Questions (Part 2)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Continuing from what was said yesterday, allow me to add the following questions, concerns, and objections, as we called them, which in one way or another require an answer and some clarification. Among them I find this question: “Mr. Panagopoulos, does magic really exist? And if there are people who practice magic, how can someone avoid it, and how can its effects be broken?” This too is a reasonable question, and I thought I should not overlook it. You will have heard people speaking about this even today. Many, of course, do not believe in it. They say, “I do not believe in magic.” But when you do not believe that the enemy exists, sooner or later he will trap you. It is good to believe that the enemy exists. If you say that you do not believe in magic, that means you do not believe in the Church. Do you have a church of your own? Do you know that the Church has exorcisms against magic? Are you aware of that? Have you ever read the life of Saint Cyprian, who was a master of sorcery? Have you read the exorcisms of Basil the Great and the divine John Chrysostom? At least we cannot accuse them as we accuse some priests today, claiming that they have reasons for collecting money.

At least we cannot accuse those saints of that. So if you reject the reality of magic, you are rejecting the Church, whose purpose is not to mislead people but to arm and protect them, because magic truly does exist. Yes. Now, how can someone avoid it? Ask Saint Justina. Saint Cyprian could not overcome her, and through her he himself became a saint and burned his books in the public square. He was no ordinary sorcerer who cast spells on married couples and homes, or bound the clouds so that they would not rain. He was a master of sorcery in the fullest sense of the word. And yet Saint Justina defeated him.

That was because she had a living relationship with Christ. A person who has such a relationship with Christ cannot be swallowed up by Satan. Magic has no hold over him. It takes hold of those who are unarmed. They believe only in theory; Christianity and Christ are written on their identity cards, but they do not receive the light within the Church. They receive it outside the Church and then leave to eat their Easter soup. Satan can get all such people into his hands and do them great harm, if there are wicked people around them who join forces with the evil one, the ancient evil one, Satan. Out of envy, jealousy, malice, or whatever else, they cause all kinds of harm to married couples, families, and newlyweds. Magic, then, does exist. And its bonds can be broken!

They can certainly be broken through the Church—certainly—but this requires some effort, and people are unwilling to make that effort. They prefer to go to a sorceress, pay her a little money, and be set free. But the sorceress may free the body while binding the soul. That is the issue. Satan is skillful and cunning. “Gladly,” he says, “I will make your body well, provided that you sign your soul over to me.” Therefore, never resort to a sorcerer or sorceress to break a spell. Go to the Church, which sets both body and soul free. As I said, it is easy to go elsewhere and in some fashion manage

to have the child, the daughter, or the married couple set free from Satan’s malice, because he withdraws. He does the same with people who have no authority from the Church but claim to remove the evil eye. They remove the evil eye from someone, but they cast an evil eye upon their own soul. What does Satan do? You go to such a woman, and she begins using holy objects and formulas; then Satan withdraws. At once you say, “Thank you, Mrs. Katina, thank you.” Go and see to the child yourself. Go to the Church and have the priest read the proper prayers. “But the priest is not there. Where can I find him at night?” Take a little oil from your vigil lamp. Take some blessed candles from the Most Holy Theotokos, which you should keep in your home as weapons against the devil.

Take the holy water—the Agiasmos—that you keep by your icons, sprinkle the child with it, and make the sign of the Cross over the child. The child will become well, and Satan will flee. There is no need to resort to magic in order to break the evil eye. Satan gains all these victories through human ignorance, of course. I do not want to believe that someone who knew exactly how Satan traps people in such circumstances would act in this way. No. The Church has prayers against the evil eye precisely for this reason. She acknowledges its reality. The devil causes the harm; then he withdraws from the body, seizes the soul, and leaves the body alone. The same thing happens with magic. And woe to those who are malicious enough to join forces with the devil and bind another person, even if that person was spiritually unarmed. Woe to the guilty person

if he does not repent. Even if he were to save the whole world, it would not be enough. And this requires no ordinary metanoia, but repentance “in dust and ashes,” as the Old Testament says—in dust and ashes. It is a great sin for someone to practice magic, to resort to a sorceress, to resort to the devil against a human being whom God sacrificed Himself to rescue from the devil. Yet another person binds him—binding a married couple, a young woman, a young man, animals, and so forth. Yes, Satan is free to exercise these powers, and he repeatedly does so against people who have no living, organic relationship with Christ and do not possess the power of Christ. That is precisely why we see the results we do. In Athens, in the capital itself, a large proportion of people are affected.

They are in this condition. Black magic is active and flourishing in Athens, especially in the outlying districts. So if you wish to escape the malice of the world and of Satan, make sure that you have a close relationship with Christ. Be people of the Church, people of metanoia, of confession, and of Holy Communion. Satan cannot harm a person who is in communion with Christ. For more information and details, read the life of Saint Cyprian. There you will see what magic is, what the devil does, how insidious magic is, and how a person can escape it. So yes, sir or madam—I do not know who asked the question—it does exist. Now I have another question before me.

Someone writes—I do not know whether it is a man or a woman: “I have nothing to do with the Church and the so-called Mysteries of the priests, fasting, and such things. I only try to live in agreement with my conscience. In other words, as long as my conscience is at peace, none of those other things concern me. I try not to harm anyone. I mind my own business and do as much good as I can. What use do I have for certain people who go to Church but are not decent human beings at all?” At first glance, the question seems reasonable, but its foundation is unsound. What is written here has no basis. The way of human salvation is not determined by

conscience, but by the Gospel. This is where we become confused. If you were going to be judged by your conscience, that would be another matter. But I know that we will not be judged by our conscience; we will be judged by the Gospel. I would also like to ask you: Do you have a conscience? The natural answer is, “What do you mean? Am I without a conscience?” No, that is not what I mean. You will answer that you do have a conscience. Then allow me to ask a second question: Is your conscience functioning? I too have a pancreas, but my pancreas does not function; I am diabetic. It does not produce insulin. I have a pancreas just as you do, but yours secretes insulin and keeps your blood sugar from rising. I too have a pancreas.

But it does not function. Just as my pancreas does not function and I need fasting, insulin, injections, and other forms of help, so many of us have a conscience, but often it does not function. The conscience can become so hardened that it can no longer detect these inner signals. Conscience by itself does not save. If it is healthy, however, it works and tells you that you must become a Christian in order to be saved. You possess this faculty, but often your conscience is not functioning. You know how many answers we give our conscience when it cries out and reproves us.

We immediately find an excuse. When a mother’s conscience cries out, “Bear children,” she answers it, “Are these times in which to have children?” When it cries out, “It is Wednesday, yet your table is spread like Easter,” she replies, “You should see what the priests eat, while we eat nothing”—another answer to the conscience. What is she really saying? “Be quiet!” She sounds the order for silence. You women may not know this, but we men knew it from the army. Every evening in the army, the bugle sounded lights-out so that we would sleep. Everyone does this to his conscience again and again, until eventually the conscience ceases to function. I will tell you an incident that shows what conscience is like and what has happened to many people in relation to what we are discussing now.

A man owned a place in the countryside, and such properties, as you know, are exposed to all kinds of dangers—to thieves and many other things. Late one night, after midnight, the proprietor closed his establishment and went there to sleep. But his dog kept barking and running around inside the fenced grounds, and it would not let him sleep. The man was tired, so he went out onto the balcony and shouted, “Be quiet!” Since its master had spoken, the dog withdrew, and the man went back to bed. But the dog soon began barking again and running to and fro. The man got up once more. “Be quiet!” he told it a second time. Again the dog withdrew. “Be quiet; the master is speaking.” Then, for a third time, the dog began barking and making a commotion. The man rose, took

his double-barreled shotgun, went out, fired at the dog, and killed it. Once he had killed the dog, it no longer barked. So he returned to bed and slept peacefully. “You have driven me out of my mind tonight,” he had said. “You will not let me sleep.” But when he went downstairs in the morning, he discovered that some scoundrels had cleaned the place out. The dog had seen strangers moving around and was barking to warn him: “Be careful; you are in danger.” The man killed the dog and slept peacefully, but awoke to find that he had been robbed. This is what happens to many of us who rely on our conscience. We will not be judged by our conscience; we will be judged by the Gospel. So the priests are not to blame, the bishops are not to blame, and the Mysteries are not to blame. God has left these things for us to use, if we wish, so that we may be saved. You do not want them?

You are free; go your way, and may it be well with you. But do not deceive yourself. Do not be deceived into trusting that, because your conscience tells you something, you are truly living according to conscience. I repeat: if people were going to be judged by conscience, then we would need no teaching or anything else. Everyone has a conscience and could simply consult it. Yet many people do consult their conscience, apparently for evil, because it does not reprove them at all. They commit the most dreadful crimes—in the home, in the marriage bed, in business, out in society, secretly, and elsewhere—and then sleep peacefully as though nothing had happened. A person’s conscience, therefore, is not a reliable measure of whether or not he will be saved.

As you know...

When we first enter into sin, our heart nearly leaps out of our chest from fear. Later, once we become accustomed to sin, it is our jaw that nearly comes loose from yawning. Conscience is not what can ultimately help or judge a person, telling him tomorrow whether to go right or left. You are mistaken, then. Make sure that you do what the Church says. Become a member of the Church and have a relationship with the Mysteries—not merely with the services, but with the Mysteries. If you are unbaptized, receive Baptism. If you have sinned after your Baptism, go to confession. Receive Holy Communion, so that you may have your ticket, the necessary conditions for entering the Kingdom of Heaven, because there is no salvation apart from this way. Let us continue. Another person writes: “We have suffered terrible setbacks, Mr. Panagopoulos. Our business has sustained heavy losses, and fines come from places we would never expect. I am very afraid that something even worse may happen.

I do not understand what this “something worse” could be. “What do you say? What do you advise us to do? We also have a child who is almost driving us mad.” I do not think this is the first person to face such things. Many people face them. But with the help of the evil one, we have become accustomed to blaming them on luck, on coincidence, or simply on the fact that such things happen in human life. These are what we will examine now. Yet nothing lies outside God’s foreknowledge or divine providence, and nothing happens that cannot benefit us. Everything has its purpose.

Indeed, when something comes upon us from a direction we never expected, remember that we should thank God for it all the more. Let me begin at the end, with the last thing this person wrote: “We also have a child who is almost driving us mad.” Some people say, “Oh, I have only one child, and I suffer so much. What would have become of me if I had more? How wisely God enlightened me not to have any others!” It is the Master Craftsman, the devil, who gives them such thoughts, so that they do not say, “If I had accepted all the children God gave me—two, three, or four—would I have these troubles now?”

He puts the thought that way, not in the way suggested by the Master Craftsman, who says:

“You brought this on yourself. What if you had more children? You have one and cannot cope. ‘I would have gone mad—what would have become of me if I had more?’ And who told you that you would have? Do you not know that you will answer for the children you would have had, even because of this one? And if you had avoided having any at all, you would still have to answer for that. God’s justice would catch up with you. Do you think you can escape? Where will you go? Where will you flee for safety? Can you arrange your life as though you were divine Providence? God loves you, but you do not love yourself. You have blood on your hands so that you may be left with nothing, and you do not know what it costs. You dispose of life so easily; you settle these matters so casually. So if I begin with the last thing he wrote—if only I could find the person who wrote this and have him before me—I would ask him: ‘Did God give you only one child, or did you permit yourself to have only one?’”

That is where we should begin the discussion, taking the issues one at a time. My dear friends, this case may be an exception. I am not God; I do not know the circumstances. The hidden things belong to the Lord, and I do not pry into them. But generally speaking, more often than not, we ourselves create these situations, and the good God permits us to experience their consequences. You know how it is: “Oh, I am in pain.” “Why are you in pain?” “My hand hurts.” “What happened to it?” “I burned it.” “You burned it? You put it in the fire and were not careful; that is why it hurts.” So there is a cause for your pain. The pain itself is not the root of the matter. You must go back and find the root cause of why you are hurting. If you had been careful, would you be in pain? You were not careful, so now you will hurt; now you must endure the consequences.

Make the sign of the Cross and pray that you do not lose your hand, that it does not have to be amputated. Make the sign of the Cross and pray that you do not lose your soul; endure the suffering here and now. Why did you bring this pain upon yourself? Through carelessness. Then there are the other things people say: “I was careful, but there was no way I could have prevented it.” Often they think it was mere chance. “Here I am suffering unjustly—what can one do? Unjust fines,” and so forth. I remember one occasion. One day I was waiting outside my house for a taxi. I was going somewhere in Athens, down toward Omonia Square. I live in Pangrati. A taxi came along. About fifteen metres farther down, a man I knew who ran the butcher’s, greengrocer’s, and grocery shop opposite my house was also waiting. His name was Antonis, and he motioned for the taxi to pick him up. I said to the driver, “If you wish, take him too.” The driver stopped and picked him up at the square, and we rode downtown together. He said to me, “Mr Panagopoulos, I have to go downtown.”

He continued, “You see, I have a court hearing—a hearing for a violation of market regulations. And let me tell you, this time it is unjust. If ever I have been taken to court unjustly, it is today.” Then he told me what had happened. Where he hung the meat, he had both a hindquarter and a forequarter. The hindquarter had one price and the forequarter another. At one point he removed the hook bearing the price tag and stuck it into the piece beside it so that he could cut some meat from the hindquarter. He went to weigh it, but meanwhile he had not removed the price tag from the hindquarter, which was no longer hanging there, and put it back in its proper place. A market inspector passed by and found two prices displayed. “Which of these two is the price?” the inspector asked, and then filed charges against him. Antonis said to me, “Was I trying to steal from him? Did he not see what had happened? Is that not unjust?”

“I am going to tell you something to console you,” I said. I could see that he was deeply troubled, so I told him this story: “I do not know whether you have ever read the account concerning Ephrem the Syrian.” If you have read that account, my dear friends, you will find the following rather extraordinary event. Once Ephrem went down to the city on some business. Before he could enter, however, the gates of Alexandria were closed, and so he remained outside the city wall. Where could the elder stay that night? We are speaking of Ephrem the Syrian, a holy man; this is no trifling matter. Outside the city lived a shepherd he knew, and Ephrem decided to go to the sheepfold of his friend.

The shepherd welcomed the elder and offered him what hospitality he could, and Ephrem spent the night there. Yet thieves came and stole many sheep and rams from that shepherd’s flock. In the morning, as you can imagine, the matter caused an uproar. The police were called—I do not know exactly how such things were handled there—and they dragged the elder away, claiming that he had staged the whole affair. They said he had deliberately gone there to keep the shepherd occupied that night while another band of his accomplices carried out the theft. So the elder, the man of God, was thrown into prison, though he had done nothing. When he entered, there were two other men inside. They saw this elderly man and asked, “How did you end up here?” “Leave it, my children,” he replied. “I am here unjustly, unjustly.” “Do you believe in God?” they asked him. “Of course I believe in God,” he said.

They began speaking bitterly to him: “There is no God, old man.” “Stop, children; do not say that. Listen to me.” “If God exists, why did He allow you to be brought here unjustly? We too have been imprisoned unjustly. We are embittered. We once believed as well, but now we do not.” The elder asked one of them, “Why do you say you are here unjustly? What are you accused of?” “I am accused of a murder I never committed,” he replied, “and this other man is also accused of a murder he never committed.” The thought that these two men also appeared to be suffering unjustly shook the elder. He thought, “Suppose I myself am convicted—but what of these other two?” So the elder resolved to remain awake in prayer. The others lay down to sleep that night, for they were accustomed to prison life. He bent his knee and said to the Lord, “I will not rise from this place.”

“Unless You tell me why I have come here and why these men are here unjustly, You must answer me.” As we say, he clung to the Lord’s feet and pressed Him insistently. After he had struggled for a long time in prayer, a tall, fair-haired man appeared and struck him on the back as he knelt. The elder turned and saw above him a man of surpassing beauty. “What are you doing here, elder?” the man asked. “I am praying, Saint of God,” he replied. “What are you praying about?” “I am asking the Lord to tell me why there is so much injustice in the world, why these men are here unjustly, and why I too am here unjustly.” “You are not here unjustly,” the man said. “Do not be scandalised.” “I am not here unjustly? Did I steal those animals?” “No,” he replied, “you did not steal them.”

“But you have some old debts,” he told him, “and now you are paying them.” “What have I done?” Ephrem asked, searching his memory. “Do you know what you are paying for through this imprisonment? When you were nine years old and playing with some other boys, a poor widow had tethered a young heifer nearby. You went and untied it. The heifer ran away, butchers caught it and slaughtered it, and that woman’s tears remain to this day and pursue you.” “But,” Ephrem replied, “I sold everything I had and gave it to the poor. Has the debt for that heifer still not been repaid?” “My good man, that heifer…” he said.

“What you gave away,” he told him, “you gave as alms. You still owe the other debt. You did not give that money in repayment; you gave it as charity. That debt remains. Do you want to hear about the other man as well? The first man was once swimming in a river with a friend. His friend slipped and fell into the current, crying out to him, ‘Run ahead and catch me farther down!’ But this man paid no attention, and his friend drowned. That too is murder, and now he is being brought to judgment for it. The other man had quarrelled with a livestock breeder in his village but could not strike him, so he took revenge by accusing the man’s daughter of immorality.”

“That young woman has remained unmarried to this day,” he told him. “In God’s sight, this is moral murder. Both men have been brought here for murder, whatever they may say about being innocent. Farewell.” The elder immediately ran over and shook their beds. “Get up! Get up!” he said. “All three of us are guilty. Did you do this or not?” he asked the first. “Were you at the river, and did you act as I have described?” Then he said to the other, “Sir, you accused that man’s daughter of immorality because you could not take revenge on him directly, since he was stronger than you. In God’s sight, that is moral murder. And I too did this thing when I was young and foolish. Kneel down,” he said, “and let us pray and offer metanoia—repentance—to God.” For the first time they came to themselves. As a result, three days later all three received a verdict of acquittal and were released. Then Mr Antonis said, “I should ask myself…”

“What about all the other things I have done in the past, when I was never caught? Do they simply count for nothing?” he said. “Pray for me, Mr Panagopoulos, that I may be tried only for today’s offence.” Do you grasp the point? I know this raises questions, but that is how matters stand. We demand justice and say, “I am in the right.” Yes, but at another time you were in the wrong, and you will have to pay for that. God is just, and He helps you settle your accounts here, as Paul says, so that you may not be found in debt there. Let us continue. The next question is this: “Mr Panagopoulos, I heard that we should not ask the saints to pray for us.” The person heard this on the radio. There is someone broadcasting here whom I do not know personally. “We should not appeal to the saints,” he says.

“We should appeal only to Christ, because if many people ask the saints at the same time—one person from here, another from there, all asking a saint or the Most Holy Theotokos at once,” he said by way of example, “how can they possibly attend to everyone?” It sounds like a logical argument: how can they be everywhere at once? And so people find themselves troubled by the question. You know, it is not only the heterodox who reject our saints, their holy relics, their intercessions, and so forth. Some of our own people also cannot grasp the matter. Such a person asks: “How many Most Holy Theotokoses are there? I cry, ‘My Most Holy Theotokos!’ from here, someone else cries, ‘My Most Holy Theotokos!’ from over there, and another does the same from somewhere else. To whom will the Most Holy Theotokos go first? After all, how many Most Holy Theotokoses are there?”

“My Saint Nicholas, whose feast we celebrate today, work your miracle! Saint Nicholas, help my child! Saint Nicholas, help my husband! Saint Nicholas, heal my stomach! Where is Saint Nicholas supposed to go?” These are not trivial questions, my dear friends. “Appeal to Christ, then,” he says. Yes, Christ is everywhere present. But can we also appeal to the saints? This is where people have difficulty. Yet we need not hesitate to appeal to the saints, even if five hundred or a thousand people call upon them at the very same hour. We can do so. This question has always concerned people. If you find a collection of questions and answers attributed to Athanasius the Great, you will see this very question posed: “How can this happen?” Do you know what the saint answered? I will give you the same answer, and I believe you will find it reasonable. Omnipresence belongs only to the Holy Trinity; it does not belong even to our Most Holy Theotokos.

Our Most Holy Theotokos exists within place and time, as do the angels, the demons, all spiritual beings, and all the saints. She is here and not there; or she is there and not here. She would have to leave me to go to someone else, and then leave that person to come to me, and so forth. Omnipresence belongs only to the Holy Trinity—the Father, the Son, and the Holy Spirit. What happens, then? While the Most Holy Theotokos is attending to one person and another person calls upon her, an angel of the Lord goes and serves in her place. Do you understand? The Lord sends an angel to act on her behalf. If you read the Life of Saint Nicholas, you will find Christ alerting Saint Nicholas, who was occupied with a shipwrecked sailor, that he must go and help certain other people. He had to hurry to the prison because others were calling upon him—men who had been unjustly condemned and were to be executed the next morning.

We see, then, that there is a centre—Christ—upon whom everyone depends. Let me give you a simple material example, so that perhaps we can move from it to the spiritual reality. Here before me I have a telephone with the number 100. Right beside it is another telephone with a different number, say 101. How can I make that other telephone ring? What do I do? I dial its number here. Do you know where the signal goes in order to activate the other telephone? It goes through the exchange. The exchange makes the connection. By dialling, I activate the exchange, and the exchange activates the other telephone so that someone can answer it. Otherwise, even if the two telephones are only a metre apart—or placed directly beside one another—nothing will happen. Everything passes through the exchange.

Christ is that centre. Everything passes through Christ. This is also why, many times, we receive no answer. However much I may try to move Saint Nicholas, if the matter reaches the Judge above and He examines each person’s record, He may say, “Stop. Nothing is to be done.” Then there is no answer at all: neither voice nor hearing. So things are not as some people describe them; they are entirely different. The Lord is the One who sends an angel to help people and who answers them as He sees fit. He still works miracles—He still works miracles. I do not know whether you grasp this, whether I have made it understandable. The Most Holy Theotokos may indeed be here, but if she is also called upon elsewhere, an angel of the Lord will go there on her behalf, fulfil her ministry, and respond as the Most Holy Theotokos would respond, according to whether the Lord approves or does not approve the request. This is the order of things; this is how it works.

This is how we should understand it, and we should never hesitate and say, “Saint Nicholas, are you free? May I call upon you? All right, I will wait. Saint Nicholas, should I first ask whether you are available?” You are appealing to your God through a saint of God, and all the saints depend upon Him. The answer will come accordingly—if God wills it, if it is right, and if it is for your benefit. That settles this question. Let us move on. I have spoken before about the next matter, and the talk is available on tape. But since someone has asked, I will say a little about it here as well, so that you may gain some understanding. “Mr Panagopoulos,” someone writes, “I do not blaspheme, but when I become angry at work or with my children at home, I often tell people to go to ‘the one outside’—the devil. Is that wrong?” As I said, I once gave an entire talk specifically about blasphemy.

I also addressed this particular case. It is something very cunningly devised by the master craftsman, the devil. And what is especially sad—forgive me, Fathers—is that even some spiritual fathers have not fully understood the matter. Among other questions in Holy Confession, they may ask, “My child, do you ever blaspheme?” They receive the answer, “No, Father, I do not blaspheme. Sometimes, when I lose my temper, I tell someone to go to ‘the one outside’”—just as this note says. “Very well, my child. Be careful; that is wrong, and you must stop doing it.” If the person had said that he blasphemed the Most Holy Theotokos, the priest might have imposed a canon—a rule of prayer—and perhaps barred him from Holy Communion for forty days or a month. If he had blasphemed Christ or the Precious Cross, the priest would have treated it seriously. But when the person says that he invokes ‘the one outside’ and curses someone by the devil, the priest imposes no canon; he merely corrects or counsels him.

Here is the truth of the matter. The person who blasphemes Christ, the Most Holy Theotokos, the Cross, the Holy Trinity, and so forth is a blasphemer: he blasphemes. But the person who sends someone else to the devil is not merely blaspheming—he is making a wish and consigning that person to the devil. He sends someone to him: his mother-in-law, his son, his wife, or her husband. He becomes an agent of the devil and sends people to him. I do not know whether you grasp the point. Such a person is not simply a blasphemer. The word “blasphemy” comes from the idea of harming someone’s good name—the good name of the Most Holy Theotokos, of Christ, and so forth.

I am not damaging the reputation of that master, that arch-craftsman. I am acting as his agent and sending people his way. I send him my workman, I send him my animal, I send him my cart—I send him everything. I am his representative; I am a devil, an agent of the devil, and I am wishing people into his hands. I am not blaspheming him. Do you grasp what I am saying or not? “I do not blaspheme Christ,” someone says. “I only mention the one outside the door.” But when you send another person to the devil, are you not blaspheming Christ? Did Christ not come to rescue man from the devil, to whom you are sending him? Were not the Cross, Great Friday, the burial, and the humiliation endured to rescue man from the devil, to whom you and I send him? Whoever blasphemes Christ blasphemes Christ, one person. Whoever blasphemes the Precious Cross blasphemes the Precious Cross.

The blasphemer who insults our Most Holy Theotokos blasphemes our Most Holy Theotokos. But whoever sends another person to the devil blasphemes the whole Holy Trinity, Great Friday, the Precious Cross, and the Most Holy Theotokos—he leaves nothing untouched. For the whole divine economy, all these persons, and everything that was brought together served to rescue man from the devil, to whom I am sending him. Thank you very much! “It is not blasphemy,” they say. “Just be careful, my child; it is a bad thing.” Do you understand what lies behind that expression? And here is the truly dreadful thing, the thing that should make a person tremble. People are frightened by what we might call the severity of God—by the Canons, by the thunderbolts. Do not be so frightened by the thunderbolts; be frightened by the silence of Christ.

I remember that when we were in Albania, I could not close my eyes unless there was fighting at the front. Unless the Italian artillery was firing, I could not sleep. I did not know where they would attack us. For me, quiet at the front meant death. We could find our bearings and make our way more easily when the artillery was firing than when it was silent. You may ask why I am telling you this. Turn to the Ten Commandments. Turn to the Ten Commandments. They say, “You shall not steal; you shall not commit adultery; you shall not bear false witness”—you shall not do this, you shall not do that. But they do not say, “You shall not blaspheme.” That should frighten you. See: God did not legislate about it. Why did He not establish a commandment?

“Would I ever expect My own child, My own creature, to blaspheme Me, so that I would need to make a law and tell him, ‘Do not blaspheme Me’? It would be a disgrace for Me even to have to say it.” A person should refrain out of honor and reverence; that is why God established no such commandment. Of course, the Fathers and the Synods later spoke about blasphemy, through the Holy Spirit. Basil the Great, for example, says, “The person who sins transgresses against the law, but the person who blasphemes sins directly against God.” This is a grave matter. When has God ever stood in your way? When has He ever made anything difficult for you, that you should drag Him down and do to Him all those things you utter with your profane mouth? The fact that He made no law, established no Canon, and issued no threat concerning this matter is worse than if He had. He never expected His own child to blaspheme Him.

“Could I make such a law for My own child? I could never do that.” So yes, my dear friends, you are wrong when you lose your temper and blaspheme, or when you send your children to the devil—those very children for whom Christ was crucified, to rescue them from the devil. Christ came to destroy the works of Satan; He came to destroy death. Have you never read that passage from Hebrews, part of which is also read at the blessing of water? “Since therefore the children share in flesh and blood, He Himself likewise partook of the same, that through death He might destroy the one who has the power of death, that is, the devil, and deliver all those who through fear of death were subject to lifelong bondage,” and so forth. He came to rescue man from the devil and to destroy the works of Satan.

Christ did to him all that He did, which is expressed so beautifully in the troparia of Great Saturday: Satan received Christ below as a man, but encountered God; he swallowed down earth and met Heaven. There the hymns personify Hades, Satan, the ruler below. Our Church has those beautiful troparia: “Today Hades groans and cries aloud: It would have been better for me if I had not received Him who was born of Mary. For when He came upon me, He destroyed my power; He shattered the gates of brass, and, being God, He raised up the souls whom I had held captive from the beginning.” “I cannot hold them. I will cast them out; I will vomit out those whom I have held from the beginning.” I do not know; perhaps my words are falling on deaf ears in this case. But examine this as carefully as you can and correct your speech. Ask Christ to give you the strength to sanctify your tongue. Do you want the devil as your friend, or Christ? Go with Christ, my child.

Why abandon the Lord Jesus Christ for that other one, as people call him—the one who takes the reins of the soul and causes all this harm? Blasphemy is a very serious matter, a very serious matter. Next comes another question, which has problems of its own: “Which is preferable: to fast and condemn other people? I do not fast, but neither do I condemn people, as others do.” Once they asked a camel, “Which do you prefer, going uphill or downhill?” And the camel answered quite plainly, “Is there no level ground? Must it be only downhill? Is there no level ground?”

So here you must either condemn people or fast—is that it? If you condemn people, you must not fast; and if you fast, then you may condemn people? Can you not do both—fast and refrain from condemning? Is that impossible? Must you choose one or the other? These things are absurd. And yet we present them as serious positions. Many people—in fact, very many—say: “I do not make long signs of the Cross like other people, but I also do not do this or that. I may not go to Church, but I do not do this, that, or the other thing.” Are you going to be the Pharisee, set up your own scales, and see whether the balance comes out in your favor? Will the scales then issue your ticket, sign it, and let you pass into the Kingdom of Heaven? What are these ideas people have invented? Do you understand? Do you know what the twenty-third verse of Matthew chapter twenty-three says? “These you ought to have done, without leaving the others undone.” You must do both.

You must watch your stomach, and you must restrain your tongue. You must neither condemn others nor abandon self-restraint. You must attend Church and refrain from lying. Both are required: “These you ought to have done, without leaving the others undone.”

There it is. Read chapter twenty-three, the Gospel passage for Great Tuesday, and you will see. A person must do both. Some say, “When I fast, I do not eat two bowls of bean soup, for example. I just eat a little meat, only a little.” And who told you that when you fast you may eat two bowls of bean soup? What does Holy Tradition teach you?

Is fasting the same as stuffing yourself? The very word means not eating, not merely changing one kind of food for another. Two bowls of beans, half an oka of food, and half a loaf of bread—you have taken in two and a half thousand calories, the equivalent of five steaks. This is our own homemade version of Christianity: we establish our own standard. We establish our own standard. It is grievous that, here in the fullness of the twentieth century, such confusion should exist about these matters.

These things should be perfectly clear in a person’s nous, the spiritual intellect. He should be careful; he should read, study, ask questions, and seek counsel from people able to help him. He should look for books written by discerning people about these matters of the soul. I do not know. I hope, once again, that here too my words have fallen on deaf ears because no one actually needs the warning.

I hope this was merely one question and one answer for the person who raised it, and that it does not apply more widely to us. Yet from my own limited experience, I must say that unfortunately, to some degree, this is how we are. My dear friends, let us not use the faults and weaknesses of others as our standard. When Saint Anthony the Great went into the Church, he heard only a few words: the rich young man went away sorrowful because he was very rich, and when Christ told him to sell everything and follow Him, he did not do so. Saint Anthony said to himself, “The poor fool! I will go and do it.” So he went, sold his possessions, provided for his sister, departed, and became—

—Saint Anthony the Great, Abba Anthony, the man who put the devil in a bottle, while the devil puts us in one. Saint Anthony the Great put the devil in a bottle, while the devil puts us in a bottle. What is the reality? Why? What did Saint Anthony do? “Well, I will do it.” He did not say, “What are the others doing? You know, that man on the parish committee who pretends to be religious is this and that, so I will not...” No. You should join the committee and make sure that you are not like him. You should do both one thing and the other. You should go to Church and make sure that you are not like him. You should keep your mouth closed, set right any injustice, and pursue what is right. What kind of reasoning is this? The question is not, then, “Which is preferable?” Christ did not say, “Either commit fornication or fast.”

You must fast and refrain from fornication. Both are required: “These you ought to have done, without leaving the others undone.” Today, if any of you recognizes that this cap fits him, let him try it on, take his own measure, and correct these things. For I often hear people say, “I go to the racetrack; I gamble at cards—but that is my one vice.” Another says, “I only have cigarettes.” Another says, “I only have one woman,” and someone else has some other shameful vice. It seems we must have something! Why must we have something? What would happen if we had none of these things? Would it not be better to have none of them? Do you know what Satan does to us, my dear friends? He makes sure that he keeps hold of us somehow. Think of a field. Most of us come from rural areas. I myself come from Aigio, so I know something about these matters.

Suppose I have an animal, a four-legged creature, and I want to hold it so that it cannot wander away, be eaten by a wolf, or be stolen. Must I tie all four of its legs to keep it from escaping? Must I tie three legs? Must I tie two? Must I tie even one leg? If I have it by the halter, do I not still hold it? I can hobble all four legs and hold it down. I can hold it by three, by two, or by one—any of them. And if I have it tied by the halter, it is securely mine. That is what Satan is like. It is enough for him to hold you by one thing. This is what he does especially to heretics. Once he has caught them through heresy, they deny the Mysteries, they deny the Holy—

—Trinity, they deny the saints, the Most Holy Theotokos, and so forth, and he has them as tame as doves.

As tame as doves. “Since I joined them,” someone says, “I gave up women, gave up gambling, gave up this, and gave up that.” It would be better to have all those vices and not be a heretic. Satan has folded you up and put you away; he has made you a heretic, and now he displays you in the shop window for others: “Here is the Church! Here no one is scandalized; here they do none of those things.” These are the conclusions that follow from the point we have been discussing. Here is one more question, perhaps the last. I am grateful it arrived just in time, so that no one can complain that I did not wish to answer him. It says: “Someone has done me great harm, and I have not spoken to him for twenty years. Will I be condemned to Hell? I cannot tell you what he did to me. I want your advice.” If I say that you will be condemned to Hell, I will be taking the place of God, and that would not be right.

But if I tell you that you will not be condemned to Hell, I will again be lying to you, because the Lord has said, “Love your enemies.” I am very afraid to answer you when, for twenty years, you have had the audacity to go to sleep each night as the sun was setting. The Apostle Paul says, “Do not let the sun go down on your anger.” Do not remain at odds with someone, he says, quarreling and resentful, until the sun goes down, because you do not know whether you will live to see the morning. For twenty years—three hundred and sixty-five days each year, roughly seven thousand three hundred times—God has permitted you to die and rise again in sleep, and He is still waiting for you. For He does not desire the death of the sinner, but that he should turn back and live.

“But there is no ‘but’! I cannot do it.” Christ never asked whether you could. Christ asks the sinner, asks every human being, whether he wants to—not whether he can. Man can never do it by himself. Man’s saw is only a wood saw; it cannot cut anything else—it cannot even cut water. Whatever good a person does comes from Christ. “Every good gift and every perfect gift is from above, coming down from the Father of lights.” Look at an elevator going up. The other day it carried us 347 meters up a tower near here. What was it carrying as it rose—flies? Electricity gives us light, gives us heat, lights our way, and cooks our food. Electricity accomplishes all these things.

Does the hotplate do it? The appliance does not do it; the pot does not do it. Electricity does it. The fuse blows—it cost what, a mere penny?—and everything is dead. That is how it is with Christ. Christ does not ask a person whether he is able. The other day I spoke to you about what the Lord said to Jerusalem. He said, “You were not willing,” not, “You were not able.” And again, in that passage I mentioned to you, John 5:39, He says: “Search the Scriptures, for you think that in them you have eternal life,” and, “You are not willing to come to Me that you may have life.” He did not say, “You are unable to come to Me.” He said, “You are not willing to come to Me, that you may have eternal life.” I have explained this to you many times, in the thirteen talks we have had—fifteen, counting the morning talks. We do not want Christ, because He will tear down our unlawful bed.

He will overturn our comfortable arrangements; He will fill our home with children and bring us responsibilities. He will call our impulsive ways to account—our clothing, our worldly life, our ego, our flesh. That is why we do not want Christ. It is not that we cannot. “I cannot” is no excuse. You tell me, my child, that you cannot, so that I may help you. I warn you of death, I warn you of Hell, I warn you of Tartarus; and do you not think you ought to come and discuss the matter with me and say, “My Lord, You have written this and that here, but I cannot do these things by my own strength”? Then I would ask you, “But do you want to, my child?” Some time ago I was speaking with a woman. She had left her husband and children in a terrible way and was living with a truck driver. She said to me, “I cannot, Mr. Panagopoulos.” I replied, “Do you want to? Tell me that. I am not asking whether you can.”

The question is: what do you want? Do you want this sinful bed to be torn down, so that you may return to the honorable bed of your husband and to the three little children you abandoned? Do you want that? She did not answer me. Seven years passed before she finally answered, “I do.” And then Christ had mercy on her in a single night, that very night when she prayed and said: “My Christ, for seven years Panagopoulos has been asking me whether I want to, and I have never answered him. Tonight I tell You: I do.” In the morning she gathered her things and returned home, after eleven years of living unlawfully. We do not want to. But the moment you truly want to, there He is. Did He ever say, “I came down from Heaven so that I would not help you”? Many people may not understand this, but many simply do not want it. That is precisely why the latest fashionable saying has appeared, at least in our country: “Do not tell me; do not tell me.” A person does not want to hear it. He does not want to face the truth or enter into dialogue with the truth.

Christ asks the person: “My child, I know that you cannot. But do you want Me to help you? Do you want Me to change you?” Among the companions whom God allowed me to journey with during the more than thirty years of this small ministry, there were a ship’s engineer and a colonel. They smoked in secret because they were ashamed before me. I did not know they smoked. But circumstances unfolded in such a way that I caught them in the act. We came face-to-face, and I saw the colonel standing there, hiding something in his hand. He began to weep. There on Isadiou Street, he became flustered and said to me, “Mitsos, my dear Mitsos...”

“I am ashamed,” he told me. “I have known you for twelve years, and all this time I have been smoking in secret. I am ashamed to face you.” I said, “My dear Vasilis, it is a passion. I used to smoke too. I had a pipe and a cigar pipe, strong tobacco and mild tobacco, tsebei tobacco, fragrant tobacco, and cigars. I had them all. Christ took it away from me. I do not reproach you for smoking. I reproach you for something else. Have you ever prayed and asked for help? Why have you reached the point of saying, ‘I cannot give it up’? Have you ever asked our Christ to take it away from you? You cannot do it yourself—but have you asked Him? No, you have not. Then show that you truly want it.” It was the eve—no, not the feast itself, but the eve of the Prophet Elijah. “Tonight,” I told him, “we have Vespers for the Prophet Elijah. Go to the Prophet Elijah and light a candle. He brought fire down from heaven three, four, five times.”

“Say to him, ‘You who brought fire down from heaven, take this fire away from me.’” And the very next day he gave up cigarettes. He was disgusted by them. He had to travel to Piraeus, and from that day onward he would not enter the railway carriage where people smoked. He went into the other one, the carriage marked, “No smoking. Smoking is not allowed here.” How could such a change happen!

Συνεχεία των χθεσινών λεχθέντων, θα μου επιτρέπετε να προσθέσω και τα εξής, που είναι ερωτήσεις, απορίες, ενστάσεις, όπως τα λέγαμε, που χρήζουν κατά κάποιον τρόπο απαντήσεως και διαφωτίσεως. Στη συνέχεια αυτών βρίσκω την εξής ερώτηση. Προφανώς είναι αυτή που λέγει: «Κύριε Παναγόπουλε, υπάρχουν μάγια και πώς μπορεί κανείς να τα αποφύγει, εφόσον υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι και κάνουν μάγια, και πώς λύονται;» Είναι κι αυτό εύλογος ερώτηση και θεώρησα να μην την παραθεωρήσω. Θα έχετε ακούσει και σήμερα, γίνεται λόγος. Πολλοί βέβαια δεν τα πιστεύουν. Το λένε αυτό: «Εγώ δεν πιστεύω στα μάγια». Όταν δεν πιστεύεις στον εχθρό, κάποτε θα σε παγιδεύσει ο εχθρός. Καλό είναι να πιστεύεις στον εχθρό. Για να λες ότι δεν πιστεύεις στα μάγια, πάει να πει ότι δεν πιστεύεις στην Εκκλησία. Έχεις δικιά σου εκκλησία εσύ; Γνωρίζεις ότι η Εκκλησία έχει εξορκισμούς για τα μάγια; Το ξέρεις αυτό το πράγμα; Έχεις διαβάσει ποτέ σου τον Άγιο Κυπριανό, τον καθηγητή της μαγείας; Έχεις διαβάσει τους εξορκισμούς του Μεγάλου Βασιλείου και του θείου Χρυσοστόμου, που γι' αυτούς δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε τους σημερινούς παπάδες, που κατηγορούμε ότι έχουν λόγους να μαζεύουν λεφτά;

Τουλάχιστον δεν μπορούμε να τους κατηγορήσουμε αυτούς. Αν λοιπόν απορρίπτεις τα μάγια, πάει να πει ότι απορρίπτεις την Εκκλησία, η οποία δεν έχει σκοπό να παραπλανήσει τον άνθρωπο, αλλά να θωρακίσει τον άνθρωπο, που όντως υπάρχουν μάγια. Ναι. Τώρα, πώς μπορεί κανείς να τα αποφύγει; Να ρωτήσει την Αγία Ιουστίνη, την οποία δεν μπόρεσε να τη φέρει βόλτα ο Άγιος Κυπριανός, και έγινε αιτία αυτή να γίνει αυτός άγιος, να κάψει τα βιβλία του μέσα στην πλατεία. Γιατί δεν ήταν απλός μάγος αυτός, που δένει τα ανδρόγυνα και τις κατοικίες και τα σύννεφα να μην βρέξουν, αλλά καθηγητής με όλη τη σημασία της λέξεως. Και εντούτοις η Αγία Ιουστίνη τον ενίκησε.

Διότι είχε σχέση με τον Χριστό. Ο άνθρωπος που έχει σχέση με τον Χριστό δεν μπορεί να καταποθεί από τον Σατανά. Δεν τον πιάνουν μάγια. Μάγια πιάνουν αυτούς που είναι άοπλοι. Θεωρητικώς πιστεύουν, στην ταυτότητά των έχουν τον Χριστιανισμό και τον Χριστό, και το φως δεν το παίρνουν μέσα στην Εκκλησία. Το παίρνουν απ' έξω από την Εκκλησία και φεύγουν για τη μαγειρίτσα. Αυτούς όλους μπορεί να τους βάλει στο χέρι ο Σατανάς και να τους κάνει μεγάλο κακό, αν υπάρχουν στο περιβάλλον άνθρωποι κακοί που συνεταιρίζονται με τον κακόν, τον αρχαίο κακόν, τον Σατανά, και κάνουν διάφορες ζημιές στα ανδρόγυνα, στις οικογένειες, σε νεογάμους, κατ' αναλογίαν φθόνου, ζήλιας, ξέρω εγώ, κακίας, δεν ξέρω τι. Υπάρχουν λοιπόν μάγια. Λύονται δε!

Διά της Εκκλησίας, θετικώς, θετικώς, αλλά χρειάζεται λίγος κόπος και οι άνθρωποι δεν είναι διατεθειμένοι να κοπιάσουν και προτιμούν να πάνε στη μάγισσα, να πληρώσουν λίγα τάληρα εκεί πέρα και να ελευθερωθούν. Αλλά η μάγισσα λύνει το σώμα, αλλά δένει την ψυχή. Αυτό είναι το θέμα. Ο Σατανάς είναι τεχνίτης, είναι πανούργος. «Ευχαρίστως», λέγει, «να σε κάνω καλά κατά το σώμα, εφόσον όμως θα υπογράψεις να σε πάρω κατά την ψυχή δικό μου». Γι' αυτό ακριβώς ποτέ σας να μην καταφύγετε στον μάγο ή στη μάγισσα για να λύσετε τα μάγια, αλλά στην Εκκλησία, η οποία λύνει και το σώμα και την ψυχή. Εύκολο είναι να πας, όπως είπα, και να επιτύχεις κατά κάποιον τρόπο

να ελευθερωθεί το παιδί, να ελευθερωθεί η κόρη, να ελευθερωθεί το ανδρόγυνο, να αποδεσμευτούν από την κακία του Σατανά, διότι αυτός αποσύρεται, όπως κάνει σ' εκείνους οι οποίοι δεν είναι εντεταλμένοι, που ξεματιάζουν. Ξεματιάζουν τον άλλον, αλλά ματιάζουν την ψυχή τους. Τι κάνει ο Σατανάς; Όταν πας και αρχίζεις εσύ με τα αγιωτικά, εκεί η αγία, ο Σατανάς αποσύρεται. Και εσύ αμέσως λες: «Σ' ευχαριστώ, κυρία Κατίνα, σ' ευχαριστώ». Πήγαινε να κοιτάξεις το παιδί. Να πας στην Εκκλησία, να διαβάσει και ο ιερεύς. «Δεν είναι ο ιερεύς εκεί, πού να τον βρω εγώ τη νύχτα;» Να πάρεις λιγάκι λαδάκι από το καντήλι σου, να πάρεις λίγα κεράκια από την Παναγία, που θα έχεις στο σπίτι σου ως όπλον κατά του διαβόλου.

Να πάρεις τον αγιασμό που θα έχεις στο εικονοστάσι σου και να ραντίσεις το παιδί και να σταυρώσεις το παιδί. Και το παιδί θα γίνει καλά, ο Σατανάς θα φύγει. Δεν είναι ανάγκη να τρέξεις στα μάγια για να λύσεις το μάτιασμα. Όλα αυτά τα κερδίζει ο Σατανάς, από άγνοια βέβαια του ανθρώπου. Δεν θέλω να πιστεύω ότι ένας που θα ξέρει πώς ακριβώς παγιδεύει ο Σατανάς σε αυτή την κατάσταση θα ενεργούσε κατ' αυτήν την έννοια. Όχι. Και γι' αυτό τη βασκανία έχει ευχές η Εκκλησία. Την παραδέχεται. Τη ζημιά την κάνει ο διάβολος, ο οποίος αποσύρεται και πιάνει την ψυχή και αφήνει το σώμα. Αυτό λοιπόν συμβαίνει και στα μάγια, και αλίμονο από τους ανθρώπους εκείνους που είχαν την κακία να συνεταιριστούν με τον διάβολο, να δέσουν έναν άνθρωπο, έστω κι αν ήταν άοπλος. Αλίμονο στον εγκληματία

εάν δεν μετανοήσει. Τον κόσμο να σώσει, και όχι μετάνοια απλή, εν χώματι και σποδώ, που λέγει στην Παλαιά Διαθήκη, εν χώματι και σποδώ. Μεγάλη αμαρτία αυτή, να κάνει μάγια ο άνθρωπος, να καταφύγει στη μάγισσα, να καταφύγει στον διάβολο για έναν άνθρωπο τον οποίον ο Θεός εθυσιάστηκε να τον πάρει από τον διάβολο. Και ο άλλος τον δένει, που δένει το ανδρόγυνο, που δένει την κοπέλα, που δένει τον νεαρό, που δένει τα ζώα και ούτω καθεξής. Ναι, ο Σατανάς είναι ελεύθερος και κάνει αυτές τις δυνάμεις και τις κάνει επανειλημμένως στους ανθρώπους εκείνους οι οποίοι δεν έχουν σχέση οργανική με τον Χριστό και δεν έχουν τη δύναμη του Χριστού. Γι' αυτό ακριβώς έχουμε τα αποτελέσματα που έχουμε. Στας Αθήνας, στην πρωτεύουσα, έχουμε ένα μεγάλο ποσοστό.

Είναι σε αυτή την κατάσταση. Η μαύρη μαγεία στην Αθήνα, κατεξοχήν στα περίχωρα, είναι εν δράσει, εν εξάρσει. Αν λοιπόν θέλετε να γλιτώσετε από την κακία του κόσμου και του Σατανά, φροντίστε να έχετε στενή σχέση με τον Χριστό. Να είστε άνθρωποι της Εκκλησίας, άνθρωποι της μετανοίας, της εξομολογήσεως και της Θείας Κοινωνίας. Ο άνθρωπος που επικοινωνεί με τον Χριστό δεν μπορεί ο Σατανάς να τον πειράξει. Διαβάσετε, λέγω, για περισσότερα, αν θέλετε λεπτομέρειες, τον βίο του Αγίου Κυπριανού, να ιδείτε εκεί τι πάει να πει μαγεία, τι κάνει ο διάβολος, πόσο ύπουλη η μαγεία είναι και πώς ο άνθρωπος μπορεί να ξεφύγει. Υπάρχει λοιπόν, κύριε, κυρία, δεν ξέρω ποιος θέτει αυτό το ερώτημα, υπάρχει. Στη συνέχεια έχω ένα άλλο μπροστά μου.

Κάποια ψυχή, δεν ξέρω σε ποιο φύλο ανήκει. «Εγώ», λέγει, «με την Εκκλησία και τα λεγόμενα μυστήρια των παπάδων, νηστείες και τα τοιαύτα, δεν έχω σχέση. Μόνο κοιτάζω να είμαι σύμφωνος με τη συνείδησή μου. Δηλαδή, εφόσον έχω τη συνείδησή μου, που λένε, αναπαυμένη, από εκεί και κάτω εμένα δεν με ενδιαφέρουν όλα αυτά τα άλλα. Να μην βλάπτω κανένα. Αυτό κοιτάζω. Κοιτάζω τη δουλειά μου, να κάνω το καλό όσο μπορώ. Τι τους θέλω ορισμένους που πάνε στην Εκκλησία, μα δεν είναι καθόλου άνθρωποι;» Εύλογο από πρώτη όψη το ερώτημα. Σαθρό όμως στη βάση. Δεν στέκεται πουθενά αυτό που γράφει εδώ. Ο τρόπος σωτηρίας του ανθρώπου δεν είναι με βάση τη

συνείδηση, αλλά με βάση το Ευαγγέλιο. Και εδώ είναι που τα μπλέκουμε. Αν πρόκειται να κριθείς με τη συνείδηση, έχει καλώς. Αλλά εγώ ξέρω ότι δεν θα κριθούμε με τη συνείδηση, αλλά με το Ευαγγέλιο. Αλλά θα ήθελα να ρωτήσω: Έχεις συνείδηση; Η απάντηση είναι εύλογη: «Μα ασυνείδητος είμαι;» Όχι, δεν εννοώ αυτό. Συνείδηση έχεις, θα μου απαντήσεις. Θα μου επιτρέψεις να δευτερολογήσω: Λειτουργεί η συνείδησή σου; Διότι και εγώ έχω πάγκρεας, αλλά δεν λειτουργεί το πάγκρεας, είμαι διαβητικός. Δεν βγάζει ινσουλίνη. Έχω και εγώ πάγκρεας, όπως έχεις κι εσύ, που εκκρίνει την ινσουλίνη και δεν ανεβαίνει στον άνθρωπο το ζάχαρο. Έχω και εγώ πάγκρεας.

Δεν λειτουργεί. Όπως λοιπόν το πάγκρεας δεν λειτουργεί και έχω ανάγκη νηστείας, ινσουλίνης κλπ., ενέσεων ή άλλων βοηθητικών, έτσι και πολλοί έχουμε συνείδηση, αλλά η συνείδηση δεν λειτουργεί πολλές φορές. Η συνείδηση έχει σκληρυνθεί κατά τέτοια έννοια, που δεν μπορεί να πιάσει τους παλμούς αυτούς, διότι αυτή η καθεαυτή συνείδηση δεν σώζει, αλλά η συνείδηση είναι εκείνη, αν είναι υγιής, που εργάζεται και σου λέγει ότι πρέπει να γίνεις χριστιανός για να σωθείς. Αυτή την ιδιότητα την έχεις, αλλά πολλές φορές δεν λειτουργεί η συνείδηση. Ξέρετε, πολλές απαντήσεις δίνουμε στη συνείδησή μας όταν φωνάζει και όταν μας ελέγχει.

Βρίσκουμε αμέσως την απάντηση. «Είναι καιροί τώρα για παιδιά;» Όταν φωνάζει στη μάνα «τεκνοποίησε», «είναι καιρός για παιδιά τώρα;» απαντάει στη συνείδηση που φωνάζει, που επαναστατεί. Όταν φωνάζει: «Τετάρτη, στο τραπέζι πασχαλινώς», «παπάδες, να δεις παπάδες, τρώνε, εμείς τίποτα δεν τρώμε», άλλη απάντηση στη συνείδηση. Δηλαδή τι λέει; «Σκασμός», της λέει, χτυπάει σιωπητήριο. Οι γυναίκες δεν το ξέρετε, εμείς οι άντρες το ξέραμε. Κάθε βράδυ στον στρατό χτύπαγε σκασμός για να κοιμηθούμε, με τη σάλπιγγα του στρατοπέδου. Αυτό όλοι κάνουν στη συνείδησή τους και έρχεται, έρχεται, έρχεται η συνείδηση και δεν λειτουργεί. Θα σας πω ένα περιστατικό, πώς είναι η συνείδηση και τι έχουν πάθει πολλοί άνθρωποι, αναφορικώς με όσα συζητούμε εδώ τώρα.

Ένας είχε ένα εξοχικό και τα εξοχικά, όπως ξέρετε, είναι εκτεθειμένα σε κινδύνους, σε διαφόρους κινδύνους, σε κλέφτες, σε, σε, σε... Όταν έκλεισε αργά, μετά τα μεσάνυχτα, το κέντρο, επήγε να ξαπλώσει εκεί ο ξενοδόχος. Αλλά ο σκύλος ελάχτιζε, γάβγιζε, ο σκύλος έτρεχε μέσα στο φραγμένο εκεί, έτρεχε, και δεν τον άφηνε αυτόν να κοιμηθεί. Ήταν κουρασμένος και βγαίνει εκεί στον εξώστη και του λέει: «Σκασμός». Μαζεύτηκε ο σκύλος, εφόσον το αφεντικό είπε «σκασμός», μαζεύτηκε ο σκύλος και πήγε αυτός να ξαπλώσει. Αλλά ξανά ο σκύλος άρχισε να γαβγίζει και να τρέχει από εδώ και από εκεί. Ξανά σηκώνεται. «Σκασμός», του λέει δεύτερη φορά. Ξανά μαζεύτηκε ο σκύλος. «Σκασμός, το αφεντικό μιλάει». Ξανά, τρίτη φορά, ξανά ελάχτιζε ο σκύλος και εφώναζε. Σηκώνεται αυτός, παίρνει

το δίκανο, πάει, του ρίχνει μια φωτιά και σκοτώνει τον σκύλο. Όταν σκότωσε τον σκύλο, δεν γάβγιζε ο σκύλος. Πλέον πήγε και ξάπλωσε και κοιμήθηκε εν ησυχία. «Με έσκασες», του λέει, «απόψε, δεν μ' αφήνεις να κοιμηθώ». Κατεβαίνει το πρωί κάτω όμως. Τον είχαν ξαφρίσει άλλοι κατεργαραίοι από κάτω. Ο σκύλος έβλεπε γύρω γύρω ανθρώπους, αγνώστους, ξένους, γάβγιζε και τον ειδοποιούσε: «Πρόσεχε, κινδυνεύεις». Αυτός σκότωσε τον σκύλο και έτσι κοιμήθηκε ήσυχα, αλλά βρέθηκε κλεμμένος. Αυτό παθαίνουμε πολλοί που στηριζόμαστε στη συνείδηση. Διότι δεν πρόκειται να κριθούμε με τη συνείδηση, πρόκειται να κριθούμε με το Ευαγγέλιο. Λοιπόν, δεν σου φταίνε οι παπάδες, δεν σου φταίνε οι δεσποτάδες, δεν σου φταίνε τα μυστήρια. Αυτά έχει αφήσει ο Θεός, εάν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε, για να σωθούμε. Δεν θέλεις;

Ελεύθερος, με γεια σου, με χαρά σου. Μην πλανάσαι όμως, μην πλανάσαι και δίδεις εμπιστοσύνη ότι η συνείδησή σου σου λέγει αυτό και ότι πας με τη συνείδηση. Γιατί, επαναλαμβάνω, εάν ο άνθρωπος επρόκειτο να κριθεί με τη συνείδηση, τότε δεν χρειαζότανε, λέγω, ούτε διδασκαλία ούτε τίποτα. Ο καθένας έχει συνείδηση, να τη συμβουλευτεί κλπ. Αλλά και πολλοί τη συμβουλεύονται τη συνείδηση, αλλά επί κακώ, όπως φαίνεται. Δεν τους ελέγχει καθόλου η συνείδηση. Τα πιο φρικτά εγκλήματα κάνουν και μέσα στο σπίτι και μέσα στο κρεβάτι και μέσα στην επιχείρηση και έξω στον κόσμο, κρυφά κλπ., και κοιμούνται ήσυχοι σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Δεν είναι λοιπόν δείκτης το να σωθεί ο άνθρωπος ή όχι από τη συνείδησή του.

Όπως ξέρετε...

Η συνείδηση, όταν πρωτομπούμε στην αμαρτία, η καρδιά μας πάει να ξεκολλήσει από τον φόβο. Έπειτα πάει να ξεκολλήσει το σαγόνι, όταν συνηθίσουμε στην αμαρτία. Η συνείδηση δεν είναι εκείνη η οποία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο ή να τον κρίνει, να του πει δεξιά ή αριστερά αύριο. Έχετε λάθος λοιπόν. Να φροντίσετε να πράξετε ό,τι λέγει η Εκκλησία, να γίνετε μέλος της Εκκλησίας, να έχετε σχέση με τα μυστήρια, όχι απλώς με τις ακολουθίες, με τα μυστήρια. Να είσαστε βαπτισμένοι, αν είσαστε αβάπτιστοι, να εξομολογηθείτε, αν αμαρτήσατε μετά το βάπτισμά σας, και να κοινωνείτε, για να έχετε εισιτήριον, να έχετε προϋποθέσεις για τη Βασιλεία των Ουρανών, διότι εκτός αυτού του τρόπου δεν υπάρχει άλλη σωτηρία. Προχωρούμε. Μια άλλη ψυχή γράφει το εξής: «Μεγάλες αναποδιές έχουμε, κύριε Παναγόπουλε, μεγάλες ζημίες παθαίνουμε στη δουλειά, πρόστιμα

δεν τα περιμένουμε, από μεριές που δεν τις περιμένουμε, και πολύ φοβούμαι μήπως πάθουμε τίποτα το χειρότερο». Αυτό δεν το καταλαβαίνω, ποιο μπορεί να είναι το χειρότερο. «Τι λέτε εσείς, πώς μας συμβουλεύετε; Έχουμε και ένα παιδί που κοντεύει να μας τρελάνει». Δεν είναι ο πρώτος, νομίζω, που αντιμετωπίζει τέτοια πράγματα. Είναι πολλοί που αντιμετωπίζουν τέτοια πράγματα. Αλλά εμείς συνηθίσαμε, με τη βοήθεια του πονηρού, να τα ρίχνουμε στην τύχη, να τα ρίχνουμε στη σύμπτωση, να τα ρίχνουμε ότι αυτά είναι ανθρώπινα, αυτά γίνονται τώρα, αυτά θα εξετάσουμε τώρα. Και εντούτοις δεν υπάρχει τίποτα το οποίο δεν είναι προνοημένο, δεν είναι μέσα στην πρόνοια του Θεού, δεν είναι κάτι που μπορεί να μη μας ωφελήσει. Όλα έχουν τον λόγο τους.

Μάλιστα, όταν βλέπουμε ότι μας έρχεται από εκεί που δεν το περιμένουμε, τότε να έχετε υπόψη σας ότι πρέπει να ευχαριστούμε περισσότερο τον Θεό για όλα αυτά τα πράγματα. Αν αρχίσω από το πίσω προς τα εμπρός, αυτό που έβαλε στο τέλος: «Έχουμε και ένα παιδί που κοντεύει να μας τρελάνει». Και εδώ λένε ορισμένοι: «Ωχ, ένα έχω και υποφέρω. Αν είχα περισσότερα, τι θα γινόμουνα; Πώς με φώτισε ο Θεός και δεν έκανα άλλα!» Ο Αρχιμάστορας τα λέει αυτά, μη γνωρίζοντας να πει: «Αν έκανα όσα μου έδωσε ο Θεός, δύο, τρία, τέσσερα, θα τα είχα αυτά άραγε;»

Το βάζει εκεί, όχι το βάζει από εκεί που το λέει ο Αρχιμάστορας, που λέγει ότι:

«Μόνος σου, αν είχες και περισσότερα... Ένα έχεις και δεν μπορείς να τα βγάλεις πέρα. Τρελάθηκα, αν είχα κι άλλα τι θα γινόμουνα;» Και ποιος σου είπε ότι θα γινόσουν; Δεν το ξέρεις ότι θα πληρώσεις για όσα θα έκανες, έστω και από αυτό το ένα; Και κανένα αν το απέφευγες, και αυτό το κανένα πάλι θα πλήρωνες. Η δικαιοσύνη του Θεού θα σε γαλβάνιζε. Έχει τη γνώμη ότι μπορεί να ξεφύγει; Πού θα πας, πού θα πας να γλιτώσεις; Μπορεί να φτιάξεις τη ζωή σου εσύ όπως η Θεία είναι; Ο Θεός σε αγαπάει και δεν αγαπάς τον εαυτόν σου. Τον έχεις σε αίμα για να έχεις τίποτα. Και δεν ξέρεις πόσο κοστίζει. Εύκολα το πουλάς, εύκολα τα συμβιβάζεις τα πράγματα. Αν αρχίσω λοιπόν από τα πίσω, πού να τον βρω και να τον έχω μπροστά μου αυτόν που μου το γράφει, να του πω: «Ένα σου έδωσε ο Θεός ή ένα επέτρεψες εσύ να κάνεις;»

Από εκεί να αρχίσουμε τη συζήτηση, να τα συζητήσουμε λίγο λίγο τα θέματα. Είμαστε, αγαπητοί μου... Μπορεί να είναι εξαίρεση. Δεν είμαι Θεός, δεν ξέρω πώς έχει το θέμα. Τα κρύφια είναι του Κυρίου, δεν κοιτάω. Αλλά γενικά το θέμα, ως επί το πλείστον, το φτιάχνουμε μόνοι μας πολλές φορές. Και αυτός ο αγαθός Θεός επιτρέπει να έχουμε τα επακόλουθα αυτά. Γιατί, ξέρετε: «Ωχ, πονάω». «Γιατί πονάς;» «Το χέρι μου». «Τι έπαθε το χέρι σου;» «Το έκαψα». «Το έκαψες; Το έβαλες στη φωτιά, δεν πρόσεξες, γι' αυτό πονάς». Άρα υπάρχει αιτία που πονάς. Δεν είναι ο πόνος. Θα πας πίσω στη ρίζα να βρεις τη ρίζα, γιατί πονάς. Και αν επρόσεχες, θα πονούσες; Δεν επρόσεξες, θα πονάς τώρα λοιπόν, θα υποστείς.

Κάνε τον σταυρό σου μονάχα να μην το χάσεις το χέρι, να μην κοπεί το χέρι. Κάνε τον σταυρό σου να μην χάσεις την ψυχή σου και να υποφέρεις τώρα εδώ. Γιατί τον έφτιαξες μόνος σου τον πόνο; Η απροσεξία. Εκείνα που ακόμη μη θα λέμε. «Εγώ πρόσεχα, αλλά να, δεν μπορούσα να το προλάβω αυτό». Σύμπτωση σκέφτεται πολλές φορές. «Να, άδικα τώρα εδώ, τι μπορούμε; Άδικα πρόστιμα» και λοιπά. Ενθυμούμαι μια περίπτωση. Περίμενα μια μέρα απέξω από το σπίτι μου να περάσει ταξί, να πάω, δεν θυμάμαι πού, προς τας Αθήνας, κάτω προς την Ομόνοια. Μένω στο Παγκράτι. Και να σου ήρθε ένα ταξί. Πιο κάτω από μένα, σε δεκαπέντε μέτρα, περίμενε και ο χασάπης και μανάβης και μπακάλης μαζί, ο απέναντί μου, γνωστός, Αντώνης τ' όνομα. Και μου κάνει νόημα να τον πάρουν στο ταξί. Είπα στον σωφέρ: «Αν θέλετε, πάρτε τον». Στάθηκε αυτός, τον πήρε στη Θεσσαλονίκη και κατεβαίναμε. Μου λέει: «Πρέπει να πάω, κύριε Παναγόπουλε, κάτω».

Μου λέει: «Γιατί, σε νέα μου λέει, έχω δικαστήριο, αγορανομικό δικαστήριο. Και να ξέρεις», μου λέει, «σου λέω, άδικα, ε; Βέβαια, αν είναι μια φορά», μου λέει, «που πάω άδικα, είναι αυτή». Και μου είπε τι είχε γίνει. Εκεί που είχε κρεμάσει το κρέας, είχε μπούτι και είχε και μπροστινό. Άλλη τιμή του μπουτιού, άλλη τιμή του μπροστινού. Σε μια στιγμή έβγαλε το τσιγκέλι που είχε επάνω και την τιμή και το κάρφωσε στο δίπλα, για να κόψει από το μπούτι. Πήγε να ζυγίσει, δεν έβγαλε εν τω μεταξύ το χαρτί, την τιμή από το μπούτι που δεν είχε κρεμάσει, να ξανά το βάλει εκεί. Περνάει της αγορανομίας και τον πιάνει με δύο τιμές επάνω. Του λέει: «Ποια τιμή από τις δύο εδώ;» Και του κάνει μήνυση. «Δεν μου λέει, δεν το έκλεβε, δεν το είδε; Δεν είναι άδικο αυτό;»

«Για να σε παρηγορήσω», του λέω. Του έφανα να δοθείς, αλλά για να σε παρηγορήσω, του λέω. Και του είπα το εξής περιστατικό: «Δεν ξέρω αν ξέρετε, αν έχετε διαβάσει ποτέ σας τη Διήγηση του Εφραίμ του Σύρου». Άμα διαβάσατε τη Διήγηση του Εφραίμ του Σύρου, θα βρείτε, αγαπητοί μου, το εξής μεσοπαράξενο. Κάποτε ο Εφραίμ εκατέβηκε στην πόλη για κάποια δουλειά. Όμως δεν πρόλαβε να μπει στην πόλη και έκλεισαν οι πύλες της πόλεως, εκεί της Αλεξανδρίας. Και έτσι έμενε απέξω από το τείχος. Πού να μείνει ο γέροντας τώρα το βράδυ; Άγιος άνθρωπος, Εφραίμ ο Σύρος λέμε τώρα, δεν λέμε αστεία. Λοιπόν, έξω εκεί είχε έναν γνωστό του πραματευτή. Και σκέφτηκε να πάει στο μαντρί του τσοπάνη, του φίλου.

επί κερδεύτη με τα γαρά, το γέροντα, ο τροπάρος και το... Όσο χρόνο μπορούσε να τον περιποιηθεί, έμεινε το βράδυ εκεί. Και όμως, ήρθανε κλέφτες και του έκλεψαν από το ποίμνιο του τσοπάνου εκείνου πολλά πρόβατα και πολλά κριάρια. Το πρωί, ξέρετε, πάθηκε η υπόθεση, επαγγέλθηκε η αστυνομία, δεν ξέρω πώς μπλέκονται εκεί πέρα τα πράγματα, και τραβάνε τον γέρο μέσα, ότι ο γέροντας έκανε σκηνοθεσία. Επήγε επί σκοπώ να απασχολήσει το βράδυ εκείνο τον τσοπάνη και άλλη δική του σπείρα έκλεψε. Μέσα στη μπουζού λοιπόν ο γέροντας, ο άνθρωπος του Θεού, τίποτα. Όταν πήγε μέσα, ήσαν άλλοι δύο κύριοι μέσα. Τον είδαν έναν γέρο. «Πώς εδώ;» λέει. «Άστα», λέει, «τέκνα μου, άδικα, άδικα». «Πιστεύεις», του λένε, «στον Θεό;» «Εγώ δεν πιστεύω στον Θεό», λέει.

Στα λέει εκεί πάνω, πολυφάρια στα λέει εκεί επάνω. «Δεν υπάρχει», του λέει, «γέρο, Θεός». «Ώπα, παιδιά, μην το λες. Άκου που σου λέω». «Γιατί σ' άφησε και ήρθες άδικα εδώ πέρα, εφόσον υπάρχει Θεός;» Ερώτημα αυτό, έτσι; «Και εμείς», λέει, «έχουμε έρθει άδικα εδώ. Είμαστε πικραμένοι. Και εμείς πιστεύαμε», λέει, «αλλά τώρα δεν πιστεύουμε». «Γιατί», λέει, «είσαι άδικα εδώ; Τι κάνεις; Γιατί κατηγορείσαι;» «Κατηγορούμαι», λέει, «για φόνο εγώ, που δεν τον έκανα ποτέ, και κατηγορείται και αυτός για φόνο που δεν τον έκανε ποτέ». Τον σοκάρισε, που λέει, τον γέροντα αυτή η σκέψη, ότι και οι άλλοι... Τουλάχιστον εγώ θα πάω να καταδικασθώ, παραδείγματι. Αλλά αυτοί οι άλλοι δύο; Ο γέρων, λοιπόν, βάζει τον βόλο να το κάτσει. Οι άλλοι πήγαν να κοιμηθούν το βράδυ, ξαπλώσαν, συνηθισμένοι μέσα εκεί στη φυλακή. Λυγάει το γόνατο και του λέει: «Δεν σηκώνομαι», του λέει, «από εδώ».

«Εάν δεν μου πεις γιατί ήρθα εδώ και γιατί αυτοί οι άνθρωποι είναι άδικα εδώ, θα μου απαντήσεις», του λέει. Τον έπιασε τον Κύριο από τα πόδια, που λέμε, τον εξεβίαζε. Και που είχε παλέψει πολύ την προσευχή του, να σου έρχεται ένας κύριος ψηλός, ξανθός, και τον χτυπάει εκεί που ήταν γονατιστός στην πλάτη. Κάνει έτσι και βλέπει από πάνω έναν πεντάμορφο άνθρωπο. «Τι κάνεις», του λέει, «γέροντα, εδώ;» «Προσεύχομαι», του λέει, «Άγιε του Θεού». «Τι προσεύχεσαι;» του λέει. «Προσεύχομαι να μου πει ο Κύριος γιατί τόση αδικία εις τον κόσμο, γιατί αυτοί οι άνθρωποι αδίκως να είναι εδώ και εγώ γιατί αδίκως να είμαι εδώ». «Δεν είστε άδικα», του λέει, «μη σκανδαλίζεσαι». «Δεν είμαι άδικα; Έκλεψα εγώ;» Λέει: «Δεν έκλεψες εσύ».

«Έχεις κάτι βερεσέδια», του λέει, «και πληρώνεις κάτι βερεσέδια». Λέει: «Τι έκανα εγώ;» Αυτός έτρεξε να βρει τον εαυτό του, τι έκανε. «Ξέρεις», του λέει, «τι πληρώνεις τώρα με τη φυλάκιση αυτή; Όταν ήσουνα», του λέει, «εννέα χρονών και έπαιζες με κάτι άλλους νεαρούς εκεί, σε μια άκρη μια χηρούλα είχε δέσει μια μοσχάρα. Πήγες εσύ», του λέει, «πήγες και την έλυσες, τη μοσχάρα. Και η μοσχάρα έφυγε, την πιάσανε χασάπηδες, τη σφάξανε, και τα δάκρυα της κυρίας υπάρχουν μέχρι σήμερα», του λέει, «και σε κυνηγάνε». «Καλά», λέγει λοιπόν αυτός, «και εγώ», λέει, «που τα πούλησα όλα και τα έδωσα», λέει, «στους φτωχούς, δεν ξεπληρώθηκε η μοσχάρα ακόμα;» «Βρε άνθρωπε, η μοσχάρα εκείνη...» Σ' άκουσε Ρώμα και γελάει. Λέει!

«Εκείνα», του λέγει, «τα έδωσες ελεημοσύνη. Τα άλλα τα χρωστάς», λέγω εγώ. «Δεν τα έδωσες να πληρώσεις τα βερεσέδια. Τα έδωσες ελεημοσύνη», του λέγει. «Αυτά τα χρωστάς», λέγω εγώ. «Θέλεις να ακούσεις και για τον άλλον; Αυτός», του λέω, «ο πρώτος, ήτανε κάποτε», του λέγει, «αδίκητος ο άνθρωπος», λέγει, «αθώος, και κολυμπούσε στο ποτάμι με έναν άλλον. Και ο άλλος γλίστρησε, ο φίλος του, και έπεσε στο ποτάμι. Και του φώναζε αυτός: “Τρέξε μπροστά να με πιάσεις, μπροστά εκεί”. Και αυτός», λέει, «αδιαφόρησε. Και πνίγηκε», λέει, «ο άνθρωπος. Και αυτό είναι φόνος. Και τώρα κάνει τη δίκη σου. Ο παρακάτω τα είχε γκρινιάξει με έναν κτηνοτρόφο στο χωριό και δεν μπορούσε να τον χτυπήσει. Και του κατηγόρησε την κοπέλα σαν ανήθικη».

«Έμεινε άγαμος η κοπέλα αυτή μέχρι σήμερα», του λέει. «Είναι ηθικός φόνος αυτός. Και οι δύο», του λέει, «είναι για φόνο φερμένοι εδώ. Ας λένε», λέει, «ότι είναι αθώοι. Χαίρετε», τους λέει. Τρέχει, λοιπόν, και τους κουνάει τα κρεβάτια: «Για σηκωθείτε. Σηκωθείτε πάνω», τους λέει. «Είμαστε ένοχοι και οι τρεις. Έκαμες αυτό», του λέει, «ή δεν το έκαμες; Ήσουνα στο ποτάμι και έκανες αυτά», και λοιπά. «Εσύ», του λέει, «κύριε, κατηγόρησες ως ανήθικη την κοπέλα του τάδε, διότι δεν μπορούσες να τον εκδικηθείς, διότι ήταν δυνατός αυτός», και λοιπά. «Είναι φόνος ηθικός στα μάτια του Θεού. Και εγώ», του λέω, «έκαμα αυτό όταν ήμουν νεαρός και κάναμε τίποτα. Γονατίστε», λέει, «να προσευχηθούμε, να κάνουμε μετάνοια στον Θεό». Ήρθαν για πρώτη φορά στον εαυτό τους και έτσι το αποτέλεσμα ήτανε, σε τρεις ημέρες, να έρθει και για τους τρεις αθωωτική απόφαση και οι άνθρωποι να βγουν. Λέει, λοιπόν, ο κ. Αντώνης: «Θα έλεγα στον εαυτόν...»

«Όλες τις περασμένες που έχω κάνει, που δεν με έχουν πιάσει, πάνε χαμένες;» μου λέει. «Κάνε μου», λέει, «την προσευχή, κύριε Παναγόπουλε, να δικαστώ μόνο για το σημερινό». Κρατάτε; Λοιπόν, δημιουργεί ερωτήματα, το ξέρω αυτό το πράγμα. Αλλά έτσι έχουν τα πράγματα. Εμείς ζητάμε το δίκιο. «Έχω δίκιο». Ναι, κάποτε άλλοτε είχες άδικο, όμως, και θα πληρώσεις εκείνα. Είναι δίκαιος ο Θεός και σε βοηθάει να πληρώσεις λογαριασμούς εδώ, όπως λέει ο Παύλος, να μην βρεθείς χρεωμένος εκεί. Θα προχωρήσουμε. Στη συνέχεια των σκέψεων υπάρχει το εξής: «Άκουσα, κύριε Παναγόπουλε, ότι δεν πρέπει να παρακαλούμε τους Αγίους». Το άκουσε στο ραδιόφωνο αυτό. Είναι κάποιος που ραδιοφωνεί εδώ, δεν ξέρω προσωπικά, εγώ με μουσαντήρι. «Παρακαλούμε, να μην παρακαλώ, δεν πρέπει να παρακαλούμε τους Αγίους».

«Μόνο τον Χριστό, διότι αν τους παρακαλούμε πολλοί μαζί, δηλαδή ένας από εδώ, ένας από εκεί ζητάει, ξέρω εγώ, από τον Άγιο ταυτόχρονα και την Παναγία», έφερε παράδειγμα, «πού θα τα πρωτοφτάσει;» Επιχείρημα λογικό: πού θα πρωτοφτάσει; Και ήρθαν σε δύσκολο θέμα. Ξέρετε, δεν είναι μόνο στους ετεροδόξους που απορρίπτουν τους Αγίους μας, που απορρίπτουν τα Άγια Λείψανά τους, που απορρίπτουν τις πρεσβείες τους κλπ., αλλά είναι και στους εδώ, τους δικούς μας, οι οποίοι, αυτοί, δεν μπορούν να το πιάσουν το θέμα. Του λέει: «Πόσες Παναγίες είναι; Εδώ, “Παναγία μου” εγώ από εδώ, “Παναγία μου” άλλος από εκεί, “Παναγία μου” άλλος από εκεί. Πού θα πάει πρώτα η Παναγία; Εν πάση περιπτώσει, πόσες Παναγίες είναι;»

«Άγιε μου Νικόλα, σήμερα εδώ που εορτάζει, Άγιε μου Νικόλα, κάνε το θαύμα σου, Άγιε Νικόλα, το παιδί μου, Άγιε Νικόλα, τον άντρα μου, Άγιε Νικόλα, την κοιλιά μου. Πού θα πάει αυτός ο Άγιος Νικόλας;» Άρα δεν είναι αστεία αυτά, δεν είναι έτσι, αγαπητοί μου. «Τον Χριστό, λοιπόν», λέει. Ναι, ο Χριστός είναι πανταχού παρών. Στους Αγίους μπορούμε να αποταθούμε; Δυσκολευόμεθα. Αλλά δεν δυσκολευόμεθα να αποταθούμε και στους Αγίους, έστω και πεντακόσιοι μαζί και χίλιοι μαζί, για την ίδια ώρα. Μπορούμε. Αυτό ήταν ένα θέμα το οποίο απασχολούσε τους ανθρώπους πάντοτε. Και αν βρείτε κάτι ερωταποκρίσεις του Μεγάλου Αθανασίου, θα δείτε ότι το έχουν θέσει θέμα: «Πώς γίνεται αυτό;» Και ξέρετε τι απήντησε ο Άγιος, το οποίο σας απαντώ κι εγώ και θα το βρείτε λογικό. Είναι αλήθεια ότι η απανταχού παρουσία είναι της Αγίας Τριάδος μόνον, ούτε της Παναγίας μας.

Η Παναγία μας είναι εν τόπω και χρόνω, και οι άγγελοι και οι σατανάδες, όλα τα πνεύματα και όλοι οι Άγιοι και αυτή η Παναγία μας είναι εν τόπω και χρόνω. Είναι εδώ, δεν είναι εκεί· είναι εκεί, δεν είναι εδώ. Θα πρέπει να φύγει από μένα να πάει σε έναν άλλον, να φύγει από τον άλλον να έρθει σε μένα και ούτω καθεξής. Η απανταχού παρουσία είναι μόνον της Αγίας Τριάδος, Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος. Όμως τι γίνεται; Καθ' ην στιγμή η Παναγία είναι απασχολημένη με τον άλφα και τη ζητάει ο βήτα, πηγαίνει άγγελος Κυρίου εκεί και αντικαθιστά. Καταλαβαίνετε; Στέλνει άγγελο Κυρίου και αντικαθιστά. Αν διαβάσετε, να έχετε υπόψη, τον βίο του Αγίου Νικολάου, θα βρείτε τον Χριστό μας να ειδοποιεί τον Άγιο Νικόλαο, που είχε καταπιαστεί με έναν ναυαγό, να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους, να τρέξει στη φυλακή, γιατί άλλοι τον ζητούσαν, αδίκως δικασθέντες, που

θα εκτελούνταν το πρωί. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι υπάρχει κέντρο, ο Χριστός, από το οποίο, μάλλον, κέντρο εξαρτώνται οι πάντες. Να σας κάνω ένα απλό παράδειγμα υλικό, μήπως μεταφερθούμε στο πνευματικό. Έχω εγώ τώρα μπροστά μου εδώ πέρα μια συσκευή τηλεφώνου, με το άλφα νούμερο, το 100. Δίπλα εδώ, δίπλα εδώ, είναι μια άλλη συσκευή τηλεφώνου. Έχει ένα άλλο νούμερο, 101, επί παραδείγματι. Πώς θα το πάρω εγώ αυτό το νούμερο, αυτό, να χτυπήσει αυτό; Πώς θα το πάρω; Παίρνω εδώ πέρα το καντράν, παίρνω το νούμερο. Ξέρετε πού θα έρθει για να κινήσει αυτό; Μέσα στο κέντρο. Το κέντρο θα το υλοποιήσει αυτό. Εγώ, παίρνοντας, θα συγκινήσω το κέντρο και το κέντρο θα συγκινήσει τη συσκευή και θα το σηκώσει. Διαφορετικά, δίπλα είναι εδώ ένα μέτρο, ή δίπλα-δίπλα βάλτε, τίποτα. Μέσα στο κέντρο

είναι ο Χριστός. Μέσω του Χριστού μας περνούνε όλοι. Και γι' αυτό και δεν έχουμε και απαντήσεις πολλές φορές. Διότι όσο να συγκινήσω τον Άγιο Νικόλαο, άμα τα μπλέξω απάνω με τον εισαγγελέα ή με από πάνω εισαγγελέας με τα χαρτιά στο χέρι του καθενός, θα πει: «Ωχ, στοπ, δεν έχει τίποτα». Ούτε μία απάντηση. Οὐκ ἡ φωνή, οὐκ ἡ ἀκρόασις. Δεν είναι, λοιπόν, έτσι που μας τα λένε. Είναι τελείως αλλιώς. Ο Κύριος είναι αυτός που στέλνει άγγελο και βοηθάει τους ανθρώπους και απαντά στους ανθρώπους κατ' αναλογίαν, και θαύματα κάνει ακόμα. Και θαύματα κάνει ακόμα. Δεν ξέρω αν το πιάνετε, αν σας το έδωσα να το καταλάβετε. Ναι μεν η Παναγία είναι εδώ, αλλά εφόσον καλείται και εκεί, θα πάει άγγελος Κυρίου να την αντικαταστήσει εκεί και θα παίξει τον ρόλο της Παναγίας και θα απαντήσει κατ' αναλογίαν που θα απαντούσε η Παναγία και κατ' αναλογίαν που θα εγκρίνει ο Κύριος, ναι ή όχι. Αυτή είναι η σειρά, αυτή είναι η ενέργεια.

Έτσι πρέπει να την έχουμε μέσα μας και ποτέ μας να μη δυσκολευτούμε να πούμε: «Άγιε Νικόλα, είσαι ελεύθερος να πάρω; Εντάξει, ζήσω. Άγιε Νικόλα, να το ρωτήσω αν είναι ελεύθερος;» Εδώ αποτείνεσαι στον Θεό σου, στον Άγιο του Θεού, που εξαρτώνται όλοι από Αυτόν, και η απάντηση θα έρθει κατ' αναλογίαν, αν θέλει ο Θεός και αν πρέπει, συμφέρον. Αυτό γι' αυτό. Πιο κάτω. Κάτι που έχω μιλήσει παλαιότερον και υπάρχει σε ταινία, αλλά μια και μου το λένε, ας σας το πω και εσάς, να πάρετε μια μικρή γνώμη. «Εγώ», λέγει, «δεν βλαστημάω, κύριε Παναγόπουλε, αλλά τον έξω από εδώ λέω συχνά, άμα νευριάζω στη δουλειά μου ή στο σπίτι με τα παιδιά. Είναι κακό αυτό;» Αυτό λέγω, πάντως, ότι παλαιότερα έχω κάνει ειδική ομιλία περί βλασφημίας.

Έχω μιλήσει και γι' αυτή την περίπτωση. Είναι κάτι πολύ, πώς να πει κανείς, μαστορεμένο πάλι από τον Αρχιμάστορα. Και εκείνο που είναι το λυπηρό, ας με συγχωρήσουν οι πατέρες, δεν το έχουν πιάσει και ορισμένοι πνευματικοί αυτό το θέμα. Και ρωτούνε καμιά φορά μέσα στα άλλα ερωτήματα: «Μήπως, παιδί μου, βλαστημάς;» Και παίρνουν την απάντηση: «Όχι, πάτερ μου, δεν βλαστημάω. Καμιά φορά τον έξω από εδώ, στα νεύρα μου επάνω», όπως γράφει εν προκειμένω αυτό το σημείωμα. «Καλά, παιδί μου, πρόσεχε, είναι κακό αυτό, να το κόψεις». Αν του έλεγε ότι βλαστημάει την Παναγία, μπορεί να του έβαζε κανένα κανόνα. Ξέρω εγώ, σαράντα μέρες, ένα μήνα δεν θα κοινωνεί εκεί. Αν βλαστημούσε τον Χριστό μας ή τον Τίμιο Σταυρό, ξέρω εγώ, θα το έλεγε. Αντί, όμως, ότι λέει τον έξω από εδώ, βλαστημάει τον έξω από εδώ, δεν του βάζει ή τον παρατηρεί ή τον νουθετεί.

Έχει έτσι υπόθεση. Αυτός που βλαστημεί τον Χριστό, την Παναγία, τον Σταυρό, την Αγία Τριάδα κλπ. είναι βλάσφημος. Βλαστημεί αυτός. Ο άλλος που στέλνει τον άλλο στον διάβολο εύχεται, δεν βλαστημεί. Εύχεται στον διάβολο. Του στέλνω έναν, την πεθερά μου. Του στέλνω τον γιο μου. Του στέλνω τη γυναίκα μου. Του στέλνω τον άντρα μου. Είναι πράκτωρ του διαβόλου και του στέλνει ανθρώπους, στον διάβολο. Δεν ξέρω αν το πιάνετε το θέμα. Δεν είναι βλάσφημος αυτός. Βλασφημία ετυμολογείται από το «βλάπτω τη φήμη». Για την Παναγία, για τον Χριστό, για, για, για. Βλάπτω τη φήμη.

Δεν του βλάπτω τη φήμη του κυρίου, του Αρχιμάστορα αυτού, δεν του βλάπτω τη φήμη. Του κάνω τον πράκτορα και του στέλνω ανθρώπους προς τα εκεί. Του στέλνω το εργαλείο μου, του στέλνω το ζώο μου, του στέλνω το κάρο μου, του στέλνω... Είμαι αντιπρόσωπός του, είμαι διάβολος, είμαι πράκτωρ του διαβόλου και του εύχομαι αυτού, δεν τον βλαστημώ. Το πιάνετε ή δεν το πιάνετε το πράγμα; «Δεν βλαστημώ εγώ τον Χριστό», λέει, «τον έξω από εδώ λέω». Και όταν του στέλνεις τον άλλον στον διάβολο, για να τον βλαστημείς τον Χριστό; Μήπως ο Χριστός ήρθε για να πάρει τον άνθρωπο από τον διάβολο, εκεί που εσύ τον στέλνεις; Μήπως ο Σταυρός, η Μεγάλη Παρασκευή, η ταφή, ο εξευτελισμός έγινε για να πάρει τον άνθρωπο από τον διάβολο, εκεί που εσύ και εγώ τον στέλνουμε; Αυτός που βλαστημεί τον Χριστό, βλαστημεί τον Χριστό, ένα πρόσωπο. Αυτός βλαστημεί τον Τίμιο Σταυρό, βλαστημεί τον Τίμιο Σταυρό.

Ο βλάσφημος, ξέρω εγώ, την Παναγία μας, βλαστημεί την Παναγία μας. Αυτός που στέλνει τον άλλον στον διάβολο βλαστημεί την Αγία Τριάδα ολόκληρη, τη Μεγάλη Παρασκευή, τον Τίμιο Σταυρό, την Παναγία, δεν αφήνει τίποτα. Διότι όλη αυτή η οικονομία και όλα αυτά τα πρόσωπα, όλος αυτός ο συνδυασμός έγινε για να πάρουν τον άνθρωπο από τον διάβολο, εκεί που εγώ τον στέλνω. Ευχαριστώ. «Δεν είναι βλασφημία», λέει, «να προσέχεις», λέει, «παιδί μου, είναι κακό πράγμα». Το πιάνετε τι γίνεται πίσω από αυτή τη λέξη; Εκείνο, δε, το φοβερό είναι το εξής, που πρέπει να τρομάζει τον άνθρωπο. Οι άνθρωποι τρομάζουν από την αγριάδα, που θα λέγαμε, του Θεού, από τους κανόνες, από τους κεραυνούς. Μην τρομάζεις τόσο από τους κεραυνούς· να τρομάζεις από τη σιωπή του Χριστού.

Ενθυμούμαι, όταν ήμασταν στην Αλβανία, δεν έκλεινε το μάτι μου εφόσον δεν εκτύπαγε το μέτωπο. Εφόσον δεν εκτυπούσε το πυροβολικό το ιταλικό, το μάτι μου δεν έκλεινε. Δεν ήξερα πού θα μας επιτεθούν. Η ησυχία του μετώπου για μένα ήταν θάνατος. Προσανατολιζόμουνα καλύτερα και περνάγαμε όταν μας χτυπούσε το πυροβολικό παρά όταν δεν χτυπούσε το πυροβολικό. Θα μου πείτε γιατί το λέγω αυτό. Πηγαίνετε στον Δεκάλογο. Πηγαίνετε στον Δεκάλογο. Και λέει: «Οὐ κλέψεις, οὐ μοιχεύσεις, οὐ ψευδομαρτυρήσεις», ου, ου, ου, ου. «Οὐ βλασφημήσεις» δεν λέει. Αυτό να σε φοβίσει. Να, δεν έχει νομοθετήσει. Γιατί δεν έφτιαξε;

«Το περιμένω ποτέ από το παιδί μου, από το πλάσμα μου, να με βλαστημήσει, να του φτιάξω, να του πω “μη με βλαστημείς”; Αυτή είναι η ντροπή μου να το κάνω». Από το φιλότιμο ο ίδιος πρέπει να το προσέχει και δεν έχει φτιάξει. Βέβαια, πατέρες, σύνοδοι μιλάνε περί βλασφημίας εκ των υστέρων, βέβαια, διά του Αγίου Πνεύματος. Γιατί ο Μέγας Βασίλειος, παραδείγματι, λέγει: «Αυτός που αμαρτάνει, αμαρτάνει», λέει, «στον νόμο. Αυτός που βλαστημεί, αμαρτάνει στον Θεό, απευθείας». Είναι μεγάλο πράγμα. Πού σου μπήκε ο Θεός μπροστά; Πότε σε δυσκόλεψε από τίποτα, ώστε εσύ τον κατεβάζεις κάτω και του κάνεις αυτές τις δουλειές που λες με το στόμα σου, το βέβηλο; Το ότι, λοιπόν, δεν έχει φτιάξει νόμο, δεν έχει φτιάξει κανόνα, δεν έχει απειλή γι' αυτό το θέμα, είναι χειρότερα από ό,τι να είχε. Δεν περίμενε ποτέ από το παιδί του να τον βλαστημήσει.

«Να φτιάξω για το παιδί μου αυτό το πράγμα; Δεν είναι δυνατόν ποτέ να το κάνω». Ναι, έχετε λάθος, λοιπόν, αγαπητοί, που νευρώνεστε και βλαστημείτε ή με τα παιδιά, που τα στέλνετε στον διάβολο, για τα οποία ο Χριστός εσταυρώθηκε να τα πάρει από τον διάβολο. Γιατί ο Χριστός ήρθε να καταλύσει τα έργα του σατανά, ήρθε να καταλύσει τον θάνατον. Δεν έχετε διαβάσει ποτέ σας εκείνη την προς Εβραίους, που είναι και ένα κομματάκι που διαβάζεται στον Αγιασμό; «Ἐπεὶ οὖν τὰ παιδία κεκοινώνηκε σαρκὸς καὶ αἵματος, καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχε τῶν αὐτῶν, ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ' ἔστι τὸν διάβολον, καὶ ἀπαλλάξῃ τούτους, ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς τοῦ ζῆν ἔνοχοι ἦσαν δουλείας», και λοιπά. Για να πάρει τον άνθρωπο από τον διάβολο, να καταλύσει τα έργα του σατανά.

Του έκαμε αυτά που του έκανε, τα οποία υπάρχουν ωραιότατα στα τροπάρια του Μεγάλου Σαββάτου, όταν ο σατανάς είχε δεχτεί κάτω τον Χριστό σαν άνθρωπο και συνήντησε Θεό, που επήρε εκεί και συνήντησε ο ουρανός. Εκεί προσωποποιεί τον Άδη, τον σατανά, τον αρχηγό. Η Εκκλησία μας έχει τα ωραία εκείνα τροπάρια: «Σήμερον ὁ ᾍδης στένων βοᾷ· συνέφερέ μοι, εἰ τὸν ἐκ Μαρίας γεννηθέντα μὴ ὑπεδεξάμην· ἐλθὼν γὰρ ἐπ' ἐμέ, τὸ κράτος μου ἔλυσε, πύλας χαλκᾶς συνέτριψε, ψυχὰς ἃς κατεῖχον τὸ πρίν, Θεὸς ὢν ἀνέστησε». Δεν μπορώ, θα τους βγάλω, θα τους εμέσω, αυτούς τους οποίους κρατούσα απ' αρχής. Δεν ξέρω, μπορεί να πέφτω στο κενό σε αυτή την περίπτωση. Αλλά κοιτάξτε το όσο μπορείτε και διορθώστε τη γλώσσα σας. Παρακαλέστε τον Χριστό να σας δώσει τη δύναμη να αγιάζετε τη γλώσσα. Φίλος θέλεις τον διάβολο, φίλος τον Χριστό; Άντε στον Χριστό, παιδί μου.

Πού σ' αφήνει ο άλλος, τον Κύριο Χριστό, ο λεγόμενος ο άλλος, ο οποίος κρατάει τα ηνία της ψυχής και κάνει αυτές τις ζημιές τις οποίες κάνει. Μεγάλο το θέμα της βλασφημίας, μεγάλο. Στη συνέχεια υπάρχει ένα άλλο που και αυτό έχει τα δικά του. Λέγει: «Τι είναι προτιμότερον; Να νηστεύω και να κατηγορώ; Εγώ δεν νηστεύω, αλλά δεν κατηγορώ, όπως κάνουνε άλλοι». Κάποτε ρωτήσανε την καμήλα και της είπανε: «Τι σου αρέσει», λέει, «ο ανήφορος ή ο κατήφορος;» Και η καμήλα πήρε ίσια: «Καλά», λέει, «ίσωμα δεν υπάρχει; Μόνο ο κατήφορος υπάρχει; Ίσωμα», λέει, «δεν υπάρχει;»

Εδώ ή πρέπει να κατηγορείς ή να νηστεύεις, ε; Αν κατηγορείς, δεν πρέπει να νηστεύεις, και αν νηστεύεις θα μπορείς να κατηγορείς; Και τα δυο δεν γίνεται; Και να νηστεύεις και να μην κατηγορείς. Δεν γίνεται, ε; Πρέπει κάτι να κάνεις απ' τα δυο. Είναι αστεία αυτά τα πράγματα. Και εν τούτοις φαίνονται πως είναι θέσεις από εμάς. Πολλοί, να μην πω πάμπολλοι, να μην πω πάμπολλοι: «Εγώ δεν κάνω μακρούς σταυρούς σαν τους άλλους, αλλά δεν κάνω και εκείνο, δεν κάνω και εκείνο, δεν κάνω εκείνο. Εγώ μπορεί να μην πηγαίνω στην εκκλησία, αλλά δεν κάνω τούτο, δεν κάνω εκείνο, δεν κάνω τα άλλα». Θα είσαι ο Φαρισαίος, θα βάλεις την παλάντζα του, θα βγάζει; Ή θα υπάρχει η ζυγαριά και βγάζει; Κλείνει και το εισιτήριο, το μονογράφει κιόλας και θα περάσει για τη Βασιλεία των Ουρανών; Τι είναι αυτά που έχουν σκαρφιστεί; Καταλάβατε; Το 23ο, το 23ο

και 23ο εδάφιο του Ματθαίου, ξέρετε τι λέγει; «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι». Και την κοιλιά σου θα προσέξεις και τη γλώσσα σου θα κόψεις. Και δεν θα κατηγορήσεις και θα εγκρατευτείς. Και θα εκκλησιαστείς και δεν θα ψευστείς. Και τα δύο. «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι».

Εγώ. Το κεφάλαιο το 23 της Μεγάλης Τρίτης, διαβάστε το εκεί πέρα να δείτε. Και τα δύο θα τα κάνει. Λένε ορισμένοι: «Εγώ δεν τρώω δυο πιάτα φασολάδα, παραδείγματος χάριν, όταν νηστεύω. Τρώω λίγο κρεατάκι, τρώω λίγο». Και ποιος σου είπε ότι μπορείς να φας, όταν νηστεύεις, δυο πιάτα φασολάδα; Τι σου είπε η Θεία Παράδοση;

Νηστεία, παμφαγία; Είναι σύνθετος η λέξη. Όχι φαγητό, όχι αλλαγή φαγητού. Δυο πιάτα φασόλια με μισή οκά και με μισή φρατζόλα εκεί πέρα, έβαλες δυόμισι χιλιάδες θερμίδες μέσα, μου τσακούν πέντε μπριζόλες. Χριστιανοσύνη δικιά μας αυτή και φτιάχνουμε το μέτρο μας εμείς, το φτιάχνουμε το μέτρο μας εμείς. Είναι λυπηρό εν πλήρει 20ώ αιώνι να υπάρχει τέτοια σύγχυση στα θέματα αυτά.

Να είναι ξελαμπικαρισμένα μέσα στον νου του ανθρώπου και να προσέχει και να διαβάζει και να μελετά και να ερωτά και να συμβουλεύεται πρόσωπα που μπορούν να τον βοηθήσουν και να ζητάει βιβλία γραμμένα από διακριτικούς ανθρώπους πάνω στα θέματα αυτά της ψυχής. Δεν ξέρω. Εύχομαι, επαναλαμβάνω, και σε αυτό να έπεσα στο κενό.

Να είναι απλώς μια ερώτηση και μια απάντηση για τον άνθρωπο ο οποίος διετύπωσε αυτό και να μην έχει σχέση με εμάς αλλού. Από έναν μικρό ατομικό πειραματισμό, όμως, φέρω και λέγω ότι δυστυχώς λίγο πολύ είμαστε έτσι. Μην παίρνουμε, αγαπητοί μου, τα σφάλματα και τις αδυναμίες των άλλων. Ο Μέγας Αντώνιος, μέσα στην εκκλησία που πήγε, δυο λέξεις άκουσε, ότι ο πλούσιος νεανίσκος έφυγε λυπημένος διότι ήταν πλούσιος σφόδρα και όταν του είπε ο Χριστός να τα πουλήσει και να πάει κοντά, δεν επήγε. Και είπε καθ' εαυτόν ο Άγιος Αντώνιος: «Βρε, το κουτόν, εγώ θα πάω να το κάνω αυτό». Και πάει και πουλάει τα δικά του αυτός, τακτοποιεί την αδελφή του και φεύγει και γίνεται

Μέγας Αντώνιος, ο Αββάς Αντώνιος, αυτός που έβαλε τον διάβολο στο μπουκάλι, εκεί που μας βάζει εμάς ο διάβολος. Ο Μέγας Αντώνιος έβαλε τον διάβολο στο μπουκάλι, εκεί που μας βάζει εμάς ο διάβολος στο μπουκάλι. Τι είναι πραγματικότητα; Γιατί; Τι κάνει αυτός; Ε, θα το κάμω εγώ. Όχι «τι κάνουνε οι άλλοι; Ξέρεις, αυτός που είναι στην Επιτροπή και μας κάνει τον θρήσκο είναι έτσι, είναι έτσι, είναι έτσι, και εγώ δεν...» Όχι. Θα πας στην Επιτροπή και δεν θα είσαι τέτοιος εσύ. Και το ένα θα κάνεις και το άλλο θα κάνεις. Θα πας στην εκκλησία και δεν θα είσαι τέτοιος εσύ. Και το στόμα σου θα κλείσεις. Και την αδικία θα τακτοποιήσεις. Και το σωστό θα επιδιώξεις. Τι είναι η περίπτωση; Δεν είναι, λοιπόν, «τι είναι προτιμότερο;» Δεν είπε ο Χριστός: «Ή θα πορνεύεις ή θα νηστεύεις».

Θα νηστεύεις και δεν θα πορνεύεις. Και τα δύο. Ταύτα έδει ποιήσαι, κακείνα μη αφιέναι. Σήμερα, αν έχετε μέτρο σε αυτό το θέμα, πηγαίνει το καπέλο αυτό σε κανένα ανοίξιμο, ας το μετρήσει με το δικό του αυτό και ας διορθώσει αυτά τα πράγματα. Γιατί ακούω πάλι πολλές φορές: «Εγώ», λέει, «στον ιππόδρομο πάω, εγώ στα χαρτιά πηγαίνω, εγώ», λέει, «ένα χαρτί έχω». Άλλος λέει: «Εγώ ένα τσιγάρο έχω». Άλλος: «Εγώ μια γυναίκα έχω» και, ξέρω εγώ, κι άλλος κι άλλη μια ανανάντρα έχω. Κάτι πρέπει να έχουμε. Πώς είναι απαραίτητο κάτι να έχουμε; Άμα δεν έχουμε τίποτα, τι θα γίνει; Δεν θα είναι καλύτερο να μην έχουμε τίποτα από αυτά; Διότι ο σατανάς, ξέρετε τι κάνει, αγαπητοί μου, σε εμάς; Φροντίζει να μας κρατάει κατά κάποιον τρόπο. Πάρετε έναν αγρό. Περισσότεροι μας είμαστε από αγροτικές περιοχές. Γιατί εγώ από το Αίγιο έχω, είμαι και ξέρω ορισμένα πράγματα.

Λίγο! Ζώο αυτό, το τετράποδο, να το κρατήσω, να μην φύγει και απομακρυνθεί και μου το φάει ο λύκος και μου το κλέψουν. Τι θα κάνω; Είναι ανάγκη να το δέσω από τα τέσσερα πόδια για να μη μου φύγει; Είναι ανάγκη να το δέσω από τα τρία πόδια για να μη μου φύγει; Είναι ανάγκη να το δέσω από τα δύο πόδια για να μη μου φύγει; Είναι ανάγκη να το δέσω και από το ένα πόδι για να μη μου φύγει; Αν το έχω από την καπιστράνα, δεν το κρατάω; Και από τα τέσσερα μπορώ να το κουστεκιάσω κάτω και να το κρατήσω. Και από τα τρία και από τα δύο και από το ένα. Όλα. Και από το καπίστρι, αν το έχω δέσει, το έχω σίγουρο. Αυτός είναι ο σατανάς. Αρκεί να σε κρατάει σε ένα πράγμα. Αυτό που κατεξοχήν κάνει στους αιρετικούς. Εφόσον τους πιάνει από την αίρεση, αρνούνται μυστήρια, αρνούνται Αγία

Τριάδα, αρνούνται Αγίους, Παναγία και λοιπά, τους έχει περιστέρια.

Περιστέρια. «Από τότε», λέει, «που πήγα εκεί, έκοψα τη γυναίκα, έκοψα το χαρτί, έκοψα εκείνο, έκοψα εκείνο». Καλύτερα να τα έχεις όλα αυτά και να μην είσαι αιρετικός. Σε δίπλωσε και σε έβαλε μέσα, σε έκανε αιρετικό, τώρα σε παρουσιάζει στη βιτρίνα στους άλλους. «Εδώ είναι η εκκλησία, εδώ δεν σκανδαλίζονται, εδώ δεν κάνουν». Αυτές είναι οι θέσεις που απορρέουν κάτω από αυτό το σημείο μας. Ένα, που πιθανόν να είναι και το τελευταίο, και ευχαριστώ που ήρθαν ίσα ίσα για να μην πει κανένας παραπονούμενος πως δεν ήθελα να του απαντήσω, λέγει το εξής: «Ένας μου έχει κάνει μεγάλο κακό και δεν του μιλώ 20 χρόνια τώρα. Θα κολαστώ; Δεν μπορώ να σας πω τι μου έχει κάνει. Θέλω τη συμβουλή σας». Αν πω ότι θα κολαστείς, θα πάρω τη θέση του Θεού και δεν είναι όμορφο πράγμα αυτό που έχω ακολουθεί.

Να σου πω πάλι «δεν θα κολαστείς», πάλι θα σου πω ψέματα, γιατί ο Κύριος έχει πει «αγαπάτε τους εχθρούς υμών» και φοβάμαι πολύ να σου απαντήσω, όταν έχεις το θράσος επί 20 χρόνια να κοιμάσαι, πέφτοντας ο ήλιος το βράδυ. Κάθε στιγμή ο Παύλος λέει: «Μη επιδυέτω ο ήλιος επί τω παροργισμώ υμών». Μην τύχει, λέει, και είσαστε σε αντίθεση με κάποιον, γκρινιασμένοι, ξέρω εγώ, κλπ., και πέσει ο ήλιος, γιατί δεν ξέρεις αν ξημερώσεις. Ο Θεός επέτρεψε επί 20 χρόνια, επί 365, περίπου 7.300, τόσες φορές να πεθάνεις και να αναστηθείς, και σε περιμένει ακόμη. Γιατί δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, έως του επιστρέψαι και ζην αυτόν.

«Δεν έχει μα, δεν έχει μα, μα δεν το μπορώ». Δεν σε ρώτησε ποτέ ο Χριστός αν μπορείς. Ο Χριστός ρωτάει τον αμαρτωλό, ρωτάει τον άνθρωπο εάν θέλει, όχι αν μπορεί. Ποτέ δεν μπορεί ο άνθρωπος. Το πριόνι του ανθρώπου είναι ξυλοπρίονο, δεν κόβει τίποτα, ούτε νερό δεν κόβει. Ό,τι κάνει ο άνθρωπος καλό είναι από τον Χριστό. Πάσα δόσις αγαθή και παν δώρημα τέλειον άνωθέν εστι καταβαίνον, εκ του Πατρός των φώτων. Βλέπεις, ανεβαίνει το ασανσέρ, μας ανέβασε προχθές τα 347 μέτρα κάτω εδώ σε έναν πύργο. Σαν ανέβαζε τι; Μύγες; Μας φωτίζει ο ηλεκτρισμός, μας θερμαίνει ο ηλεκτρισμός, μας φωτίζει ο ηλεκτρισμός, μας μαγειρεύει ο ηλεκτρισμός. Θα κάνει ο ηλεκτρισμός αυτά.

Το κάνει η αλεβέτα; Δεν το κάνει η μηχανή, δεν το κάνει η χύτρα, δεν το κάνει· το κάνει ο ηλεκτρισμός αυτό. Έπεσε η ασφάλεια, κάηκε, πόση; Μια δεκάρα; Νεκρά τα πάντα. Αυτός είναι ο Χριστός. Ο Χριστός δεν ρωτάει τον άνθρωπο εάν μπορεί. Και προχθές σας μιλούσα για τον επίσημο της Ιερουσαλήμ. Τους είπε «ουκ ηθελήσατε», όχι «δεν μπορέσατε». Εκεί που σας είπα πάλι, στο εδάφιο εκείνο του Ιωάννου, έψιλον τριανταεννέα, που λέγει: «Ερευνάτε τας γραφάς, ότι δοκείτε εν αυταίς ζωήν αιώνιον έχειν», και «ου θέλετε ελθείν προς με ίνα ζωήν έχητε». Δεν είπε «δεν μπορείτε να έρθετε προς με». «Δεν θέλετε να έρθετε προς με, ίνα ζωήν αιώνιον έχετε». Και σας το ερμήνευσα πολλές φορές, τις 13 φορές που μιλήσαμε, 15 με τα πρωινά που μιλήσαμε μαζί σας. Δεν τον θέλουμε τον Χριστό, διότι θα μας γκρεμίσει το κρεβατάκι το παράνομο.

Θα μας γκρεμίσει τη χύτρα, θα μας βάλει παιδιά στο σπίτι και θα μας βάλει μπελάδες, θα μας ελέγξει τον πεταχτά μας, θα μας ελέγξει την ενδυμασία μας, τον κόσμο μας, το εγώ μας, τη σάρκα μας. Γι’ αυτό δεν θέλουμε τον Χριστό. Όχι, δεν μπορούμε. «Δεν μπορώ» δεν περνάει. Μου είπες εμένα ότι δεν μπορείς, παιδί μου, να σε βοηθήσω. Με θάνατο σε απειλώ, με κόλαση σε απειλώ, με Τάρταρο σε απειλώ, και δεν νομίζεις ότι θα πρέπει να έρθεις να το συζητήσουμε το θέμα και να μου πεις ότι «εσύ έχεις γράψει αυτά και αυτά, Κύριέ μου, εδώ. Εγώ δεν τα μπορώ με τις δυνάμεις μου»; Να σου πω: «Θέλεις όμως, παιδί μου;». Αν πει... Μιλούσαμε μια παλιά. Πήγε κακήν κακώς, πήγε εκεί στον άντρα της και τα παιδιά της και ζούσε με έναν αυτοκινητιστή. Και μου λέει, λοιπόν, ότι «δεν μπορώ», μου λέει, «κύριε Παναγόπουλε». Λέω: «Θέλεις; Δεν μου λες; Κι εγώ δεν σε ρωτώ αν μπορείς».

Τι θέλεις, θέμα. Θέλεις αυτό το κρεβάτι να γκρεμιστεί και να πας στο όμορφο κρεβάτι του άντρα σου και στα τρία παιδάκια σου που εγκατέλειψες; Θέλεις; Δεν μου απήντησε. Πέρασαν 7 χρόνια για να μου απαντήσει ότι θέλω. Και τότε την εσπλαχνίστηκε σε μια βραδιά, το ίδιο βράδυ, που προσευχήθηκε και είπε: «Χριστέ μου, ο Παναγόπουλος 7 χρόνια με ρωτάει αν θέλω και δεν του απήντησα. Θέλω», του λέει, «απόψε». Και το πρωί τα μάζεψε και πήγε στο σπίτι της, έπειτα από 11 χρόνια παρανομία. Δεν θέλουμε. Από τη στιγμή που θέλεις, ιδού εγώ. Είπα ότι ήρθα από τον Ουρανό για να μη σε βοηθήσω; Αυτό είναι κάτι ίσως να μην το ξέρουν πολλοί, αλλά δεν το θέλουν πολλοί αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό ακριβώς έχει βγει η τελευταία της μόδας, στην πατρίδα μας τουλάχιστον: «Μη μου το λες, μη μου το λες». Δεν θέλει να το ακούσει. Δεν θέλει να έρθει αντιμέτωπος με την αλήθεια, να συζητήσει με την αλήθεια.

Ο Χριστός ρωτάει τον άνθρωπο: «Παιδί μου, εγώ το ξέρω ότι δεν μπορείς. Όμως εσύ θέλεις εγώ να σε βοηθήσω, εγώ να σε τροποποιήσω;». Στη συντροφιά μου, σ’ αυτούς που επέτρεψε ο Θεός να συμπλέω επί 30 τόσα χρόνια που κάνω αυτή τη μικρή διακονία, υπήρχε ένας μηχανικός των καραβιών και ένας συνταγματάρχης αξιωματικός. Κρυφά κάπνιζαν. Ντρέπονταν από μένα. Εγώ δεν ήξερα ότι κάπνιζαν. Και έτσι είχε δείξει τα πράγματα, έτσι να τους συλλάβω επ’ αυτοφώρω. Πέσαμε τετ α τετ και βλέπω αυτόν τον συνταγματάρχη εκεί πάνω και κρύβει στο χέρι του κάτι. Και άρχισε και κλαίει. Στην οδό Ισαδίου, αρχίζει εδώ εκεί. Μου λέει: «Ρε Μήτσο», έτσι, «ρε Μήτσο», μου λέει.

«Ντρέπομαι», μου λέει. «Δώδεκα χρόνια σε γνωρίζω και καπνίζω κρυφά. Σε ντρέπομαι». Λέω: «Βασίλη μου, είναι πάθος. Εγώ κάπνιζα», του λέω, «και είχα και τσιμπούκι και πίπα και βαρύ καπνό και ελαφρύ καπνό και τσεμπέι και μυρωδάτο και πούρο. Είχα. Μου το έκοψε ο Χριστός. Δεν σε κακίζω διότι καπνίζεις. Άλλο σε κακίζω. Εσύ προσευχήθηκες, εζήτησες ποτέ; Γιατί έφτασες δίπλα; “Δεν μπορώ να το κόψω”. Μα εζήτησες ποτέ από τον Χριστό μας να σου το κόψει; Εσύ δεν μπορείς. Εζήτησες; Δεν εζήτησες. Δείξε, λοιπόν». Ήταν παραμονή, ανήμερα του... όχι, παραμονή του Προφήτου Ηλιού. «Το βράδυ», του λέω, «έχουμε εσπερινό του Προφήτη Ηλία. Πήγαινε», του λέω, «στον Προφήτη Ηλία, άναψε ένα κερί. Κατέβασε τρεις, τέσσερις, πέντε φορές φωτιά από τον ουρανό αυτός».

«Πες του: “Πάρε μου αυτή τη φωτιά, εσύ που κατέβασες φωτιά από τον ουρανό”». Και το έκοψε το τσιγάρο την άλλη μέρα. Το σιχάθηκε. Αναγκαζόταν να πηγαίνει στον Πειραιά και από την άλλη μέρα δεν έμπαινε στο βαγόνι εκείνο που κάπνιζαν. Πήγαινε στο άλλο που έλεγε «No smoking. Δεν καπνίζουν εδώ». Πώς!