίατρος, έστω και αν λέγεται ψυχιατρείον. Δεν θεραπεύει την ψυχή εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον. Μπορεί να δημιουργήσει κάποια ιλαρότητα στο σώμα.

Μία ανακούφιση. Υλική θεραπεία. Όμως ο άνθρωπος έχει ανάγκη από πνευματική θεραπεία. Αυτά άπτεται μόνο η θρησκεία, μόνο ο κλήρος. Αυτός έχει το δικαίωμα αυτό από τον Θεό. Και υπάρχουν στην Παλαιά Διαθήκη τύποι της αμαρτίας, αναφορικώς με τη λέπρα που σας είπα, και τύποι της θεραπείας στην Παλαιά Διαθήκη. Παρακολουθήσατέ με, αν θέλετε, κι όσοι έχετε διαβάσει θα με καταλαβαίνετε ακόμη πιο πολύ. Ο άνθρωπος έρχεται αμαρτωλός. Κακώς οι γυναίκες που έχουν αβάφτιστα παιδιά λένε τα παιδιά τους αγγελούδια. «Αγγελάκι», λέει, αυτό. Όχι, διαβολάκι, ναι. Να πάμε να ρωτήσετε καμιά γιαγιά να σας πει πώς πρέπει να λες το αρσενικό και πώς πρέπει να λες το θηλυκό.

Αρσενικό το έλεγε η θεολογία της γιαγιάς, δράκο, και το άλλο το έλεγε δρακούλα. Άφηνε να εννοηθεί ότι ακόμη δεν έχει μπει στον αγιασμό. Δεν είναι, άγγελος δεν είναι ποτέ ο άνθρωπος. Ο άγγελος, δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω, είναι υπάλληλος του ανθρώπου, είναι υπηρέτης του ανθρώπου. Και αν ερχότανε στη στιγμή ο άνθρωπος να ορθοτομήσει και να πει ότι «αν εγώ έχω αγγέλους βοηθούς, τι άραγε είμαι εγώ; Τι είμαι εγώ που έχω αγγέλους βοηθούς;» Το ξέρεις, άνθρωπε, ότι έχεις άγγελο βοηθό; Το ξέρεις; Μην λες το παιδί σου είναι αγγελάκι, εφόσον είναι αβάπτιστο. Αγγελάκι δεν είναι ποτέ. Είναι δρακουλάκι, επηρεασμένο από τον Σατανά. Μέσα στην καρδούλα του υπάρχει ο Σατανάς.

«Συνελήφθη εν αμαρτίαις και εν ανομίαις», όπως λέγει και ο Δαβίδ. «Ἐν ἀνομίαις συνελήφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέν με ἡ μήτηρ μου». Διότι το προπατορικό αμάρτημα διαιωνίζεται διαμέσου του σπέρματος. Το σπέρμα μέσα έχει θάνατο του ανδρός. Και αυτό το νεκρό που έρχεται στο είναι θάπτεται, θάπτεται. Το βάπτισμα είναι ταφή. Γι' αυτό τα παιδιά σας πρέπει να τα βαφτίζετε πολύ γρήγορα, ει δυνατόν στις πρώτες ημέρες. Εάν θέλετε να προλάβει να σαραντίσει και η μητέρα για να είναι στα βαφτίσια. Έχετε υπόψη σας μια συμπεριφορά, ότι η μητέρα ως επί το πλείστον δεν είναι στα βαφτίσια του παιδιού της. Γιατί δεν είναι, ξέρετε, ούτε έρχεται; Από το ότι ήταν ακάθαρτη ακόμη, δεν ήταν σαραντισμένη, και εφόσον δεν είχε σαραντίσει δεν μπορούσε να πάει στο μυστήριο του παιδιού της.

Που το παιδί της είναι 12 χρονών και το λέμε μπέμπα, που πάει με το φίλο του να βαφτιστεί, ακόμη η μάνα κρύβεται. Από αυτό βγαίνει ότι το παιδί εβαπτίζετο το πρώτο σαράντα ημερών. Το πολύ σαράντα μέρες, μόλις σαραντίσει η μητέρα, να βαφτιστεί το παιδί και να προσέλθει πλέον στη Θεία Κοινωνία.

Εφόσον το παιδί μένει αβάφτιστο και περιμένει τον Αμερικάνο με το κίτρινο πουλόβερ και με την αυτή να το βαφτίσει, ο νονός θα έρθει από το εξωτερικό, το παιδί αν πάθει κάτι θα το έχει κρεμασμένο και δεν βγαίνει ποτέ από τον λαιμό της μάνας. Πρέπει αμέσως να βαφτιστεί και να ενωθεί με τη Θεία Κοινωνία, διότι ο σκοπός του βαπτίσματος είναι να ενωθεί ο άνθρωπος με τον Χριστό. Ο άνθρωπος έρχεται αμαρτωλός.

Παραλαμβάνει η Εκκλησία και τον μεταχειρίζεται μέχρι που τον θάπτει, τον βαπτίζει και ανίσταται, και έπειτα αυτό το οποίο ανίσταται τρέφεται. Ότι όπως εσείς οι γυναίκες, όταν γεννήσετε, το παίρνετε το παιδί και το φέρετε στο στήθος σας και το τρέφετε —αν δεν το θρέψετε θα πεθάνει, παρότι το γεννήσατε— έτσι είναι και το παιδί, ο άνθρωπος γενικά, ο οποίος αναγεννάται εκ του βαπτίσματος αλλά δεν τρέφεται από τη Θεία Κοινωνία. Θεία Κοινωνία του Αγίου Ποτηρίου είναι ο μαστός της Εκκλησίας που τρέφει τα παιδιά της. Εμείς το κάναμε «χρόνια πολλά και χρυσό δοντάκι» και κόκα. Είναι η τροφή, είναι ο μαστός που τρέφει τα παιδιά της, τα αναγεννημένα εκ της κολυμβήθρας. Κολυμβήθρα είναι μάνα πνευματική. Και όπως βγαίνεις από την κοιλιά της μάνας σου σαρκικός και για την κόλαση, έτσι βγαίνεις και από την κοιλιά της Εκκλησίας, που είναι η κολυμβήθρα, αναγεννημένος για τον Παράδεισο.

Είναι η σειρά. Η αμαρτία διοχετεύεται, επαναλαμβάνω, δια του σπέρματος. Όσοι είσαστε από αγροτικές περιοχές θα μπορείτε να με παρακολουθήσετε. Εάν πάρετε, παραδείγματι, ένα κουκούτσι από καλή ελαία και το σπείρετε, θα βγάλει αγρία ελαία. Εάν πάρετε ένα κουκούτσι από πορτοκαλιά και το σπείρετε, θα βγάλει νεραντζιά. Και έχει ανάγκη να εμβολιαστεί. Μας τα διδάσκει η ίδια η φύση πώς έχουν τα θέματα. Γι' αυτό και του πλέον αγίου ανθρώπου το παιδί έρχεται ζωντανό νεκρό και έχει ανάγκη ταφής. Είναι ταφή, δεν είναι κουμπαριά το βάπτισμα, είναι μυστήριο μυστηρίων. Γίνεται ταφή και Ανάσταση.

Αυτό και η ομολογία που γίνεται εκεί μπροστά πρέπει να είναι από αναγεγεννημένον άνθρωπο: «Αποτάσσομαι σοι, Σατανά, και συντάσσομαι σοι, Χριστέ», και την πομπή σου και τη λατρεία σου, και τον φτύνει τον Σατανά τρεις φορές και γυρίζει προς τον Χριστό. Μυστήριο μυστηρίων. Αρχίζει ο αγιασμός και η σωτηρία του ανθρώπου από το βάπτισμα. Και γίνεται πλέον, όπως λέγει η Εκκλησία μας, δεκτικός αγιασμού. Φέρει, λοιπόν, ο άνθρωπος την αμαρτία από την κοιλιά της μάνας του, μέσω του σπέρματος του ανδρός, του πατέρα του. Γιατί γυναίκα δεν γεννά, γυναίκα τίκτει. Ο ανήρ γεννά. Αβραάμ εγέννησε Ισαάκ, δεν λέει ότι γέννησε η Σάρα. Ισαάκ εγέννησε Ιακώβ, δεν λέει ότι γέννησε η Ρεβέκκα. Ιακώβ εγέννησε Ιούδα και τους αδελφούς, δεν λέει ότι γέννησε η Ραχήλ.

Άντρας γεννά, η γυναίκα τίκτει. Είναι ένα χωράφι που το σπέρνουνε. Κριθάρι ρίξουνε, κριθάρι θα βγει. Βρώμη ρίξουνε, βρώμη θα βγει. Σιτάρι ρίξουνε, σιτάρι θα βγει. Γι' αυτό θέλουν ορισμένοι γονείς ξύλο με μουσική, όταν ζητάνε από τη γυναίκα τους ορισμένο είδος παιδιού. Δεν το θέλουν το κορίτσι, δεν το θέλουν το αρσενικό. Αυτό έσπειρες, κύριε. Να αιτιάσαι τον εαυτό σου, αν θες να αιτιάσαι και νομίζεις ότι είναι το γούρι στην κόρη ή στον γιο. Εσύ έσπειρες. Αυτή η τοιαύτη γη που επήρε τον σπόρο και τον προέφερε στο είναι. Αυτή είναι η σειρά του πράγματος. Όταν, λοιπόν, φύγει ο άνθρωπος με τη σκέψη αυτή, θα καταλάβει ότι είναι ένοχος από τα γεννοφάσκια του, μέσα από την ίδια τη μητέρα του, έναντι του Θεού και πρέπει να μάθει να πάρει μια θέση έναντι αυτής της υποθέσεως. Παρακολουθήσατέ με σε αυτά που είπα αναφορικώς...

Τη λέπρα σαν αμαρτία. Αν θα τα πάρουμε χρονολογικώς τα πράγματα, να ανοίξουμε την Παλαιά Διαθήκη. Θα βρεθούμε μπροστά στον Μωυσή, που είναι απεσταλμένος από τον Θεό στον Φαραώ, για να πάρει τον λαό, να τον βγάλει από την Αίγυπτο για τη γη της Επαγγελίας. Ο Μωυσής είναι βραδύγλωσσος και νόμιζε ο Μωυσής ότι θα είναι θέμα καπατσοσύνης να τα καταφέρει, να τον μπερδέψει τον Φαραώ, να του πάρει τον λαό. Είναι θέμα γλώσσης. Και του λέει, λοιπόν, του Θεού: «Εγώ», του λέει, «είμαι βραδύγλωσσος, δεν μπορώ να τα βγάλω πέρα, δεν πηγαίνω εκεί πέρα». Και του λέει ο Θεός: «Ποιος τις φτιάχνει τις γλώσσες», του λέει, «Μωυσή; Δηλαδή, φτιάχνω εγώ τις γλώσσες. Δεν ξέρω ότι εσύ είσαι βραδύγλωσσος;»

Εμείς πολλές φορές συμβουλεύουμε. Συμβουλεύουμε και αυτόν τον Θεό, αν ξέρει. «Βάλε», του λέει, «το χέρι σου στον κόλπο σου». Βάζει το χέρι στον κόλπο του, το βγάζει, τρόμαξε: ολόλευκο, λεπρωμένο. Τρόμαξε, άρχισε να τρέμει. «Βάλ' το», του λέει, «ξανά στον κόλπο σου». Ξανά το βάζει, ξανά το βγάζει, καθαρό. «Εσύ λεπρός άνθρωπος είσαι. Αμαρτωλός άνθρωπος είσαι. Επάνω σου και μέσα σου αμαρτία φέρεις. Εσύ θα την κάνεις την παλικαριά; Με τη δύναμη τη δικιά μου θα πας. Εσύ αυτός είσαι». Του δείχνει ποιος είναι στην πραγματικότητα. Το πιστεύει αυτό ο άνθρωπος, ότι μόνη παραγωγή θετική δική του είναι η αμαρτία μόνον; Όλα τα άλλα είναι του Θεού. Το πιστεύει αυτό το πράγμα; Αν σε ρωτήσει «τι κάνεις;», «αμαρτίες κάνω, τίποτα άλλο δεν κάνω».

Αν κάνουμε κανένα καλό, είναι δικό Του, δεν είναι δικό μας. Όπως σας είπα και προχθές και όπως ωραιότατα η Εκκλησία μας λέγει: «Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον, ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἐκ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων». Παραγωγή του ανθρώπου είναι μόνο αμαρτία. Να ξέρει, λοιπόν, ο άνθρωπος ότι είναι λεπρός στην ψυχή. Θα είχε κουράγιο να λέει αυτά που λέγει και να σκέπτεται αυτά που σκέπτεται και να πολιτεύεται έτσι; Θα ήτανε; Όταν βλέπουμε εμείς σήμερα λεπρόν, κουμπωνόμαστε. Έχετε πάει ποτέ σε λεπροκομεία να ιδείτε; Σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, εφευρέθησαν φάρμακα και οι άνθρωποι οι περισσότεροι εξ αυτών δημιουργούνται αρνητικοί και μπορούν να κυκλοφορήσουν και μεταξύ μας και να εργαστούν ακόμη. Όμως δεν παύει αυτή η ασθένεια να υπάρχει μέχρι σήμερον. Πήγατε να δείτε, να τρομάξετε!

Να πέσετε από συγκοπή κάτω. Ε, αυτό συμβαίνει στην ψυχή σου, άνθρωπε. Αυτό που δεν έχεις εσύ απ' έξω, που το έχει κάποιος άλλος, αυτό συμβαίνει στην ψυχή σου, εφόσον έκαμες έστω και μία αμαρτία. Δεν είναι ανάγκη να κάνει πολλές αμαρτίες ο άνθρωπος για να πάει στην κόλαση. Ο Σατανάς, που έπεσε από άγγελος και έγινε Σατανάς, έκαμε πολλές αμαρτίες; Επόρνευσε, μοίχευσε, σκότωσε τα παιδιά του, έκλεψε τον άλλον, σκότωσε τον άλλον; Τίποτα. Απλώς εσκέφθη, εσκέφθη. Καταλαβαίνετε τι θα πει αυτό; Να περάσει, να αφήσεις να περάσει από τον νου σου κάτι που δεν έπρεπε να περάσει. Εσκέφθη να θέσει τον θρόνο του υπεράνω του θρόνου του Θεού, και αυτό ήταν ικανό να τον ταρταρώσει. Δηλαδή δεν τρώει ποτέ ο Σατανάς, αγρυπνία, μέρα νύχτα αγρυπνάει.

Παραλληλίσαμε αυτά ποτέ εμείς, για να δούμε σε ποια κατάσταση είμεθα; Είμεθα λοιπόν λεπροί εσωτερικώς. Εμείς που καθήμεθα επίσης και συζητούμε από το πρωί μέχρι το βράδυ για τον Α, για το Β, για το Γ, που δεν μας ερώτησε ο γιος μας που πήρε εκείνη, που δεν μας ερώτησε η κόρη μας που έκαμε εκείνο, τούτο, τ' άλλο, που τρώμε μέρα νύκτα ανθρώπους. Ξέρετε τι θα πει αυτό; Αυτό, να ανοίξετε στους Αριθμούς, ένα βιβλίο της Πεντατεύχου της Παλαιάς Διαθήκης, στο κεφάλαιο 12, να βρείτε εκεί μια συνομιλία που κάνουν δύο αδέρφια. Είναι ο Ααρών, ο Αρχιερεύς, ο αδελφός του Μωσέως, και η Μαριάμ, η αδελφή του. Γιατί ήσαν τρία παιδιά, δεν ξέρω αν το ξέρετε. Ήτο Μωυσής, Ααρών και Μαριάμ. Λοιπόν, συζητούν οι δυο τους τώρα, τα δύο αδέρφια, ο Δεσπότης, ο Αρχιερεύς, με τη Μαριάμ.

Για ποιον συζητούνε; Για το Μωσή, γιατί ο Μωσής παντρεύτηκε και δεν τους ρώτησε. Και μάλιστα πήρε μια Αιθιόπισσα, μια μαύρη, κι αυτό βέβαια δεν τους περιποιούσε τιμή. Πράγματα που συμβαίνουν και σε εμάς· θέλουν να μας παίρνουν από λόγο και να διευθύνουμε τα παιδιά μας μέχρι πέρα από τον τάφο και από εκεί να τους κάνουμε παραγγελίες, τι θα φορέσουν και τι θα κάνουν και τι θα βάλουν στα παιδιά. Έχουμε εγωισμό μέσα μας.

Που τα συζητούσανε, ολόλευκη. Ολόλευκη, ελεπρώθηκε η Μαριάμ, τα χάσαμε. Και ο Ααρών τα έχασε και οι δύο τα χάσανε. Κατάλαβαν λοιπόν ότι εξαιτίας που γλωσσοτρώνε το Μωσή, ελεπρώθηκε. Αμαρτία, γλωσσοφαγιά, κρίσις εν απουσία του αδελφού σου, λέπρα από το κεφάλι μέχρι νυχιών. Το κατάλαβαν, σηκώνονται λοιπόν και πάνε στο Μωσή.

Δείχνουν τη Μαριάμ και είπανε ότι αυτό και αυτό κάναμε. Συγχώρεσέ μας. Εγώ λέει σας συγχωρώ. Αλλά η λέπρα δεν φεύγει. Τότε λέει, προσευχήσου στο Θεό, εσένα που σ' ακούει, να καθαριστεί. Προσεύχεται· αυτός ήταν απλούς στην καρδιά, δεν είναι διαφορετική λέει ο καθένας, και προσευχήθηκε. Και απαντά ο Θεός και λέει, δεν φεύγει λέει, θα κάνουμε κανόνα. Κάθε λεπρός βγαίνει έξω από την παρεμβολή, έξω από το χωριό, έξω από την πόλη, στα χωράφια. Θυμόσαστε που συνήντησε και τους λεπρούς, έξω. Θα βγει έξω λέει μια εβδομάδα για να γευτεί και αυτή τον κανόνα και έπειτα λέει θα καθαριστεί. Πράγματι, έξω η Μαριάμ βγήκε και έκαμε μία εβδομάδα κανόνα. Και μετά την εβδομάδα αυτή επέστρεψε και καθάρισε. Αν ήταν δυνατόν

να μας βάλει τα γυαλιά τα δικά του ο Χριστός, να δούμε τη λέπρα που έχουμε επάνω στην ψυχή μας εξαιτίας της γλώσσης μας, θα τρομάξουμε, θα πέσουμε από συγκοπή, για την οποία γλώσσα δεν συζητούμε. Δεν φτάνει στον εξομολόγο ότι εγώ, λέμε, δεν έφαγα λάδι. Εφόσον έφαγες τόσους ανθρώπους, δεν είναι πιο προτιμότερο να φας όλα τα ελαιοτριβεία του κόσμου και να μην φας ανθρώπους; Πού να τα σκεφτούμε εμείς αυτά τα πράγματα; Αυτό λοιπόν να το έχετε σοβαρώς υπόψη. Να λοιπόν ένας άλλος τύπος αμαρτίας που εκδηλώνεται με τη λέπρα. Και ένα άλλο επίσης πολύ χαρακτηριστικό είναι στη Β' Βασιλέων, βρίσκεται αυτό στο 5ο κεφάλαιο, εκεί που υπάρχει ο προφήτης Ελισσαίος.

Ο προφήτης Ελισσαίος είναι ο διάδοχος του προφήτου Ηλιού, αν ξέρετε από τα περιστατικά.

Στη Συρία υπήρχε ένας στρατηγός, Νεεμάν ονόματι, ο οποίος είχε ανδραγαθήσει επανειλημμένως στην πατρίδα του, στο έθνος του, και έχαιρε μεγάλης τιμής, όπως λέγαμε εμείς ο Παπάγος, Φρυπίν, ξέρω εγώ, κάποιος στρατηγός μεγάλος. Όμως ήτανε λεπρός. Καταλαβαίνετε τώρα; Τι να την κάνεις τη δόξα; Τι να τα κάνεις τα χρήματα; Τι να τα κάνεις να στέκονται προσοχή; Η γυναίκα σου να σε πλησιάσει, δεν σε πλησιάζει. Να φιλήσεις το παιδί σου, δεν μπορούσες. Στο σπίτι τρώγατε ξεχωριστά και κοιμόσαστε ξεχωριστά. Τι να την κάνεις αυτή την ευτυχία, αυτή τη δόξα; Λεπρός όμως. Εκεί σβήνουν τα πάντα. Όπως θα λέγαμε τώρα, ξέρεις τι έχει αυτός; Έχει μια λιμουζίνα 15 μέτρα, από εκεί φέρε, και ξέρεις τι διαμερίσματα και

πάει στο εξωτερικό και πάει κρουαζιέρες και λοιπά. Μήπως μπορούμε να πούμε «αμαρτωλός όμως»; Άμα πω «αμαρτωλός όμως», χαιρετίσματα. Έχασε το παν. Σε μία περίπτωση είχαν κάνει κάτι επιχειρήσεις κατά των Εβραίων και είχαν πιάσει αιχμαλώτους. Μέσα στους αιχμαλώτους είχαν πιάσει μια μικρή, μια κοπελίτσα μικρή. Και η κυρία στρατηγού εθεώρησε καλό να την πάρει ως υπηρεσία στο σπίτι. Και ήρθε η κοπελίτσα τώρα, η Εβραιοπούλα, και ήτανε υπηρεσία του στρατηγού στο σπίτι. Ε, το καημένο, του στρατηγού είναι, ενόμιζε ότι θα υπάρχει χαρά εκεί πέρα, αλλά στο σπίτι δεν υπήρχε χαρά. Σπίτι ήταν στενοχώρια, κατήφια κλπ. Και έβλεπε την κυρία εκεί πέρα, τη στρατηγίνα, που ήταν θλιμμένη και λυπημένη και άρχισε να συμμετάσχει στον πόνο της.

Της ξέφυγε μια μέρα μια κουβέντα εκεί στο σπίτι που ήσανε και είπε το εξής: «Εάν», λέγει, «ο κύριός μου ήταν στην πατρίδα μου, θα γινόταν καλά». Αυτό είχε ακούσει περί του προφήτου Ελισσαίου, ότι κάνει θαύματα, θεραπεύει και τη λέπρα ακόμα, που ήταν αθεράπευτος ασθένεια, όπως ξέρετε και σας είπα, μέχρι σήμερα. Το κράτησε αυτό η κυρία στρατηγού. Έρχεται το μεσημέρι ο στρατηγός και του λέει: «Ξέρεις, αυτή η μικρή που έχουμε αυτό και αυτό είπε. Θες να είναι τίποτα; Εκεί κάτω νικηταί κατά των Εβραίων και τα τέτοια αυτά». Το δένει και αυτό στο μαντήλι και πηγαίνει στο βασιλέα. «Δώσ' μου», του λέγει, «συστατικάς επιστολάς για τον βασιλέα του Ισραήλ, να πάω εκεί να γίνω καλά». Του έδωσε αυτό και του έλεγε, του γράφει του αλλουνού, του συναδέλφου του:

«Σου στέλνω το στρατηγό μου εκεί, φρόντισε να τον κάνεις καλά από τη λέπρα». Πήρε αυτός, πήρε ένα άρμα, πήρε μαζί του υπαλλήλους και λοιπά, βοηθούς του. Πήρε διάφορα δώρα και ξεκίνησε για το Ισραήλ. Έπειτα από μήνες, δεν ξέρω πότε, έφτασε εκεί πέρα και πηγαίνει και δίδει στον βασιλέα τας επιστολάς. Ανοίγει ο βασιλεύς και βλέπει μέσα ότι «σου στέλνω το στρατηγό μου να μου τον κάνεις καλά από τη λέπρα». «Τι λες, ρε; Θεός είμαι εγώ», λέει, «να κάνω λέπρα καλά; Καβγά ζητάει, έχουμε πόλεμο, διπλωματικό επεισόδιο».

Εκβιάζει καταφυγή, έτσι το εξέλαβε. Θόρυβος στο επιτελείο, θόρυβος στο κράτος, ότι έγινε αυτό και αυτό και λοιπά, θόρυβος προς όλες τις κατευθύνσεις. Με αποτέλεσμα... να φτάσει αυτή η φήμη μέχρι και αυτού ακόμη του Ελισσαίου, που ήταν στο ασκηταριό του εκεί κάτω. Όταν έμαθε ο Ελισσαίος ότι έγινε αυτός ο θόρυβος και αυτοί άρχισαν να τρέμουν και ότι περιμένουν από τους Συριάνους να τους κάνουν πόλεμο, ειδοποίησε το βασιλέα και του λέγει το εξής: «Πες σε αυτόν τον κύριο που ήρθε και άρχισαν και τρέμουν τα πόδια σας να έρθει σε μένα εδώ και μη φοβείστε· ούτε διπλωματικό επεισόδιο θα έχουμε ούτε πόλεμο θα έχουμε». Ανέπνευσαν αυτοί και κατά κάποιον τρόπο τον διοχέτευσαν, τον άνθρωπο αυτό, να φτάσει στην έρημο εκεί του Ιορδάνου που είχε το ασκηταριό του ο προφήτης Ελισσαίος. Έφτασε αυτός με το άρμα του και με την επισημότητά του,

όλη του την κουστωδία, στρατηγός ήτανε, και βγαίνει μέσα από το ασκηταριό ένας υποτακτικός του Ελισσαίου που ελέγετο Γιεζή. Του λέγει: «Πήγαινε και πες στον κύριο αυτό απ' έξω να πάει να βυθιστεί 7 φορές στον Ιορδάνη και θα γίνει καλά». Ο Ελισσαίος δεν παρουσιάζεται πουθενά. Βγαίνει και ο μικρός έξω και του λέγει: «Αυτό και αυτό μου είπε ο γέροντάς μου. Πάτε εδώ στο ποτάμι πιο κάτω να βυθιστείτε 7 φορές και θα γίνετε καλά». Αμάν, θύμωσε. Εγωισμός, βλέπεις, στρατηγός. «Άκουσε εκεί, με φέρ' εμένα εδώ πέρα, πάω να βουτηχτώ στο ποτάμι;» Ξέρετε τι είναι ο Ιορδάνης, ε; Ποιο ποτάμι! Δέκα γραμμές νερό!

Λέει: «Στην πατρίδα μου έχουμε δυο μεγάλα, τον Αβανά και τον Φαρφάρ. Πώς θα λένε να πάω να βυθιστώ εκεί πέρα, να πάω να βυθιστώ εδώ; Λοιπόν, τ' άλογα, να φύγει». «Εγώ», λέει, «νόμιζα ότι θα ερχότανε, να βγει έξω, πως είναι άνθρωπος του Θεού, να σηκώσει τα χέρια του επάνω, να παρακαλέσει το Θεό για μένα. Κάπως έτσι νόμιζα εγώ», λέει. «Ποια να μου λέει να πάω να βουτηχτώ στο νερό; Στην πατρίδα μου είχα μεγαλύτερα εγώ ποτάμια». Είχες μεγαλύτερα ποτάμια στην πατρίδα σου,

θαύματα δεν κάνανε. Δεν είναι θέμα να είναι μεγάλα τα ποτάμια. Και σήμερα υπάρχουν δυο μεγάλα ποτάμια. Υπάρχει παπισμός και υπάρχει προτεσταντισμός. Μεγάλα ποτάμια. Αλλά η Ορθοδοξία, το μικρό ποταμάκι.

Ο Ιορδάνης έχει θαύματα, έχει Πνεύμα Άγιον, έχει Αγίους· εκεί δεν έχει τίποτα. Δεν είναι το πολύ το εφ. Δεν είναι έτσι τα πράγματα. Εν πάση περιπτώσει, γυρίζει με πείσμα να φύγει.

Μας! Ένας από τους δούλους του ήταν πρακτικός άνθρωπος, ο καημένος, και κατεβαίνει και πάει και παίρνει μπροστά και του λέει: «Πάτερ μου, πάτερ μου», του λέει, «στάσου να σου πω δύο λόγια. Στάσου να σου πω και φεύγω. Εμείς ήρθαμε από την άκρη του κόσμου εδώ. Αυτός ο άνθρωπος τέλος πάντων δεν έκαμε όπως έλεγες εσύ, να βγει, να κάνει, να φτιάξει». Αυτό το λέμε κι εμείς. «Εγώ», λέει, «ο πάτερ θα με δεχτεί έτσι, θα μου κάνει έτσι». Καλά που δεν του είπε του πάτερ να του κάνει και προσοχή και μεταβολή. Γιατί δικός μας τρόπος εμείς, πως εμείς το φανταζόμεθα. Όχι, κύριε, κυρία, όχι ρε συ φοιτητή, όχι νεαρέ μου, όπως το φαντάζεσαι· όπως πρέπει να γίνει και μη πλανάσαι. Και αυτός έτσι ενόμιζε. Είναι στρατηγός και πρέπει να βγει ο γέροντας εκεί έξω, να του κάνει νούμερα μπροστά του, για να παρακαλέσει το Θεό. Έχω ειδικό τρόπο εγώ και γίνεται ειδικός λόγος αυτή την ώρα τώρα εδώ. «Αν σου 'λεγε», του λέγει, «ένα μεγάλο πράγμα, παραδείγματι “θα μου δώσεις δυο τσουβάλια λίρες και θα σε κάνω καλά”· σου λέγει ένα μεγάλο πράγμα; Δεν σου είπε μεγάλο πράγμα. Σου είπε να βυθιστείς στο νερό και θα γίνεις καλά. Τι σου κοστίζει; Θα έγραφες αμέσως στο σπίτι, ε, “πούλα και την κατσίκα, στείλε ό,τι έχεις εδώ να γίνω καλά και γυρίζοντας θα ξαναταφτιάξουμε εμείς”. Δεν θα το έκανες», του λέει, «αυτό;» Λέει: «Θα το έκανες». Τώρα λοιπόν που δεν σου ζητάει τίποτα,

λέει, δεν το κάνεις; Αποτέλεσμα: του γύρισε αυτή η σκέψη του μικρού, αυτού του απλού ανθρώπου που είχε κοντά του, του γύρισε το μυαλό και κατεβαίνει από το άρμα. Τι είναι εδώ, ξέρετε, ένα ωραίο μάθημα που μπαίνει μέσα στη μέση και θέλω να σας το πω. Ο άνθρωπος, καθήμενος στον εγωισμό του, μένει με τη λέπρα του.

πανούς!

Θα ταπεινωθείς και θα μπεις στον Ιορδάνη, που είναι η Ορθόδοξη Εκκλησία με τα εφτά Μυστήρια, αν θες να γίνεις καλά και να φύγει η λέπρα σου. Αυτό που δεν τον άφηνε αυτόν να κατεβεί είναι ο εγωισμός του. «Εγώ είμαι στρατηγός, εγώ νόμιζα ότι θα έρθουν μπροστά μου να παρακαλέσουν το Θεό». Εσύ τα νόμιζες αυτά, το εγώ το δικό σου. Ταπεινώσου να κατεβείς από το άρμα σου, να κατεβείς από τον εγωισμό σου.

Όλα θα λυθούν. Και από τη στιγμή που κατέβηκε, δηλαδή αυτός προτιμούσε το άρμα του και με λέπρα. Καλά, λύσ' το, εφόσον έχεις τη δύναμη αυτή. Να καθίσεις λεπρός επί του άρματος, κάθεσαι. Όμως, αν θέλεις να φύγει η λέπρα σου, θα κατέβεις. Τον τουμπάρισε, όπως τα λέγαμε με απλά λόγια, ο δούλος του αυτός και κατεβαίνει από το άρμα και πηγαίνει τώρα στον Ιορδάνη. Υπάρχει ο Ιορδάνης μέχρι σήμερα, το μέρος εκείνο, και άρχισε να βυθίζεται. Εβυθίστηκε άπαξ, εβυθίστηκε δις, εβυθίστηκε τρις, τετράκις, πεντάκις, εξάκις, επτάκις, όπως του είπε ο γέροντας. Την εβδόμη φορά, όταν βγήκε επάνω, ο λεπρός ήτανε, λέει, το δέρμα του σαν μικρού παιδιού. Πιάσε ένα μικρό παιδί, πάρε ένα μπέμπη στο χέρι σου, ένα μικρό παιδάκι, αφράτο αφράτο το δέρμα.

Το σώμα που τρόμαζες να το δεις εξαιτίας της κακώσεως που κάνει η λέπρα πάνω στον άνθρωπο, την εβδόμη φορά όταν βγήκε, βγήκε όπως είναι ένα μικρό παιδί. Εδώ θα ήθελα να σας πω κάτι άλλο που μπορεί να ωφελήσει. Λέγει ο θείος Χρυσόστομος το εξής: «Εάν», λέει, «κάποτε πάθεις μία ρήξη στο δέρμα σου, οσοδήποτε να είναι καλλιτέχνης, σπεσιαλίστας όπως θα λέγαμε, ο ράπτης, ο χειρουργός, όσο θέλει να στο περιποιηθεί, ίχνος θα φαίνεται», λέει, «αν κοιτάξεις με προσοχή, ότι εκεί κάτι έγινε κάποτε, υπήρξε ρήγμα και είναι ραμμένο. Εάν», λέγει, «επίσης ένας ράπτης να μαντάρει κάτι, όσο επιστημονικά και αν το μαντάρει, ένας πεπειραμένος οφθαλμός θα ανακαλύψει ότι εκεί εμπήκε βελόνα και δούλεψε μαντάρισμα. Ό,τι όμως πληγή», λέγει, «συρράψει το Πνεύμα το Άγιο μετά τη μετάνοια και την εξομολόγηση, δεν φαίνεται πουθενά. Απαλείφεται τελείως». Δηλαδή η μετάνοια και η εξομολόγηση τον άνθρωπο τον φέρνει στην κατάσταση που ήταν όταν βγήκε από την κολυμβήθρα. Γι' αυτό και το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως λέγεται από τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης, τον αδελφό του Μεγάλου Βασιλείου, μυστήριον δεύτερον και «δάκρυον στάξαν ισοδυναμεί με λουτρό». Ένα δάκρυο μετανοίας σας

αν στάξει, λέγει, είναι σαν να βγήκες από κολυμβήθρα. Δεν είναι λοιπόν ούτε μία, ούτε δύο, ούτε τρεις, ούτε... Γιατί ορισμένοι κάνουν ορισμένες εντολές. «Εγώ δεν κλέβω, εγώ δεν κάνω, εγώ δεν σκοτώνω». Παιδιά όμως δεν κάνεις. Τι βγαίνει από αυτό; Δεν νηστεύεις, δεν εκκλησιάζεσαι, δεν εξομολογείσαι. Και ένα να μην κάνεις, για να πέσει αυτός ο πολυέλαιος, να γίνει ένα εκατομμύριο κομμάτια, για να είναι από πού είναι όλοι οι κρίκοι και ένας να κοπεί, τέτοιο. Τι κι αν κάνεις τα πολλά και δεν κάνεις το ένα; Είναι πυρκαγιά. Έτσι; Παίρναμε γρηγορότερα τα πέντε πεντάρια, 55-55-55, για το πρώτο βοηθειών, για πυρκαγιές κλπ. Αν παραδείγματος θέλω να καλέσω την πυροσβεστική και να καλέσω τον γιατρό, άμεσο επέμβαση.

Είναι πέντε τα πεντάρια και εσύ παίρνεις τέσσερα. Πάρ' τη! Όλα τα φτιάχνω, ένα δεν βάζω. Δεν βάλεις ένα, δεν έρχεται η πυροσβεστική, ούτε το εκατό έρχεται, ούτε ο γιατρός έρχεται. Δεν είναι λοιπόν θέμα ότι δεν τα κάνω όλα. Δεν κάνεις τίποτα όταν δεν τα κάνεις όλα. Δεν κάνεις τίποτα. Σου δώσαν ένα νούμερο, σου έλειπε ένα νούμερο. Θα πάρεις ποτέ το νούμερο που θέλεις, τον άνθρωπο που θέλεις; Και αν είναι ένας άνθρωπος που τον έχεις αμέσως ανάγκη; Έτσι είναι και εκείνο, το ότι δεν θα κάνουμε όλα. Αν αυτός βυθιζόταν μία και βγαίνει και εκεί τα γόνατα, τίποτα. Βυθιζόταν δεύτερη και βγαίνει και εκεί τα γόνατα, τίποτα. Τρίτη ή τέταρτη, στην πέμπτη θα βγει. «Α, δεν φεύγω από εδώ, ρε; Με κοροϊδεύει. Εδώ είμαι ο ίδιος». Η λέπρα έπεσε στην εβδόμη. Θα ακούσετε λοιπόν ό,τι λέει ο Θεός. Θα τα κάνεις σωστά, εάν θέλεις να έχεις προϋποθέσεις στη δημιουργία της σωτηρίας. Σας ευχαριστώ.

Καθαρός, καθαρότατος, υποχρεωμένος τώρα, ταπεινωμένος, μαζεμένος. Κατεβάστε δώρα, δώστε. Κατεβάστε χρυσό, δώστε. Κατεβάστε κοστούμια, δώστε. Έλα που ο Ελισέ δεν παίρνει τίποτα. Δεν πρόκειται να πάρουμε τίποτα. Δεν μας χρειάζεται τίποτα. Αυτός μάλιστα ο στρατηγός, όταν είδε αυτά τα θαύματα που γίνονται εκεί, φόρτωσε δυο φορτώματα χώμα και τα έβαλε πάνω στον αραμπά του, για να τα πάει στη Συρία, στην πατρίδα του. Να τα βάλει μέσα στο σπίτι του εκεί, να πατάει απάνω σε αυτό το χώμα. Αγία γη που λέμε, αγία γη. Να πατάει αυτός σε αυτό το χώμα και να προσεύχεται στο Θεό του Ελισέ. Ο Γιεζή, ο υποτακτικός του

Ελισσέου, έχει διαφορετική γνώμη. Δεν του άρεσε αυτό που έκανε ο Γέροντας. Ας πάρουμε εμείς, δεν ζητήσαμε, μας τα προσφέρει ο άνθρωπος, γιατί να μην τα πάρουμε; Εν πάση περιπτώσει όμως δεν ετόλμησε να πάρει τίποτα. Ευχαρίστησε αυτός, ο Γέροντας δεν βγήκε έξω, ο Ελισσέ, δεν του είδανε καθόλου το πρόσωπο. Πήρανε την ίασή τους, έφυγαν, ανεβήκαν στον αραμπά τους και φεύγουν. Όταν απεμακρύνθησαν και ο γέρων Ελισέ μπήκε μέσα, ο Γιεζή δεν μπορούσε να σταθεί. Εδαιμονίστηκε, σκέψη η μία πάνω στην άλλη, τρέχει κοντά να πάρει κάτι. Τον είδανε αυτοί από μακριά. «Γιατί δεν τα είχαν ζητήσει; Μας τα δίδει αυτός», τον έτρωγε ο λογισμός.

Έλεγε ένας μικρός που πήρε κάτι, που έκλεψε κάτι: «Ήξερα», λέει, «μπαρμπα-Γιώργη, ότι ήταν δικό σου». «Καλά, όταν δικό μου δεν το ήξερες; Ούτε κι αν δικό σου δεν το ήξερες; Δεν το ήξερες», λένε. Πήγα και εγώ χθες στον δρόμο και βρήκα μια χτένα κάτω. Πέρασα. Και έπειτα, λογισμός. Γυρίζω, ήταν καινούργια, λέω ας την πάρω αυτή. Και έπειτα μετενόησα που την πήρα. Λέω, δική μου δεν ήταν. Μα θα την πατούσε ένα αυτοκίνητο, θα τη χάλαγε. Θα γύριζε αυτός πίσω να την έβρισκε ή να την πάρει, ας την έπαιρνε. Εγώ δεν έπρεπε να την πάρω. Και με έτρωγε ο λογισμός, γιατί να τη μαζέψω εγώ αυτή τη χτένα; Τι είναι, 50 λεπτά πράγμα. Εν τούτοις όμως, έτσι είναι στην περίπτωση αυτή, τον έφαγε ο λογισμός. Ότι εμείς δεν ζητήσαμε, μας τα προσέφερε. Γιατί να μην τα πάρουμε; Γιατί ο γέροντας έχει αυτό το καπρίτσιο; Αυτοί τον είδαν από μακριά ότι τρέχει ο μικρός. Του λέει: «Κάτι σου συνέβη; Σταματάτε». Δίνει εντολή αυτός, σταματάνε.

Κατεβαίνει και ο ίδιος κάτω, υποχρεωμένος άνθρωπος. «Τι σας συμβαίνει; Καλά είσαστε; Γιατί τρέχεις;» «Καλά, καλά», λέει, «καλά είμαστε, αλλά να», λέει, «ήρθαν κάτι παιδιά των προφητών από την έρημο και είναι γυμνά», λέει, «και σκεφτήκαμε αυτά τα ρούχα που έχετε και τα πηγαίνετε πίσω, να έπαιρνα μερικά για να τους ντύσουμε αυτούς». Ευχαρίστως, ξεκατεβάζει κάτι.

Το προσωπικό του, τους φορτώνει και πηγαίνουν κάτω τώρα στο ασκηταριό. Πονηρός αυτός. Πριν φτάσουν στο ασκηταριό, τους λέει: «Αφήστε τα εδώ. Εσείς έχετε δρόμο. Για να μην χάσετε την ώρα σας, εγώ θα τα μεταφέρω. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ». Τα αφήσανε λοιπόν αυτοί σε μια απόσταση και αυτοί έφυγαν. Αυτός πήγε και τα τρύπωσε τώρα, σαν τη γάτα τα τρύπωσε αυτά κλπ. Και σαν να μη συμβαίνει τίποτα τώρα, κουνιστός και λυγιστός, επήγε και μπήκε μέσα στον γέρο ο Γιεζή.

Μόλις τον είδε ο Ελισσέ: «Από πού», του λέει, «έρχεσαι, Γιεζή;» «Πούποτε», λέει, «δεν πήγα πουθενά, εδώ ήμουνα». «Εδώ ήσουν;» του λέει. «Ώστε γι’ αυτό ήρθαμε εδώ στην έρημο», του λέγει, «για κοστούμια, για αμπέλια, για ελιές, για χωράφια και λοιπά; Η λέπρα του Νεεμάν, του στρατηγού του Σύρου, επάνω σου». Και, αν δεν θυμάμαι καλά, μήπως του είπε «και στις γενεές σου τις υπόλοιπες». Και βγήκε ολόλευκος, λεπρός, από μπροστά από τον Ελισσέ ο Γιεζή. Τύπος, επαναλαμβάνω, της αμαρτίας. Λέπρα, τύπος αμαρτίας. Σας είπα χτες το βράδυ ότι για όλα τα θέματα του σώματος ομιλούν οι γιατροί.

Γεγραμμένο στο 38ο κεφάλαιο της Σοφίας Σειράχ: «Δώσε τόπο τω ιατρώ, και γαρ αυτόν έκτισε Κύριος. Κύριος έκτισεν εκ γης φάρμακα». Αλλοίμονο από κάτι εγωιστάς, οι οποίοι, παρότι υπάρχει φάρμακο, «εγώ δεν παίρνω φάρμακο, θα με κάνει ο Θεός έτσι». Θα βροντηχθείς κάτω. Ο Θεός δεν σε κάνει έτσι, έχεις εγωισμό. Άλλο το να μην μπορείς να το πάρεις, άλλο το να μην υπάρχει. Τότε ο Θεός, αν πρέπει, πάλι θα σε κάνει καλά, αλλιώς δεν θα σε κάνει καλά. Διότι θα πρέπει να ταπεινωθείς και να δεχτείς, διότι από το Θεό είναι και η επιστήμη. Ο Θεός εφώτισε την επιστήμη, δεν τα έκαναν μοναχοί τους. Αδιαφόρησαν αυτοί με τον εγωισμό τους. Πετάξανε το Θεό και έχουν τη γνώμη ότι είναι δικά τους αυτά. Όχι, αυτοί απλώς εφηύραν πράγματα τα οποία ο Θεός είχε. Εφηύραν, δεν δημιούργησαν. Να το δέσετε στο νου σας και δεν ντρέπονται που λένε τέτοια πράγματα.

Έπρεπε να πούνε: «Πώς δεν τα βρήκαμε τόσα χρόνια, εφόσον υπήρχαν;» Από τα υπάρχοντα φτιάχνουν, συναρμολογούν, δεν δημιούργησαν τίποτα. Του Θεού τα δημιουργήματα, τα πάντα, είτε στο φεγγάρι πήγανε, οτιδήποτε κι αν φτιάξανε. Αλλά δυστυχώς ο εγωισμός δεν αφήνει. Υπάρχει ο εγωισμός του Νεεμάν, Σύρου λεπρού, και δεν μας αφήνει να πούμε: «Δόξα τω Θεώ. Θεέ μου, τόσα χρόνια που υπήρχαν, πώς δεν τα έβλεπα αυτά τα πράγματα εγώ, ο άνθρωπος ο ταλαίπωρος;» Κι όσο επιτρέπει ο Θεός, βλέπουμε. Αλλά και εμείς θαυμάζουμε. Τι θαυμάζεις; Αυτά υπήρχαν. Να πάρει ο Θεός αυτά που υπάρχουν στη μέση, να δούμε τι θα φτιάξει. Τι μπορεί να φτιάξει ο άνθρωπος; Εν πάση περιπτώσει, λέγω, όλα τα σωματικά οι γιατροί, τη λέπρα όμως της ψυχής οι κληρικοί. Στο 13ο κεφάλαιο του Λευιτικού ο Θεός, ως άλλος Ιπποκράτης,

διδάσκει πώς ο ιερεύς θα συμπεριφέρεται έναντι της λέπρας. Αν το χρώμα είναι έτσι, αν η ουλή είναι έτσι, αμ, Και αν ο λεπρός δεν έχει διαβεβαίωση του κληρικού να παραμείνει μέσα στον λαό, θα πρέπει να εξέλθει. Και για να επιστρέψει, να έχει χαρτί ελευθέρας επικοινωνίας, πάλι θα έχει γνώμη ο κληρικός, θα έχει γνώμη το ιερατείον. Γι’ αυτό το βλέπουμε και το Χριστό μας, όταν ευρέθηκε στους λεπρούς που τους εθεράπευσε, τους είπε: «Πηγαίνετε να επιδείξετε τους εαυτούς σας στους ιερείς». Όλα λοιπόν στον γιατρό, η ψυχή με την αμαρτία στον παπά. Γι’ αυτό, αυτό το γεγονός το γνωρίζει ο Σατανάς.

Γι’ αυτό βάλλει κατά του κλήρου. Γνωρίζετε κατ’ εξοχήν σήμερα οι ημέρες μας τι παρουσιάζουν εναντίον του κλήρου. Και εμείς, αδιάβαστοι στα θέματα αυτά και νομίζοντας ότι έτσι κάπως είναι, παραδεχόμεθα και σιωπηρώς συνυπογράφουμε ότι ναι. Αλίμονο από τον άνθρωπο ο οποίος θα κατηγορήσει ιερέα Θεού. Αλίμονό του την ημέρα Κρίσεως, εάν δεν μετανοήσει εδώ και αν δεν αλλάξει τη ζωή εδώ. Πολύς κόσμος, που δεν γνωρίζει πώς έχουν τα πράγματα, πιστεύει ότι ο κληρικός πρέπει να είναι άγιος, και μακάρι να είναι. Εγώ ποιος έχει για να απορρέει από αυτόν αγιασμός; Διαφορετικά ούτε αντίδωρο δεν πρέπει να παίρνει κανείς από το πετραχήλι του.

Μένει μακριά από την Εκκλησία και δεν εξομολογείται, διότι ο κληρικός δεν έχει χάρη, έτσι πιστεύει, λόγω ότι είναι αμαρτωλός, δεν έχει χάρη. Και μένει μακριά από την Εκκλησία, με αποτέλεσμα ούτε αγιασμό να έχει ούτε σωτηρία να έχει. Αύριο οι δικοί του βέβαια θα τον φέρουν εδώ να τον θάψουνε και η Εκκλησία θα πει: «Μακαρία η οδός η πορεύει σήμερον». Σήμερον, διά του αμαρτωλού εκείνου κληρικού. Αλλά δεν θα είναι μακαρία η οδός, διότι για να είναι μακαρία η οδός η πορεύει σήμερον και να έχει ετοιμαστεί τόπος αναπαύσεως, πρέπει ο ίδιος να είναι ένας που θα ζει μέσα στην Εκκλησία. Η Εκκλησία τον παίρνει τον άνθρωπο όταν γεννηθεί και η Εκκλησία τον στέλνει τον άνθρωπο όταν πεθάνει. Διότι έχει μίαν είσοδο και μίαν έξοδο από τον κόσμο ο άνθρωπος και στις δύο περιπτώσεις αυτές η Εκκλησία είναι εκείνη που, διά των κληρικών, είδατε απόψε,

έκανε. Παρουσιάστηκε το παιδάκι αυτό και προσέξαμε αν μπήκε μέσα, αν ήταν αρσενικό, και το βάλανε και μέσα. Αν είναι αρσενικό, το περνάει και στα Άγια, μέσα των Αγίων, διότι υπάρχει εκδοχή να γίνει κληρικός κάποια μέρα. Εάν είναι θηλυκό, δεν υπάρχει ιεροσύνη, δεν έχουμε, και δεν εισέρχεται στα Άγια μέσα. Αυτή λοιπόν που τον πήρε, η Εκκλησία, που πήγε και έδωσε τις ευχές της λεχούς στη μητέρα του την ημέρα που εγέννησε. Αυτή η Εκκλησία η οποία, αν έκαμε σωστά ο νονός και ο πατέρας, έβαλε το όνομα του παιδιού στις οκτώ μέρες. Αυτή η Εκκλησία που εβάφτισε το παιδί έπειτα, αυτή η Εκκλησία η οποία εκοινωνούσε, έτρεφε το αναγεννηθέν εκ του βαπτίσματος και το διατήρησε και το μεγάλωσε, αυτή τώρα το στέλνει σαν τέλειο και λέει: «Μακαρία η οδός η πορεύει σήμερον». Και αυτή η Εκκλησία δεν σταματάει εκεί, συνεχίζει ακόμη.

Όταν πεθάνουν αυτοί, θα μάθουν τι πάει να πει ο Ορθόδοξος παπάς. Όταν πεθάνουν, θα μάθουν τι πάει να πει Ορθόδοξη Πίστη. Όταν πεθάνουν, θα μάθουν τι πάει να πει Μυστήρια στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Όταν θα περιμένουν εκεί επάνω ένα τρισάγιο και δεν θα υπάρχει παπάς εδώ να το διαβάσει, το τρισάγιο. Όταν θα περιμένουν εδώ μια μερίδα να βγει κατά τη Θεία Προσκομιδή και δεν θα υπάρχει. Τότε θα μάθουν τι είναι αυτό το οποίο κακό κάμανε στον εαυτό τους και τι κληροδοτήσανε πίσω, ποιους αφήσανε πίσω. Διότι αλίμονο από τους ανθρώπους οι οποίοι αφήνουν πολλά πράγματα πίσω, υλικά, αλλά δεν αφήνουν πνευματικά πράγματα και δεν θα μπορέσουν να βοηθηθούν εκεί πέρα. Διότι η Εκκλησία του Χριστού εξακολουθεί να βοηθεί τους ανθρώπους μέχρι της συντελείας των αιώνων. Οι φάκελοι δεν έκλεισαν.

Ανοιχτοί, και δύναται άνθρωπος και από την κόλαση να βγάλει άνθρωπο, να τον περάσει από εκεί, εάν κάνει χρήση της Εκκλησίας. Κατ’ εξοχήν η προσφορά που φέρουμε στην Εκκλησία με το όνομα, αυτή είναι εκείνη η οποία ανακουφίζει την ψυχή. Διότι τη μεγαλύτερη ανακούφιση η ψυχή τη δέχεται όταν επικοινωνεί με το Χριστό μετά την έξοδό της από το σώμα. Και ξέρετε πώς επικοινωνεί; Εμείς επικοινωνούμε αμέσως, διά της Θείας Κοινωνίας. Τι λέγεται Θεία Κοινωνία; Είναι θείο αυτό που επικοινωνούμε και αυτό λέγεται Θεία Κοινωνία, Θεία Επικοινωνία. Ο άλλος που έχει φύγει, φτάνει να άφησε πιστόν άνθρωπο πίσω και του πάει το πρόσφορο με το όνομα. Ο ιερεύς το πρωί που κάνει την προσκομιδή θα βγάλει μερίδα γι’ αυτό το πρόσωπο.

Νικολάου, Κωνσταντίνου, Μαρίας, Βασιλικής. Επάνω στο Άγιο Δισκάριο είναι ο Χριστός στη μέση ως αμνός, δεξιά η Παναγία, αριστερά άγιοι και άγγελοι, μπροστά εδώ οι άρρωστοι, οι δι’ ευλόγους αιτίας απολειφθέντες και οι κεκοιμημένοι. Όταν γίνεται η μετουσίωση, μέσα, που λέμε εμείς έξω το «Σε υμνούμεν», «Ευχαριστούμεν», μέσα ο ιερεύς, σηκωμένα τα χέρια του, παρακαλεί το Θεό και λέγει: «Κατάπεμψον, Κύριε, το Πνεύμα Σου το Άγιον εφ’ ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα και ποίησον τον μεν άρτον τούτον Τίμιον Σώμα του Χριστού Σου. Αμήν. Το δε εν τω ποτηρίω τούτω Τίμιον Αίμα του Χριστού Σου. Αμήν. Μεταβαλών τω Πνεύματί Σου τω Αγίω. Αμήν. Αμήν. Αμήν». Από εκείνη τη στιγμή επάνω στο Άγιο Δισκάριο είναι Σώμα Χριστού, το Σώμα του Χριστού, και μέσα στο Άγιο Ποτήριο είναι το Αίμα του Χριστού. Έπειτα στο τέλος, στο κοινωνικό,

έξω διαβάζεται το κοινωνικό ή ψάλλεται ή ομιλεί, υπάρχει ομιλία, μέσα ο ιερεύς κοινωνεί. Αφού κοινωνήσει αυτός, το «Ιησούς Χριστός» μικρά, εκείνο εκεί που έχει τον αμνόν, το σχίζει στη μέση και κοινωνεί αυτός. Βγαίνει έξω και κοινωνεί τους πιστούς, το «Μετά φόβου». Όταν γυρίσει μέσα, που λέμε εμείς «Είδομεν το φως το αληθινόν» κλπ., παίρνει το Άγιο Δισκάριο και το ρίχνει μέσα στο Αίμα του Χριστού και λέγει: «Απόπλυνον, Κύριε, τω Τιμίω Αίματί Σου τας αμαρτίας των δούλων Σου τούτων». Εκείνη η στιγμή είναι η μεγαλύτερη ανακούφιση για την ψυχούλα που είναι από εκεί και περιμένει. Είτε αγίου είναι. Πόσο και για αγίους ακόμα. Πόσο και για την Παναγία μας ακόμα βγαίνει η μερίδα. Καταλαβαίνετε τι πάει να πει, ε; Γιατί η Παναγία μας είναι σελήνη, ο Χριστός μας είναι ο ήλιος. Σελήνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει ποτέ τον ήλιο.

Ο ήλιος δεν μπορεί να αντικατασταθεί ποτέ από τη σελήνη. Πάντοτε εμείς θα έχουμε την ανάγκη του Χριστού και έχει εν τη αγάπη του ο Χριστός, από την πρώτη Εκκλησία, από την πρώτη λειτουργία του Αδελφοθέου Ιακώβου, να βγαίνουν μερίδες υπέρ των κεκοιμημένων. Αλίμονο από τους ανθρώπους οι οποίοι δεν άφησαν ανθρώπους πίσω να τα ξέρουν αυτά, ώστε να ωφεληθούν. Τότε θα καταλάβουν. Οι κύριοι θα μπορούν να ξέρουν ότι στο μέτωπο, όταν φωνάζανε γράμματα και ένας είχε κάθε μέρα γράμμα ή κάθε μέρα επιταγή, πώς αισθάνεται και πώς αισθανόμαστε οι άλλοι, οι οποίοι δεν είχαμε ούτε γράμμα ούτε δέμα ούτε επιταγή. Τότε να καταλαβαίναμε ότι νιώθαμε έρημοι, ήμεθα έρημοι. Και εκεί δεν είναι τίποτα, παγώνανε τα πόδια μας ή, ξέρω εγώ, δεν είχαμε κάτι που θα μας έκανε κάπως πιο υποφερτή τη ζωή μας εκεί, την πρόσφεραν. Αλλά εκεί να μη σε δηλώνει παρόν το Αίμα του Χριστού, το οποίο γίνεται, αλίμονό μας.

Ίσως αυτά να σας φαίνονται τραβηγμένα, όπως τα λέγαμε. Σας φαίνονται, ξέρω εγώ, των άκρων. Αυτή είναι η αλήθεια. Και δεν είναι τόσο φανταχτερά όπως θα έπρεπε να είναι, διότι είμαστε εμπερίστατοι εδώ, χωρίς να έχουμε βοηθητικά μέσα για να αποδώσουμε. Αλλά ένα θέλω και επιμένω: προσέξετε την ψυχή σας, προσέξετε τις αμαρτίες σας και κάνετε καλή χρήση της παραμονής σας εδώ. Μη φύγει, επαναλαμβάνω, άνθρωπος ανεξομολόγητος από την Αιδηψό φέτος. Μπορεί να φύγει με αρθριτικά πάλι, αλλά από τα αρθριτικά της ψυχής μπορεί να θεραπευτεί εκατό τοις εκατό. Από μας εξαρτάται. Ο Θεός πάντας ανθρώπους θέλει σωθήναι και εις επίγνωσιν αληθείας ελθείν. Εύχομαι να μας ελεήσει και να μας ευλογήσει και θα το κάνει, εφόσον εμείς το θέλουμε. Αυτά και για απόψε.