We Are Not Doing Well

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I assume that you too will agree with me that, as human beings, we are not doing well today. Now, why are we not doing well? More or less everyone knows. Yet we continue to follow the crooked path. Why? I want to believe that it is our sin which, in a certain way, lulls us to sleep, and so we go on living as though this were the proper way, as though we had come into this world simply to pursue our own interests. Do you understand what it means to want to go east while walking west? People tell you, “You know, this is not the road you should be taking. You are going in the opposite direction.” You answer, “Thank you very much for reminding me and pointing it out,” and then continue along the same road. This is inconceivable. Anyone with even a little reason cannot understand it. And yet this is precisely how we carry on. Now, as you know, everything has an end; everything has its limits. When

God’s patience will be exhausted, I do not know. But we must understand that even if only one drop falls into a glass every million years, one day that glass will be full. Do you remember what Christ once said while He was here on earth? “How long shall I bear with you?” How long, He says, must I endure you? This very thing is happening today. No one can say that he does not know. Today no one has the right to say, “I do not know.” Man has reached the moon, yet he claims not to know that one thing is evil and another is good. Look, when a cat causes some damage in the house and sees the lady of the house coming, it runs away, because it understands that it is going to be punished.

My friend, the cat sees the fireplace tongs lying there, as they are called, and it runs away, because it knows that it ate the fish. And do I not know what is evil? Does the other person not know what is evil? Does the mother who kills her children not know that it is evil? Do I not know that it is wrong when I do not fast on Wednesday and Friday? Do I not know these things? Of course I do. And yet I continue along the same road. So everyone knows that we are not doing well. We all discuss it and say that the wrath of God will break over our heads, that we will suffer hardships and wars, and that we will not know where to hide. We know all this, yet our lives do not change. If we had no understanding, someone might say that we did not realize it.

We discuss the fact that something is wrong, and what is wrong is neither the sun nor the moon; it is man. Everything follows its proper course except man. Man misuses his freedom. God made him free and respects his freedom, but man misuses it. Once an atheist stood at the podium and said, “If God exists, I give Him three minutes to come and wipe me out.” The three minutes passed, and God did not annihilate him, destroy him, or strike him down. He then had the audacity to continue: “You see? If God existed, He would have harmed me, since you claim that He exists.”

“You say that He is almighty, and this, and that, and everything else.” An elderly woman asked to speak. “May I answer?” she said. “Of course you may.” So she went up and stood at the podium so that everyone else could hear her through the microphone. “If you had a child,” she asked him, “and he disobeyed you, would you kill him?” “No,” he replied. “If he insulted you, would you kill him?” “No.” “Then how could this all-good God kill you, His own child? What would you want from your child? Would you not want repentance? Would you not want him to ask forgiveness?” “Yes.” “Thank you. That is all I wanted to say. That is why God did not destroy you.”

I pray that you will come to your senses. If we manage to acquire a house, an apartment, a plot of land, a little money, some savings, and so forth, people consider that intelligence. They say, “He knows what he is doing. He understands life. He deserves to live. He is a clever man.” Whether he has any relationship with Christ or with the Church, whether he blasphemes, commits fornication or adultery, has children or refuses to have them, steals, or dishonors others—none of this is even discussed. They say that he knows how to live. He bought a car and a color television, and this and that and everything else. People applaud him and call him fortunate.

He even congratulates himself: “If only there were more people like me!” Yet he is someone to weep over, someone for whom there should be penthos, mourning for sin—someone for whom funeral wheat should be prepared. What we call good, admirable, and worthy of applause is not so in God’s eyes. The upright, wise, and intelligent person is the one who prepares for death. We are going toward death. Where else are we going—toward earthly life? No, we are going toward death. A person who does not prepare to die will nevertheless die one day, whether he wants to or not, and sadly his life will have been a failure. It would have been better if he had never passed through this world. And so, although today there are so many achievements, so much knowledge, and so much cleverness,

so much education, there are also so many atrocities. You see a mother, they say, set upon her own child to tear it to pieces, even paying the doctor to dispose of it. A wild beast does not do that. Does it? Today we will not even step on an ant. We know how to behave and have learned so many refined manners, yet at the same time we remain lions. A cat does not do this; a dog does not do it. Try to take a kitten from its mother, and she will tear you apart. Try to take a chick from a hen, and she will rush at you to peck out your eyes. Yet the educated person does this, the intellectual does this—the person who will not step on a cockroach and is frightened of a little mouse does this. He is savage. Why? Because there is a beast within him. Do not look at what a person is outwardly. Look at what he is inwardly and at the energy working within him.

How many cold-blooded murders take place today, how many mutilations, how many frauds, thefts, and robberies! And who commits them? Not simply the educated person, but the deformed person—deformed by his so-called education. One man, a lawyer, stabbed his girlfriend thirty-eight times and threw her body away at Arkadokampos. Was he some kind of wildcat? A young university student threw his girlfriend out of a window. What good is his education to me? What good is it that he is a lawyer? What good is it that another was a doctor, another a midwife, or another a student, if they did not have Christ within them? These were the results. Look every day and see where this man who reached the moon is heading—the man whom his fellow human beings applaud and admire.

This is what man has become today. Before long, we will no longer be able to go out safely, just as people cannot do abroad. Abroad, people are already indoors before sunset. They cannot go out. A gentleman from here once traveled there. He had the telephone number of a woman he knew, and when he arrived in New York he called her from the airport. It was still daytime, with about an hour of sunlight remaining. He told her where he was staying and asked her to come and collect him by car. She said, “Please stay at the hotel. I will come for you tomorrow at eight. We cannot go out now. We simply do not go outside.” Little by little, this will happen here as well, and we will live to see it.

Man is in danger from man. What kind of man is endangered by another man? The man who does not have Christ. Christ is the One who sets things in order. He is the One who gives man his true worth and teaches him the worth of his fellow human being. It is impossible for a true Christian to do evil. It is impossible for him to steal, dishonor another, use violence, cause harm, lie, swear falsely, slander, or envy. Such a person simply cannot do these things. Saint Paul says—and those of you who read will have encountered it—“But if Christ is in you, the body is dead because of sin, but the spirit is life because of righteousness.” We are called Christians, but we do not possess Christianity. We bear the name Christian, but we are not Christians.

Is our life Christian? We have a fine title. Imagine, for example, a dry cleaner called “The Swan.” You go there and receive dirty clothes. You call yourself “The Swan”—white, clean, purer than a dove—yet the goods you give me are filthy. That is what we are like. It is the same with us. Someone was called a Christian, yet in his life he was a thief. Another was called a Christian, yet in her life she was a criminal. What are we, then? Once again the words come to our minds and our lips: “How long shall I bear with you?” How long will God endure us? If only the whole world would repent in time. But will it? From what I read and hear, I certainly believe that God is not in haste.

A thousand years for God are as one day. “For a thousand years in Your sight, O Lord, are like yesterday when it is past,” and one day is also as a thousand years. Consequently, since Christ came, was crucified for us, died, was buried, rose in the Resurrection, and was taken up in the Ascension, only two days have passed. Two thousand years are two days for God. God is waiting for us. But will we make good use of His long-suffering and goodness? That is the question. Although He made us free, He respects us and does not coerce our freedom. But we too must be willing. That is why a Father of the Church says, “He who created you without you will not redeem you without you,” insofar as this depends upon our consent.

That is, the One who created you without asking you cannot save you without asking you. Man must desire it. God waits for us one year, then two, then five; He waits for us even a hundred years. Yet, the way we are going, even if they put us in chains, we would always remain the same. We do not improve at all. Doctors keep charts on which they observe a child’s progress in relation to an illness, age, height, and weight.

They see when the child is progressing, when he remains stationary, and when he is falling behind; then, as scientists, they act accordingly to help him. Do we keep any such chart for our own lives? Do we make any progress, so that the added time given to us through God’s long-suffering and goodness is not wasted? For most of us, it is wasted. We are like horses tied to a mulberry tree, stamping their feet and tearing up the soil without taking a single step. You may find many Christians moving backward, but it is hard to find them moving forward. Those who advance in the Christian life can be counted on one hand. Few have grasped the meaning of it. Few have shown the spiritual resolve to labor for their salvation. So I say that although there are millions of Christians today, I do not know how many are being saved. Some years ago, someone saw Saint Nektarios of Aegina, who said that

souls are going down to Hades like falling snow. They keep going, while scarcely one soul can be found going to Paradise. At one monastery, an angel likewise said, “For sixty-five years I have not taken a soul from this monastery to Paradise.” My dear people, if you visit the cities and provinces now, you will later see a great number of bodies being exhumed without having decomposed. “It is the medicines,” people say. Who says this? It is estrangement from God, a curse, sin—sin that remains bound. In one cemetery there is an enormous number of them; the world is full of bodies that have not decomposed, and everyone attributes them to

medicines. Others claim that the soil is unsuitable. How is it suitable for the person buried beside yours, yet unsuitable only for your own relative? How is it suitable for the one next to him, the one above him, the one beside him, and the one over here, but not for the one in the middle? God is just. Though He is long-suffering, He does not forget. And if we refuse to make good use of God’s long-suffering and goodness—which, according to Saint Paul, leads us to metanoia, to repentance—what then? He says, “Do you not know that the goodness of God leads you to repentance?” Do you not understand this? Some say that God does not exist. Others say that God has no power. They say this because they see the criminal committing crimes and still walking about freely.

They see the wicked woman committing a crime against her own child, yet continuing to walk about, eat, sustain herself, sin, and do all the rest. But the reason is not that God does not exist or that God has no power. No. He both exists and has power, but God is long-suffering. God is long-suffering. The Greek word is a compound expression: He keeps His anger far off. He postpones judgment, postpones cutting short our lives, postpones Hell, and gives man time to repent and confess. Slowly or quickly, God is not in haste; God waits. Five thousand five hundred years passed before Christ came into the world, from the time He created Adam and Eve and that sin was committed. He could have done it within ten days

or within a month. Instead, He waited five and a half thousand years for the necessary conditions to be prepared so that Christ might come into the world. This long-suffering of God should make us afraid, because we do not know when His judgment will break forth or where it will strike. I remember something from my own experience when I was in Albania during the war. I confess that I was not afraid when the Italian artillery and the mortars were firing. I was afraid, and could not close my eyes, when there was deathly silence at the front. I did not know where the attack would come from. Would they strike us from behind, from the rear, from the side? Where would they strike us? Nothing happened, yet I could not close my eyes at all. For entire months, whenever the front was silent, fear would not let me sleep.

When they were firing and we were firing toward the east, we knew that the danger was coming from that direction. There we would face it; there we would make our stand. In the same way, this long-suffering, this stillness—the fact that God does not punish us although we deserve punishment—should make us afraid, or rather move us to make good use of His long-suffering. Do you know how many things we have never confessed? Certainly, if we pray sincerely and say, “My Christ, bring up from the hidden depths, from the past, from forgetfulness and oblivion, everything I have done that makes it difficult for me to enter Your Kingdom,” many things will be revealed and brought to the surface. We have never asked Him to help us cleanse the things of the past.

A few days ago, I confessed a sin from thirty-five years ago, which I had committed thirty-five years earlier, and God brought it back to my mind. Whatever sin is not confessed here will be found there. Sins do not expire. Do not listen to people who say that they do good works. Such people are foolish. If salvation were a matter of good works, why did Christ have to be crucified? Could He not have sent an angel to strike from above and say, “Gentlemen, do good works, and come, so that I may place you in My Kingdom”? Was it necessary for Him to be crucified? Was it necessary for Him to descend into the depths of Hades? Was it necessary for Him to rise again and say, “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven; if you retain the sins of any, they are retained”? There would have been no reason for any of this.

And so, He is the Creator.

He is the Redeemer, He is the Savior, and He is the One who ordained, in this sense, how the sins of human beings are to be blotted out. Sins do not expire. They do not rust, decay, grow old, or disappear miraculously. That simply does not happen. Every one of them will remain written in black and white in the hands of Satan, and one day he will present them. If a person knew that every time he sins—whether in word, deed, or thought—three witnesses record it, he would tremble. He would truly tremble. Three record it; therefore, for the sin to be erased, all three must strike it from their record.

For those who do not know, I will tell you who records it: Satan, our guardian angel, and our conscience. When a person sins, all three record it. When a person does something good, two record it. Out of malice, Satan does not record the good; he does not want it. Two record it: the conscience and the angel. In the old church, when they painted the icons above, beside the Beautiful Gate, among the other scenes—the Vine, the Mystical Supper, and so forth—they depicted a hand writing, an eye seeing, and an ear hearing. These belong to God, who sees everything, hears everything, and records everything. If Satan...

...is commanded to remind us of particular incidents, we will shudder. For us, those things have been put away in storage, and we do not even want to discuss them, because when we remember them, we blush. Have you wronged someone? What does it matter if the years have passed, if a notary came and erased the record, if the matter was forgotten, or if those whom you owed, wronged, or robbed have died? You still owe what you owe. The justice of God will seize you in the morning and place you in the dock. There will be no excuse—not the passage of time, nor the circumstances. “But you know, I suffered losses too.” Then let the loss be yours. The other person must not bear the loss if you wish to be saved. Since you lost what was yours, you cannot simply tell him...

...to lose what was his as well. If you are a true Christian, you will make every effort to settle your account with him, whoever he may be and however long ago your dealings with him took place, whether those dealings were dishonest or innocent, if you wish to be free of condemnation under the justice of God. Otherwise, there is no path to salvation. And yet there are people who call themselves Christians and make offerings. Often you see great acts of charity bearing their names, icons bearing their names, and even monasteries and churches bearing their names—but these were paid for with what they obtained through injustice and theft. The money belonged to someone else; it did not come from their own honest labor. We must wake up. We are very clever about many things. We must also become wise concerning the salvation of our souls.

This morning, when I was speaking here in the Church, I said that people in the world excuse themselves by claiming that they have no time. Yet we will gladly set out early in the morning when an opportunity arises. If someone tells you, “Come to Aidipsos,” you will gladly go. If you fall ill and develop cancer, you will find the time and means to travel to Paris, London, or even to the ends of the earth. You will go; of course you will go, and it is good that you should. I am not some poor wretch who wishes illness upon us—may it never be! But if we do become ill, we will find the time. So we have time to become ill, time to seek treatment, and time to die; but we have no time for metanoia, for repentance, and Holy Confession. The truth is: I do not want to. I do not want to. What has brought us together here is a double-edged sword. We could use this time...

...in which we are tending to our bodily needs for the benefit of our souls as well. God gives us these opportunities, often so that we may hear things to which we had never paid attention. It comes from the love and providence of God that He creates circumstances we had not considered, in order to remind us, so that some may advance and others may at least begin. Both things happen. There are people who are already making progress; let them advance still further, because perfection is found in martyrdom, as we say. Christianity does not consist merely in saying, “I do not eat on Friday, I do not eat oil on Wednesday, and therefore I am a Christian.” That is not Christianity.

A person must sacrifice himself in an entirely different way, even to the point of martyrdom. Of course, we are not counted worthy of martyrdom, and for that very reason God does not grant us martyrdom. If a Muslim came here today and said to us, “The Qur’an or the Gospel?” we would say, “The Qur’an.” We do not possess the inner strength to resist as our Fathers and heroes resisted. What strength they had! Christ takes pity on us and protects us, in this sense, from reaching such a difficult trial and losing our souls. Our souls are so weak and cheaply sold. This too belongs to the providence of God. But we have never thought of these things in this way or viewed them from this perspective. And so, although there are millions of Christians today, Christianity itself is absent. There is no Christian life. A Christian does not even know how to make the sign of the Cross. If you wish, sit one day near the entrance where the people come in, and see whether they make the sign of the Cross.

They do not even make the sign of the Cross. Satan prevents them from doing so, because a properly made sign of the Cross burns Satan. Some vague motion in the air, some shapeless gesture made along the way, does not trouble Satan. Remember: a seal has authority and power only when it is firmly impressed and can be read. The sign of the Cross must be made properly, at the right points from one side to the other. You do not need to make many signs of the Cross—make just one. If Satan is standing here and preventing you from making three, then make one. Raise your hand: I am a Christian. I confess the Theotokos, and I believe in the Holy Trinity, which is without beginning. The Head is without beginning and has no parents. One Person of the Three came into the womb of the Most Holy Theotokos and took flesh from her.

So, as I was saying, we do not make the sign of the Cross. And let us not even begin to speak of the rest of Christianity. Church attendance? No. We attend only on special occasions. If I am going to see a play, I will arrive at the beginning. If I am invited to a meal, I will arrive at the beginning. I will not come after everyone else has eaten, when they are clearing away the plates and gathering up the cutlery. I do everything properly except when it comes to the Church. The third bell has rung—but what was wrong with the second? Was the first bell not meant for you? Is Matins not for you? Is Vespers not for you? Then for whom are they? Are they only for the priests? Are these services not offered for us? How, then, can a person who makes not even the smallest effort to deepen and improve his life of faith...

...expect to enter the Kingdom of Heaven? We would be terrified if we could truly grasp what is required for us to enter the Kingdom of Heaven. For everything, we say, “I do not think that matters. There is no harm in this. God is good. Christ is love.” Who told you that God is evil? Who told you that Christ is not love? But tell me this as well: who told you that Christ is not also justice? There, we will have to answer for all these things. He who is love is also justice. Christ has two feet; Christ is not lame. Is He only love, soothing and tending to your weaknesses and mine, while justice is left aside? His blood cries out for vindication. How...

...could the blood of Abel, which Cain shed, reach Heaven, while the blood of Christ is shed in vain? Impossible! We are utterly foolish. So if these words, which God is granting us to speak at this hour, find any response in your hearts, do not set them aside. Do not cast them away. Tomorrow does not belong to us. I have been speaking now for thirty-five minutes. Multiply that by sixty or seventy beats, depending on how many times each person’s heart beats per minute. Let us see: three times seven is twenty-one, five times seven is thirty-five...

My heart has beaten roughly two thousand two hundred and fifty times. Take your pulse and ask it why it is beating, and it will answer: “I am walking. I am not merely beating; I am walking.” Those tick-tocks you hear are footsteps. “Stop! Where are you going?” “I am taking you to your resting place. I am taking you to your grave.” “Stop! Do not go that way!” And it may take you there an hour sooner, merely for trying to stop it. Has anyone ever thought of this? Tell me, who is not walking toward his grave? An astronaut? Who is exempt? Tell me. A wise man? Solomon? A ruler? Hitler? Who? Napoleon the Great? Who?

Tick-tock, tick-tock—it carries us toward the grave. Tell me, then: how many more steps remain before you reach your grave, and how many remain for me? What if only ten remain? Why could I not lose my breath this very moment and collapse to the ground? Does anyone owe me life? Is anyone indebted to me or to you? Who could owe you that? Where, then, is our philosophy? Where is human cleverness? Where is it? Woe on the Day of Judgment to the person who does not take care to make use of the goodness and long-suffering of God. Woe to him! God sent Apostles, He sent Prophets, He came Himself, and He continues to send Saints; yet we remain the same and even blaspheme Him, as though nothing were happening.

Here the words so often repeated during Holy Week are fitting, when we read the Gospel passages concerning the unrepentant Judas: “Glory to Your long-suffering, O Lord.” This long-suffering should make our knees give way beneath us. But we know neither what Hell is nor what Paradise is. Why? Because Satan conceals his existence. If a person met the devil face to face, he would never follow him. And if Christ showed us His Paradise, we would never again follow Satan or separate ourselves from Christ. But because the human person is free, God allows Satan to act; and God Himself waits in His own way, acts, and helps the person—if that person desires to be saved. For the human person must also contribute something to his salvation.

You who hear these words, and those who will hear them because this talk is being recorded and the tapes are carried to the ends of the inhabited world, will immediately have the thought rise within you: “What am I to do? How can this happen? I see that these things are true, but I cannot do it. I see it, I hear it, and the words you speak are sound arguments. But I lean the other way; I lean toward the flesh. I like fashion, I like the world, I am attracted to the woman next door or the man next door, and I like the easy way of making money. I like these things. How can I change, when I am evil within? How can it happen?” This is the central question. It is not a simple saying that can be explained in two minutes. It could require a series of thirty lessons to show how human nature can be changed.

I will tell you something briefly. You see Christians coming to the Church. If you ask one of them, “Why do you go to the Church?” he answers, “I respect God, so I go to the Church. I believe in God, so I go to the Church. I love God, so I go to the Church.” Are you serious when you say these things? Are you telling the truth? “Should I not go to the Church?” You are lying. I see you when the priest comes out and says, “With the fear of God, faith, and love, draw near,” and you do not approach. Therefore, you have neither the fear of God, nor faith, nor love. So outside the Church you speak falsely. Is that not true? Am I lying? We may see a thousand people in the Church, yet only two or three babies are brought forward. Sometimes a mother who has killed her other children brings one child to receive Holy Communion; or the grandmother brings the child because the mother does not come to the Church at all.

This man or woman does not approach, even though he or she came to the Church and lit a candle. “He lit a candle,” someone says. Why? What does the candle you lit say? Tell me, what does it say? Do you know? The candle says: “Just as this little candle gives light and is useful to those around it, so through my life I too am a light and a help to others. I will melt away completely, and nothing of me will remain upon Your altar.” Is this true of us? Are we the light of the world? Or do others learn many evil things from us and commit sins that are not even spoken of in the world?

We are meant to be a light to others. We are meant to melt away and sacrifice ourselves for Christianity. We offer our life, our knowledge, and everything we possess so that knowledge of the faith may spread. Is our home light or darkness? Is our life as a whole light or darkness? And know this: the world has had its fill of words. It wants life; it wants an example, and it watches how you live. Do you do the things you say? Do you put your words into action? Do you live the things you remind others about? Simply saying, “I came and lit a candle in the Church,” does not make me a Christian. Since I have touched upon it, the candle contains a whole teaching, so let me explain it more fully.

There at the candle counter is a coffin, and inside that coffin are candles. Is there not a coffin there with candles inside it? Those candles are us, who were once dead. Each person who comes takes himself, as it were, carries himself over to the candle stand, and fixes himself upon it—right here. And what is the candle stand? The Father, the Son, and the Holy Spirit. The Son once came into the world and became man. He is Christ. And again, below: the Father, the Son, and the Holy Spirit. I fix myself upon it and say, “I who was once dead am now alive, because Christ has brought me to life. And just as Christ was light in the world—‘I have come as light into the world’—so I too am light in the world.”

It is a whole confession of faith. It is not simply a matter of paying a drachma, checking the price, and lighting a candle. What does God gain from that, if what the burning candles signify is not woven into my life? The beehives belong to Christ—even though many candles today are not wax at all, but various kinds of fat. But let us suppose they are Christ’s own candles. He is not moved by that. You take what is Mine and place it here; or you bring Me oil. That is not what I seek. Or you bring cement and bricks and build Me a house, so that I will not be cold or hot. These things are Mine already. I want what is yours. And what does man produce? What is man’s own product? Sins. Nothing else—sins. For whatever good he may do has foreign admixtures within it: calculation,

self-interest, personal advantage, and many other things. It cannot stand before the justice of God. Man’s pure and genuine product is his sins, and that is what God asks him to give. I do not know whether you have ever heard how Saint Hilarion the Great once reached Jerusalem and went into the cave to venerate the holy place. There he fell to his knees and began to cry out: “My Christ, what can I offer You in return for what You have done for me? What do I have to give You? Tell me, and I will give it.” Then he heard a voice from the sanctuary screen saying, “Hilarion, give Me your sins. I want nothing else. What could you give Me? Will you bring Me oil from My own olive trees? Will you bring Me wax from

My own beehives, as I said before? What can you bring Me? This is why I came into the world: I came for the sins of the world, and there is joy in heaven over one sinner who repents. What greater joy could there be? What will you give Me—money? Will you hang your garments upon that icon, while refusing to hang your sins there before Me? Will you bring Me a crown of thorns on Great Friday? What good is that if you do not make a crown of your sins and bring them to Me in Holy Confession? You give Me joy when you give Me your sins, when you give Me your weaknesses, when you give Me your passions. Then I rejoice; then heaven rejoices.” And you see, a person can offer everything. He can even become a sacrifice, yet he will not give up his sins. He finds a thousand and one arguments to justify remaining in sin, claiming that everyone around him is unworthy.

He alone imagines himself worthy, while the others are supposedly unfit to hear and absolve his sins. Many times this inconsistent person even receives Holy Communion from the hands of the very priest he condemns as unfit to hear his confession. He considers the priest fit to give him Holy Communion, so that he himself may receive without having confessed. These things are absurd. But let me return to the subject. The tenth plague of Pharaoh is described in the twelfth chapter of Exodus. This is a whole lesson in itself, and, if God permits, I will complete it for you one evening. For now, however, I want to take one part of it and apply it to what we are discussing: why is it that man cannot truly become human, despite all his

education, despite his knowledge, despite science, despite everything? He remains a beast; inwardly, he remains a beast. Education without a life in Christ can make a person more dangerous. Such education can cut both ways; it can truly become a double-edged sword. Woe to you if you fall into the hands of an educated man who uses his knowledge for evil. So let me give you an example that fits our subject exactly. The tenth plague of Pharaoh was this: one night an angel of the Lord would pass through Egypt and slay every firstborn of the Egyptians, from the firstborn child to the firstborn animal, so that

the Egyptians would be mourning their dead that day, giving the Hebrews the opportunity to depart. Pharaoh had self-serving reasons for refusing to let the Israelite people go, for they numbered about three million. About six hundred thousand of them were workers, and for economic, self-interested reasons he would not release them. Various hardships were sent upon the Egyptians—the plagues, as we call them—but they did not repent. Pharaoh remained hard-hearted, and so came this tenth plague. But the angel said to Moses, “Tell your people to take a lamb on the tenth of Nisan, the tenth of March.

The lamb must be without blemish. It must not be lame or blind. It must be the best of the flock. You shall keep this lamb until the fourteenth day of the month—five days: the tenth, eleventh, twelfth, thirteenth, and fourteenth. On the fifth day, the fourteenth, in the afternoon before sunset, you shall slaughter it.” He said, “You shall collect its blood in a basin, and with that blood you shall mark the doors of the house where you are staying: the lintel above and the two doorposts, as a type of the Holy Trinity—the Father, the Son, and the Holy Spirit. For tonight an angel will pass through to destroy the firstborn of the Egyptians, and wherever he finds the blood of the lamb, he will not enter. And take careful note of this as well:

You shall not eat this lamb boiled, nor shall you eat it raw or prepared in any other way. You shall eat it roasted with fire, roasted whole upon a spit. This is where our own custom comes from: at Pascha we roast lambs. You shall not cut off its head or its feet, nor remove its entrails. The lamb must remain whole. You shall wash the entrails and the rest, place the whole lamb upon the spit, and roast it. You must be dressed and ready, with your loins girded, your sandals on your feet, a staff in your hand,

and your traveling bag with you. You shall eat it in haste, without breaking it. You shall eat the flesh and leave the skeleton intact. You shall also have bitter herbs and the other prescribed things. Now, all this was a type of Christ. That lamb was a type of Christ, and that blood was a type of the blood of Christ. Indeed, the text itself says so. Those of you who have the Old Testament will find it in Exodus, chapter twelve, verse eleven: “It is the Lord’s Passover.” This is Pascha. The word Pascha was written for the first time in 1430 BC. Pascha did not begin when Christ came. Pascha is a Hebrew word,

meaning exodus, passage, or passing over. That is Pascha—the Passover of Christ, the Passover of the Lord. And, as I said, this was written 1,430 years before Christ. Now let us consider how this was actually done. Take a lamb today and roast it. How would you roast it? Here, six hundred thousand families were going to roast lambs. Could they all go to a blacksmith and order iron spits? They would have gone out among the trees—to a cypress, a fir, or some other tree—and cut a length of wood, like the makeshift spits we ourselves make. They would fasten another piece of wood across the back end so that they could turn it, thus making a spit. So take a spit like that: a wooden shaft with a crosspiece at the back.

If you hold it upright, what do you see? You see a cross. Take that spit, drive it into the lamb’s head, and pass it through the body until it reaches the feet. Then fasten the lamb to that wooden spit and stretch out its two front legs. What do you see? Christ crucified.

The entrails remain inside, the head remains, and the feet remain. Why? Do you know what this was meant to signify? In the generations to come, man would eat this Lamb of God, of whom that earlier lamb was a type. He would eat Him when receiving Holy Communion—not merely “body and blood of Christ,” as certain inattentive clergymen among us say, but “the body and the blood of Christ.” “The servant of God Demetrios receives the body and the blood of Jesus Christ, for the remission of sins and eternal life.” Not simply “body and blood,” but “the body and the blood of Christ.” When a person receives Holy Communion, he receives the whole Christ.

This remains true even if the Pearl—the consecrated portion—is infinitesimally small, so small that within the holy spoon one might sometimes need a magnifying glass to see it. Nevertheless, the whole Christ is there: His head, His feet, and His inward parts. For when a person receives Christ in Holy Communion, he receives the nous of Christ, the spiritual intellect of Christ; he receives the compassionate heart of Christ; he receives the feet of Christ. And when a person is filled with the nous of Christ and the compassion of Christ, and when his feet and hands are guided and blessed by Christ, he cannot remain a beast, as man is today. That is the reason. And as long as you see the Holy Chalice come out through the Holy Doors covered, return covered, and the people do not approach, expect humanity to become an even greater jungle.

Christ alone can tame man, ennoble him, make him truly human, teach him to offer himself for others, and make him a genuine Christian. Do you know what the word Christian means? A Christian is one who places himself at the service of another. A Christian who does not place himself, his wallet, his knowledge, his strength, and his whole being at the service of another—even at the service of his enemy—cannot be called a Christian. He is not a Christian, and therefore he should not bear the name. This, then, my beloved, is what is lacking today: as I told you, man does not commune with Christ so that he may become a true Christian. In the Old Testament, in Psalm 33,

the Church has taken this Psalm and appointed it to be read at the end of the Liturgies of the Presanctified Gifts celebrated during Great Lent. One of its verses says, “Taste and see that the Lord is good.” The Greek word is chrēstos, “good,” spelled with an eta, not Christos with an iota: “the Lord is good.” Do you know what all the doors, doorframes, and other fittings in Solomon’s Temple were made from in the Old Testament? Olive wood. Olive wood. And all the oil lamps burned olive oil. They did not burn electricity, as is now the custom among young mothers and young homemakers who have driven Christ out of the home. The olive oil teaches us the goodness and long-suffering of God.

Mercy, mercy—that is what the oil teaches: goodness, love, kindness, favor, and long-suffering. That is its meaning. For precisely this reason, as I have said here on another occasion, no oil lamp burns at the great chandelier called the Polyeleos. Oil burns here, oil burns there, oil burns everywhere, but there no lamp is found. Why is there no oil lamp here at the throne? Is it because they cannot afford a little oil, or because our Christ is not there? He is there just as He is here. Then why? Because there is no mercy there. There is judgment. And at the Judgment there is no mercy. The time for mercy has ended. Judgment is without mercy. This is meant to remind us that if you are not reconciled here,

“Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us”; if you do not receive Holy Communion here “for the remission of sins and eternal life,” you will come there one day—and woe to you when you do. That is the reason. Pray, my beloved, that the Holy Chalice may be uncovered. Pray, my beloved, that receiving Holy Communion may become a daily reality, so that human nature may be changed. Otherwise, it will simply become a jungle, a world ruled by the law of the jungle, despite education, despite knowledge, despite all the so-called progress of man. Day by day, man will become a beast. That is what I had to say this evening, as a first offering now that we have come together. God willing, we shall continue tomorrow evening.

Να υποθέσω ότι κι εσείς θα συμφωνείτε μαζί μου ότι σήμερα, σαν άνθρωποι, δεν πηγαίνουμε καλά. Τώρα, ποιος λόγος είναι αυτός που δεν πηγαίνουμε καλά; Λίγο-πολύ όλοι το ξέρουν. Όμως εξακολουθούμε να ακολουθούμε τον δρόμο τον στραβό. Τώρα, για ποιο λόγο; Εγώ θέλω να πιστεύω η αμαρτία μας είναι αυτή η οποία μας, κατά κάποιον τρόπο, αποκοιμίζει και συνεχίζουμε να κάνουμε τη ζωή αυτή θα είναι οι ενδεδειγμένοι, ένα ότι τους συμφέροντός μας ήρθαμε στον κόσμο αυτόν. Ξέρετε τι είναι να θέλεις να πας προς Ανατολάς και να βαδίζεις προς δυσμάς; Και να σου λένε ότι, ξέρεις, δεν είναι εδώ ο δρόμος που πηγαίνεις. Δεν πειράζει, στην αντίθετη φορά να πας. Σε ευχαριστώ πάρα πολύ που μου υπενθύμισες, που μου υπέδειξες, συνεχίζεις στη συνέχεια τον δρόμο. Αυτό είναι αδιανόητο. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να το καταλάβει, αν είναι λιγάκι λογικός. Και εν τούτοις έτσι εξακολουθούμε να συνεχίζουμε. Τώρα, όπως ξέρετε, όλα έχουν τέρμα, όλα έχουν όρια. Πότε

η υπομονή του Θεού θα εξαντληθεί, αυτό δεν το ξέρω εγώ. Διότι θα πρέπει να γνωρίζει ο άνθρωπος ότι, αν κάθε ένα εκατομμύριο χρόνια πέφτει μια σταλαγματιά μέσα σε ένα ποτήρι, κάποτε αυτό το ποτήρι θα γεμίσει. Θυμόσαστε μια φορά τι είπε ο Χριστός μας εδώ στη γη; «Έως πότε ανέξομαι υμών;» Έως πότε, λέει, θα σας υποφέρω; Αυτό τούτο γίνεται σήμερα. Δεν μπορεί να πει ο άνθρωπος ότι δεν ξέρει. Απαγορεύεται σήμερα να πει «δεν ξέρει». Σήμερα έφτασε στο φεγγάρι και δεν μπορεί να λέει ότι δεν ξέρει ότι αυτό είναι κακό και το άλλο είναι καλό. Λέω, μια γάτα, όταν κάνει μια ζημιά στο σπίτι και δει τη νοικοκυρά να έρχεται, φεύγει. Διότι αντιλαμβάνεται πως θα φάει ξύλο.

Βλέπει, φίλε μου, τη μασιά κάτω, τη λεγόμενη, και τη βλέπει και φεύγει η γάτα. Γιατί ξέρει ότι έφαγε τα ψάρια. Και δεν ξέρω εγώ ποιο είναι κακό; Και δεν ξέρει ο άλλος ποιο είναι κακό; Και δεν ξέρει η μάνα που σκοτώνει τα παιδιά της ότι είναι κακό; Και δεν ξέρω που δεν νηστεύω Τετάρτη και Παρασκευή ότι είναι κακό; Δεν τα ξέρω αυτά τα πράγματα; Πώς δεν τα ξέρω; Και εν τούτοις εξακολουθώ να πηγαίνω τον δρόμο. Είναι λοιπόν, λέγω, γνωστό σε όλους ότι δεν πάμε καλά και όλοι μας το συζητούν αυτό το πράγμα και λοιπά, ότι η οργή του Θεού θα ξεσπάσει στο κεφάλι μας, ότι θα έχουμε δεινά, ότι θα έχουμε πολέμους, ότι δεν θα ξέρουμε πού να κρυφτούμε. Όλα αυτά τα ξέρουμε και η ζωή μας δεν αλλάζει. Να μην είχαμε τη νόηση, να πει κανείς ότι δεν το αντιλαμβανόμεθα.

Το συζητούμε ότι κάτι δεν πάει καλά, και αυτό που δεν πάει καλά δεν είναι ο ήλιος ούτε η σελήνη· είναι ο άνθρωπος. Όλα πάνε σωστά πλην του ανθρώπου. Ο άνθρωπος κάνει κακή χρήση της ελευθερίας. Ο Θεός τον έκαμε ελεύθερον και του σέβεται την ελευθερία, και ο άνθρωπος κάνει κακή χρήση της ελευθερίας. Κάποτε είχε βγει ένας άθεος στην έδρα και έλεγε: «Αν υπάρχει Θεός, τον περιμένω σε τρία λεπτά να έρθει να με εξαλείψει». Και πέρασαν τα τρία λεπτά και ο Θεός δεν τον εξολόθρευσε, δεν τον κατέστρεψε, δεν τον εξουθένωσε. Είχε το θράσος να συνεχίσει και να πει ότι «είδατε; Αν υπήρχε Θεός, θα μου έκανε κακό, εφόσον λέτε εσείς ότι υπάρχει».

«Είναι παντοδύναμος, κι είναι, κι είναι, κι είναι». Εζήτησε μια γιαγιά τον λόγο. «Μου επιτρέπετε», λέει, «να απαντήσω;» «Πώς δεν σου επιτρέπεται;» Πηγαίνει λοιπόν και ανεβαίνει στη θέση του επάνω, για να ακούνε από το μικρόφωνο και οι άλλοι. «Εσύ», του λέγει, «αν είχες ένα παιδί και σου έκανε παρακοή, θα το σκότωνες;» Λέγει: «Όχι». «Αν σε έβριζε, θα το σκότωνες;» «Όχι». «Αυτός ο Πανάγαθος Θεός πώς ήταν δυνατόν εσένα, το παιδί του, να σε σκοτώσει; Τι θα ήθελες εσύ από το παιδί σου; Δεν θα ήθελες τη μετάνοια; Δεν θα ήθελες τη συγγνώμη;» «Ναι». «Ευχαριστώ, αυτό ήθελα. Αυτός γι’ αυτό δεν σε εξόντωσε».

Εύχομαι να βάλεις μυαλό. Αν κατορθώσουμε να αποκτήσουμε κάποια στέγη, κάποιο διαμέρισμα, κάποιο οικόπεδο, λίγα χρήματα, μια αποταμίευση κ.λπ., αυτό θεωρείται εξυπνάδα στον άνθρωπο. Αυτός ξέρει, αυτός γνωρίζει, αυτός αξίζει να ζήσει, αυτός είναι έξυπνος άνθρωπος. Τώρα, αν έχει σχέση με τον Χριστό αυτός, αν έχει σχέση με την Εκκλησία αυτός, αν είναι βλάσφημος, αν είναι πόρνος, αν είναι μοιχός, αν κάνει παιδιά ή όχι και λοιπά, αν κλέβει, αν ατιμάζει, αυτό δεν είναι συζητήσιμο. Αυτός ξέρει να ζει. Και αυτοκίνητο πήρε, και έγχρωμη πήρε τηλεόραση, και, και, και. Αυτός χειροκροτείται, μακαρίζεται από τον άνθρωπο.

Αυτός ο ίδιος μακαρίζει τον εαυτόν του: «Μακάρι να ’σαν κι άλλοι σαν κι εμένα». Και εν τούτοις είναι για κλάματα, είναι για πένθος, είναι για κόλλυβα μαύρα. Αυτό που λέμε εμείς καλό, ωραίο, χειροκροτούμενο, από τον Θεό δεν είναι, διότι σωστός, σοφός, έξυπνος είναι εκείνος ο οποίος ετοιμάζεται για τον θάνατο. Μα για θάνατο πάμε. Για πού πάμε; Για ζωή; Για θάνατο πάμε. Και ο άνθρωπος που δεν ετοιμάζεται να πεθάνει θα αποθάνει, δυστυχώς, μια μέρα, είτε το θέλει είτε όχι, και θα είναι αποτυχημένος. Καλύτερα να μην είχε περάσει τον κόσμο τούτο. Εγώ λοιπόν, παρότι υπάρχουν σήμερα τόσες επιτεύξεις, τόσες γνώσεις, τόση εξυπνάδα,

μόρφωση, υπάρχουν όμως και τόσες θηριωδίες. Βλέπεις μια μάνα, λέει, πέφτει επάνω στο παιδί της να το κατακρεουργήσει και να πληρώνει και τον γιατρό για να το πετάξει. Δεν το κάνει το θηρίο αυτό. Το κάνει; Σήμερα που δεν πατούμε το μερμήγκι, που ξέρουμε να συμπεριφερόμεθα, που μάθαμε τόσους τρόπους, δεν παύουμε να είμεθα λιοντάρια όμως ταυτόχρονα. Αυτό δεν το κάνει η γάτα, δεν το κάνει ο σκύλος. Πήγαινε να του πάρεις ένα γατάκι, θα σε σκίσει. Πήγαινε να πάρεις από μια κλώσα ένα κλωσσόπουλο, θα ταχτεί επάνω σου να σου βγάλει τα μάτια. Το κάνει ο μορφωμένος, το κάνει ο διανοούμενος, το κάνει αυτός που δεν πατάει την κατσαρίδα, που φοβάται το ποντικάκι· το κάνει αυτό το πράγμα. Άγριος. Γιατί; Γιατί είναι θηρίο μέσα. Μην κοιτάτε εξωτερικώς ποιος είναι ο άνθρωπος· εσωτερικώς ποιος είναι ο άνθρωπος, πώς είναι η ενέργεια.

Πόσοι φόνοι εν ψυχρώ δεν γίνονται σήμερα, πόσα κατακρεουργήματα δεν γίνονται σήμερα, πόσες απάτες, πόσες κλοπές, πόσες ληστείες δεν γίνονται σήμερα. Από ποιον; Όχι απλώς από τον μορφωμένο, από τον παραμορφωμένο. Ο άλλος, ο δικηγόρος, 38 μαχαιριές της έδωσε της φιλενάδας του και την πέταξε στον Αρκαδόκαμπο. Λέτε, ήτο κάποια γάτα; Ο νεαρός ο φοιτητής τη φιλενάδα του την πέταξε απ’ το παράθυρο έξω. Τι να τον κάνω κι αν είναι μορφωμένος; Τι να τον κάνω κι αν είναι δικηγόρος; Τι να τον κάνω τον άλλο κι αν ήταν γιατρός; Τι να την κάνω την άλλη αν ήταν μαμή; Τι να την κάνω την άλλη αν ήταν φοιτήτρια, που δεν είχε Χριστό μέσα της; Αυτά είχαν ως αποτέλεσμα. Και κοιτάξτε καθημερινώς να δείτε προς τα πού βαδίζει ο άνθρωπος αυτός που προσεληνώθηκε,

χειροκροτείται και θαυμάζεται από τους συνανθρώπους. Αυτός ο άνθρωπος, που έχει καταντήσει σήμερα, σε λίγο καιρό δεν θα μπορούμε να κυκλοφορήσουμε έξω, όπως δεν μπορούμε να κυκλοφορήσουμε στο εξωτερικό. Στο εξωτερικό, πριν δύσει ο ήλιος, είναι μέσα. Δεν μπορούμε να κυκλοφορήσουμε εκεί πέρα. Πήγε ένας κύριος από εδώ εκεί. Είχε ένα τηλέφωνο μιας γνωστής του και, όταν βγήκε στη Νέα Υόρκη, τηλεφώνησε στο αεροδρόμιο. Ήταν ημέρα ακόμη, ήταν μια ώρα ήλιος. Πού μένει, και να πάει με το αυτοκίνητο να τον πάρει. Λέει: «Σας παρακαλώ, κοιτάξτε να μείνετε στο ξενοδοχείο. Αύριο στις οκτώ θα έρθω να σας πάρω. Δεν μπορούμε να κυκλοφορήσουμε εμείς τώρα, δεν κυκλοφορούμε έξω». Αυτό θα συμβεί σιγά σιγά και σ’ εμάς εδώ και θα το ζήσουμε αυτό το πράγμα.

Κινδυνεύει ο άνθρωπος από τον άνθρωπο. Ποιος άνθρωπος κινδυνεύει από τον άνθρωπο; Ο μη έχων Χριστόν. Ο Χριστός είναι εκείνος που τακτοποιεί τα πράγματα. Είναι εκείνος ο οποίος δίνει την αξία του ανθρώπου και την αξία του συνανθρώπου. Και είναι αδύνατον ο άνθρωπος ο χριστιανός να κάνει κακό. Είναι αδύνατον να κλέψει, είναι αδύνατον να ατιμάσει, είναι αδύνατον να χειροδικήσει, είναι αδύνατον να βλάψει, είναι αδύνατον να ψευσθεί, είναι αδύνατον να ψευδορκήσει, είναι αδύνατον να κατηγορήσει, είναι αδύνατον να ζηλέψει. Αδυνατεί ο άνθρωπος. Ο Παύλος λέγει, όσοι διαβάζετε θα το έχετε συναντήσει: «Ει δε Χριστός εν υμίν, το μεν σώμα νεκρόν δια την αμαρτίαν, το δε πνεύμα ζωή δια δικαιοσύνην». Εμείς είμεθα χριστιανοί, χριστιανισμό δεν έχουμε. Λεγόμεθα χριστιανοί, δεν είμεθα χριστιανοί.

Η ζωή είναι χριστιανική; Έχουμε έναν ωραίο τίτλο. Λέει, για παράδειγμα, «Καθαριστήριον ο Κύκνος». Πας και παίρνεις βρώμικα ρούχα. Μας λες «ο Κύκνος», το λευκό, το καθαρό, υπέρ περιστερά. Εμπόρευμα όμως μου δίνεις βρώμικο. Αυτό είμεθα. Αυτό είναι και με εμάς. Γι’ αυτό ήταν χριστιανός και στη ζωή λωποδύτης. Αυτή ήταν χριστιανή και στη ζωή κακούργα. Τι είμαστε εμείς; Και έρχεται πάλι στον νου μας και στο στόμα: «Έως πότε ανέξομαι υμών;» Μέχρι πότε ο Θεός θα μας ανέχεται; Μακάρι όλος ο κόσμος να προλάβει. Θα προλάβει όμως; Πιστεύω βέβαια εγώ, από αυτά που διαβάζω και από αυτά που ακούω, ότι ο Θεός δεν βιάζεται.

Χίλια χρόνια για τον Θεό είναι μια μέρα. «Χίλια έτη εν οφθαλμοίς σου, Κύριε, ως ημέρα η εχθές», και μία μέρα όμως ως χίλια έτη. Κατά συνέπεια, από τότε που ήρθε ο Χριστός μας και σταυρώθηκε για μας και πέθανε, ετάφη και ανέστη και ανελήφθη, έχουν περάσει δύο μέρες. Δύο χιλιάδες χρόνια, δύο μέρες έχουν περάσει για τον Θεό. Μας περιμένει ο Θεός. Θα κάνουμε όμως εμείς καλή χρήση αυτής της μακροθυμίας και της χρηστότητός Του; Αυτό είναι το θέμα. Διότι, παρότι μας έκαμε ελευθέρους, μας σέβεται, δεν μας εκβιάζει σ’ αυτή την ελευθερία. Και πρέπει όμως και εμείς να θελήσουμε. Γι’ αυτό ένας πατήρ της Εκκλησίας λέγει: «Ο άνευ σου πλάσας σε, ου λυτρώσεταί σε άνευ σου», όσο βέβαια.

Λέει, που σε έφτιαξε χωρίς να σε ρωτήσει, δεν μπορεί να σε σώσει χωρίς να σε ρωτήσει. Πρέπει να το θέλει ο άνθρωπος. Και μας περιμένει ένα, και μας περιμένει δύο, και μας περιμένει πέντε, και εκατό χρόνια μας περιμένει. Αλλά εμείς, όπως το πάμε, και αλυσίδα να μας βάλουν, οι ίδιοι θα είμεθα πάντα. Δεν καλυτερεύουμε καθόλου. Στα ιατρεία έχουνε κάρτες και βλέπουν την πρόοδο του παιδιού μας γύρω από μια ασθένεια, γύρω από την ηλικία, γύρω από το ύψος του, γύρω από το βάρος του.

Βλέπουν πότε προχωρεί, πότε είναι στάσιμο ή πότε οπισθοχωρεί και, κατά αναλογία, εργάζονται σαν επιστήμονες να το βοηθήσουν. Εμείς έχουμε καμιά κάρτα τέτοια στη ζωή μας; Και εμείς έχουμε κάποια πρόοδο, ώστε ο χρόνος που προστίθεται από τη μακροθυμία και τη χρηστότητα του Θεού πηγαίνει χαλάλι ή δεν πηγαίνει; Στους περισσότερούς μας δεν πηγαίνει χαλάλι. Είμεθα σαν εκείνα τ’ άλογα που τα δένουν στη μουριά και χτυπάνε τα πόδια τους κάτω και κόβουν το χώμα, χωρίς κανένα βήμα. Πίσω μπορεί να βρεις πολλούς χριστιανούς να πηγαίνουν· μπροστά δύσκολα. Είναι μετρημένοι στα δάχτυλα αυτοί οι οποίοι προχωρούν χριστιανικά. Είναι λίγοι εκείνοι που έχουν πιάσει το νόημα, είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι έχουν φιλοτιμηθεί για να εργαστούνε, για να σωθούνε. Γι’ αυτό λέγω, παρότι εκατομμύρια χριστιανοί σήμερα, σωζόμενοι δεν ξέρω. Προ λίγων ετών είδε κάποιος τον Άγιο Νεκτάριο και είπε ότι

σαν το χιόνι που πέφτει, έτσι οι ψυχές πηγαίνουν για τον Άδη. Πάνε· αλλά μία ψυχή να βρεθεί να πάει για τον Παράδεισο. Σε ένα μοναστήρι επίσης ένας άγγελος είπε ότι «65 χρόνια έχω να πάρω ψυχή για τον Παράδεισο από αυτό το μοναστήρι». Κύριε, αν πάτε στις πόλεις τώρα και στις επαρχίες, θα δείτε ένα μεγάλο ποσοστό άλιωτα λείψανα να βγαίνουν εκ των υστέρων. «Φάρμακα», λέει. Ποιος τα λέει; Μακριά από τον Θεό, κατάρα, αμαρτία, δεμένη αμαρτία. Σε ένα νεκροταφείο υπάρχει ένας πολύ μεγάλος αριθμός, γεμάτος ο κόσμος από άλιωτα λείψανα, και όλοι τα αποδίδουν σε

φάρμακα. Άλλοι τα αποδίδουν ότι η γη δεν είναι καλή. Πώς για τον διπλανόν είναι καλή, μόνο για το δικό σου δεν είναι καλή; Για τον διπλανόν πώς είναι, για τον από πάνω πώς είναι, για τον δίπλα πώς είναι, για τον από εδώ πώς είναι και για τον μεσαίον δεν είναι; Είναι δίκαιος ο Θεός. Αδιαφόρως αν μακροθυμεί, όμως δεν ξεχνάει. Και εφόσον εμείς δεν θελήσουμε να κάνουμε καλή χρήση της μακροθυμίας αυτής και της χρηστότητος του Θεού, η οποία, κατά τον Παύλο, εις μετάνοιάν μας άγει. Έτσι λέει: «Ουκ έγνως ότι το χρηστόν του Θεού εις μετάνοιάν σε άγει;» Δεν το καταλαβαίνεις, λέει, αυτό το πράγμα; Ορισμένοι λένε ότι δεν υπάρχει Θεός. Άλλοι λένε ότι δεν δύναται ο Θεός. Και γι’ αυτό ακριβώς βλέπει τον κακούργο να κακουργεί και να κυκλοφορεί έξω.

Την κακούργα να κακουργεί επί του παιδιού της και να κυκλοφορεί έξω και να τρώει και να τρέφεται και να αμαρτάνει και να κάνει και λοιπά. Δεν είναι αυτός ο λόγος, ότι δεν υπάρχει Θεός ή ότι δεν μπορεί ο Θεός. Όχι. Και υπάρχει και δύναται, αλλά μακροθυμεί ο Θεός, μακροθυμεί ο Θεός. Είναι μια λέξη σύνθετος: μακράν τον θυμό. Αναβάλλει την κρίση, αναβάλλει το κόντεμα των ποδιών, αναβάλλει την κόλαση, αναβάλλει και δίδει περιθώρια να μετανοήσει ο άνθρωπος και να εξομολογηθεί. Σιγά, γρηγορότερα· δεν βιάζεται ο Θεός, περιμένει ο Θεός. 5.500 χρόνια πέρασαν μέχρι που να έρθει ο Χριστός στον κόσμο, από τότε που έκανε τον Αδάμ και την Εύα, από τότε που έγινε η αμαρτία εκείνη. Μπορούσε να το κάνει μέσα σε δέκα μέρες,

να το κάνει μέσα σε έναν μήνα. Σε πεντέμισι χιλιάδες χρόνια περίμενε να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις, ώστε να έρθει εις τον κόσμο. Αυτή η μακροθυμία του Θεού πρέπει να μας φοβίζει, διότι, λέγω, δεν ξέρουμε πότε θα ξεσπάσει και πού θα ξεσπάσει. Θυμούμαι ένα πρακτικό δικό μου, όταν ήμουν στην Αλβανία, στον πόλεμο. Ομολογώ ότι δεν φοβόμουνα όταν δούλευε το πυροβολικό το ιταλικό, όταν δούλευαν οι όλμοι. Φοβόμουνα, δεν μπορούσα να κλείσω μάτι, όταν ήταν νεκρική σιγή στο μέτωπο. Δεν ήξερα πού θα εκδηλωθούνε. Πίσω μας θα μας χτυπήσουνε, από πίσω θα μας χτυπήσουνε, από δίπλα θα μας χτυπήσουνε, πού θα μας χτυπήσουνε; Τίποτα. Δεν έκλεινε το μάτι καθόλου. Ο φόβος, όπως ήταν μήνες ολόκληροι, το μάτι δεν έκλεινε, εφόσον το μέτωπο δεν εκτυπούσε.

Και σ’ έριχναν αυτοί, ρίχναμε προς Ανατολάς και ξέραμε ότι από εδώ είναι. Εδώ θα αντιμετωπίσουμε, εδώ θα σταθούμε. Αυτή λοιπόν η μακροθυμία, η άπνοια, το ότι ο Θεός δεν μας τιμωρεί παρότι αξίζουμε, αυτό πρέπει μάλλον να μας φοβεί ή να θελήσουμε να κάνουμε καλή χρήση αυτής της μακροθυμίας. Ξέρετε πόσα πράγματα έχουμε ανεξομολόγητα; Βέβαια, αν προσευχηθούμε ειλικρινά και πούμε: «Χριστέ μου, βγάλε μου από την καταπακτή, βγάλε μου από το παρελθόν, βγάλε μου από τη λήθη, βγάλε μου από τη λησμονιά τι έχω κάνει που δυσκολεύει για να περάσω στη Βασιλεία Σου», πολλά πράγματα θα αποκαλυφθούν, πολλά πράγματα θα βγουν στην επιφάνεια. Εμείς δεν ζητήσαμε για να καθαρίσουμε πράγματα παλαιά.

Προ ημερών εξομολογήθηκα αμαρτία 35ετίας, την οποίαν είχα κάνει προ 35 ετών, και μου την έφερε στον νου μου. Όποια αμαρτία δεν εξομολογηθεί εδώ θα βρεθεί εκεί. Οι αμαρτίες δεν παραγράφονται. Μην ακούτε τους ανθρώπους που λένε ότι κάνουν καλά έργα. Είναι αστείοι οι άνθρωποι αυτοί. Αν ήταν υπόθεση καλών έργων, γιατί να σταυρωθεί ο Χριστός; Δεν μπορούσε να στείλει έναν άγγελο, να χτυπήσει από πάνω και να πει: «Κύριοι, κάντε καλά έργα και ελάτε να σας βάλω στη Βασιλεία μου»; Ήταν ανάγκη να σταυρωθεί; Ήταν ανάγκη να πάει μέχρις Άδου τα ταμεία; Ήταν ανάγκη να βγει επάνω και να πει: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον· αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς· αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται»; Δεν είχε κανέναν λόγο.

Λοιπόν, είναι ο Δημιουργός.

Ο Λυτρωτής, Αυτός ο Σωτήρ, Αυτός και νομοθέτησε, κατά αυτήν την έννοια, την εξάλειψη των αμαρτιών των ανθρώπων. Δεν παραγράφονται οι αμαρτίες, ούτε σκουριάζουν, ούτε σαπίζουν, ούτε παλιώνουν, ούτε εξαλείφονται θαυματουργικώ τω τρόπω. Δεν υπάρχει. Όλες θα είναι χαρτί και καλαμάρι στα χέρια του σατανά και θα τις παρουσιάσει μίαν ημέρα. Και αν ο άνθρωπος ήξερε ότι κάθε στιγμή που αμαρτάνει, είτε εν λόγω είτε εν έργω είτε εν διανοία, γράφουν τρεις, θα τρόμαζε, θα τρόμαζε. Τρεις γράφουν και, κατά συνέπεια, για να εξαλειφθεί η αμαρτία θέλει τρεις να ξεγράψουν.

Σ’ αυτούς που δεν ξέρουν, λέγω ότι γράφουν: ο σατανάς, ο άγγελός μας και η συνείδησή μας. Όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, γράφουν τρεις. Όταν ο άνθρωπος πράττει κάτι καλό, γράφουν δύο. Ο σατανάς το καλό δεν το γράφει από την κακία του, δεν το θέλει. Γράφουν δύο, η συνείδηση και ο άγγελος. Στην παλιά εκκλησία, όταν αγιογραφούσαν εδώ επάνω, δίπλα στην Ωραία Πύλη, μέσα στα άλλα που παρουσίαζε, την Άμπελο, τον Μυστικό Δείπνο κ.λπ., παρουσίαζε ένα χέρι να γράφει, ένα μάτι να βλέπει και ένα αυτί να ακούει. Είναι του Θεού, που τα πάντα βλέπει, τα πάντα ακούει, τα πάντα γράφει. Άμα ο σατανάς

διαταχθεί να μας υπενθυμίσει περιστατικά, θα φρίξουμε, τα οποία για μας έχουνε περάσει στην εφεδρεία και ούτε καν θέλουμε να τα συζητήσουμε, διότι μας υπενθυμίζουνε και κοκκινίζουμε. Έχεις αδικήσει κάπου, ε; Τι κι αν πέρασαν τα χρόνια, τι κι αν ήρθε συμβολαιογράφος και τα έσβησε, τι κι αν ξεχαστήκανε, τι κι αν πεθάνανε εκείνοι που τους χρωστάς, που τους είχες αδικήσει, που τους είχες κλέψει; Εσύ τα οφείλεις. Εσένα θα σε πιάσει η δικαιοσύνη του Θεού το πρωί και θα σε καθίσει στο σκαμνί. Καμιά δικαιολογία. Ούτε ο χρόνος ούτε τα περιστατικά. «Μα, ξέρεις, και εγώ τα έχασα». Εσύ να τα χάσεις. Εκείνος δεν πρέπει να τα χάσει, αν θέλεις να σωθείς. Τότε πες του, διότι εσύ τα έχασες,

να τα χάσει και αυτός. Αν είσαι χριστιανός σωστός, θα κοιτάξεις να τακτοποιήσεις τον λογαριασμό σου με αυτόν, οποιοσδήποτε κι αν είναι, οποτεδήποτε κι αν ήρθες μαζί του σε δοσοληψίες, είτε πονηρές είτε άκακες, αν θέλεις να είσαι έξω από τη δικαιοσύνη του Θεού. Διαφορετικά δεν υπάρχει τρόπος σωτηρίας. Και εν τούτοις υπάρχουν άνθρωποι, λεγόμενοι χριστιανοί, οι οποίοι προσφέρουν και πολλές φορές βλέπεις και πολλά ελέη στο όνομά τους, και βλέπεις και εικόνες στο όνομά τους, και βλέπεις και μοναστήρια και εκκλησίες στο όνομά τους, αλλά είναι από τα αδικημένα, είναι από τα κλεμμένα. Είναι από τον άλλον, δεν είναι από τον ιδρώτα του τον τίμιο. Είναι ανάγκη να ξυπνήσουμε. Είμεθα πολύ έξυπνοι για πολλά πράγματα. Πρέπει να γίνουμε έξυπνοι και για τη σωτηρία της ψυχής μας.

Έλεγα το πρωί που ομιλούσα εδώ στην εκκλησία, οι άνθρωποι στον κόσμο δικαιολογούνται ότι δεν έχουν χρόνο. Ευχαρίστως, λέω, πηγαίνουμε από το πρωί με ευκαιρία. Να έρθεις στην Αιδηψό, ευχαρίστως. Αν αρρωστήσεις και έχεις κάνα καρκίνο, θα έχεις την ευχέρεια να πας στο Παρίσι, να πας στο Λονδίνο, να πας δεν ξέρω πού, στην άκρη του κόσμου. Θα πάτε, βέβαια θα πάτε. Και καλό είναι να πας. Εγώ δεν είμαι ο κακομοίρης, μη γένοιτο να αρρωστήσουμε, αλλά αν αρρωστήσουμε θα βρούμε τον χρόνο. Ώστε έχουμε χρόνο να αρρωστήσουμε, έχουμε χρόνο να πάμε για τη θεραπεία και για να πεθάνουμε· χρόνο για να μετανοήσουμε και να εξομολογηθούμε δεν έχουμε. Δεν θέλω, δεν θέλω. Είναι δίκοπο μαχαίρι αυτό που μας συνδέει εμάς εδώ. Θα μπορούσαμε αυτόν τον χρόνο

με τη σωματική τακτοποίηση να τον εκμεταλλευόμεθα και υπέρ της ψυχής μας. Και μας δίνει αυτές τις ευκαιρίες ο Θεός και πολλές φορές να ακούσουμε πράγματα τα οποία δεν είχαμε προσέξει. Είναι της αγάπης του Θεού, είναι της προνοίας του Θεού να μας δημιουργήσει καταστάσεις που δεν είχαμε προσέξει, για να μας υπενθυμίσει, και οι μεν να προχωρήσουν ή να ξεκινήσουν. Διότι και τα δύο αυτά συμβαίνουν. Είναι άνθρωποι που προχωρούν, αυτοί να προχωρήσουν έτι μάλλον, διότι η τελειοποίηση είναι στο μαρτύριο, που λέμε. Δεν είναι εδώ, δεν τρώω την Παρασκευή, δεν τρώω Τετάρτη λάδι και είμαι χριστιανός. Δεν είναι αυτός ο χριστιανισμός.

Αλλιώς θυσιάζεται ο άνθρωπος μέχρι και μαρτυρίου ακόμα. Βέβαια εμείς δεν είμαστε άξιοι για μαρτύριο, γι' αυτό και ακριβώς δεν μας επιτρέπει μαρτύριο, διότι αν σήμερα ο Μωαμεθανός έρθει εδώ και μας πει «Κοράνι ή Ευαγγέλιο;», θα πούμε «Κοράνι» εμείς. Δεν έχουμε μέσα μας δύναμη να αντισταθούμε όπως αντιστάθηκαν οι πατέρες μας, οι ήρωές μας. Τι δύναμη αυτή! Και μας λυπάται ο Χριστός και μας φυλάει, κατά αυτή την έννοια, να μην φτάσουμε στη δύσκολη αυτή θέση, ώστε να χαθεί η ψυχή μας αυτή. Είναι δεκαναλάτη η ψυχή μας αυτή. Είναι μέσα και αυτά στην πρόνοια του Θεού. Αλλά δεν τα σκεφτήκαμε ποτέ κατά αυτή την έννοια. Ούτε τα βάλαμε ποτέ κατά αυτή την έννοια. Αν λοιπόν, λέγω, σήμερα υπάρχουν τόσα εκατομμύρια χριστιανοί, χριστιανισμός δεν υπάρχει. Ζωή χριστιανική δεν υπάρχει. Έναν σταυρό ο χριστιανός δεν ξέρει να τον κάνει. Αν θέλετε, καθίστε μια μέρα εκεί κάτω που μπαίνει ο κόσμος, να δείτε αν κάνει έναν σταυρό.

Δεν κάνει ούτε σταυρό. Του απαγορεύει ο σατανάς να κάνει σταυρό, διότι ένας σωστός σταυρός καίει τον σατανά. Κάποιο σχήμα εκεί αερικό, στον δρόμο, και σχεδίασμα, αυτό δεν τον πειράζει τον σατανά. Έχετε υπόψη σας, μια σφραγίδα έχει κύρος και δύναμη εάν είναι καλώς πατημένη και διαβάζεται. Ο Σταυρός πρέπει να είναι σωστός, συγκυρία, ένθεν και εκείθεν. Δε θέλει να κάνεις πολλούς, κανέναν, έναν. Αν ο σατανάς κάθεται εδώ και σου απαγορεύει να κάνεις τρεις, κάνε έναν. Ανάληψη. Είμαι χριστιανός, ο Θεοτόκος, και πιστεύω την Αγία Τριάδα, την Άναρχο. Κεφαλή είναι Άναρχος, δεν έχει γονείς. Ένα πρόσωπο από τα τρία ήρθε στην κοιλία της Παναγιάς, το οποίο παίρνει.

Σταυρό λοιπόν, λέγω, δεν κάνουμε. Αφήστε καλά τώρα τα του χριστιανισμού. Εκκλησιασμός; Όχι. Εποχιακός ο εκκλησιασμός. Εάν πρόκειται να δω ένα έργο, θα πάω από την αρχή του έργου. Εάν πρόκειται να προσκληθώ σε ένα τραπέζι, θα πάω από την αρχή. Δεν θα πάω όταν έχουν φάει οι άλλοι, ούτε όταν σηκώνουν τα πιάτα και μαζεύουν τα μαχαιροπίρουνα. Όλα τα κάνω σωστά πλην της εκκλησίας. Χτύπησε τρίτη καμπάνα· γιατί η δεύτερη σε πειράζει; Η πρώτη δεν είναι για εσένα; Ο όρθρος δεν είναι για εσένα; Ο εσπερινός δεν είναι για εσένα; Για ποιον είναι; Για τους ιερείς είναι; Δεν λέγονται για μας; Πώς είναι δυνατόν λοιπόν ένας άνθρωπος, ο οποίος ούτε καν κάνει μια μικρή προσπάθεια να καλυτερεύσει τα της πίστεώς του,

δυνατόν να περιμένει να γίνει η Βασιλεία των Ουρανών; Θα τρομάξουμε εάν μπορούσαμε να αφομοιώσουμε το τι χρειάζεται για να πάμε στη Βασιλεία των Ουρανών. Εμείς, το καθετί: «Δεν νομίζω αυτό, δεν πειράζει εκείνο, ο Θεός είναι καλός, ο Χριστός είναι αγάπη». Και ποιος σου είπε ότι είναι κακός ο Θεός και ποιος σου είπε ότι ο Χριστός δεν είναι αγάπη; Αλλά για πες μου, και ποιος σου είπε ότι ο Χριστός δεν είναι και δικαιοσύνη; Και εκεί θα τα συζητήσουμε. Αυτός που είναι αγάπη είναι και δικαιοσύνη. Ο Χριστός έχει δυο ποδάρια, δεν είναι κουτσός ο Χριστός. Είναι μόνο αγάπη να θάλπει και να περιθάλπει τις αδυναμίες τις δικές μου και τις δικές σου και να μείνει και δικαιοσύνη; Το αίμα του ζητάει εκδίκηση. Πώς

το αίμα του Άβελ, που έχυσε ο Κάιν, έφτασε στον ουρανό και το αίμα του Χριστού θα πάει χαμένο; Αν είναι δυνατόν! Είμαστε πολύ αστείοι. Γι' αυτό θέλω, εάν αυτά τα λόγια που επιτρέπει να μιλάμε ο Θεός αυτή την ώρα βρίσκουν κάποια απήχηση, μην τα αφήσετε στην άκρη, μην τα πετάξετε στην άκρη. Η αύριο δεν είναι δική μας. Ομιλώ αυτή την ώρα 35 λεπτά. Εάν πολλαπλασιάσουμε επί 60, επί 70 χτύπους, αναλόγως, που κάνει η καρδιά εκάστου ανθρώπου ανά λεπτό, ευχαριστώ. Τι θα βρει; 3-7-21, 5-7-35,

δύο χιλιάδες διακόσιους πενήντα κτύπους περίπου έκανε η καρδιά η δικιά μου. Πιάστε τον σφυγμό σας και ρωτήστε τον γιατί κτυπάει και θα σας πει ότι περπατώ, δεν κτυπώ, περπατώ. Αυτά τα τικ-τακ που ακούς είναι βαδίσματα. Σταμάτα! Και πού πας; Σε πάω στο κοιμητήρι σου, στο νεκροταφείο σου πάω. Σταμάτα, μην πηγαίνεις προς τα εκεί. Θα πας μια ώρα γρηγορότερα να μας σταματήσουν. Πώς σκέφτηκε ποτέ ο άνθρωπος; Πες μου, ποιος είναι εκείνος που δεν βαδίζει προς τον τάφο του; Αστροναύτης είναι; Ποιος είναι, πείτε μου; Σοφός είναι; Σολομών είναι; Τι είναι; Δυνάστης; Χίτλερ είναι; Τι είναι, πείτε μου; Μέγας Ναπολέων είναι; Τι είναι;

Τικ-τακ, τικ-τακ, μας πηγαίνει προς το κοιμητήρι. Και πες μου τώρα, πόσα βήματα θέλει ακόμη για να πας στο κοιμητήρι σου εσύ και πόσα θέλω εγώ; Και αν είναι δέκα μόνον ακόμη και τώρα γιατί δεν πέσω πάνω άπνους και σωριαστώ κάτω; Ή μου οφείλει κανένας ζωή; Μου χρωστάει κανείς ή σας χρωστάει εσάς; Ποιος θα σας χρωστάει; Πού είναι λοιπόν η φιλοσοφία; Πού είναι η εξυπνάδα του ανθρώπου; Πού είναι; Ο άνθρωπος λοιπόν ο οποίος δεν φροντίζει να αξιοποιήσει τη χρηστότητα και τη μακροθυμία του Θεού, αλίμονό του εν ημέρα Κρίσεως, αλίμονό του. Έστειλε Αποστόλους, έστειλε Προφήτες, ήρθε ο ίδιος, Αγίους ακόμη στέλνει, και εμείς εξακολουθούμε να είμαστε οι ίδιοι και να τον βλασφημούμε και από πάνω, σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Εδώ έχει θέση εκείνο που κατά κόρον λέγεται τη Μεγάλη Εβδομάδα, όταν διαβάζουμε εκείνα τα Ευαγγέλια που μιλάνε για τον Ιούδα τον αμετανόητο: «Δόξα τῇ μακροθυμίᾳ σου, Κύριε». Η μακροθυμία αυτή πρέπει να μας λύνει τα γόνατα. Αλλά ούτε τι είναι η κόλαση ξέρουμε, ούτε τι είναι ο Παράδεισος ξέρουμε. Γιατί; Διότι ο σατανάς κρύβει την ύπαρξή του. Εάν ο άνθρωπος πήγαινε τετ α τετ με τον διάβολο, ποτέ δεν θα τον ακολουθούσε. Και αν ο Χριστός μάς έδειχνε τον παράδεισό του, ποτέ δεν θα ακολουθούσε πάλι τον σατανά και δεν θα αποχωριζόταν τον Χριστό. Αλλά διότι είναι ελεύθερος ο άνθρωπος, αφήνει και τον σατανά να ενεργεί, και αυτός περιμένει με τον δικό του τρόπο και ενεργεί και βοηθάει τον άνθρωπο, αν θέλει να σωθεί. Γιατί πρέπει και ο άνθρωπος να βάλει κάτι για να σωθεί.

Εσείς που ακούτε αυτά τα λόγια, οι άλλοι που θα ακούσουν λόγω του ότι γράφεται η ομιλία αυτή, στα πέρατα της οικουμένης που μεταφέρονται οι κασέτες, θα πει, θα ανέβει αμέσως επάνω του: «Τι να κάνω; Πώς να γίνει; Έλα, τα βλέπω, είναι έτσι, μα δεν μπορώ να το κάνω. Τα βλέπω, τα ακούω, τα λόγια που λες είναι επιχειρήματα σωστά κλπ. Μα εγώ γέρνω προς τα εκεί, γέρνω προς τη σάρκα. Μου αρέσει και η μόδα, μου αρέσει και ο κόσμος, μου αρέσει και η γειτόνισσα, μου αρέσει και ο γείτονας, μου αρέσει και ο εύκολος τρόπος να οικονομήσω, μου αρέσει. Πώς είμαι κακός μέσα μου; Πώς θα γίνει;» Αυτό είναι το βασικό θέμα, που δεν είναι μια παροιμία που μπορεί να αναπτυχθεί μέσα σε δύο λεπτά. Μπορεί να αποτελέσει μια σειρά μαθημάτων από τριάντα μαθήματα, για να αποδείξει πώς θα αλλάξει η φύση του ανθρώπου.

Συνοπτικά θα σας πω κάτι. Βλέπετε χριστιανούς και έρχονται στην εκκλησία. Αν τον ρωτήσεις και του πεις «Γιατί πας στην εκκλησία;», «Σέβομαι τον Θεό και πάω στην εκκλησία, πιστεύω στον Θεό και πάω στην εκκλησία, αγαπώ τον Θεό και πάω στην εκκλησία». Σοβαρά τα λες αυτά τα πράγματα; Τα λες αλήθεια; «Δεν πρέπει να πάω στην εκκλησία;» Λες ψέματα. Γιατί εγώ σε βλέπω, όταν βγει ο παπάς εκεί πέρα και πει «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης», εσύ δεν προσέρχεσαι. Κατά συνέπεια ούτε φόβο Θεού έχεις, ούτε πίστη έχεις, ούτε αγάπη έχεις. Ψεύδεσαι λοιπόν έξω από την Εκκλησία. Ή δεν είναι αλήθεια; Λέω ψέματα; Βλέπουμε χίλιους στην εκκλησία, δύο-τρία μωρά, και τα φέρνει και η μάνα η οποία σκοτώνει τα υπόλοιπα και φέρνει να κοινωνήσει εκείνο, ή το φέρνει η γιαγιά, διότι η μάνα δεν έρχεται καθ' ολοκληρίαν στην εκκλησία.

Αυτός ή αυτή δεν προσέρχεται, παρότι ήρθε στην εκκλησία και άναψε κερί. «Άναψε κερί», λέει. Γιατί; Τι λέει το κερί που άναψες; Πες μου, τι λέει το κερί που άναψες; Ξέρεις τι λέει το κερί που άναψες; Το κερί που άναψες λέγει ότι, όπως αυτό το κεράκι φωτίζει στο περιβάλλον, ωφέλιμο στο περιβάλλον, έτσι κι εγώ με τη ζωή μου είμαι φωτεινός και χρήσιμος προς τους έξω. Θα λιώσω ολόκληρος και δεν θα μείνει τίποτα στον βωμό τον δικό σου. Είναι αλήθεια αυτά; Εμείς είμαστε φως του κόσμου; Ή παίρνουν πολλά πράγματα από εμάς; Άλλοι τα μαθαίνουν και κάνουν αμαρτίες που δεν συζητούνται στον κόσμο.

Φως προς τους έξω. Λιώνουμε, θυσιαζόμαστε για τον χριστιανισμό. Προσφέρουμε ζωή, γνώση, τα πάντα, για να επεκταθεί η γνώση σε αυτή. Το σπίτι μας είναι φως ή σκοτάδι; Η ζωή μας γενικά είναι φως ή σκοτάδι; Και, ό,τι ξέρετε, ο κόσμος χόρτασε από λόγια, θέλει ζωή, θέλει παράδειγμα και παρακολουθεί τη ζωή σου. Αυτά που λες τα κάνεις; Αυτά που λες τα πράττεις; Αυτά που υπενθυμίζεις εσύ τα ζεις; Δεν είναι λοιπόν «ήρθα και άναψα ένα κερί στην εκκλησία» και έπεται με αυτό ότι είμαι χριστιανός. Μια υπόθεση, ολόκληρη η υπόθεση του κεριού, μια και το έθιξα, να σας το διαπλατύνω.

Εκεί στο παγκάρι υπάρχει ένα φέρετρο και μέσα στο φέρετρο εκείνο είναι κεριά. Δεν είναι ένα φέρετρο μέσα εκεί και μέσα είναι κεριά; Τα κεριά είμαστε εμείς, που ποτέ ήμεθα νεκροί, και ο καθένας που έρχεται πάει και παίρνει τον εαυτό του και πάει εδώ στο μανουάλι και τον κολλάει επάνω εδώ. Εδώ. Τι είναι το μανουάλι; Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Ο Υιός κάποτε ήρθε στον κόσμο και έγινε άνθρωπος. Αυτός είναι ο Χριστός. Και πάλι Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα κάτω, και κολλάω εγώ εδώ επάνω και λέγω: «Τώρα που ήμουν ποτέ νεκρός, τώρα είμαι ζωντανός, διότι ο Χριστός με ζωντάνεψε. Και όπως ο Χριστός ήταν φως στον κόσμο, “φως ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον”, έτσι είμαι κι εγώ φως στον κόσμο».

Μια ολόκληρη ομολογία. Δεν είναι απλώς να δώσω τη δραχμή, να δω πόσο έχει το τιμολόγιο και να ανάψω ένα κερί. Τι γίνεται ο Θεός από αυτό, εάν ταυτόχρονα αυτά που υποδηλούν τα κεριά που ανάβουν δεν είναι συνυφασμένα με τη ζωή μου; Τα μελίσσια είναι του Χριστού, παρότι πολλά δεν είναι καθόλου κερί, είναι λίπη διάφορα. Αλλά παραδεχτούμε τα κεριά του Χριστού. Δεν συγκινείται απ' αυτό. Πήρες τα δικά μου και τα βάζεις εδώ ή πήρες, μου φέρεις λάδι. Δεν κάνω αυτά. Ή μου βάλεις τσιμέντα και τούβλα και έφτιαξες σπίτι να με βάλεις μέσα, μην κρυώσω ή μη ζεσταθώ. Δικά μου. Δικά σου θέλω. Τι παραγωγή έχει ο άνθρωπος; Τι παράγει ο άνθρωπος; Αμαρτίες. Τίποτα άλλο. Αμαρτίες. Διότι οποιοδήποτε καλό κι αν κάνει, έχει μέσα ξένες προσμίξεις, έχει υπολογισμό,

ιδιοτέλεια, έχει συμφέρον, έχει πολλά πράγματα. Δεν αντέχει στη δικαιοσύνη του Θεού. Η τελεία, η γνησία παραγωγή του ανθρώπου είναι αμαρτίες. Κι αυτό ζητά από τον άνθρωπο. Δεν ξέρω αν έχετε ακούσει ποτέ σας, κάποτε ο Ιλαρίων ο Μέγας έφτασε στα Ιεροσόλυμα και πήγε στο σπήλαιο για να προσκυνήσει. Εκεί έπεσε γονατιστός και άρχισε να φωνάζει και να λέει: «Χριστέ μου, τι να προσφέρω εγώ έναντι αυτού που έκαμες εσύ για μένα; Τι έχω εγώ να σου δώσω; Πες μου να το δώσω». Και ακούει και λέει μια φωνή από το τέμπλο και έλεγε: «Ιλαρίων, τις αμαρτίες σου να μου δώσεις. Δεν θέλω τίποτα άλλο. Τι να μου δώσεις; Μου φέρεις λάδι από τις ελιές μου; Να μου φέρεις κερί από

τα μελίσσια μου, όπως προείπα; Τι θα μου φέρεις εμένα; Εγώ ήρθα γι' αυτό στον κόσμο, στον κόσμο για τις αμαρτίες του κόσμου, και χαρά γίνεται στον ουρανό επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι. Τι λέει η χαρά η μεγάλη; Τι θα μου δώσεις εμένα, λεφτά και να μου κρεμάσεις τα ενδύματά σου στην εικόνα εκεί πέρα, εφόσον δεν μου κρεμάς τις αμαρτίες σου; Να μου φέρεις ακάνθινο στέφανο τη Μεγάλη Παρασκευή; Πώς, αν δεν κάνεις στεφάνι τις αμαρτίες σου, να μου τις φέρεις στην εξομολόγηση; Μια χαρά μου κάνεις όταν μου δώσεις τις αμαρτίες σου, όταν μου δώσεις τις αδυναμίες σου, όταν μου δώσεις τα πάθη σου. Τότε εγώ χαίρομαι, τότε χαίρεται ο ουρανός». Και βλέπετε, ο άνθρωπος όλα μπορεί να τα προσφέρει. Θυσία μπορεί να γίνει, αμαρτίες δεν δίδει, βρίσκοντας χίλιους δυο συλλογισμούς για να δικαιολογήσει την παραμονή του εις την αμαρτία, ότι δήθεν όλοι είναι ανάξιοι γύρω του.

Μόνο αυτός είναι ο άξιος, που δεν είναι ικανοί να κρατήσουν τις αμαρτίες αυτού. Και πολλές φορές φτάνει αυτός ο ανακόλουθος άνθρωπος στο σημείο να κοινωνήσει από τα χέρια αυτού που κατηγορεί, που λέγει ότι δεν είναι ικανός για την εξομολόγηση, εφόσον ταυτόχρονα τον βρίσκει ικανόν να του κάνει τη Θεία Κοινωνία, για να κοινωνήσει αυτός ανεξομολόγητος. Είναι αστεία αυτά τα πράγματα. Αλλά να επανέλθω. Λοιπόν, στο δωδέκατο κεφάλαιο της Εξόδου αναφέρεται η δεκάτη πληγή του Φαραώ. Είναι μάθημα ολόκληρο που, αν ένα βράδυ επιτρέψει ο Θεός, θα σας το ολοκληρώσω. Όμως τώρα θέλω να πάρω ένα μέρος από εκεί για να το βάλω εδώ που συζητούμε. Για ποιο λόγο ο άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει άνθρωπος, παρ' όλη

τη μόρφωση, παρά τη γνώση, παρά την επιστήμη, παρά, Παραμένει θηρίο, εσωτερικώς παραμένει θηρίο. Και οι πιο μορφωμένοι, οι οποίοι είναι μακριά από τον Χριστό, είναι περισσότερο επικίνδυνοι από τους άλλους ανθρώπους. Αυτοί κόβουνε από δύο μέρη, είναι αμφίστομος μάχαιρα πραγματικά. Αλίμονό σου αν πέσεις σε χέρια μορφωμένου και είναι άθεος και είναι μακριά από τον Χριστό. Να σας πω λοιπόν, να σας πω ένα παράδειγμα που πηγαίνει απόλυτα στο θέμα που συζητούμε. Η δεκάτη πληγή του Φαραώ ήταν ότι επρόκειτο ένα βράδυ να περάσει άγγελος Κυρίου μέσα στην Αίγυπτο, να σφάξει όλα τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, από ανθρώπου, από παιδίου μέχρι κτήνους. Ώστε

οι Αιγύπτιοι να είχαν κηδεία εκείνη την ημέρα, να δοθεί η ευκαιρία στους Εβραίους να φύγουν. Διότι ο Φαραώ είχε λόγους συμφεροντολογικούς να μην αφήνει τον ισραηλιτικό λαό, που ήταν τρία εκατομμύρια περίπου κόσμος. Αλλά 600.000 ήσαν εκείνοι οι οποίοι εργάζοντο και, για λόγους οικονομικούς, συμφεροντολογικούς, δεν τους άφηνε. Τους έβαλε διάφορα εκεί τότε δύσκολα, πληγές όπως λέμε, τους έριξε, αλλά αυτοί δεν μετενόησαν. Ο Φαραώ έτσι μάλλον σκληρός, και η δεκάτη πληγή του αυτή. Όμως ο άγγελος είπε στον Μωυσή: «Εσύ», του λέγει, «θα πεις στους δικούς σου να πάρουν ένα αρνί στις 10 του Νισάν, στις 10 Μαρτίου.

Το αρνί δεν θα έχει μώμο. Δεν θα είναι κουτσό, δεν θα είναι τυφλό. Θα είναι το καλύτερο από την προβατιά. Αυτό το αρνί θα το κρατήσετε μέχρι τη 14η του μηνός. Πέντε ημέρες. 10, 11, 12, 13, 14. Πέντε ημέρες. Την πέμπτη ημέρα, τη 14η, το απόγευμα, προ του δειλινού, θα το σφάξετε». Λέει: «Το αίμα του θα το πιάσετε σε μια λεκάνη και με το αίμα αυτό θα κτυπήσετε τις πόρτες του σπιτιού σας, εκεί που βρίσκεστε, το επάνω μέρος και τα άλλα δύο μέρη, εις τύπον της Αγίας Τριάδος, Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι απόψε θα περάσει άγγελος να εξολοθρεύσει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων και όπου βρει αίμα του αρνίου, εκεί δεν θα εισέλθει. Προσέξετε δε ακόμη.

Το αρνί αυτό δεν θα το φάτε βραστό, δεν θα το φάτε ωμό είτε κατά κάποιον άλλον τρόπο. Θα το φάτε οπτόν εν πυρί, ψητό, οβελία. Από τότε ο οβελίας υπάρχει και σε εμάς, του Πάσχα κάνουμε ψητά τα αρνιά. Δε θα του κόψεις το κεφάλι, δε θα του κόψεις τα πόδια, δε θα αφαιρέσεις τα εντόσθια. Ολόκληρο το αρνί. Θα πλύνεις τα εντόσθια και λοιπά και θα το βάλεις στο σουβλί και θα το σουβλίσεις. Θα φροντίσετε να είσαστε ντυμένοι, εζωσμένοι τας οσφύας σας, τα υποδήματα στα πόδια σας, ένα μπαστούνι στο χέρι,

ταγάρι. Θα φάτε βιαστικά από αυτό, χωρίς να το σπάσετε. Θα φάτε το ψαχνό, το βάζετε πάνω σε δυο διχάλες του σουβλιού, θα φάτε το ψαχνό και θα αφήσετε τον σκελετό. Θα έχετε πικρίδες και λοιπά άλλα ιδιαίτερα. Τώρα, αυτό ήταν συμβολικό του Χριστού. Ο αμνός εκείνος ήταν ο Χριστός και το αίμα εκείνο είναι ο Χριστός. Μάλιστα αυτό το λέγει εκεί. Όσοι έχετε Παλαιά Διαθήκη, θα το βρείτε στο 12ο κεφάλαιο της Εξόδου, στίχος 11: «Πάσχα Κυρίου». Αυτό Πάσχα. Πρώτη φορά, 1430 χρόνια π.Χ., γράφεται η λέξη Πάσχα. Πάσχα δεν είναι από τότε που ήρθε ο Χριστός. Πάσχα είναι εβραϊκή λέξη,

ερμηνεύεται έξοδος, που ερμηνεύεται διάβαση, που ερμηνεύεται πέρασμα. Αυτό είναι Πάσχα, λέει, Χριστού, Πάσχα Κυρίου. Γραμμένο 1430 χρόνια, το λέγω, προ Χριστού. Λοιπόν, ας έρθουμε στην πράξη. Πάρτε σήμερα ένα αρνί να το ψήσετε. Για να το ψήσεις, πώς θα το ψήσεις; Εδώ επρόκειτο να ψήσουνε 600.000 οικογένειες. Ήτανε δυνατόν να πάνε στον σιδερά και να παραγγείλουνε σούβλες σιδερένιες; Αυτοί όλοι θα βγήκανε στα δέντρα έξω, σε κάποιο κυπαρίσσι, σε κάποιο έλατο, σε κάποιο αυτό, και κόψανε εκεί πέρα ένα ξύλο από αυτά τα συνηθισμένα που φτιάχνουμε και εμείς πρόχειρα. Του βάλαν στο πίσω μέρος ένα άλλο ξύλο για να μπορούν να το γυρίζουνε και φτιάξανε μια σούβλα. Πάρε λοιπόν μια σούβλα τέτοια, μια ξύλινη σούβλα με ένα τέτοιο πράγμα στο πίσω μέρος.

Εσύ στο όρθιο τι θα ιδείς; Θα ιδείς έναν σταυρό. Πάρε αυτό το σουβλί και κάρφωσέ το στο κεφάλι του αρνιού και πέρασέ το μέσα, να πάει κάτω στα πόδια του, και πιάσε τώρα το αρνί προς αυτό το σουβλί, στο ξύλο, και άνοιξέ του τα δυο μπροστινά πόδια. Τι βλέπεις; Τον Χριστό Σταυρωμένο.

Εντόσθια μέσα, η κεφαλή ναι, τα πόδια ναι. Γιατί; Τι ήθελε να πει αυτό, ξέρετε; Ο άνθρωπος εις τας επερχομένας γενεάς θα τρώει αυτό το αρνί του Θεού, που τυπικό ήταν εκείνο τότε. Θα τρώει όταν κοινωνεί, όχι σώμα και αίμα Χριστού, που μας λένε ορισμένοι που δεν προσέχουν εκ των κληρικών μας· θα τρώει το σώμα και το αίμα του Χριστού. «Μεταλαμβάνει ο δούλος του Θεού Δημήτριος το σώμα και το αίμα του Ιησού Χριστού, εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον». Όχι σώμα και αίμα· το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ολόκληρον τον Χριστό κοινωνεί ο άνθρωπος όταν κοινωνεί.

Αδιαφόρως εάν αυτός ο Μαργαρίτης είναι ένα απειροελάχιστο, που πολλές φορές μέσα στην Αγία Λαβίδα ίσως χρειαστεί και φακός για να τον δεις πόσος είναι. Εν τούτοις, εκεί είναι ολόκληρος ο Χριστός, και η κεφαλή του και τα πόδια του και τα εντόσθιά του. Γιατί όταν κοινωνεί ο άνθρωπος τον Χριστό, κοινωνεί νουν Χριστού, κοινωνεί σπλάχνα Χριστού, κοινωνεί πόδας Χριστού. Και όταν ο άνθρωπος εμφορείται από νουν Χριστού, από σπλάχνα Χριστού, και οι πόδες του και οι χείρες του οδηγούνται ευλογημένες από τον Χριστό, δεν μπορεί να είναι θηρίο, όπως είναι σήμερα θηρίο. Αυτός είναι ο λόγος. Και όσον βλέπετε το Άγιο Ποτήριο και βγαίνει στην πύλη καλυμμένο και γυρίζει καλυμμένο και οι άνθρωποι δεν προσέρχονται, ακόμη να περιμένετε ότι θα γίνει ζούγκλα η ανθρωπότητα.

Ο μόνος που μπορεί να εξημερώσει τον άνθρωπο, να τον κάνει ευγενικό, να τον κάνει πραγματικά άνθρωπο, να προσφέρεται προς τον άλλον, να είναι πραγματικός χριστιανός. Γιατί χριστιανός ξέρετε πώς ερμηνεύεται; Χριστιανός ίσον... Τι θα πει ίσον, ξέρετε; Τίθεμαι στην υπηρεσία του άλλου. Ο χριστιανός που δεν θέτει τον εαυτό του στην υπηρεσία του άλλου, το πορτοφόλι του, τη γνώση του, τη δύναμή του, την οντότητά του, και σ' αυτόν τον εχθρό του ακόμη, δεν μπορεί να λέγεται χριστιανός. Δεν είναι χριστιανός και, κατά συνέπεια, δεν πρέπει να λέγεται και χριστιανός. Αυτό λοιπόν που λείπει, αγαπητοί μου, σήμερα είναι αυτό που σας είπα, ότι ο άνθρωπος δεν επικοινωνεί με τον Χριστό για να γίνει χριστιανός σωστός. Στην Παλαιά Διαθήκη, στον 33ο Ψαλμόν.

Ψαλμός, τον έχει ανασύρει η Εκκλησία και τον βάζει να διαβάζεται στο τέλος των Προηγιασμένων Λειτουργιών που κάνουμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Λέγει σε μια του στροφή: «Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος». Χρηστός, όχι με γιώτα, με ήτα το εκεί. Χρηστός, χρηστός ο Κύριος. Όλες οι πόρτες, όλα τα πρεβάζια και λοιπά στην Παλαιά Διαθήκη, στο ναό του Σολομώντος, ξέρετε από τι ήσαν; Από ελιά. Από ελιά. Και όλα τα καντήλια έκαιγαν λάδι. Δεν έκαιγαν ρεύμα, όπως συνηθίζεται των νέων μητέρων και των νέων οικοκυράδων που βγάλαν το Χριστό από το σπίτι. Τη χρηστότητα και τη μακροθυμία του Θεού.

Έλεος, έλεος. Πώς διδάσκει το λάδι. Χρηστότητα, την αγάπη, την καλοσύνη, την ευμένεια, τη μακροθυμία. Αυτό. Και γι' αυτό ακριβώς, για τον λόγο αυτόν, όπως έχω πει μια άλλη φορά από το μέρος αυτό, στον Πολυέλαιο εκεί δεν καίει καντήλι, δεν καίει λάδι. Εδώ καίει λάδι, εκεί καίει λάδι, στα πάντα καίει λάδι, εκεί δεν υπάρχει καντήλι. Γιατί δεν υπάρχει εδώ στο θρόνο καντήλι; Δεν έχουν να βάλουν λιγάκι λαδάκι ή δεν είναι ο Χριστός μας εκεί; Καθώς εδώ είναι, αλλά και η Ελλάδα. Γιατί; Διότι εκεί δεν υπάρχει έλεος. Εκεί είναι η κρίσις. Γιατί στην κρίσιν δεν υπάρχει έλεος. Μέχρι εδώ ήταν. Είναι ανέλεος η κρίση. Γι' αυτό ακριβώς, για να μας το υπενθυμίζει αυτό το πράγμα, ότι αν δεν συμβιβαστείς εδώ.

«Πρεσβείαις Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς». Αν εδώ δεν κοινωνήσεις, εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον, θα έρθεις εκεί μια μέρα, κι αλίμονό σου όταν θα έρθεις εκεί. Αυτός είναι ο λόγος. Δέεστε, αγαπητοί μου, να ξεσκεπαστεί το Άγιο Ποτήριο. Δέεστε, αγαπητοί μου, η Θεία Κοινωνία να γίνει καθημερινή, για να αλλάξει η φύσις του ανθρώπου. Διαφορετικά, πια απλώς ζούγκλα, εν κράτει ζούγκλας, παρά τη μόρφωση, παρά τη γνώση, παρά, παρά, παρά την πρόοδο τη λεγόμενη του ανθρώπου. Ο άνθρωπος καθημερινώς θα γίνεται θηρίο. Αυτά είχα να πω απόψε, σαν πρώτη δόση που βρεθήκαμε μαζί. Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε αύριο βράδυ.