So That We May Do Well

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were together yesterday. You will remember that we had the opportunity to say a few words about how we have gone astray.

From the whole talk, I hope it became clear that we truly are not doing well. The sad thing is that, although nearly all of us admit this, and although the world imagines that it is advancing through technology, inventions, and science, deep down there is fear.

We fear that something is going to happen, that something evil awaits us, because despite all our other progress, spiritually and inwardly we have fallen a very long way—as individuals, as families, and as a society. I think this fear within us should lead us toward metanoia, toward repentance, and salvation. For a person’s salvation is not simply in God’s hands. Although it depends upon God, it is not in God’s hands alone; it is also in the hands of man. I do not know whether you noticed some patristic words I quoted yesterday on this matter. A Father of the Church says: “He who created you without you cannot save you without you.” In other words, He who made you without asking you cannot save you without asking you. Our sins, our stubborn self-will, and our egotism have bound Christ’s hands. What Pilate said when Christ was presented with His hands bound and a reed in His hand remains true today: “Behold the Man.” It depends on us whether we wish to be saved, whether we wish...

our spiritual life to change. For despite all our material goods, psychiatric hospitals are increasing, neurological clinics are multiplying, and psychiatrists have now become almost indispensable in our homes. Despite all the goods and comforts we possess, despite the twenty-four-hour day—which we are nearly turning into a four-hour working day so that we can spend the remaining hours amusing ourselves and sinning—we are still miserable. We have anxiety within us. We have anguish within us. There is no peace in the home. There is no love in the neighborhood. Everything seems to be turned upside down.

Why? Because Christ is missing from our midst, and He alone is able to bring peace and stillness to all things and fill man with happiness both in this passing life and in eternity. It is Christ alone; there is no one else. Do whatever you wish. Make, acquire, and save as much money as you can. You will never have peace of soul, because peace is not found in the world. Peace is not represented by the world’s doves or olive branches. It is not represented by the various monuments to peace that we construct. Those things are false. Peace is Christ. Christ is our peace. When a person has no peace with God, he has no peace with his fellow man; and when he has no peace with his fellow man, neither does he have peace with God. Do you think the Church is mistaken when, as the Holy Doors open, the deacon raises the orarion

and says, “In peace let us pray to the Lord”? And in his second petition: “For the peace from above, let us pray to the Lord.” There is no peace in the world, whatever the world may say. Let the world make its claims and concern itself with establishing peace; it will never be able to establish peace, because the Peacemaker is absent from its midst. That is the reason: the Peacemaker is absent. How can there be peace, when He is peace? “My peace I give to you.” “Peace be with you.” “Peace be to all.” Peace springs forth from here; it goes out through the Holy Doors. Christ, in the person of the priest or bishop, is the One who bestows peace. And if there are vessels capable of receiving that peace, it will remain in them.

If there is purity able to receive peace, peace will remain. If there is no purity and no receptiveness, peace does not remain. Even if you know nothing else, I imagine you know the account of the Ark and the Flood, whether from children’s stories or from primary school. When Noah wanted to see whether the waters had begun to recede from the earth and whether the Flood had ceased, Scripture says that he opened the window and released a raven to fly out. As was natural, the raven did not return. Why? Because on the surface of the waters

there were animals everywhere, of every kind. The raven was feasting as though it were Pascha. Why would it dream of returning inside when it had found so much food outside? Noah waited, but the raven did not return. So the attempt failed, and Noah could not discover whether the waters had begun to recede or whether any dry ground had appeared. He then decided to release the dove. Once again he opened the window and released a dove, the complete opposite of the raven. The raven is an unclean bird, whereas the dove is clean and, as you know, is even a symbol of the Holy Spirit. The dove went out, Scripture says, and began to fly and fly.

There was filth and stench upon the surface of the waters. Having nowhere to rest her feet, and being a clean bird, she would not settle in the filth. She returned to the Ark, and Noah the Patriarch put out his hand and brought the dove back inside. This is what happens when the priest comes out here and says, “Peace be to all,” or “Peace be with you.” This grace of the Holy Spirit flies like a dove, seeking some clean place on which to rest her feet. But here she finds complaining; there, blasphemy; elsewhere, the killing of children or the refusal to bear children; and somewhere else, theft.

She finds deceit, fornication, adultery, and so forth. Where can this grace come to rest? Finding no place, she turns back and withdraws within again. And we leave exactly as we entered. Do you see any change in yourselves from attending Church? You do not. Why not? Because grace—the peace that surpasses every nous, every spiritual intellect—does not abide within you. That is the reason.

Let me give you another example. The next time you go to Holy Confession—for most of you confess, apart from a few—take a tape recorder, place it beside you, and record your confession. Then, when you go again after ten days, twenty days, a month, two months, or whenever it may be, record your second confession as well. And when you return again, record the third.

Then play them back and listen. You will see that they do not differ at all.

You committed again what you confessed. Then you committed again what you confessed. And once more, you committed again what you confessed. Consequently, there has been no change whatsoever. We simply went to confession so that we could receive Holy Communion, and here we are again. “Christ, what concern is it of Yours? We have no intention of changing our lives. We will continue in our same old ways.” Examine this, put it to the test, and you will see whether I am far from the truth. Christ, then, is absent from man. This is why I told you yesterday that the type of Christ in the Old Testament had to be eaten whole by the Hebrews—with the head, the entrails, the legs, the body, everything. For this typological figure points to Christ Himself, who, when received in Holy Communion by a person who has prepared properly, transforms that person’s very nature.

The person then has the nous of Christ, a heart full of compassion, hands ready to do good, and feet that walk toward blessedness. He cannot do evil, because, as Paul says, “Christ lives in me”: the body is dead to sin, and the spirit lives for works of righteousness. Thus, although we acknowledge that we are not doing well, and although by worldly standards—in material things, imagination, and science—we are doing extremely well, so much so that a person may be overwhelmed by what is being achieved today, even those who achieve these things have no peace within them. Peace, I repeat, is grace. It is the Kingdom of Heaven, a foretaste of the Kingdom of Heaven. A person who experiences this peace can be beside himself with wonder. Scripture says it is “the peace that surpasses every nous, every spiritual intellect.” It is something that man cannot comprehend.

Look at the Saints who bear this crown. Their heads are guarded by the grace of God. These are not merely wreaths of laurel and the like, as we might say. It is the peace of God, which surpasses every nous, every spiritual intellect, guarding man’s nous so that Satan cannot take hold of it, so that the devil cannot bring it under his control and use it to work evil against his fellow man and against himself. These things must be said by way of introduction if a person wishes to return. For unless a person recognizes that he is sick, he will not go to the doctor. And even if he does go, he will not afterward take the medicines as he should. He will not pay attention to the treatment, the prescription, or the diet the doctor gives him. But if he understands the seriousness of the illness,

then, if he has any sense, he will follow the treatment with what we might call religious devotion. If a person is insane, he will not follow it. For anyone who has no relationship with Christ is not entirely sound in his thinking. Let him claim to be wise; let others call him wise and applaud him. Such certificates carry no weight anywhere. Whatever certificate you may give me, it will count for nothing, whether for Hell or for Paradise. Surely you do not believe that you have the power to send me to Hell or to send me to Paradise. That would be absurd. Nor do you yourselves believe that you can send yourselves wherever you wish, or that others can send you there. These things are absurd. Yet although this is the reality, and no one has the power to transfer us elsewhere,

no one can send us, determine our destiny, condemn us, or acquit us. And yet we occupy ourselves with the certificates the world issues. “What will the world say? You see, we live in the world; we have connections and acquaintances. What can we do?” We allow the world to influence us. Does its opinion concern you? “Of course it does.” But why should its opinion concern you? Where will that opinion carry any weight? Suppose you died this very moment. Tell me, where would the world’s opinion count then? Can the world that influenced you and whose voice you obeyed follow you there? It may not even come to your funeral. Although you were acquaintances and friends and allowed yourselves to be influenced by one another, his doctor may have told him to avoid emotional strain, so he will send a wreath in some old taxi. And that will be all. That is the world. Even if it comes, it will...

be able to accompany you only as far as the grave. Once the lid is closed and the earth covers you, it cannot follow you. And even if it follows you to the grave, it follows you as a body, as mortal remains, not as a living person. Once your mouth opens and your spirit departs, everything changes. You stand alone, face to face.

The world cannot follow you. No one can hinder you on the road you are taking toward Hell, and no one can help you ascend to Paradise. That is where it all ends. Then the deafness and emptiness—both ours and the world’s—are revealed. If you wish, I will explain this more plainly. Many opinions are formed about every person.

But only one opinion matters and should concern a person. You who may be seeing and hearing me for the first time could, if asked, issue a certificate for me or against me. It would be of no use anywhere. “I give you a certificate, Panagopoulos, and send you to Paradise.” It would carry no weight anywhere. “I give you a certificate, Panagopoulos, and send you to Hell.” It would carry no weight anywhere. Other people who have heard me more often, who are my friends and have traveled with me many times, and so forth, formed an opinion before the one you are forming now, because they know certain other details of my life. Their certificate would therefore be different. But neither would that carry any weight anywhere. My family, who know me from my daily life and conduct at home,

know certain secrets about me that you and the others do not know. If called upon, they too could issue a certificate about me. But that certificate would not be accepted either. And I myself, who have hidden things from my wife, my children, my friends, and you—things known only to me and to God—I too could draw up a certificate. But neither would that certificate be accepted. Four certificates, all useless. What, then, is accepted? Not what you say, not what others say, not what my family says, and not even what I say. What does Jesus, the Crucified Nazarene, say about it? What does He say about me at this very hour? And what does He say about you at this very hour? So put the world in its proper place. Respect it, but do not listen to it when it leads you, urges you,

hinders you from reaching eternity, and leads you into evil. World, stay in your place. I respect you, but I will not listen to you, because what you tell me is not life. You will not give me a certificate, nor do I need one from you. Will you take away my job and my bread? Unless He wills it, you can take nothing from me. He can cut the ground from under your feet, take away your tongue, and take your life this very moment. He can! I believe in Him, and you can do nothing to me. And if He permits me to suffer something, then what? You may dismiss me from my job, deny me a promotion, prevent me from doing this or that. It will be a temptation for me, perhaps because of my sins; I will be paying off some of my debts. For you should know that God is just, that He loves His creature, and that He wants us to settle our accounts here.

Many times He permits strange things, which we, unfortunately, take as injustice. Someone says, “You know, he treated me unjustly.” Did he wrong you, or did he bless you? “But he wronged me! I am not at fault now.” Perhaps you were at fault some other time and are now paying an old debt. There are many things in a person’s life that we shall understand only on that Day, when the whole record is shown to us like a cardiogram and a film. Then we shall understand how great Christ’s love for us was—even through cancer, even through an accident, even through poverty and financial ruin—and how all of it worked for our good. We never curse the doctor when he takes the knife, begins to cut, and removes the diseased flesh.

We may say, “But I am in pain.” And he replies, “Yes, but I will save you.” I kiss his hands and even put fifty thousand in an envelope for him. I frame his photograph and hang it up, because he saved this earthly life of mine, even though he put me through I do not know how many operations. So let Christ give me whatever bitter medicine is necessary, if this filth must be purged from me through cleansing and through pain. For I want you to understand that what is acquired through pleasure is cast out and healed through suffering. I repeat: whatever is acquired and accumulated through pleasure is healed through suffering, through pain—through affliction, fasting, ascesis, and humility. If, then, we were to ask our Christ about

certain circumstances in our lives in which we think we have been wronged, or in which we have wronged others, we would discover some astonishing things. Whatever happens is for our good, whether the world calls it good or calls it evil. There are not many evils in the world. There is only one evil: sin. Sin. Everything else is not evil—not death, cancer, tuberculosis, persecution, or anything else. Only sin is evil. All other things can be healed and can serve a beneficial purpose in a person’s life. I once read about a great spiritual father. I will not tell you his name, because perhaps you would be scandalized. One day he went down to Alexandria. He was a renowned figure! When he passed by, people made way for him.

People in the coffeehouses stood up when this imposing man passed. One day, then, he went down to Alexandria, but he did not arrive in time to enter. The city gates had already been shut, and he was left outside. Nearby was a shepherd who was his friend and acquaintance, so he went to stay with him for the night. In the morning, when God opened the day and the Alexandrians opened the gates, he would enter Alexandria. The shepherd welcomed him joyfully, and he stayed there that night. But during the night thieves came and robbed the shepherd, stealing sheep and goats. Naturally, the police took up the case in the morning, and they arrested

the elder. They thought he had deliberately come to stay there that night and distract the shepherd so that his accomplices could carry out the theft. And so, instead of going into Alexandria the next morning, attending to his business, and returning to his hermitage, the elder found himself in prison. Since he had done no such thing, he was scandalized. He was even more troubled when, in prison, he met two other men. They asked him, “Geronta, what did you do to end up here?” “My children,” he said, “I did nothing. I am here unjustly. You may not believe it, but I truly am here unjustly.” “We believe you, Geronta,” they replied.

“The two of us are also here unjustly. And now, since you seem to be a man of God, we want you to tell us: is God unjust?” The elder was struck speechless. “My children,” he said, “God is not unjust.” “Then how can this be? We no longer believe. We have lost our faith. We are here unjustly. Both of us have been accused of murder, but neither I nor he committed the murder.” You understand the position in which this man now found himself. Eventually the other two lay down and fell asleep, but he could not sleep. He knelt down and laid hold of Heaven. “My Christ, You will tell me the answer—if not for their sake, then for mine. This has shaken me too.

Do You permit such injustice, at least toward these men?” He wept. “I will not rise from here,” he said, “unless You give me an answer.” Then suddenly a tall, handsome, fair-haired man came and tapped him on the shoulder. “Well, Geronta, what are you doing there?” “What am I doing? I am bombarding Heaven.” “Why are you bombarding Heaven?” “Why? What can I tell you? It is because of me, but also because of these two men. All three of us are here unjustly.” “So, in the fifty-five years you have lived in ascesis, have you ever learned that God is unjust?” “But if I did not steal, why am I in prison? And if they did not murder anyone, why are they in prison? For what reason are they here?” “Calm yourself,” he said. “Let me explain. Do you know what debt you are paying here now?”

“When you were eight years old,” he said, “you were playing in a field. But you were not content simply to play. You went and untied a heifer that an elderly woman had tethered. The heifer ran away, and the woman lost it. Her tears have flowed like rivers to this very day. It is for that heifer,” he said, “that you are paying now. The good God has permitted you to be punished a little here, so that you will not find yourself burdened with that debt there.” The elder stood still, remembered such an incident, and said, “Very well, but I gave all my property and every material possession I had to the poor. Do I still owe for the heifer?” “You chose to give those things,” he replied. “That was a gift of your own. But this is a debt.

It is a debt, and you still owe it.” The elder was stunned. “Very well, that explains my case. But what about the man sleeping by the first table?” “He was cutting wood beside a river with another man. The other man slipped down the riverbank and fell into the water. He shouted, ‘Run farther downstream and catch me!’ But this man remained indifferent, as though nothing were happening. The man drowned, and this one was charged with his death.” The elder also wanted to know about the other prisoner. “That man,” he said, “had a dispute with an important man in his village. Since he could neither get his hands on the man to beat him nor bring him to court, he slandered the man’s daughter, accusing her of immorality. Because of that accusation, the young woman remained unmarried.

Divine providence has judged him to be a moral murderer. Morally, he destroyed that member of the village family. God,” he said, “is not unjust.” Then the visitor vanished. The elder rose at once and woke the other two. “Get up so that we may weep! Get up so that we may weep and ask mercy from God,” he said. “All three of us are guilty—I for this, and you for that.” “Yes,” they said, “yes, we did those things.” “Then weep.” They knelt down, asked for a confessor, and confessed all three of these sins. Three days later, judgments of acquittal came for all three. It was proved that they were not guilty of the charges brought against them, and they were summoned and released. Yes, let us not accuse God of injustice, and let us not blaspheme God. We are the sinners. He knows the reason for everything.

If we ask Him how and why, we shall learn many things; we shall glorify Him and be edified in this world.

It is read aloud. The sign of the Cross must be made properly: down and then from one side to the other. He does not ask you to make many signs of the Cross; make one, just one. If Satan is standing there and prevents you from making three, then make one—but make it with fervor. I am an Orthodox Christian, and I believe in the Holy Trinity, Who is without beginning. The Head is without beginning; He has no parents. One Person of the Three came into the womb of the Most Holy Theotokos one day. Can we not, then, make even one sign of the Cross? Let us leave aside the other duties of Christianity for the moment. Attending Church must not be merely seasonal. If I am going to watch a play, I will go from the beginning.

If I am invited to a meal, I will go from the beginning. I will not arrive after the others have eaten, when they are lifting the plates and clearing away the cutlery. I do everything properly except when it comes to the Church. “The third bell has rung.” Why, does the second bell trouble you? Is the first not meant for you? Is Matins not for you? Is Vespers not for you? Then for whom are they? We must therefore admit that we are sinners. And once a person admits that he is a sinner, what must he do? He must seek the medicine that heals sin. Just as we seek the appropriate medicine when we become physically ill, so in this sickness of the soul, which is called

sin, we must seek the appropriate medicine. When our Christ rose from the dead, everyone—even the Apostles themselves—saw Him come out of the tomb new, like a chick emerging from its shell, and expected to hear something new. What had He brought back from Hades? What happens there? What did He have to tell them? Surely they all stood in eager attention. And what did Christ say? “Peace be unto you,” twice. “As the Father has sent Me, I also send you. Receive the Holy Spirit.” And He breathed on them.

He gave them the Holy Spirit. What were they to do with this gift? “If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” Are we going to speak about sins yet again? This is the one and only issue. This was the purpose of God’s coming into the world. If He was crucified, died, was buried, rose again, ascended, and will come again, it was all because of human sin. There is no other issue. A person who is not concerned about his sins is not concerned about the entire work of the Incarnation accomplished by Christ. If God had written...

fifteen hundred years before Christ that one day His Son would come, be born of a Virgin, be born in Bethlehem, be crucified between criminals, descend into the tomb, dwell as a stranger in the tomb, give life to those in the graves, bestowing life, rise again, ascend, and come again—and a person takes all this and casts it aside, saying, “It is of no use to me”—then what sort of person are you, to say it is of no use to you? The whole divine economy in the flesh has your sin and my sin as its purpose. Christ had no other reason for coming into the world. The Passion of Christ, Great Friday, His burial, and His Resurrection have no other purpose. If sin did not stand between us and God, there would be no reason for His Church today, nor for His clergy,

nor for His Mysteries, all of which concern sin. Going to Church is not merely for exchanging wishes of “many years.” Holy Communion is not for getting a gold tooth, nor is it a sip of Coca-Cola or a little wine, as some mothers mock the Holy Mystery here before the Holy Altar. It is for the forgiveness of sins and eternal life. The whole issue for mankind, then, is the issue of sin. He sends the Forerunner: “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.” Then He Himself comes: “Repent and believe in the Gospel.” Are these the same words spoken by the Forerunner? Will You too speak to us about repentance, Lord? As God, have You nothing else to tell us? We have no other problem. Our problem is sin.

Have we put our sins in order? Then all is well. Have we not? Then there is no other matter to discuss. Everything you see and hear, everything that happens, and everything God arranges concerns the matter of sin. And did Christ encounter many sins? One. Eve once stretched out her hand toward the tree that God had told her not to touch. Do you remember what God said to her? “Why have you done this?” Wretched woman, what have you done? Do you understand what you did when you stretched out your hand there? Yet today you hear people say, “Let the sin be mine.” What will you do with the sin? Is it a gold sovereign whose value will rise? What is sin, that you think you can take possession of it? What will you do with it? Are your own sins not enough? Will you take mine as well? You call the dressmaker to sew on Sunday. She says, “I cannot come and work this Sunday.” And you reply, “Let the sin be mine.”

Can someone else bear this sin for her? You go off to work, and someone else will bear the sin? You will bear the sin. She will have her own sins, and you will have yours. Each person stands separately, and each will give account separately for what he yielded to, what he did, and what he brought about. So the whole issue is sin. Do you want your home life to improve? Do you want your work to improve? Do you want peace of soul? Do you want the walls to come down and no longer be needed? Do you want weapons no longer to be needed? Do you want everyone to be for you and no one against you? Become a Christian. Do not listen when the world says that we are in danger. We are in danger from no one. We are in danger from our own sin. We are in danger neither from the Russians nor from the Americans, neither from Litzevidis nor from the Bulgarians, nor from anyone else.

We are in danger from our own sin. “If God is with us, who can be against us?” That is what we say. “Who is so great a God as our God?” Read, if you wish, the history of the Hebrews, in which our own history is vividly portrayed. For we too are Hebrews. I do not know whether you are aware of this. We are of the lineage of Abraham. We are the new Israel. We are the blessed generation. We are a people whose Hellenism moves Christ deeply. Do you remember when Andrew received the Greeks who wanted him to present them to Christ? Yet they did not first go to Andrew.

They went to Philip, rather, and Philip took Andrew with him, and together they went to Christ. What did He then say concerning the Greeks? “The hour has now come for the Son of Man to be glorified.” When the Greeks came to meet Him, while He was still living before the Crucifixion, He spoke these words concerning us Greeks: “The hour has now come for the Son of Man to be glorified.” And throughout the whole world, across the entire planet and all five continents, Christ is truly and rightly worshipped only in Greece. This is so even though, in recent times, every trapdoor of Satan has opened, and every heresy from all over the world has come to swallow Greece. They will not swallow her. They will not swallow her. Of course, they may swallow her because of her sins. But if we repent, everything changes.

No one will be capable of shifting even one of our borders or boundaries. Whatever happens, every concession that is made, happens because of our sins. If we repent, we unbind the hands of Christ. And even if not everyone repents, but only a certain portion of the people, Greece still will not be destroyed. She will take a beating, because she deserves it on account of her sins, but she will not be destroyed. Greece will once again play a great role. Perhaps you were scandalized when I told you that we and the Hebrews are brothers and that we are of the lineage of Abraham. This is not my own claim; Holy Scripture says it. Those of you who study it may open the First Book of Maccabees in the Old Testament,

chapter twelve. There you will find the correspondence between Jerusalem and Sparta, and there you will understand that we are brothers, of the lineage of Abraham. When Christ’s blood was shed there, we were far away from there. That is why, when Christ told them the parable

of those servants who did not render what was due—some they murdered, others they killed, and so on—and then asked them, “What should that master do now?” they answered, “He will miserably destroy those wicked men and take this portion from them and give it to others.” “The Kingdom shall be taken from you and given to a nation.” A nation in the singular, not to many nations. It will be given to one nation, and that nation is this one. Hold fast as much as you can, return as much as you can, and help as many others as you can to return within. The more people return to Christ,

the more the balance turns in our favor and our safety is secured. When Abraham pleaded with Christ concerning the destruction of Sodom and Gomorrah, he heard that He was about to destroy the five cities and said to Him: “You are righteous, and You cannot destroy the wicked together with the good. If there are a hundred people there in the city, will You destroy it?” “No,” He said, “I will not destroy it.” “If there are eighty?” “No.” “If there are fifty?” “No.” “If there are thirty?” “No.” “If there are twenty?” “No.” “If there are ten?” “No.” Abraham stopped there; he went no further. There was only one family. And not even the whole family of Lot—there was only one righteous man.

Neither his daughters, nor his sons-in-law, nor Mrs. Lot, who remains a pillar of salt to this day—only Lot. Abraham was ashamed to go any lower. When there are five million people and not even ten righteous among them, what can I say to Him now? Can I ask Him not to destroy the place? We have bound His hands and do not allow Him to act.

In the writings of the Fathers there is a saying of three words: “Obedience in return for obedience.” This applies in every direction. A father wants his son to listen to him. A mother wants her daughter to listen to her. Yet the father himself does not listen to his own father, nor does the mother listen to hers.

Here is the principle: listen, and you will be listened to. Obedience in return for obedience. Since you do not listen to your own father and mother, how will others listen to you? And since you yourself are in debt and have so many shortcomings, how can you expect it? Then there are all the other absurdities: “If I ever see you holding a cigarette again, I’ll make you quit. Georgie, go buy me a packet of cigarettes.” If Georgie brings cigarettes to you, will he himself not smoke? What absurd things these are! Can this work? Of course not. The lady spends three hours before the mirror, then says, “If I see you putting nail polish on your fingernails, I’ll cut off your hands.” If it is wrong, Mother, then you should not do it either. And a person could think of a whole series of such things. “Quickly, off to Church! And bring me the newspaper.” The father reads his newspaper while the child is supposed to go to Church.

Do you understand? God sees such strange contradictions and hides His face from us. We do not listen to God, so how can we expect Him to listen to us? People say, “But surely they are God’s children.” Who are His children? Human beings? Are all human beings children of God? Seriously? When did He beget them? How were they begotten? Are the billions of people in the world all children of God? They are not children of God at all. They are God’s creatures. They are God’s creation, not His children. The children of God are those who have received Christ. “But as many as received Him, to them He gave the authority to become children of God.” As long as a person does not receive Christ, see how he blasphemes Him, how he blasphemes His Mother, the Most Holy Theotokos, how he tears apart His Gospel and tramples upon His commandments.

Can such a person possibly be a brother of Christ and a child of God? Does the tree called God bear fruits like these? Do we bear any likeness to God? Do we bear any likeness to Christ? On what grounds are we His relatives? From the moment the first sin was committed, our kinship with God was broken, and man ceased to be a child of God. This is why Christ was crucified and came into the world: so that we might become children of God again—but only those who receive Christ. What does the Apostle say in the reading we hear on the night of the Nativity, when Christ is born, taken from Galatians 4:4? What does it say? This: “When the fullness of time had come, God sent forth His Son, born of a woman, born under the Law,”

“to redeem those who were under the Law, that we might receive adoption as sons”—so that through Jesus we might become children of God again. Yet for Jesus we think one little candle is enough and everything is settled. We will also stand outside at Pascha to receive the light, and then go home. And at Theophany we will stand outside to receive the blessing of water, and then leave for home. Is this Christianity? Is that truly what it is? Do you treat your belly, your flesh, and your body in this way? Do you care for them only from a distance? No: you sit in the sun, go shopping, make yourself comfortable, take baths. You have so many ways of tending this fleshly carcass—this Cain. It is Cain, the murderer of man’s soul. Abel is the soul, and the body is Cain. Woe to the person who does not distinguish between these two and understand that there is hostility between them.

What benefits the soul, the body does not want; and what the body wants does not benefit the soul. It is a hostile partnership, and woe to the person who fails to take heed.

Do not let the beast of burden seize the reins. The body is the beast of burden, and the soul is the rider. The body is the vehicle, and the soul is the driver. We reverse their roles: for the sake of the flesh, for the sake of the vehicle, we pull down the rider and trample him underfoot, so that whatever the flesh wants and loves may be done. That is where everything becomes confused. This partnership of soul and body should concern every one of us. But a person cannot be watchful and keep the proper guard unless he understands one detail. Allow me to tell you what it is. I would like to ask: How many deaths are there?

Everyone might answer, “There is one death; we go to the cemetery once.” Yet there is not one death, but two, because there are two elements to our existence. The body has a death, but the soul also has a death. Can you tell me when Adam died? The record says that Adam lived 939 years and died. Yes, bodily he died at the age of 939. But when did he die in soul? At the moment of disobedience, as we said last night. Death is the complete deprivation of life. I see many people here. Some are living, and others are dead.

They are dead because they have been cut off from life. Others are living because they remain in contact with life. For my body to live, it needs my soul. Without the soul, the body is dead; and for the soul to live, it needs my God. Is a soul that has no relationship with God living or dead? It is a walking cemetery, as the Prodigal Son was. What did God say to the elder brother concerning the younger? “This brother of yours was dead and is alive again.” He was dead. Yet he was out reveling with his girlfriends. Precisely for that reason! Far from his home and far from me, man is the living dead. Do you know how many walking cemeteries there are among us?

What inconsistency there is when you ask a father, “How are things at home? How are the children?” and he answers, “Glory to God, they are well, very well.” Can you tell me in what sense they are well? Because they bought a car? Because they have girlfriends or boyfriends? Because they have money and bring some home? Is that why they are well? Do they have any relationship with the Church? Do they go to Holy Confession and receive Holy Communion? Do they live pure lives, or does every young man have his girlfriend and every young woman her boyfriend? Why do you say, “Glory to God, we are well”? By what measure do you measure, and by what scales do you weigh? Who told you that you are well? To whom should I speak? Whom should I answer? If I were to die now and my coffin were lying down there—since perhaps none of you has time to die, let me be the one—and you saw my body, what would you say? What should you properly say, if you wished to speak accurately? What should you say?

If someone asked you, “What is that?” you would say, “That is Panagopoulos.” That would be false. It is not Panagopoulos at all; it is the remains of Panagopoulos, the remains of Panagopoulos. What does “remains” mean? What is left over. If you saw my soul standing here, what would you say? “Panagopoulos”? No, you would say, “the soul of Panagopoulos.” Here are the remains of Panagopoulos, and here is the soul of Panagopoulos. If the soul enters into Panagopoulos, what do we have? Panagopoulos himself. Therefore, man consists of two things. And just as the body dies when it is separated from the soul, so the soul dies when it is separated from Christ and from the Spirit. This is why people who have no relationship with Christ and no relationship with the Holy Chalice are the living dead.

A person must understand this. Do you remember what Christ said to that young man when he asked permission to go and bury his father? He said, “Lord, give me leave to go and bury my father.” “No,” Christ told him, “you will not go.” “My father?” “You will not go.” “But who will bury him?” “Let the dead bury their own dead. You follow Me.” There are dead men wearing neckties in your village; they will carry your father out for burial. Do not be afraid; send word to them. So let me consider—and you too, my listener, consider—what state we are in. Are we alive, or are we dead? Are we alive merely because we eat, speak, sing, and walk? We may possess the natural life that animals, birds, and fish also possess. But whether we possess spiritual life—that is the question.

So I have no spiritual life, because a barrier has come between us—a barrier that Christ came and tore down. Even a single sin is like this iconostasis you see here. The iconostasis represents that barrier, that veil in Solomon’s Temple, which was torn when Christ was being crucified outside the city on Golgotha and said, “It is finished.” The first miracle on Golgotha took place down there, in Solomon’s Temple: the veil was torn from top to bottom. It was the first miracle after the Crucifixion of Christ. The barrier of sin was broken, and the way between the believer and God was opened. They were united. The Cross of Christ—the Cross of Christ—united man with God. And yet, although He

opened this passage for man to go through, we put the barrier up again. We add new sins, close the way again, and shut Christ out; we shut God out. I do not know whether you grasp these things. I do not want to discourage you; I simply want to wake you up—to wake up a world that is asleep. And what kind of sleep? A deep sleep, a very deep sleep, and the world cannot even realize it. It seeks its happiness, its peace, its everything, in its wallet, in the political situation, in hopes that better days will come, in the security of the nation—but not where the true cause lies. You know that this is what doctors always do, and how they succeed: they seek to find the cause of the illness.

When they attack the cause of the illness, the result is beneficial. So it is here as well. All the misery around us exists because we have departed from Christ. Christ is not present in the home, in the family. There may be

an icon there, but then it is merely a decoration. It is forbidden to have an opinion. Many Christian homes have numerous icons of the Most Holy Theotokos, the Saints, and our Lord, but they forbid them to have any say: “You will stay there. I will offer you incense whenever I choose, and I will light your vigil lamp whenever I choose. But you have no say. Nor do you, Most Holy Theotokos, have any say. Now I will bring in the dressmaker to sew for me, and I will look in the mirror to see whether a short dress or a long dress suits me. I will say and do whatever I please, and you will remain in your place. Nor will you come into my bedroom and tell me whether I should have children with my husband. You stay over there, Lady Theotokos and Lord Jesus Christ. You are forbidden to interfere. Nor will you tell us what we should put on our table on Wednesdays, Fridays, or during Great Lent. You will remain over there, you

to whom we offer incense and whose vigil lamps we keep burning—and you had better make sure nothing happens to you.” Is this not who we are? Tell me, are we like this or are we not? The wonder is how He puts up with us. Christ is not Panagopoulos; Christ has no bitterness in Him. He waits, He is long-suffering, and He steadfastly persists, waiting for man’s metanoia, his repentance. Do you remember what I told you last night? Here there is mercy; there, however, there is judgment, and no mistakes are made. Have you seen the icon of the Precious Forerunner downstairs, with an axe beside him? That is the justice of God, but for now it rests there quietly. He has not taken it up yet. When He does, He will thoroughly cleanse the threshing floors—and woe to us. Since a person departs at an unexpected moment and does not know when he will go, should he not always be ready? He should. I do not know; perhaps I have wearied you again this evening, but these things are

necessary. They are a whole series of thoughts that should concern every person. So, if you agree, do not spend the days you are here carelessly. Do not concern yourselves with the delicacies at AB or with the scantily dressed people walking through the streets. Look after your soul. Many spiritual fathers are staying here while taking the baths. Father Aristeidis is also here; he too is a spiritual father and confessor, a very serious priest with many years of experience. Sit down, write out your sins from your earliest childhood, and make your confession. You may not leave your arthritis behind here; perhaps these baths and these waters will not cure it. But you can heal the arthritis of your soul. Let no one leave this place unrepentant and without confession. I pray that you will leave in good health both in body and, above all, in soul. That is all for this evening.

God willing, we shall meet again tomorrow.

Είμεθα μαζί χθες. Θα ενθυμείσθε ότι μας δόθηκε ευκαιρία να πούμε λίγα λόγια αναφορικώς με το παραστράτημά μας.

Απ' την όλη ομιλία θέλω να πιστεύω ότι βγήκε ότι πράγματι δεν πηγαίνουμε καλά. Το δε λυπηρό είναι ότι, παρότι σχεδόν όλοι παραδεχόμεθα ότι δεν πηγαίνουμε καλά, παρότι ο κόσμος νομίζει ότι προβιβάζεται εξαιτίας της τέχνης, των εφευρέσεων, της επιστήμης, μέσα υπάρχει ένας φόβος.

Κάτι θα γίνει, ότι κάτι μας περιμένει κακό, ότι κάτι θα συμβεί, διότι παρόλη την πρόοδο την άλλη, πνευματικά, ψυχικά έχουμε μεγάλη κατρακύλα πάρει, σαν άτομα, σαν οικογένεια, σαν κοινωνία. Και αυτός ο φόβος μέσα νομίζω ότι θα πρέπει να μας βοηθήσει εις μετάνοια και σωτηρία, διότι η σωτηρία του ανθρώπου δεν είναι στα χέρια του Θεού. Παρότι εξαρτάται από τα χέρια του Θεού, όμως δεν είναι στα χέρια του Θεού, είναι στα χέρια του ανθρώπου. Δεν ξέρω αν προσέξατε μερικά λόγια πατερικά που είπα χθες σε αυτή την υπόθεση, που λέγει ένας πατήρ της Εκκλησίας: «Ο άνευ σου πλάσας σε, ου δύναται άνευ σου σώσαι σε». Δηλαδή, αυτός που σε έφτιαξε χωρίς να σε ρωτήσει, δεν μπορεί να σε σώσει χωρίς να σε ρωτήσει. Οι αμαρτίες μας, το έτσι θέλω μας, ο εγωισμός μας, έχουν δεμένα τα χέρια του Χριστού και ισχύει και σήμερα εκείνο που είπε ο Πιλάτος, όταν τον παρουσίασαν με δεμένα τα χέρια και με ένα καλάμι στο χέρι. Είπε: «Ιδού ο άνθρωπος». Από μας εξαρτάται αν θέλουμε να σωθούμε ή αν θέλουμε...

ν' αλλάξει η ζωή μας η πνευματική, διότι παρά τα αγαθά, τα τρελοκομεία αυξάνουν, οι νευρολογικές κλινικές πληθαίνουν, οι ψυχίατροι είναι σχεδόν απαραίτητοι στα σπίτια τώρα. Τα αγαθά τα οποία υπάρχουν, παρά τις ανέσεις, παρά το εικοσιτετράωρο — κοντεύουμε να το κάνουμε τετράωρο και τις άλλες ώρες να τις γλεντάμε και να τις αμαρτάνουμε — παρ' όλα αυτά είμεθα δυστυχείς. Έχουμε ένα άγχος μέσα μας. Έχουμε μια στενοχώρια μέσα μας. Ειρήνη δεν υπάρχει στο σπίτι. Αγάπη δεν υπάρχει στη γειτονιά. Τα πάντα φαίνονται ανάποδα.

Γιατί; Διότι λείπει ο Χριστός από τη μέση, ο μόνος που είναι εις θέση να ειρηνεύσει τα πράγματα, να ησυχάσει τα πράγματα. Τον άνθρωπο να τον γεμίσει από ευτυχία της προσωρινότητας και της αιωνιότητας. Είναι μόνο ο Χριστός, κανένας άλλος. Ό,τι θέλεις κάνε. Οσαδήποτε χρήματα δημιούργησε, φτιάξε, αποταμίευσε. Ειρήνη ψυχική δεν πρόκειται να έχεις. Διότι η ειρήνη δεν είναι στον κόσμο. Η ειρήνη δεν συμβολίζεται με τα περιστέρια του κόσμου. Δεν συμβολίζεται με τις ελιές του κόσμου. Δεν συμβολίζεται με διάφορα που φτιάχνουμε εμείς, αγάλματα ειρήνης. Είναι ψέματα. Η ειρήνη είναι ο Χριστός. Η ειρήνη ημών, ο Χριστός ημών. Και όταν ο άνθρωπος δεν έχει ειρήνη με τον Θεό, δεν έχει ειρήνη και με τον άνθρωπο. Και όταν δεν έχει ειρήνη και με τον άνθρωπο, δεν έχει και ειρήνη με τον Θεό. Έχετε τη γνώμη ότι η Εκκλησία κάνει λάθος που, όταν ανοίξει τις πύλες της, σηκώνει το φτερό του επάνω

ο διάκονος και λέει: «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Και στη δευτέρα του αίτηση: «Υπέρ της άνωθεν ειρήνης του Κυρίου δεηθώμεν». Δεν υπάρχει ειρήνη στον κόσμο, ας λέει ο κόσμος. Ας διατείνεται ο κόσμος, ας ενδιαφέρεται να κάνει ειρήνη ο κόσμος, δεν θα μπορέσει να κάνει ειρήνη ο κόσμος, διότι ο ειρηνοποιός λείπει από τη μέση. Αυτός είναι ο λόγος. Ο ειρηνοποιός λείπει από τη μέση. Πώς θα γίνει η ειρήνη, εφόσον αυτός είναι; «Ειρήνην την εμήν δίδωμι υμίν», «Ειρήνη υμίν», «Ειρήνη πάσι». Από εδώ ξεπηδάει, από την Ωραία Πύλη φεύγει. Ο Χριστός, στο πρόσωπο του ιερέως ή του αρχιερέως, είναι εκείνος ο οποίος δωρίζει την ειρήνη και, αν υπάρχουν σκεύη να δεχτούν την ειρήνη, η ειρήνη θα μείνει.

Υπάρχει καθαρότης να δεχτούνε την ειρήνη, η ειρήνη θα μείνει. Δεν υπάρχει καθαρότης, δεν υπάρχει καταλληλότης, δεν μένει η ειρήνη. Αν δεν ξέρετε τίποτα άλλο, τα περιστατικά, νομίζω, της Κιβωτού και του Κατακλυσμού θα τα ξέρετε, είτε από παραμύθια είτε από το δημοτικό ακόμη σχολείο. Όταν θέλησε ο Νώε να ιδεί εάν και κατά πόσον τα ύδατα άρχισαν να αποσύρονται από τη γη και σταμάτησε ο Κατακλυσμός, άνοιξε, λέγει, τη θυρίδα και άφησε έναν κόρακα να εξέλθει και να πετάξει. Ο κόραξ, ως ήτο φυσικόν, δεν γύρισε πίσω. Γιατί; Διότι επί της επιφανείας των υδάτων

ζώα, να σου επίσημα, να σου ανεπίσημα. Πάσχα έκανε ο κόρακας. Τρελάθηκε να γυρίσει μέσα, που βρήκε τόσο φαΐ έξω. Περιμένει ο Νώε, δεν επέστρεψε ο κόρακας. Απέτυχε λοιπόν το επιχείρημα, δεν μπόρεσε να πληροφορηθεί εάν και κατά πόσον τα ύδατα άρχισαν να υποχωρούν ή αν βρέθηκε τίποτα. Σκέφτεται λοιπόν να αφήσει την περιστερά. Άνοιξε λοιπόν ξανά τη θυρίδα και άφησε μία περιστερά. Το τελείως αντίθετο του κόρακος. Ο μεν κόραξ είναι ένα ακάθαρτο πουλί, εν αντιθέσει με την περιστερά που είναι καθαρά, σύμβολο και αυτού του Πνεύματος του Αγίου ακόμη, όπως ξέρετε. Πήγε, λέγει, η περιστερά, άρχισε να πετά, άρχισε να πετά!

Βρώμα και δυσωδία επί της επιφανείας των υδάτων. Μη έχουσα πού να ξεκουράσει τα πόδια της, καθό καθαρό πουλί, δεν εκάθητο στη βρώμα. Επέστρεψε στην Κιβωτό και ο Νώε έβαλε το χέρι του, ο Πατριάρχης, και ξανά την πήρε την περιστερά μέσα. Αυτό συμβαίνει όταν βγαίνει εδώ ο ιερεύς και λέγει: «Ειρήνη πάσι», «Ειρήνη υμίν». Περιστερά αυτή η χάρις του Πνεύματος του Αγίου πετάει και αναζητεί πού καθαρόν τι να αναπαύσει τους πόδας. Όμως εδώ βρίσκει γκρίνια, εκεί βρίσκει βλασφημία, εκεί βρίσκει παιδοκτονία ή αποφυγή της τεκνογονίας, εκεί βρίσκεται η πιο κάτω κλοπή.

Βρίσκει απάτη και βρίσκει πορνεία, μοιχεία κ.λπ. Πού να καθίσει αυτή η χάρις; Και μη ευρούσα μέρος, επιστρέφει ξανά και προσέρχεται, πηγαίνει προς τα μέσα. Και εμείς, όπως εισήλθαμε, έτσι εξερχόμεθα. Βλέπετε καμιά μεταβολή που εκκλησιάζεστε; Δεν βλέπετε. Γιατί δεν βλέπετε; Διότι η χάρις, η υπερέχουσα πάντα νουν, δεν κάθεται μέσα σας. Αυτός είναι ο λόγος.

Ακόμη να σας πω ένα παράδειγμα. Όταν πρόκειται να πάτε να εξομολογηθείτε — γιατί οι περισσότεροι εξομολογείσθε, εκτός ορισμένων — πάρτε ένα μαγνητόφωνο και βάλτε το δίπλα σας να γράψει την εξομολόγησή σας. Και όταν ξαναπάτε, μετά δέκα μέρες, μετά είκοσι, μήνα, μετά δύο, δεν ξέρω πότε, βάλτε ξανά να γράψει τη δεύτερη εξομολόγησή σας. Και όταν ξαναπάτε, γράψτε την τρίτη.

Και έπειτα βάλτε να τις ακούσετε. Θα δείτε ότι δεν διαφέρουν τίποτα.

Αυτά που εξομολογηθήκατε ξανακάματε. Και αυτά που εξομολογηθήκατε ξανακάματε. Και αυτά που εξομολογηθήκατε ξανακάματε. Κατά συνέπεια, ουδεμία αλλαγή, τίποτα. Απλώς εξομολογηθήκαμε για να κοινωνήσουμε και εδώ είμαστε πάλι. Χριστέ, τι σε νοιάζει εσένα; Δεν πρόκειται να αλλάξουμε ζωή εμείς. Εμείς τα ίδια τα ήθη μας θα κάνουμε. Εξετάστε το, δοκιμάστε το και θα δείτε αν είμαι μακριά της αληθείας αυτής. Λείπει λοιπόν ο Χριστός από τον άνθρωπο. Γι' αυτό σας είπα χθες ότι ο τύπος του Χριστού στην Παλαιά Διαθήκη ήταν να τον τρώνε οι Εβραίοι ολόκληρον. Με το κεφάλι, με τα εντόσθια, με τα πόδια, με το σώμα, με τα πάντα, διότι αυτός είναι ο Χριστός, ο οποίος, κοινωνούμενος κατόπιν προετοιμασίας από τον άνθρωπο, αλλάζει τη φύση του ανθρώπου.

Νουν Χριστού ο άνθρωπος, σπλάχνα οικτιρμών, τα χέρια του για αγαθό, τα πόδια του για μακαριότητα. Δεν μπορεί να πράξει το κακό, διότι «Χριστός εν εμοί», λέγει ο Παύλος, το σώμα νεκρόν διά την αμαρτία και το πνεύμα για έργα δικαιοσύνης. Εμείς λοιπόν, παρότι αναγνωρίζουμε ότι δεν πάμε καλά, παρότι κατά κόσμον, κατά ύλη, κατά φαντασία, κατά επιστήμη πάμε πολύ καλά, και μάλιστα μπορεί να τρελαθεί ο άνθρωπος μπροστά σε αυτά τα οποία επιτυγχάνονται σήμερα, όμως και εκείνοι δεν έχουν μέσα τους ειρήνη. Η ειρήνη, επαναλαμβάνω, είναι χάρις, είναι βασιλεία ουρανών, ένα κομμάτι από τη βασιλεία των ουρανών. Και ο άνθρωπος που τη ζει την ειρήνη μπορεί να τρελαθεί. Η ειρήνη, λέει, υπερέχουσα πάντα νουν. Είναι κάτι που δεν μπορεί να το πιάσει ο άνθρωπος.

Ιδείτε τους Αγίους που έχουν αυτό το στέφανο. Φρουρεί το κεφάλι τους από τη χάρη του Θεού. Δεν είναι απλώς στεφάνια από δάφνες και λοιπά που λέμε εμείς. Είναι η ειρήνη του Θεού, η υπερέχουσα πάντα νουν, που φρουρεί τον νουν του ανθρώπου, να μην μπορεί ο σατανάς να τον βάλει, να μην μπορεί ο διάβολος να τον βάλει στο χέρι του και να εργαστεί κακώς εις βάρος του συνανθρώπου του και εις βάρος δικό του. Αυτά είναι απαραίτητα να πούμε σαν προοίμιο, να πει κανείς, εάν ο άνθρωπος θελήσει να επιστρέψει. Γιατί ο άνθρωπος, αν δεν αναγνωρίσει ότι είναι άρρωστος, δεν πηγαίνει στον γιατρό. Και αν πάει στον γιατρό, δεν θα πάρει όπως πρέπει τα φάρμακα εκ των υστέρων. Δεν θα προσέξει την κούρα, τη συνταγή, τη δίαιτα που θα του δώσει. Αν όμως καταλάβει τη σοβαρότητα της ασθενείας,

με θρησκευτική, όπως λέμε, ευλάβεια θα πρέπει να την εφαρμόσει, αν έχει βέβαια μυαλό. Αν είναι τρελός ο άνθρωπος, δεν θα την εφαρμόσει. Γιατί και κάθε άνθρωπος ο οποίος δεν έχει σχέση με τον Χριστό δεν στέκεται τόσο καλά στα μυαλά του. Ας λέγει ότι είναι σοφός, ας τον λένε άλλοι ότι είναι σοφός, ας τον χειροκροτούνε. Δεν περνάνε πουθενά αυτά τα πιστοποιητικά. Όποιο πιστοποιητικό και να μου δώσετε εσείς, δεν περνάει, είτε για την κόλαση είτε για τον Παράδεισο. Δεν πιστεύω να πιστεύετε ότι έχετε τη δύναμη να με στείλετε στην κόλαση ή έχετε τη δύναμη να με στείλετε στον Παράδεισο. Αυτό είναι πολύ αστείο. Ούτε εσείς αυτοί πιστεύετε ότι μπορείτε τον εαυτό σας να τον στείλετε όπου θέλετε ή οι άλλοι να σας στείλουν. Αυτά είναι πολύ αστεία. Και εντούτοις ο άνθρωπος, παρότι αυτή είναι η πραγματικότητα, ώστε κανείς να μην μπορεί να μας μεταθέσει,

δεν μπορεί κανείς να μας στείλει, να μας προσδιορίσει ή να μας καταδικάσει ή να μας απαλλάξει. Εντούτοις όμως απασχολούμεθα με αυτά τα πιστοποιητικά που εκδίδει ο κόσμος. Τι θα πει ο κόσμος; Βλέπεις, ο κόσμος, βλέπεις, έχουμε γνωριμιές, βλέπετε, ζούμε μέσα στον κόσμο, και τι γίνεται; Να μας επηρεάζει. Σας ενδιαφέρει η γνώμη του; Ε, βέβαια. Και τι σας ενδιαφέρει η γνώμη του; Σε τι περνάει η γνώμη του; Πέθανες τώρα. Πες μου, σε τι περνάει η γνώμη του κόσμου; Μπορεί να σε παρακολουθήσει ο κόσμος που σε επηρέαζε και τον άκουγες; Πιθανόν να μην έρθει ούτε στην κηδεία σου, διότι, παρότι είστε και γνωστοί και φίλοι και επηρεαζόσαστε, ο γιατρός του είχε πει να μη συγκινείται, και θα σου στείλει με κάνα παλιό ταξί κανένα στεφάνι. Και αυτό θα είναι όλο. Αυτός είναι ο κόσμος, που κι αν θα έρθει, θα...

μπορέσει να σε παρακολουθήσει μέχρι τον τάφο. Όταν μπεις στο καπάκι και το χώμα, δεν μπορεί να σε παρακολουθήσει. Και αν σε παρακολουθήσει μέχρι τον τάφο, θα σε παρακολουθήσει σαν σώμα, σαν λείψανο, όχι σαν άνθρωπο. Άμα ανοίξει το στόμα και φύγει το πνεύμα, τα πράγματα αλλάζουν. Βρίσκεσαι μόνος, ενώπιος ενωπίω.

Δεν μπορεί να σε παρακολουθήσει. Κανένας δεν μπορεί να σε δυσκολεύσει από τον δρόμο που πηγαίνεις για την κόλαση, κανένας δεν μπορεί να σε βοηθήσει να ανεβείς στον Παράδεισο. Εκεί σταματάνε τα πράγματα. Και δείχνεται η κουφότης, η κενότης, και η δική μας και του κόσμου. Αν θα θέλατε αυτό, θα το κάνω λίγο πιο λιανά. Για κάθε άνθρωπο υπάρχουν πολλές γνώμες.

Όμως μία είναι αυτή που απασχολεί, θα πρέπει να απασχολεί τον άνθρωπο. Σεις, που ίσως με βλέπετε και με ακούτε για πρώτη φορά, αν κληθείτε, εκδίδετε ένα πιστοποιητικό, υπέρ ή κατά. Δεν πρόκειται να χρησιμεύσει πουθενά. Σου δίνω ένα πιστοποιητικό, Παναγόπουλε, και σε στέλνω στον Παράδεισο. Δεν πρόκειται να περάσει πουθενά. Σου δίνω ένα πιστοποιητικό, Παναγόπουλε, και σε στέλνω στην κόλαση. Δεν πρόκειται να περάσει πουθενά. Οι άλλοι άνθρωποι που με έχουν ακούσει πιο πολλές φορές, είναι φίλοι μου, έχουμε πολλές φορές ταξιδέψει μαζί κ.λπ., έχουν μία προγενέστερη γνώμη της δικής σας, που είναι τωρινή, διότι ξέρουν και μερικά άλλα στοιχεία της ζωής μου. Είναι διάφορο το πιστοποιητικό γι' αυτό. Ούτε αυτό πρόκειται να περάσει πουθενά. Η οικογένειά μου, που με ξέρουν καθημερινώς από τη ζωή μου και την πολιτεία μου στο σπίτι,

ξέρουν ορισμένα μυστικά περισσότερα από εσάς και από τους άλλους, εκδίδουν κι αυτοί, αν κληθούν, ένα πιστοποιητικό. Ούτε αυτό το πιστοποιητικό περνάει. Εγώ, αυτός που έχω κρυμμένα από τη γυναίκα μου, από τα παιδιά μου, περιστατικά από τους φίλους μου, από εσάς, που τα ξέρω μόνο εγώ και ο Θεός, κι εγώ μπορεί να συντάξω ένα πιστοποιητικό. Ούτε αυτό το πιστοποιητικό περνάει. Τέσσερα πιστοποιητικά, άχρηστα. Τότε τι περνάει; Όχι τι λέτε εσείς, όχι τι λέγουν οι άλλοι, ούτε τι λένε οι δικοί μου, ούτε τι λέγω εγώ. Τι λέει γι' αυτό ο Ιησούς, ο Εσταυρωμένος, ο Ναζαρινός; Αυτός τι λέει για μένα αυτή την ώρα; Αυτός τι λέει και για εσάς αυτή την ώρα; Τον κόσμο λοιπόν να τον βάλετε στη θέση του, να τον σεβαστείτε, αλλά να μην τον ακούσετε, εφόσον σας οδηγεί, σας προτρέπει,

σας δυσκολεύει από την αιωνιότητα και σας οδηγεί στο κακό. Κόσμε, να καθίσεις στη θέση σου. Σε σέβομαι, δεν σε ακούω όμως, διότι αυτό που μου λες δεν είναι ζωή. Δεν θα μου δώσεις πιστοποιητικό, δεν μου χρειάζεται. Θα μου αφαιρέσεις τη δουλειά, το ψωμί; Άμα δεν θέλει Αυτός, δεν μου αφαιρείς τίποτα. Σου κόβει τα πόδια, σου αφαιρεί τη γλώσσα, σου αφαιρεί τη ζωή τώρα Αυτός. Αυτός! Σε Αυτόν πιστεύω εγώ και δεν μπορείς να μου κάνεις τίποτα. Και αν επιτρέψει να πάθω κάτι, τι; Να με διώξεις από τη δουλειά, να μη μου δώσεις τον προβιβασμό, να μην κάνω κ.λπ. Θα είναι ένας πειρασμός δικός μου, θα είναι για αμαρτίες μου, εξοφλώ μερικά χρέη, διότι δεν ξέρω αν ξέρετε, ο Θεός είναι δίκαιος και αγαπάει το πλάσμα Του και θέλει τον άνθρωπο να τακτοποιήσει τους λογαριασμούς του εδώ.

Επιτρέπει πολλές φορές πράγματα παράξενα, τα οποία εμείς δυστυχώς τα παίρνουμε ως αδικία. «Ξέρεις», λέει, «με αδίκησε». Σε αδίκησε ή σε ευλόγησε; «Μα με αδίκησε, δεν φταίω τώρα». Μήπως έφταιγες κάποτε άλλοτε και πληρώνεις τίποτα βερεσέδια τώρα; Είναι πολλά πράγματα μες στη ζωή του ανθρώπου που μόνο εκείνη την ημέρα, όταν μας δείξει το καρδιογράφημα, μας δείξει την ταινία, τότε θα καταλάβουμε τι αγάπη ήταν ο Χριστός για μας. Και απάνω στον καρκίνο ακόμη, και απάνω στο δυστύχημα ακόμη, και απάνω στην οικονομική ανέχεια και ναυάγιο ακόμη, τι καλό ήτανε για μας. Διότι τον γιατρό ποτέ δεν τον βλαστημάμε, αν πάρει το μαχαίρι και αρχίζει και κόβει και πετάει τα σάπια.

Διότι, «Μα πονώ». «Θα σε σώσω όμως». Του φιλώ τα χέρια, του δίδω και τα πενήντα χιλιάρικα στο φάκελο. Του βάζω και την κορνίζα του εκεί επάνω, γιατί μου γλίτωσε τη ζωή αυτή, έστω κι αν με πέρασε δεν ξέρω από πόσα χειρουργεία. Ας με ποτίζει όλο βύσσινο Αυτός, εφόσον είναι ανάγκη αυτή τη βρωμιά να τη βγάλω με καθαρτικά, να τη βγάλω με πόνο. Γιατί θέλω να ξέρετε ότι αποκτάται διά της ηδονής, αποβάλλεται και θεραπεύεται διά της οδύνης. Το επαναλαμβάνω. Ό,τι αποκτάται, επισσωρεύεται διά της ηδονής, θεραπεύεται διά της οδύνης, με τον πόνο. Με τη θλίψη, με τη νηστεία, με την άσκηση, με την ταπείνωση. Αν λοιπόν ζητούσαμε από τον Χριστό μας

ορισμένες περιστάσεις της ζωής μας, που νομίζουμε ότι είμαστε αδικημένοι ή έχουμε αδικήσει άλλους, ζητούσαμε, θα βρίσκαμε παράξενα πράγματα. Ό,τι κι αν συμβεί είναι για το καλό μας. Είτε λέγεται καλό στον κόσμο είτε λέγεται κακό στον κόσμο. Κακά δεν υπάρχουν στον κόσμο. Ένα είναι το κακό, η αμαρτία. Αμαρτία. Όλα τα άλλα δεν είναι κακά, ούτε ο θάνατος, ο καρκίνος, η φυματίωση και οι διωγμοί, τίποτα δεν είναι κακό. Η αμαρτία μόνον είναι κακό. Όλα τα άλλα θεραπεύονται και παίζουν ένα ρόλο ευεργετικό για τον άνθρωπο. Εγώ διάβαζα ότι ένας πατήρ μεγάλος, δεν θέλω να σας πω το όνομά του, ίσως σκανδαλιστείτε, εκατέβηκε κάποτε στην Αλεξάνδρεια. Μεγάλο όνομα! Περνούσε, κάναν στην μπάντα.

Σηκώνονταν όρθιοι στο καφενείο όταν περνούσε αυτό το ανάστημα. Κατέβηκε λοιπόν κάποτε στην Αλεξάνδρεια και δεν επρόλαβε να μπει. Είχαν κλείσει οι πύλες της πόλεως και έμεινε έξω. Και πήγε απ' έξω, που ήταν ένας τσοπάνος, ο οποίος ήταν δικός του φίλος, γνωστός του, να μείνει το βράδυ εκεί και το πρωί, που θα ανοίξει ο Θεός την ημέρα και οι Αλεξανδρινοί τις πύλες, να πάει στην Αλεξάνδρεια. Πράγματι τον υπεδέχθη μετά χαράς ο τσοπάνος και έμεινε το βράδυ εκεί. Αλλά το βράδυ εκείνο πήγανε και τον κλέψανε τον τσοπάνο, του κλέψαν πρόβατα, του κλέψαν κατσίκια. Φυσικό ήταν, το πρωί επελήφθη η αστυνομία και πιάσαν

τον γέροντα, με τη σκέψη ότι επήγε επί σκοπού εκεί το βράδυ να μείνει, να παραπλανήσει τον τσοπάνο, για να κλέψουν οι δικοί του. Και ο γέροντας, αντί την άλλη μέρα το πρωί να πάει στην Αλεξάνδρεια, στην πόλη, να κάνει τις δουλειές του και να γυρίσει στο ασκηταριό του, ευρέθηκε στη φυλακή. Αφού όμως δεν είχε συμβεί αυτό το πράγμα, ευρέθηκε στη φυλακή. Σκανδαλίστηκε. Και σκανδαλίστηκε έτι μάλλον όταν μέσα στη φυλακή βρήκε άλλους δύο, οι οποίοι, όταν τον ρώτησαν: «Γέροντα, τι έκανες εσύ και ήρθες εδώ;» «Παιδιά μου», λέει, «τίποτα δεν έκανα. Άδικα», λέει, «είμαι εδώ. Δεν θα το πιστέψετε, όμως άδικα είμαι εδώ». «Σε πιστεύουμε, γέροντα», λέει.

«Και εμείς οι δύο είμεθα άδικα εδώ. Και τώρα εσύ, που είσαι άνθρωπος του Θεού, όπως φαίνεσαι, θέλουμε να μας πεις: είναι άδικος ο Θεός;» Κατάπιε τη γλώσσα του ο γέροντας. «Παιδιά μου», λέει, «δεν είναι άδικος ο Θεός». «Ε, τότε πώς γίνεται; Εμείς δεν πιστεύουμε. Πάει, χάσαμε την πίστη μας. Εμείς είμεθα άδικα. Είμεθα και οι δύο κατηγορούμενοι για φόνο εδώ. Και ούτε εγώ τον έχω κάνει ούτε αυτός τον έχει κάνει». Καταλαβαίνετε τώρα πού βρέθηκε ο άνθρωπος αυτός. Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα ήταν ότι έπεσαν να κοιμηθούν οι άλλοι. Αυτός δεν μπορούσε, δεν είχε ύπνο. Γονάτισε λοιπόν και έπιασε τον ουρανό. «Θα μου πεις, Χριστέ μου, αν όχι γι' αυτούς, για μένα. Και εμένα με κλόνισε το γεγονός.

Επιτρέπεις αυτή την αδικία, τουλάχιστον σ' αυτούς τους ανθρώπους;» Έκλαιε. «Δεν σηκώνομαι από εδώ», του λέγει, «εάν δεν μου δώσεις απάντηση». Να σου λοιπόν, έρχεται ένας ψηλός, ωραίος, ξανθός και τον χτυπάει στην πλάτη. «Ε, γέροντα, τι κάνεις εκεί;» «Τι κάνω; Βομβαρδίζω τον ουρανό». «Γιατί τον βομβαρδίζεις;» «Γιατί τον βομβαρδίζω; Τι να σου πω, και για μένα, αλλά και γι' αυτούς τους δύο, που άδικα βρισκόμαστε εδώ». «Ώστε εσύ, 55 χρόνια που είσαι στην άσκηση, έμαθες ποτέ σου ότι ο Θεός είναι άδικος;» «Μα εφόσον εγώ δεν έκλεψα, πώς έρχομαι στη φυλακή; Και εφόσον αυτοί δεν σκότωσαν, πώς έρχονται στη φυλακή; Για ποιο λόγο έρχονται στη φυλακή;» «Ηρέμησε», του λέει, «να σου πω. Εσύ», του λέει, «ξέρεις τι πληρώνεις τώρα εδώ;»

«Ήσουν», του λέει, «οχτώ χρονών, έπαιζες», του λέει, «στο χωράφι. Και εκεί που έπαιζες δεν αρκέστηκες να παίξεις, αλλά πήγες και έλυσες μια μοσχάρα που είχε δέσει μια γερόντισσα. Και η μοσχάρα αυτή έφυγε και η γερόντισσα την έχασε. Τα δάκρυά της ποτάμια μέχρι σήμερον. Αυτή τη μοσχάρα», του λέει, «πληρώνεις τώρα εδώ. Ο αγαθός Θεός επέτρεψε να τιμωρηθείς λίγο τώρα εδώ, για να μη βρεθείς μπερδεμένος εκεί». Στέκεται αυτός, θυμάται κάτι περιστατικό τέτοιο και του λέει το εξής: «Καλά», του λέει, «εγώ ό,τι περιουσία είχα, ό,τι υλικό είχα, τα έδωσα όλα στους φτωχούς. Ακόμη χρωστάω τη μοσχάρα;» «Αυτά», του λέει, «τα έδωσες εσύ. Εκείνο είναι χρέος. Αυτά είναι δώρο που τα έδωσες εσύ.

Είναι χρέος και το οφείλεις». Κόκαλο. «Εγώ, καλώς, αυτά. Αυτός που κοιμάται στο πρώτο τραπέζι;» «Ήτανε με έναν άλλον», του λέει, «σε ένα ποτάμι και κόβαν ξύλα. Και ο άλλος εγλίστρησε στην πλευρά του ποταμιού και έπεσε μέσα. Και του φώναξε ο άλλος: “Τρέξε πιο κάτω να με πιάσεις”. Αυτός δηλαδή αδιαφόρησε σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Ο άνθρωπος επνίγη και αυτού του κατεχωρήθη φόνος». Θέλει να μάθει για τον παρακάτω. «Ο παρακάτω», του λέει, «είχε διαφορά με έναν μεγάλο του χωριού του και, διότι δεν μπορούσε να τον βάλει στο χέρι να τον δείρει αυτόν τον μεγάλο ή να τον δικάσει, του συκοφάντησε, του κατηγόρησε την κοπέλα του ως ανήθικη και η κοπέλα αυτή έμεινε άγαμη εξαιτίας της κατηγορίας αυτής.

Αυτός έχει δικαστεί από την πρόνοια του Θεού ως φονεύς ηθικός. Ηθικά εξετέλεσε το μέλος αυτό της οικογένειας του χωριού. Δεν είναι», του λέει, «άδικος ο Θεός». Αποτέλεσμα, χάθηκε αυτός. Σηκώνεται πάλι, τους ξυπνάει. «Σηκωθείτε να κλάψουμε, σηκωθείτε να κλάψουμε και να ζητήσουμε», έλεγε, «από τον Θεό. Είμαστε ένοχοι και οι τρεις, εγώ γι' αυτό και εσύ για εκείνο». «Ναι», λέει, «ναι, τα κάναμε». «Κλάψτε λοιπόν». Γονατίζουν. Γονατίζουν λοιπόν, ζητήσανε εξομολόγο, εξομολογηθήκαν και τα τρία αυτά. Σε τρεις ημέρες ήρθαν απαλλακτικές αποφάσεις και για τους τρεις. Απεδείχθη ότι δεν ήσαν ένοχοι για τις κατηγορίες που κατηγορούντο και εκλήθησαν εκεί. Και έτσι εβγήκαν έξω. Ναι, μην αδικούμε τον Θεό, μην βλασφημούμε τον Θεό. Είμαστε αμαρτωλοί εμείς. Αυτός γνωρίζει γιατί το καθένα.

Αν Τον ρωτήσουμε πώς και γιατί, πολλά πράγματα έχουμε να μάθουμε και θα Τον δοξάσουμε και θα ωφεληθούμε για τούτον τον κόσμο.

Διαβάζεται. Ο σταυρός πρέπει να είναι σωστός, συγκυλία, ένθεν και εκείθεν. Δεν θέλει να κάνεις πολλούς, κάμε έναν, έναν. Αν ο σατανάς κάθεται εδώ και σου απαγορεύει να κάνεις τρεις, κάμε έναν, αλλά να τον κάνεις με πάθος. Είμαι Χριστιανός Ορθόδοξος και πιστεύω στην Αγία Τριάδα. Την άναρχο. Κεφαλή είναι άναρχος, δεν έχει γονείς. Ένα πρόσωπο από τα τρία ήρθε στην κοιλιά της Παναγιάς μια μέρα. Έναν σταυρό λοιπόν, λέγω, δεν κάνουμε; Αφήστε τα άλλα τώρα, τα του Χριστιανισμού. Εκκλησιασμός, όχι εποχιακός ο εκκλησιασμός. Εάν πρόκειται να δω ένα έργο, θα πάω από την αρχή του έργου.

Πρόκειται να κληθώ σε ένα τραπέζι, θα πάω από την αρχή. Δεν θα πάω όταν έχουν φάει οι άλλοι, ούτε όταν σηκώνουν τα πιάτα και μαζεύουν τα μαχαιροπίρουνα. Όλα τα κάνω σωστά, πλην της Εκκλησίας. Χτύπησε τρίτη καμπάνα. Γιατί, η δεύτερη σε πειράζει; Η πρώτη δεν είναι για σένα; Ο όρθρος δεν είναι για σένα; Ο εσπερινός δεν είναι για σένα; Για ποιον είναι; Θα πρέπει λοιπόν, λέγω, να το παραδεχθούμε ότι είμεθα αμαρτωλοί. Από τη στιγμή λοιπόν που ο άνθρωπος θα παραδεχτεί ότι είναι αμαρτωλός, τι θα πρέπει να κάνει; Να αναζητήσει το φάρμακο που θεραπεύει την αμαρτία. Όπως όταν αρρωσταίνουμε αναζητούμε το ανάλογο φάρμακο, έτσι ακριβώς και στην ασθένεια αυτή της ψυχής, που ακούει

στο όνομα αμαρτία, θα πρέπει να αναζητήσουμε το ανάλογο φάρμακο. Όταν ο Χριστός μας ανέστη, κάθε άνθρωπος και αυτοί οι Απόστολοι ακόμη, όταν Τον είδανε και βγήκε από τον τάφο, όπως βγαίνει το κλωσοπούλι από το τσόφλι, καινούριος, περίμενε ο καθένας, και αυτοί οι Απόστολοι, να ακούσουν κάτι το καινούριο. Τι να έφερε Αυτός από τον Άδη; Τι γίνεται εκεί; Τι έχει να μας πει; Και ασφαλώς σηκώθηκαν στο ένα πόδι. Και τι είπε ο Χριστός; «Ειρήνη υμίν», δύο φορές. «Καθώς απέσταλκέ με ο Πατήρ, καγώ πέμπω υμάς. Λάβετε Πνεύμα Άγιον», και τους φυσάει.

Τους δίδει Πνεύμα Άγιον. Τι να το κάνουν; «Αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς. Αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται». Καλά, για αμαρτίες θα μιλήσουμε τώρα πάλι; Αυτό είναι το μοναδικό θέμα. Αυτός ήταν ο σκοπός του ερχομού του Θεού στον κόσμο. Αν εσταυρώθη, αν επέθανε, αν ετάφη, αν ανέστη, αν ανελήφθη, αν ξανάρθει, για την υπόθεση των αμαρτιών του ανθρώπου. Δεν υπάρχει άλλο θέμα. Ο άνθρωπος ο οποίος δεν ενδιαφέρεται για το θέμα των αμαρτιών του, δεν ενδιαφέρεται για ολόκληρο το έργο της ενανθρωπίσεως που έκανε ο Χριστός. Αν ο Θεός έγραφε...

1.500 χρόνια π.Χ. το ότι θα έρθει κάποια μέρα ο Υιός Του, ότι θα γεννηθεί εκ Παρθένου, θα γεννηθεί στη Βηθλεέμ, θα σταυρωθεί μεταξύ κακούργων, θα πάει στον τάφο, θα ξενοδοχηθεί στον τάφο, θα ζωοποιήσει τους εν μνήμασι, ζωήν χαρισάμενος, θα αναστηθεί, θα αναληφθεί και θα ξανάρθει, το παίρνει αυτό και το πετάει στην άκρη. «Δεν μου κάνει εμένα». Τι είσαι, ένα αμάρτυρος εσύ που δεν σου κάνει εσένα; Όλη αυτή η εν σαρκί οικονομία έχει σκοπό την αμαρτία σου και την αμαρτία μου. Δεν έχει κανέναν άλλο λόγο ο ερχομός του Χριστού εις τον κόσμο. Τα Πάθη του Χριστού, η Μεγάλη Παρασκευή, η ταφή Του, η Ανάστασή Του δεν έχουν κανέναν άλλο λόγο. Αν δεν υπήρχε η αμαρτία στη μέση, ούτε σήμερα θα είχε κανένα λόγο η Εκκλησία Του, ούτε λόγο θα είχε ο κλήρος Του,

τα μυστήριά Του, τα οποία έχουν σχέση με την αμαρτία. Ο εκκλησιασμός δεν είναι για χρόνια πολλά. Η Θεία Κοινωνία δεν είναι για χρυσό δοντάκι, ούτε για κοκά, ούτε για κρασάκι που εμπαίζουν οι μανάδες στο Άγιο Μυστήριο, εδώ πέρα στην Αγία Τράπεζα μπροστά. Είναι εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον. Το θέμα λοιπόν όλο του ανθρώπου είναι το θέμα της αμαρτίας. Στέλνει τον Πρόδρομο: «Μετανοείτε, κύριοι, ήγγικε γαρ η βασιλεία των ουρανών». Έρχεται ο ίδιος: «Μετανοείτε, κύριοι, και πιστεύετε εις το Ευαγγέλιο». Καλά, τα ίδια που λέει ο Πρόδρομος; Περί μετανοίας θα μας μιλήσεις κι Εσύ, Κύριε; Δεν έχεις τίποτα άλλο σαν Θεός που να μας πεις; Δεν έχουμε άλλο πρόβλημα. Πρόβλημα αμαρτιών έχουμε.

Τακτοποιηθήκαμε με το θέμα των αμαρτιών μας; Έχει καλώς. Δεν τακτοποιηθήκαμε; Δεν έχει άλλο θέμα. Ό,τι βλέπεις ό,τι ακούς, ό,τι γίνεται, ό,τι οικονομείται, είναι για το θέμα της αμαρτίας. Και για πολλές; Για μία. Πόσες αμαρτίες θα βρήκαν τον Χριστό; Μία. Άπαξ η Εύα άπλωσε το χέρι της στο δέντρο που είπε να μην απλώσει. Θυμόσαστε τι της είπε εκεί ο Θεός; «Τι ούτω εποίησας;» Κακούργα, τι έκανες; Να ξέρεις τι έκανες που άπλωσες το χέρι σου εκεί. Και ακούς σήμερα ανθρώπους που σου λένε: «Εγώ να την έχω την αμαρτία». Τι να την κάνεις εσύ την αμαρτία; Τι είναι, λίρα χρυσή και θα ανέβει; Τι είναι η αμαρτία που μπορείς εσύ να την έχεις; Τι να την κάνεις την αμαρτία; Δεν σε φτάνουν οι δικές σου; Θα έχεις και τη δικιά μου; Καλείς τη μοδίστρα την Κυριακή να ράψει. «Δεν μπορώ να έρθω Κυριακή σήμερα». «Εγώ να την έχω την αμαρτία».

βαρτούει άλλοι να την έχει αυτή την αμαρτία; Πήγαινε εσύ να δουλέψεις και να την έχει άλλη την αμαρτία; Εσύ θα την έχεις την αμαρτία. Αυτή θα έχει τις δικές της και εσύ θα έχεις τη δικιά σου. Καθένας είναι ξεχωριστά και θα δώσει λογαριασμό ξεχωριστά ο καθένας. Τι ενέδωσε, τι έπραξε, τι έφτιαξε. Το θέμα λοιπόν είναι θέμα αμαρτίας. Θέλεις να καλυτερεύσει το σπιτικό σου; Θέλεις να καλυτερεύσει η δουλειά σου; Θέλεις να ηρεμήσεις; Θέλεις να γκρεμιστούν οι μάντρες, να μη χρειάζονται; Θέλεις τα όπλα να μη χρειάζονται; Θέλεις να είναι όλοι υπέρ σου και κανένας κατά σου; Γίνε Χριστιανός. Μην ακούς τι λέει ο κόσμος, ότι κινδυνεύουμε. Δεν κινδυνεύουμε από κανέναν. Από την αμαρτία μας κινδυνεύουμε. Δεν κινδυνεύουμε ούτε από τους Ρώσους ούτε από τους Αμερικανούς ούτε από τον Λιτζεβίδη ούτε από τους Βουλγάρους ούτε από κανέναν.

Κινδυνεύουμε από την αμαρτία μας. Όταν ο Θεός μεθ' ημών, τις καθ' ημών; Έτσι λέμε εμείς. «Τις Θεός μέγας ως ο Θεός ημών;» Διαβάσετε, εάν θέλετε, τη ζωή των Εβραίων, που είναι ανάγλυφη η δική μας. Διότι κι εμείς είμεθα Εβραίοι. Δεν ξέρω αν το ξέρετε αυτό το πράγμα. Είμεθα εκ του Αβραάμ το γένος. Είμεθα το νέο Ισραήλ. Είμεθα η ευλογημένη γενεά. Είμεθα γενεά που συγκινείται ο Χριστός όταν ακούει περί Ελληνισμού. Θυμόσαστε όταν ο Ανδρέας δέχτηκε τους Ελληνιστάς που ήθελαν να τους παρουσιάσει στον Χριστό και αυτός δεν επήγε.

Στον Φίλιππο μάλλον πήγανε, και ο Φίλιππος πήρε και τον Ανδρέα και πήγανε. Τι είπε τότε για τους Έλληνες; «Νυν ελήλυθεν η ώρα ίνα δοξασθή ο Υιός του ανθρώπου». Όταν πήγαν οι Ελληνισταίοι για να Τον συναντήσουν, που ζούσε ακόμη πριν σταυρωθεί, είπε αυτά τα λόγια για μας τους Έλληνες: «Νυν ελήλυθεν η ώρα ίνα δοξασθή ο Υιός του ανθρώπου». Και σε όλη την υδρόγειο, σε όλο τον πλανήτη, στις πέντε ηπείρους, μόνον πραγματικά, σωστά λατρεύεται ο Χριστός στην Ελλάδα. Παρότι τελευταίως έχουν ανοίξει όλες οι καταπακτές του σατανά, όλες οι αιρέσεις από όλο τον κόσμο και έχουν έρθει να καταπιούνε την Ελλάδα. Δεν θα την καταπιούνε. Δεν θα την καταπιούνε. Θα την καταπιούνε βέβαια με βάση τις αμαρτίες. Αν εμείς όμως μετανοήσουμε, τα πράγματα άλλαξαν.

Δεν είναι κανένας ικανός, όχι σύνορα, όχι όρια, να μας μεταθέσει κανένα. Ό,τι γίνεται, οι παραχωρήσεις είναι με βάση τις αμαρτίες μας. Αν εμείς μετανοήσουμε, λύνουμε τα χέρια του Χριστού. Και αν δεν μετανοήσουν πάλι όλοι, ένα ποσοστό μετανοήσει, πάλι η Ελλάδα δεν θα καταστραφεί. Θα φάει ξύλο, γιατί της αξίζει λόγω των αμαρτιών της, δεν θα καταστραφεί όμως. Θα ξαναπαίξει μεγάλο ρόλο η Ελλάδα. Ίσως σκανδαλιστήκατε που σας είπα ότι είμεθα με τους Εβραίους αδελφοί και είμεθα εκ του Αβραάμ το γένος. Αυτό δεν είναι δικό μου, το αναφέρει η Γραφή. Όσοι μελετάτε, θα ανοίξετε το πρώτο βιβλίο των Μακκαβαίων στην Παλαιά Διαθήκη,

δωδέκατο κεφάλαιο, και εκεί θα βρείτε την αλληλογραφία της Ιερουσαλήμ με τη Σπάρτη και εκεί θα καταλάβετε ότι είμαστε αδελφοί, εκ του Αβραάμ το γένος. Εμείς, όταν αυτοί έβαψαν τα χέρια τους στο αίμα του Χριστού, είμαστε από εδώ μακριά. Γι' αυτό και ο Χριστός, όταν τους είπε την παραβολή

των δούλων εκείνων, οι οποίοι δεν έδωσαν ό,τι τους έπρεπε και τους μεν εφόνευσαν, τους δε απέκτειναν, τους δε, τους δε, τους δε, και τους ερώτησε: «Τι πρέπει να κάνει», λέγει, «τώρα ο αφέντης αυτός;» Λέει: «Κακούς κακώς», λέει, «να τους απολέσει και να τους πάρει το μερίδιο αυτό και να το δώσει σε άλλους». «Αρθήσεται η Βασιλεία αφ' υμών και δοθήσεται έθνει». Έθνει με έψιλον γιώτα, όχι με ήτα, σε πολλά έθνη. Δοθήσεται το έθνος σε ένα έθνος, και το έθνος είναι αυτό. Κρατήσετε όσο μπορείτε, γυρίσατε όσο μπορείτε, βοηθήσατε όσο μπορείτε και άλλους να γυρίσουν μέσα. Όσο περισσότεροι γυρίζουν στον Χριστό,

περισσότερο η πλάστιγγα γυρίζει υπέρ ημών και ασφαλίζεται. Όταν ο Χριστός μας επάλευε με τον Αβραάμ αναφορικώς με την καταστροφή των Σοδόμων και των Γομόρρων, ο Αβραάμ, όταν άκουσε ότι θα καταστρέψει την Πεντάπολη, του είπε: «Εσύ είσαι δίκαιος και δεν είναι δυνατόν να καταστρέψεις τους κακούς μαζί με τους καλούς. Αν υπάρχουν», λέγει, «εκεί εκατό άνθρωποι στην πόλη, θα καταστρέψεις την πόλη;» «Όχι», λέει, «δεν την καταστρέφω». «Αν υπάρχουν ογδόντα;» «Ούτε». «Αν υπάρχουν πενήντα;» «Ούτε». «Αν υπάρχουν τριάντα;» «Ούτε». «Αν υπάρχουν είκοσι;» «Ούτε». «Αν υπάρχουν δέκα;» «Ούτε». Σταμάτησε, δεν πήγε παρακάτω. Μια οικογένεια μόνον ήταν. Και όχι μια οικογένεια του Λωτ, ένας ήταν.

Ούτε τα κορίτσια του, ούτε οι γαμπροί του, ούτε η κυρία Λωτ, η οποία είναι μέχρι σήμερον στήλη άλατος. Μόνον ο Λωτ. Ντράπηκε να πει παρακάτω. Όταν είναι πέντε εκατομμύρια κόσμος και είναι ούτε δέκα, τι να Του πω τώρα, να μη χαλάσει; Εμείς έχουμε δέσει τα χέρια Του και δεν Τον αφήνουμε να ενεργήσει.

Υπάρχει στην πατερική φιλολογία ένας συλλογισμός με τρεις λέξεις και λέει το εξής: «Ακοή αντί ακοής». Αυτό ισχύει προς όλες τις κατευθύνσεις. Θέλει ο πατέρας να τον ακούει ο γιος του. Θέλει η μητέρα να την ακούει η κόρη της. Χωρίς αυτός να ακούει τον δικό του πατέρα και τη δικιά της η μητέρα.

Εδώ, εσύ αυτό: θα ακούσεις, να σ' ακούσουν. Ακοή αντί ακοής. Εφόσον εσύ δεν ακούς τον δικό σου τον πατέρα και τη μητέρα, πώς θα σε ακούσουν οι άλλοι; Και εφόσον εσύ είσαι οφειλέτης κι έχεις τόσα κενά, πώς; Εκτός των άλλων αστείων: «Μα ξανά σε ιδώ και πιάσεις τσιγάρο στα χέρια σου, θα το κόψω. Γιωργάκη, πάρε μου ένα πακέτο τσιγάρα». Εφόσον εσένα θα σου φέρει ο Γιωργάκης τσιγάρα, αυτός δεν θα καπνίζει; Ε, τι αστεία πράγματα αυτά! Ε, περνάνε αυτά; Πού να περάσουνε; Τρεις ώρες η κυρία στον καθρέφτη. «Μη σε ιδώ να βάλεις μανό στα νύχια σου, θα σου κόψω τα χέρια». Αν είναι κακό, μαμά, ούτε εσύ πρέπει να το κάνεις. Και αν σκεφτεί ο άνθρωπος μια σειρά τέτοια πράγματα. «Στην Εκκλησία γρήγορα. Πάρε μου την εφημερίδα». Διαβάζει αυτός την εφημερίδα και ο μικρός θα πάει στην Εκκλησία.

Καταλάβατε; Τέτοια βλέπει ο Θεός, παράξενα, και κρύβει το πρόσωπό Του από μας. Εμείς δεν ακούμε τον Θεό, πώς θέλουμε να μας ακούσει εμάς; Λένε οι άνθρωποι: «Είναι δυνατόν, τα παιδιά του Θεού». Ποια είναι τα παιδιά Του; Οι άνθρωποι; Όλοι οι άνθρωποι είναι παιδιά του Θεού; Σοβαρά; Πότε τα γέννησε; Ποιος είναι ο τρόπος της γεννήσεως; Είναι οι άνθρωποι στον κόσμο, τα δισεκατομμύρια, παιδιά του Θεού; Δεν είναι καθόλου παιδιά του Θεού. Είναι πλάσματα του Θεού. Είναι δημιουργήματα του Θεού, όχι παιδιά του Θεού. Παιδιά του Θεού είναι όσοι εδέχτηκαν τον Χριστό. «Όσοι δε έλαβον Αυτόν, έδωκεν αυτοίς εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι». Όσο τον Χριστό δεν Τον δέχεται, βλέπετε πόσο Τον βλασφημεί, πώς την Παναγία Μητέρα Του τη βλασφημεί, πόσο το Ευαγγέλιό Του το σκίζει και τις εντολές Του τις καταπατά.

Είναι δυνατόν να είναι αδελφός του Χριστού και να είναι παιδί του Θεού; Ώστε τέτοιους καρπούς βγάζει το δέντρο αυτό που λέγεται Θεός; Έχουμε εμείς ομοιότητα τίποτα με τον Θεό; Έχουμε ομοιότητα τίποτα με τον Χριστό; Από πού κι ως πού είμεθα συγγενείς; Από τότε που έγινε η πρώτη αμαρτία, διεκόπη η συγγένεια με τον Θεό, έπαψε ο άνθρωπος να είναι παιδί του Θεού. Γι' αυτό εσταυρώθη ο Χριστός και ήρθε εις τον κόσμο, για να ξαναγίνουμε παιδιά του Θεού, όσοι δεχτούν τον Χριστό όμως. Τι λέγει ο Απόστολος που διαβάζουμε τη νύχτα των Χριστουγέννων, που γεννιέται ο Χριστός, που είναι παρμένο από τους Γαλάτας τέσσερα τέσσερα; Τι λέει; Έτσι: Ότε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού, γενόμενον εκ γυναικός, γενόμενον υπό νόμον.

Να τους υπό νόμον εξαγοράσει, ίνα την υιοθεσίαν απολάβωμεν. Για να ξαναγίνουμε παιδιά του Θεού διαμέσου του Ιησού. Στον Ιησού αρκούμεθα σε ένα κεράκι και είναι εντάξει. Θα πάμε και το Πάσχα απ' έξω να πάρουμε το φως, για να πάμε έπειτα στο σπίτι. Θα πάμε και των Φώτων να πάρουμε τον Αγιασμό απ' έξω και να φύγουμε για το σπίτι. Αυτός είναι ο Χριστιανισμός; Ναι, έτσι είναι; Έτσι συμπεριφέρεσαι έναντι της κοιλίας σου, έναντι της σαρκός σου, έναντι του σώματός σου; Έτσι συμπεριφέρεσαι από μακριά; Ή στον ήλιο κάθεσαι ή ψωνίζεις ή τακτοποιείσαι ή έχεις λουτρά. Έχεις τόσα πράγματα να περιποιηθείς σε αυτό το σαρκείο. Αυτόν τον Κάιν. Είναι Κάιν, είναι αδελφοκτόνος της ψυχής του ανθρώπου. Ο Άβελ είναι η ψυχή και το σώμα είναι ο Κάιν, και αλίμονο από τον άνθρωπο ο οποίος δεν τα ξεχωρίζει αυτά τα δύο, ότι έχει μια κατάσταση εχθρική.

Αυτό που συμφέρει στην ψυχή δεν το θέλει το σώμα, και αυτό που θέλει το σώμα δεν συμφέρει στην ψυχή. Είναι ένας συνεταιρισμός εχθρικός, κι αλίμονο από τον άνθρωπο όταν δεν προσέξει.

Μην του πάρει τα ηνία το υποζύγιο. Το σώμα είναι το υποζύγιο, η ψυχή είναι ο αναβάτης. Το σώμα είναι το τροχοφόρο, η ψυχή είναι ο οδηγός. Εμείς αντιστρέφουμε τους όρους και, για λογαριασμό της σαρκός, του τροχοφόρου, κατεβάζουμε τον αναβάτη και τον ποδοπατούμε, να γίνει αυτό που θέλει η σάρξ, αυτό που αγαπά. Και εκεί τα μπλέκουμε. Ο συνεταιρισμός αυτός της ψυχής και σώματος όλους πρέπει να μας συγκινεί. Δεν θα μπορέσει όμως ο άνθρωπος να προσέξει και να φυλάξει την ανάλογη φρουρά, εάν δεν γνωρίζει μια λεπτομέρεια. Επιτρέψτε μου να σας την πω. Θα ήθελα να θέσω το ερώτημα: πόσοι θάνατοι υπάρχουν;

Είναι ο καθένας να πει: ένας θάνατος υπάρχει, μια φορά πάμε στο νεκροταφείο. Και εντούτοις δεν είναι ένας θάνατος, είναι δύο οι θάνατοι, διότι δύο είναι οι υπάρξεις. Έχει θάνατον το σώμα, αλλά έχει και θάνατον η ψυχή. Μπορείς να μου πεις πότε πέθανε ο Αδάμ; Γράφει το χαρτί: 939 χρόνια έζησε ο Αδάμ και απέθανε. Ναι, σωματικώς απέθανε 939 ετών. Ψυχικώς όμως πότε πέθανε; Άμα τη παρακοή, όπως είπαμε από το βράδυ. Θάνατος: παντελής στέρηση ζωής. Βλέπω πολύ λαό εδώ πέρα. Άλλοι είναι ζωντανοί και άλλοι είναι νεκροί.

Είναι νεκροί, είναι αποκεκομμένοι από τη ζωή. Αυτοί είναι ζωντανοί, διότι έχουν επαφή με τη ζωή. Για να ζήσει το σώμα χρειάζεται την ψυχή μου. Άνευ της ψυχής το σώμα είναι νεκρόν, και για να ζήσει η ψυχή χρειάζεται τον Θεό μου. Η ψυχή που δεν έχει σχέση με τον Θεό είναι ζωντανή ή νεκρή; Κινητό νεκροταφείο, όπως ήταν ο Άσωτος Υιός. Τι είπε στον μεγάλο αδελφό για τον μικρόν ο Θεός; Ο αδελφός σου ούτος νεκρός ήτο και ανέζησε. Νεκρός ήτο. Αυτός γλεντούσε με τις φιλενάδες. Ακριβώς γι' αυτό. Μακριά από το σπιτικό, μακριά από μένα, είναι ζωντανός νεκρός ο άνθρωπος. Ξέρετε πόσα κινητά νεκροταφεία υπάρχουν μεταξύ μας;

Πόση ανακολουθία μετά, όταν ρωτάτε τον πατέρα: «Τι κάνετε σπίτι; Πώς τα παιδιά;» «Δόξα τω Θεώ, καλά, καλά». Μπορεί να μου πεις τι καλοσύνη έχουν; Γιατί πήραν αυτοκίνητο, γιατί έχουν φιλενάδα ή έχουν φίλους, γιατί έχουν χρήματα, φέρνουν στο σπίτι; Γι' αυτό είναι καλά; Έχουν καμιά σχέση με την Εκκλησία; Εξομολογούνται, κοινωνούν, έχουν αγνή ζωή ή έχει ο καθένας τη φίλη του και η καθεμιά τον φίλο της; Για ποιο λόγο λες «δόξα σοι ο Θεός, είμαστε καλά»; Με ποιο μέτρο μετράς, με τι ζυγίζεις; Ποιος σου είπε ότι είσαι καλά; Σε ποιον να πω, σε ποιον να απαντήσω; Αν εγώ πεθάνω τώρα και έχετε το φέρετρό μου εκεί πέρα, γιατί εσείς μπορεί να μην αδειάζετε να πεθάνετε, ας πεθάνω εγώ. Το φέρετρό μου εκεί κάτω και βλέπετε το σώμα μου, τι θα πείτε; Τι πρέπει να πείτε κανονικά, για να κυριολεκτήσετε; Τι πρέπει να πείτε;

Σας πουν «τι είναι αυτό;», θα πείτε «ο Παναγόπουλος». Ψέματα. Δεν είναι ο Παναγόπουλος καθόλου, είναι το λείψανο του Παναγοπούλου, το λείψανο του Παναγοπούλου. Λείψανο τι πάει να πει; Το υπόλοιπο. Αν δείτε την ψυχή μου από εδώ, τι θα πείτε; «Ο Παναγόπουλος»; Όχι, ψυχή του Παναγοπούλου. Εδώ είναι το λείψανο του Παναγοπούλου, εδώ είναι η ψυχή του Παναγοπούλου. Αν η ψυχή μπει μέσα στον Παναγόπουλο, τι θα έχουμε; Τον Παναγόπουλο. Άρα ο άνθρωπος είναι δύο πράγματα. Και όπως το σώμα πεθαίνει όταν αποχωριστεί της ψυχής, έτσι και η ψυχή πεθαίνει όταν αποχωριστεί του Χριστού, του Πνεύματος. Γι' αυτό οι άνθρωποι που δεν έχουν σχέση με τον Χριστό, που δεν έχουν σχέση με το Άγιο Ποτήριο, είναι ζωντανοί νεκροί.

Είναι ανάγκη ο άνθρωπος να το καταλάβει αυτό το πράγμα. Θυμόσαστε τι είπε σε εκείνο το παλικάρι ο Χριστός μας, όταν του ζήτησε άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του; Λέει: «Δώσ' μου, Κύριε, άδεια να πάω να θάψω τον πατέρα μου». «Όχι», του λέει, «δεν θα πας». «Τον πατέρα μου;» «Δεν θα πας». «Μα ποιος θα τον κηδεύσει;» «Άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς. Συ ακολούθει μοι». Είναι με γραβάτα νεκροί στο χωριό σου, θα τον βγάλουν τον πατέρα σου. Μην φοβάσαι, στείλε κοντά. Ας σκεφτώ λοιπόν εγώ και σκέψου κι εσύ, ακροατά, σε ποια κατάσταση είσαι. Είμαστε ζωντανοί ή είμεθα νεκροί; Είμεθα ζωντανοί διότι τρώμε, διότι μιλάμε, διότι τραγουδούμε, διότι περπατούμε; Μπορεί να έχουμε τη φυσική ζωή που έχουν και τα ζώα, που έχουν και τα πτηνά, που έχουν και οι ιχθύες. Αλλά πνευματική ζωή να έχουμε, αυτό είναι το θέμα.

Λοιπόν, δεν έχω πνευματική ζωή, διότι έχει έρθει ένα παραβάν στη μέση, που ο Χριστός ήρθε και το έσπασε αυτό το παραβάν. Η αμαρτία, έστω και μία, είναι αυτό το τέμπλο που βλέπετε εδώ. Το τέμπλο είναι το παραβάν εκείνο, το καταπέτασμα εκείνο που ήταν στον Ναό του Σολομώντος, το οποίο έσπασε όταν ο Χριστός έξω εσταυρώνετο στον Γολγοθά και είπε τότε «Τετέλεσται». Το πρώτο θαύμα που έγινε στον Γολγοθά κάτω εκεί ήτανε, στον Ναό του Σολομώντος, να σχιστεί από άνωθεν έως κάτω, το πρώτο θαύμα μετά τη Σταύρωση του Χριστού. Έσπασε η αμαρτία, άνοιξε ο δρόμος πλέον μεταξύ πιστού και του Θεού. Ηνώθη. Ο Σταυρός του Χριστού, ο Σταυρός του Χριστού ένωσε τον άνθρωπο με τον Θεό. Εμείς όμως, παρότι τον

άνοιξε αυτόν τον διάδρομο να περνάει ο άνθρωπος, ξανά τον στήνουμε, ξαναβάζουμε αμαρτίες και ξανά τον κλείνουμε έξω τον Χριστό, τον κλείνουμε έξω τον Θεό. Δεν ξέρω αν τα πιάνετε αυτά τα πράγματα. Δεν θέλω να σας απογοητεύσω, απλώς να σας ξυπνήσω. Έναν κόσμο ο οποίος κοιμάται. Τι ύπνο; Βαρύ ύπνο, βαρύ ύπνο, και δεν μπορεί να το καταλάβει. Και αναζητεί την ευτυχία του, την ειρήνη του, τα πάντα του, στο πορτοφόλι του, στην πολιτική κατάσταση, στο να φυσήξουν καλοί καιροί, κάτι τέτοια πράγματα, στην ασφάλεια του έθνους, όχι όμως εκεί που είναι η αιτία. Διότι θα ξέρετε, οι ιατροί έτσι κάνουν πάντοτε και επιτυγχάνουν, αναζητούν να βρούνε την αιτία της ασθενείας.

Χτυπώντας την αιτία της ασθενείας έχει αντίκρισμα αγαθόν εις το αποτέλεσμα. Έτσι είναι λοιπόν και εδώ. Όλη αυτή η κακοδαιμονία που υπάρχει είναι διότι φύγαμε από τον Χριστό. Δεν υπάρχει ο Χριστός στο σπίτι, στην οικογένεια. Μπορεί να υπάρχει

εικόνα, αλλά τότε αποτελεί διακοσμητικόν τι πράγμα. Απαγορεύεται να έχει γνώμη. Γιατί πολλά σπίτια χριστιανικά έχουνε πολλές εικόνες της Παναγίας μας, των Αγίων, του Κυρίου μας, αλλά τους απαγορεύουν να έχουν γνώμη. «Θα κάτσεις εκεί, θα σε θυμιάσω όποτε θέλω εγώ, θα σου ανάψω το καντήλι όποτε θέλω εγώ. Γνώμη δεν έχεις όμως. Ούτε εσύ, Παναγία, έχεις γνώμη. Τώρα θα φέρω τη μοδίστρα να ράψει, εγώ θα κοιταχτώ και στον καθρέφτη αν μου πάει το κοντό, το ψηλό, το αυτό. Θα λέω τα δικά μου εγώ, εσύ να κάτσεις στη θέση σου. Ούτε θα έρθεις στο κρεβάτι να μου πεις αν κάνω παιδιά με τον άντρα μου. Να κάτσεις εκεί πέρα εσύ, κυρία Παναγιά και Κύριε Χριστέ. Απαγορεύεται. Ούτε θα μας πεις τι θα βάλουμε Τετάρτη, Παρασκευή και Τεσσαρακοστή εμείς στο τραπέζι μας. Θα καθίσετε εκεί πέρα εσείς

που σας λιβανίζουμε και να σας έχουμε το καντήλι σας, και βλέπετε να μην πάθετε κάτι». Δεν είμαστε αυτοί εμείς; Πείτε μου, είμαστε ή δεν είμαστε; Πώς μας ανέχεται, αυτό είναι. Δεν είναι Παναγόπουλος ο Χριστός, δεν έχει χολή ο Χριστός. Περιμένει, μακροθυμεί και επιμένει με πείσμα και περιμένει τη μετάνοια του ανθρώπου. Θυμόσαστε τι σας είπα το βράδυ; Εδώ έλεος, εκεί κρίσις όμως, δεν έχει λάθη. Έχετε ιδεί του Τιμίου Προδρόμου κάτω, που υπάρχει ένα τσεκούρι πέρα; Είναι η δικαιοσύνη του Θεού, αλλά κάθεται εκεί με ανάπαυση. Δεν το πήρε ακόμη. Όταν το πάρει, θα καθαρίσει τ' αλώνια και αλίμονό μας. Εφόσον ο άνθρωπος φεύγει σε έναν ανύποπτο χρόνο και δεν ξέρει πότε θα φύγει, δεν θα έπρεπε πάντοτε να είναι έτοιμος; Θα έπρεπε. Δεν ξέρω, ίσως σας κούρασα και απόψε το βράδυ, αλλά είναι

απαραίτητα αυτά. Είναι μια σειρά σκέψεων που πρέπει να απασχολούν κάθε άνθρωπο. Γι' αυτό, αν νομίζετε, τις ημέρες που είστε εδώ πέρα μην τις περνάτε έτσι επιπόλαια. Μην κοιτάτε τις λιχουδιές του ΑΒ και αυτά τα γυμνά που γυρνάνε στον δρόμο. Κοιτάξτε την ψυχή σας. Εδώ φιλοξενούνται λουόμενοι πολύ πνευματικοί. Επίσης εδώ ο πατήρ Αριστείδης είναι πάλι πνευματικός, πολύ σοβαρός, με εμπειρία πολλών ετών. Καθίστε, γράφετε τις αμαρτίες σας από τα γεννοφάσκια σας και εξομολογηθείτε. Μπορεί την αρθρίτιδά σας να μην την αφήσετε εδώ, να μην την πιάσουνε τα μπάνια αυτά, τα ύδατα αυτά. Αλλά τα αρθριτικά της ψυχής σας μπορείτε να τα θεραπεύσετε. Μην φύγει κανένας αμετανόητος και ανεξομολόγητος από εδώ. Εγώ σας εύχομαι να φύγετε με υγεία και στο σώμα, αλλά και στην ψυχή ιδιαίτερα. Αυτά και για απόψε το βράδυ.

Θεού θέλοντος, αύριο πάλι.