Counsels from Sinai

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Our subject this evening will be a continuation of the one from the day before yesterday. You will remember that in our previous talk we considered sayings of this holy man from Mount Sinai, about whom we had already had occasion to speak in eleven earlier lessons. The day before yesterday’s lesson was the twelfth, and tonight’s is the thirteenth. You will remember that we paused over one of his exhortations, one of his counsels: “Before beginning any action, consider how it will end.” Before you begin some undertaking, before you make a decision, before you act, think about the possible consequences. We offered a series of reflections on this, so as to make the subject as clear as we could.

We tend to act without thinking about the consequences, though these can be learned from experience. If someone wishes to be careful and avoid suffering harm in the future, he must study the past—either his own or someone else’s. The outcomes in the lives of many people, both those close to us and others, often guide us by showing us where failure lies. We cannot suppose that we shall somehow be exempt from the consequences.

For this undertaking has failed not once or twice, but in many different places. Afterward we repent; afterward we grieve; afterward we make ourselves heartsick; afterward we break with other people. Many times we even end up committing a crime and going to prison. And that is to say nothing of Hell. We may even end up in Hell because we were not careful. What I shall say this evening runs parallel to this and continues the thought of this holy man. You may also remember the talks we gave about right-minded logismoi, the thoughts that lead us rightly. How easily a person falls when he is careless and unwilling to draw examples from the past and to study the lives of certain people and see how they failed.

A person acts first and repents afterward. But the saint exhorts us: “Before beginning any action, consider how it will end.” Do not think merely about how you will begin, but how you will finish. He says that from the very beginning you must examine the end—that is, the consequences. Many people grieve afterward and beat their heads in regret because they did not think beforehand, or because they wanted to try something new. They did not pay as much attention as they should have to someone else’s failure, and in their pride they considered themselves more capable. So they too fell. I offered many examples the day before yesterday, as you may remember from the closing part of the talk. But I could add still more.

If, for example, a young man or woman were to consider the consequences of flirting—which today is widely regarded as harmless and is even called “innocent flirting”—if they could foresee the consequences before beginning, or were willing to pay attention to the lives of others who failed in this matter, they would have to be careful and not attempt it. I do not know whether you have ever noticed a detail I am about to mention. If you go into a field in springtime, you may have the pleasure of lying down upon grass that is like a real mattress, like a soft velvet quilt.

You lie down upon it. But if you go back to the same place in summer, you will find yourself among thorns and will not even be able to walk. That springtime greenery, that springtime innocence, has developed into thorns. That is how these things are. Who has succeeded? Tell me. One in a hundred; the other ninety-nine have failed. If you wish, go and see for yourselves the slaughterhouses that are called maternity clinics, especially on the lower, underground floors. Draw near to those young people, those little schoolgirls, as they go inside.

Ask those girls, whose hearts are about to leap from their breasts like frightened birds—ask them how it all began. Where are you going? Can you not see the consequences? Of course, there are also some who do not care about these things. Very well. I once heard a secondary-school girl say—

Her teacher had tried to defend her on the grounds that someone had dishonored her. “Not at all,” the girl said. “I wanted it myself.” Then accept my congratulations—and accept what follows as well. Why should I sit there like an elder and speak about it? Apart from those cases in which there is perversion, the others appear respectable and well presented.

The answers in these matters are sorrowful. How many people have pursued married women or married men and met with terrible consequences? How many tragedies, murders, and crimes have arisen from such things? Where are you beginning, and where are you going? Think about the consequences. How many have been blinded with acid and suffered other horrors because of these things? They did not consider the consequences. There is a popular saying: “The pear has its tail at the back”—in other words, the consequences come later. It comes from the wisdom and experience of the people. Many such sayings born from experience contain extraordinary wisdom and teach us many things.

There are also cases in which people adopt without considering the possible consequences of adoption: where this may lead and whom they are adopting and bringing into their home. Does God, who has not given you children, not know? Do you realize that you may have brought your own tormentor into the house? Do you realize that when you adopt a child, you may lose your husband if the child is a girl? That you may lose your wife if the child is a boy? Do you know this? You rejoice over the adoption, but in 999 cases out of a thousand you may end up striking her on the head with your slipper, while perhaps in only one case out of a thousand will she one day appreciate your sweat, your love, your labor, and all the care you gave her. In 999 cases you will fail. How will you be the exception to the rule? How will you be the exception? That is what is being taught here. Do you know that married couples have separated because of such things? Do you know it? I will say it plainly. This is what this saint teaches.

“Before every action, consider the end”—what may result from it. Do not imagine that you are somehow above the lessons of the past. This is a general law. Do not proceed on the basis of the exception; proceed on the basis of the rule, and you will prevent many evils. Otherwise, I do not know—you may lose your soul altogether, because you will commit injustices and then say, “If only my hand had been cut off before I signed, before I did this,” and so on. But you see what pride and cleverness do: we imagine that we know more than God, that we can find some other path around Him, preserve our family name, be called parents, and hear others call us father and mother. First ask those who have children not born to them what they go through and what they suffer. Do you have money? You can give it where it is needed. There are so many orphans, so many large families, so many needs to which you can contribute. But pride wants to hear someone say, “Mother.”

Or to hear someone say, “Father,” and to leave your name behind you. What is this? It is vainglory, and that is what creates these situations. People would suffer fewer evils and sorrows if they paid attention to the wise counsel this holy man gives. Today, even in the villages, look at how parents feel about their children’s education, and see whether you can find even one in a thousand who feels at peace. All the others are in mourning, because when their children left to pursue learning, they also lost their Christ and their God, their homeland and their village, their father and their mother.

Had you not heard of this? Did you not know it? Could you not have given the child some direction and struggled a little? Instead, you helped; you even sold the family goat. Well, this is what you are reaping now. We bring these things upon ourselves. “Should I not educate my child?” I do not know. Now you have educated him: you opened his eyes, only to put them out. Of course, if we suppose that nothing exists beyond the grave, and that everything consists of machinery, science, education, success, and the like, then you are right and I am wrong. But if there is something beyond the grave, and each parent will not be asked what diploma the child obtained or how far the child advanced, but what became of the child’s soul, then you may find many bitter “medals” hanging around your neck. These are matters we would do well to consider, asking Christ first.

We cannot push a child into a furnace and say, “Be careful not to get burned.” If the neighbor’s children were burned, will mine not be burned as well? No. I once spoke with a woman who had four children, two of them girls. The girls ought to have entered family life; they did not need further studies. They had every advantage: they had finished secondary school, learned a foreign language, and knew how to play the piano. They needed nothing more, and the family had every material means. But no—they had to go away for higher studies. What would they study? Architecture. So they went to study architecture. Each of them married a Jewish man, and instead of making the men Christians, the men made the women Jewish.

Their mother beat her head in grief. In the meantime, she died. For ten years she beat her head and lamented. Why beat it then? You should have done so beforehand. Your pride could not see the danger. The girls had every qualification and were very beautiful. They had everything they needed for you to establish them well in life. Where did you send them? Like ants, you grew wings; those wings were burned, and lives were lost. One daughter has three children and the other has two. They are raising them as Jewish children, of course, not as children of the Kingdom. These are the consequences. So take seriously where your children are going and why they are going. Of course, there are some poor people who say, “They have no prospects here. Let the child go farther away, learn a little, and become somebody.” Education does not make someone truly human. Without Christ, no one becomes a true human being. Education, especially when it falls into the hands of an atheist, is a double-edged sword. It is a blade, and one must know how to hold it. Education is not merely learning to say “thank you,” “merci,” and “pardon.” The question is what I shall encounter where I go. The matter concerns the immortal soul, and within the world of learning there are things—

things in education so foul that you have to hold your nose. Of course, there are also exceptions—people before whom you take off your hat in respect. But there are others who know none of these subjects and cannot even sign their name, yet within them you see another world. You see a true human being. It is not an absolute truth that education makes the person. Learning is necessary, but it must fall into the hands of a Christian.

Consider this wisdom. We need not dwell now on the Three Hierarchs and on all the branches of learning Saint Basil the Great studied. He departed from Athens with his head full of human wisdom, but he laid all that learning at the feet of Christ. He did not use it to tell us, “There is no God,” nor for other purposes that bring harm to the human person.

You must foresee the danger and be careful. Do not say that your own child will be an exception. Today the rule is that ninety-nine percent are lost. Ask God first: “What should I do? How should I conduct myself? Let me not wrong my child. But where should the child go? What should the child become?” When a person humbly and anxiously places his case before God and asks for His judgment, something good will come of it. He must not decide by himself merely because it is customary to study and receive an education. Education is good and honorable, for, as the people also say, an uneducated person is like a piece of unhewn wood. But if learning is found in someone who is not good, in someone wicked, then, as I said earlier, it is a double-edged sword. I am not against learning, but against corrupt learning and the exaltation of learning—

which teaches, yet leaves a person with no one to look to. And today this strange condition has become very widespread.

One might say it is very dangerous. A person does not know what to do. Besides, there are so many kinds of work available. A person may lose what he already possesses whether or not he attends a university. There are many other occupations: one person may earn ten thousand a day, while another earns fifty thousand. Today there are so many independent trades and professions by which people can make a living. Of course, my hands may be scorched from labor. I may not always wear fine gold ornaments; I may not have three or four cars and several apartments. I may lack all these things, but I can still stand on my own feet and live a simple, decent life. In any case, this is a complex subject. I cannot resolve it; I am merely touching upon it. Nor am I telling people not to become educated. You may ask, “Would you not educate your son?” I would educate him as far as it lay within my power and as far as was right. Beyond that point, I would not. That is, if he listens to me; he may not listen, for he is free.

I am fully resolved, and I have the strength, if possible, not to have him pursue higher studies. For the whole matter begins with a threefold aim: to become a true human being, a Christian, and a martyr. Becoming an atheist has no place in this reckoning. The plan is for him to become a true human being, a Christian, or a martyr. That is where a person must begin. Of course, we live in an age when these things sound very extreme and even risky, one might say. Yet every age has its own challenges. Whoever is willing to take a different path and go against the spirit of this age will be benefited. For Christ is not being called upon by the others; they do not call Him, so He does not have much work among them. It is like water flowing when no one asks to irrigate their fields: there is an abundance left over, and He gives more of it to the one who asks. In this way, that person also becomes a testimony, and Christ rewards him as He sees fit. But the necessary conditions must be there.

You must be able to bring God down into those circumstances, and you must be ready to make sacrifices; your head must not be full of empty ideas. All those who now mourn are people who failed to consider the consequences.

There is another situation that calls for such care. I receive letters from many people abroad who are sorrowful and beg me to find some way to send them something—a recording of the Divine Liturgy, a talk, anything religious they can listen to—because they hear nothing at all. They have gone abroad, and the nearest church may be two hundred miles away, or in some places five hundred miles away. It is impossible for them to go. Their children no longer even know what a priest looks like. It truly breaks one’s heart. We wonder what their children are supposed to do in such surroundings. What can one think now? One thinks: Why did you leave your homeland? What did you imagine you would find there? Did you not know? You went looking for gold, but you would lose Christ. How could you not know? Did you not learn or ask beforehand? Here, before buying a plot of land, the first questions are: Is it within the town plan? Does it have electricity?

Does it have water? Does it have a telephone? Yet you do not ask whether there is a priest—not even here. You say, ‘Surely that goes without saying; they will send a priest here.’ You ask all these questions before buying a plot of land. But when you are going somewhere to raise a family, where are you going—to the jungle? You go there for money, but you may lose your soul. Think carefully before you go. At least create the conditions that will allow you to attend church, if not every Sunday, then every other Sunday. A man once came—I do not know where from—with four unbaptized children, and I baptized them one after another. They were twelve, nine, eight, and six years old, all unbaptized. They had never seen a priest. They became frightened. When they saw a bearded priest, the children had to be held so that they could be placed in the baptismal font. The father said, ‘We are ruined here; we are lost.’ And consider the age we live in, when they take every bearded man for a priest.

They are sorrowful. They tell you, ‘Do you know what it is like for us here, how we live and where we find ourselves?’ But tell me, how did you end up there? You went off blindly, at the cost of your soul. We agree on that. What the world calls good fortune often does not go together with the salvation of the soul. You are obliged to think beforehand: We will have a family and children. What language will they learn? What customs and ways of life will they learn? Where are we going to cast them into the fire, and then how will I tell them to preserve their faith, their homeland, and their language? How will I accomplish these things? Yet you are indifferent. You put this matter last, and afterward you find yourself battered by the waves, despite the money you earn so easily and send back here. That is how these situations arise. A person should have thought about these things earlier. God will provide. Satan deceives us, and we grow wings like ants and fly away. God will provide. Perhaps people gained many things by leaving for foreign lands. Greece has always had emigrants.

Few can say that they suffered no spiritual harm. They are very few. All that worldly success comes at the expense of the other part, which is called the soul. There are always exceptions, of course, though I do not know what conditions made those exceptions possible. Surrounded by heresy, by Jehovah’s Witnesses, by Protestants, and by every kind of sect, how is a devout family supposed to live? One of our people went to Canada to visit his relatives. They did not attend church, and during the three months he stayed with them, he did not attend church either. There was nothing—nothing at all.

What good will all that money do me? I will return to my homeland. If I can earn a thousand drachmas a day there, I would rather earn five hundred in my homeland and remain at home. Of course, some people do not care about the soul; they cannot see it. ‘The soul? What are you talking about now?’ Naturally, such people are not concerned; good luck to them. But those who do care must think, as this Saint tells us. If they think beforehand, they will avert many dangers. We often act, as the people say, without consulting the innkeeper. Consult the innkeeper too. Say, ‘My Christ, I am thinking of going there. Should I go? You see what is truly beneficial, including what benefits my soul.’ Yes, of course, I will earn more; I will buy a car, and I will easily have a second pair of trousers, which I do not have here, and so on. But is that everything? How many worthless things will I take with me when I depart from this world? I am not a permanent inhabitant of the earth, but only a tenant. I live in rented lodging whether I am there or here. Might it not be better for me here? Many of us would receive wise answers from God. But God was never asked, and so we have received no such answer. I remember another situation as well...

I dealt with it years ago and may have spoken of it before: the question of living together with others. With whom will you live? Where will you live? Where will your children be raised? I am not speaking about the climate, though sometimes that too must be considered, nor about material comforts, but about the people. Where are you going? What kind of place is it? How do the people there live? Who enters your home, and who leaves it? Who will keep company with your children where you are going? Where will your children spend their time? Where will they be protected from harmful influences? This is a serious matter. Yet what we usually worry about is whether we will be disturbed—whether there is a tavern outside playing music so that we cannot sleep, and so forth.

But the real issue is something else, and we do not give it the attention it deserves. This close living and constant mixing together in apartment buildings, especially here in Athens and generally in the great cities, is a great snare with disastrous consequences, which of course we see only afterward. You must ask God where you should live and ask Him to choose the place for you. Do not be misled about what I am telling you. Those of you who pray will have seen miracles from God. Whatever God approved after your prayer never caused you bitterness. Whatever you did on your own ended in failure. Perhaps your pride will not allow you to admit it. I am speaking at this moment from my own personal experience, and I acknowledge that this is true.

I do not know what you have done or whether you have repented of what you did. In any case, be careful and always ask God. Be careful about who enters your home and who leaves it. Many times, because we lack the virtue of discernment, we bring people into our homes and allow our children to study with certain classmates—‘But she is my classmate,’ and so on—and afterward the consequences are disastrous. A woman once went to a shrine of a Saint, where it is customary for people to dedicate children to the Saint and have them baptized there. She went with her little daughter. Someone had brought a baby boy, and the little girl was chosen to baptize him and become his godmother.

So a little girl of four or five became the godmother of a boy who would naturally grow up. Years later, that boy came from the provinces to Athens to study. Where else would he go? To his godmother’s house. Really? Must he go and live in his godmother’s home? ‘Of course—where else could he go?’ This is where discernment is needed. He should not go to live in his godmother’s home. Mother, what are you doing? Father, what are you doing? How can you permit them to live under the same roof? How can you allow this young man to come into your home? He may be like one of your own children, but since you have a daughter, should he live in the house with her? She may marry someone later. Do you understand? These are not one, two, five, ten, or even a hundred isolated cases. I could speak to you about them for a lifetime, and still you would say, ‘I do not know how these things will turn out.’ That is why...

Take this Saint’s counsel seriously. It is very practical and very helpful. ‘Before every action,’ he says, ‘examine its end from the beginning.’ Consider the consequences. Think about what results it may have. Yes, he will go there and gain this—but what might he lose? You must think of that immediately. The same applies when you yourself are about to do something. You say, ‘I will change him,’ and so forth. How many young women married men in order to change them and ended up losing both their souls and themselves? How many women married thinking they would reform their husbands? The men remained unreformed, and both were lost. This cannot ordinarily be done. There are exceptions, I repeat. I remember one exception in Amaliada: a young man supported the education of a disabled young woman.

She grew up, and so forth; they were about the same age, though he was a little older. In the end, he married her and lived with her. It was an act of great magnitude, as we were saying, but it was an exception. The rule in such cases is failure. So, if you believe these things are right, keep whatever you find useful. If you do not, forgive me for taking up your time. The passage says this:

‘Both by night and by day, look toward your final day.’ In this way you will be wise, for that is where wisdom begins. The subject here is wisdom—I do not know whether you remember that he was speaking about wisdom.

‘Have longing for God and a conscience pure toward all; heed the testimony of your conscience.’ That is where he begins. And we have said who is wise: the one who fears God, and so forth. Who actually possesses these things rather than merely speaking about them? Here, then, he continues: ‘Both by night and by day, look toward your final day.’ Night and day, think about your last day, when you will die. You know that many people prepared their graves in advance. Before making great decisions and at other times, they instructed their attendants or deacons to remind them of death. I do not recall whether it was a Patriarch who gave this order or only a certain Saint who did it. Someone would approach him and say, ‘What further instructions do you have for your grave?’ This was to remind him that he would die. If a person truly believed...

If he believed in the morning that he might not live until evening, and in the evening that he might not live until morning, he would prevent many evils in his life. As the divine John Chrysostom says, we sin in God’s absence—not because God is absent, but because we shut Him out of our remembrance. We do not want to remember God. And when the conversation turns to death, notice how we knock on wood and say, ‘Change the subject,’ or, ‘Get up from that spot.’ A person does not want to hear it. Lately, this worldly expression has become common: ‘Do not say that to me! Do not say it!’ But why should I not say it? These are prejudices and superstitions. He does not want to hear it. A person behaves like an ostrich, burying his head while the rest of him remains completely exposed. Is death a reality or is it not? It is.

Is it possible that I may not return to my home, or that you may not return to yours? It is. Can a person depart this life in a fraction of a second? He can. And if there has ever been an age when a person—whether young or old, whatever his age—should think especially about death and his final end, it is this age. He should think about it at every moment. He tells his family, ‘I will return home.’ Yet he does not know whether he will return, and he should add the words of James: ‘God willing—if God wills—I will return, my wife; I will return, my child, at about that time.’ For you know how greatly the ways of dying, especially the modern ways brought about by machinery, have multiplied today.

Many die in such ways today. In earlier times, we might have expected to die from pneumonia, to be struck by lightning, or to be killed in war. Today there are countless ways in which a person may die. And not only one individual, but an entire family may be wiped out in a single second.

Today, methods and circumstances have developed through which a person may suddenly depart this life, unable to feel certain that he will return home. And yet people today are more thoughtless than ever. They do not speak about death. A person believes he will grow old. He believes he will establish businesses and earn money as others have done. ‘Why did others become rich and not me? Why should I not live as others have lived?’ and so forth. He does not consider the unexpected. He does not consider the unexpected. Yet a person ought to contemplate his Last Things day and night, the Saint says. For if a man gains the whole world but suffers the loss of his soul, then what has he gained? Of course, those who have no fear of God do not believe this. They find it difficult even to make the sign of the Cross in the morning—not even once. They imagine that they have a right to live and work because they possess youth, strength, education, money, and influential acquaintances, and therefore they simply must succeed.

And yet, sometimes I travel through the Peloponnese and see that Vardinogiannis complex there, the refineries. What was that enterprise not capable of? What had that man not accomplished? What power did he not possess? What had he not created? Then one afternoon death said to him, “Young man, it is time to give an account.” Everything stopped, and he departed from this life. Vardinogiannis—gone. Gone. How many such lessons lie all around us! Yet man does not believe; he takes no account of them, because the devil deceives him. The devil steals the present from him and promises him the future. That is why you see people with so many unsettled matters concerning their souls, yet they do not put them in order; they leave them for some distant future.

They should do so today. As I told you one evening, in Holy Scripture there is no tomorrow. “Today you will be with Me in Paradise.” “Today salvation has come to this house.” Man does not know what tomorrow will bring. Today. There is no tomorrow. Tomorrow belongs to Satan. And if a person wishes to look even more deeply, he will see that even “today” does not really exist. This very hour he should go to Holy Confession and return to Christ. He knows that there is not even a secure “today”; he stands on the edge of a razor.

The present does not exist, because, as I told you earlier, the moment the switch is turned off—yes, everything has become the past. We did not have time to do anything. The Apostle Paul says it too, though we fail to notice it when we read: “One thing I do: forgetting what lies behind and reaching forward to what lies ahead, I press on toward the upward call.” He does not speak of the present. I forget what lies behind and look toward what lies ahead.

Do I know whether I shall still exist one second from now? Where is the present? Everything I have just said is already in the past. Whatever I say next is still in the future. Where is the present, and who promises me that I shall still exist one minute from now, so that I may cry out, “I have sinned,” find a priest for Holy Confession, and receive Holy Communion? And how shall I justify myself before God, who has granted me sixty-two years, if I say to Him, “I had no time, and there was no priest to be found,” and...

“There was no priest where I was”? Who could say such things? After so many years, a person was obliged to attend to these matters in time. There is no excuse. And if we could examine all those whose bodies are taken each day to the cemeteries for burial and see how many go to Paradise, your soul would weep. In a revelation, Saint Nektarios of Aegina said, “Not even five in a thousand pass into Paradise. Not even five in a thousand pass into Paradise. All the rest go to Hell.” Go to the hospitals and see how ten, fifteen, or twenty people are buried each day—the large hospitals, to say nothing of the smaller ones. In Athens, within the Municipality of Athens, around eighty, ninety, perhaps a hundred people depart this life each day. Examine their lives and see whether any of them had a living bond with Christ.

This, then, is what he says: a person cannot be prudent or truly sensible unless he continually remembers and is influenced by his Last Things, the eschata. He does not know whether this is his final moment. Someone offers a beautiful image of the years and days of a person’s life as a row of candles. From this story comes the image of the candles we cut, representing our years and so forth, and even our birthday candles: God knows how many days each person has in this world, and He sets out a row of candles for him. Every day an angel comes, takes the first candle, and removes it. Tomorrow he takes the next, and the next day another. Who can tell me that today he did not take the last one? Who can tell me?

Such a person cannot be in his right mind or truly rational—not according to the way the world understands reason, for the world esteems madness. This is especially true today, in the age foretold by Saint Anthony the Great: “The time will come when people will be mad, and if someone is not mad, those who are mad will tell him that he is the mad one.” Saint Anthony the Great said this prophetically long ago. That time is now. If a person is thoughtful, fears death and the Judgment, does not steal, commit fornication, blaspheme, or dishonor others, and if he fasts, goes to Holy Confession, receives Holy Communion, and has children, the world considers him mad. And the mad world calls him mad. “Have you lost your mind? Is this a time to have children?”

“Have you gone mad with all those priests? You are going to fast? Are you now going to bring those mangy creatures here? You are mad,” says the person who considers himself clever and sensible. Do you understand?

What I am saying is that the words of these holy men contain a great deal of nourishment, as we were saying. Another point connected with this teaching is that some people refuse to put their possessions in order because they are afraid that doing so means they will die. “Why speak of death? Are we already going to make a will?” And what happens? They die with everything unsettled, and their relatives tear at one another over the coffin. Then the filthy quarrelling begins, followed by lawsuits and oaths sworn on the Gospels, and the news of it all reaches the departed where he is. The accounts we leave behind here follow us there.

We could have settled these matters beforehand, not unjustly but justly, for these accounts follow us there. In the same way, for some people their good reputation, born of good deeds and good intentions, continues to be added to their open file, because a person’s file is not closed at death. The file of every person, whether he is condemned or saved, will be closed on the day of the Judgment. For now, we are in an intermediate state, and our condition may still be affected for good or for evil as long as this world continues. There are people who have treated their children unjustly and failed to provide as they should for the weaker members of the family. They should have put right the wrongs they committed. But because they think they are healthy, because they think they are young, because they think that...

“If I make my will, I shall be preparing the conditions for my death, and I have no intention of dying,” these situations arise. You can appreciate the value of these words if you remember how God dealt with King Hezekiah. When Hezekiah was ill, God sent the Prophet Isaiah to tell him, “Set your house in order, for you shall die.” What was he to prepare in his house? Was he to get up and tidy it? He was sick in bed. What did it mean to set his house in order? It meant to put everything in its proper place. What things? These very matters: settle whatever remains unresolved, because you are dying and nothing must be left unsettled. A person who fears God and remembers the day of the Judgment, knowing that he will be brought to judgment...

must be exact in everything—extremely exact.

He should keep documents listing his debts and documents recording the wrongs he has committed and what others must take care of. He should put all his affairs here in order, so that if he departs at an unexpected time, he will leave no gaps behind to cause confusion or situations that will worsen his position there. A person’s case does not end at death. The file of every person remains open according to how he lived in this world. This is precisely what I told you was said to King Hezekiah, as we read in Isaiah and the Books of Kings: “Set your house in order, for you shall die.” And there are many people, perhaps even here this evening...

whose affairs are completely disordered and entirely unresolved. We do not settle during this life what we could have settled here, but leave everything behind—no memorial services, no prayers, nothing. And if something that belongs to another has come into our possession, whether little or much, death does not release us from that obligation. Indeed, the Fathers say that if one spouse dies and rises again, the marriage no longer binds them. Death has separated them; death has dissolved Holy Matrimony. After the resurrection, she is not my wife, and I am not her husband. Death has separated the married couple. But if I possess something belonging to another—money...

property, fields, plots of land, a room, furniture, books, or any other belongings—and I die and rise again, I shall still owe them. I shall still owe them. If we took this seriously, we would have many matters to put in order, and putting them right would not be easy. I say this because we have left these matters stagnant, and we have other people’s belongings and tools in our possession. Indeed, just today I encountered such a case. A man lent a machine to a fellow mechanic. It had cost him 5,400, and he had bought it only two months earlier. When he went to ask for it back—4,000. Thank you.

“He brought it to me; we must return the machine.” “But I did bring it to you.” “That means nothing to me. Get out of here.” He simply stole the man’s machine. These things happen today. And if I were to enter workshops, homes, businesses, storerooms, and one place after another, I do not know how many belongings of others I would bring to light. Yet people continue lighting candles, celebrating Pascha, and calling themselves Christians. Such a person is shameless and without the fear of God; he does not fear the words, “God will bring every work into judgment.” We shall give an account even for our most hidden thoughts, and all the more for such obvious matters...

which remain unresolved and must be returned and put in order.

There are, then, two matters that arise from this teaching: at any moment a person may depart from this world—especially, as I said earlier, through some modern cause of death—and may be lost, lost for all eternity, because he refused to heed the words he ought to have heeded. There is no one who will not cross the bridge called judgment. A person will enter the next life exactly as the lens of death captures him. This holy man goes on to speak about God’s long-suffering, because many people who supposedly ought to be punished in this world are not punished, just as many who supposedly ought to be rewarded in this world are not rewarded. He answers this question next.

So, let us stop here for this evening, and, God willing, we shall continue. Through your prayers, retain whatever God granted us for this evening.

Θέμα μας και απόψε το βράδυ θα είναι συνέχεια του προχθεσινού. Ό,τι είπαμε μαζί στην περασμένη μας ομιλία, θα ενθυμείσθε ότι το θέμα μας ήταν αποφθέγματα αυτού του Αγίου Ανθρώπου από το όρος Σινά, που μας είχε δοθεί ευκαιρία και είχαμε μιλήσει και γρηγορότερα, άλλα έντεκα μαθήματα. Το προχθεσινό ήτο το 12ο και απόψε είναι το 13ο. Θα ενθυμείσθε ότι είχαμε σταθεί σε μια του προτροπή και σκέψη, η οποία ήτο η εξής: «Πάσης πράξεως το τέλος προ της αρχής εξέταζε». Πριν αρχίσεις μια σου δουλειά, πριν αποφασίσεις κάτι, πριν ενεργήσεις κάτι, σκέψου τα πιθανά αποτελέσματα που μπορεί να έχει. Και μιλήσαμε πάνω σε αυτό μια σειρά σκέψεων, να διευκολύνουμε όσο μπορούσαμε το θέμα.

Εμείς, χωρίς να σκεφτούμε τα αποτελέσματα, που αυτά αντλούνται από την πείρα. Αν θέλει κάποιος να προσέξει και να μην πάθει ζημιά στο μέλλον, θα πρέπει να διαβάσει το παρελθόν του. Ή το δικό του ή κάποιου άλλου. Και τα αποτελέσματα πολλών, και ειδικών μας και άλλων, μας χειραγωγούν για την αποτυχία πολλές φορές. Δεν μπορούμε εμείς να αποτελέσουμε εξαίρεση ευθύνης.

Εφόσον το εγχείρημα αυτό όχι σε μια, όχι σε δυο, αλλά σε πολλές μεριές έχει αποτύχει. Μετανοούμε εκ των υστέρων, θλιβόμεθα εκ των υστέρων, χαλάμε τις καρδιές μας εκ των υστέρων, τα σπάζουμε με τους ανθρώπους εκ των υστέρων, πολλές φορές φτάνουμε και στο έγκλημα και στη φυλακή ακόμα. Αφαιρώ την κόλαση. Φτάνουμε και σε κόλαση ακόμη, διότι δεν προσέξαμε. Παράλληλο με αυτό που θα πω απόψε το βράδυ, θα συνέχει αυτή τη σκέψη του ανθρώπου αυτού. Θα μπορεί κανείς να ενθυμηθεί τις ομιλίες που είχαμε κάνει περί των δεξιών λογισμών. Πώς ο άνθρωπος πέφτει εύκολα, μη προσέχοντας και μη θέλοντας να αντλήσει παραδείγματα από το παρελθόν και να διαβάσει και την ιστορία ορισμένων ανθρώπων, πώς απέτυχαν.

Ενεργεί και μετανοεί εκ των υστέρων. Αυτός προτρέπει ότι «πάσης πράξεως το τέλος προ της αρχής εξέταζε». Όχι πώς θα ξεκινήσεις· πώς θα τερματίσεις. Το τέλος, λέει, να το εξετάζεις από την αρχή. Δηλαδή τι αποτελέσματα θα έχει. Γιατί πολλοί άνθρωποι θλίβονται εκ των υστέρων, χτυπούν το κεφάλι τους εκ των υστέρων. Γιατί δεν εσκέφτηκαν εκ των προτέρων ή θέλησαν να καινοτομήσουν. Δεν θέλησαν την αποτυχία κάποιου άλλου να την προσέξουν όσο έπρεπε και με τον εγωισμό τους εθεώρησαν τον εαυτόν τους ικανότερο. Και έπεσαν και αυτοί. Έφερα λοιπόν πολλά επιχειρήματα προχθές, να με θυμίσετε στην τελευταία στροφή. Όμως θα μπορούσα να προσθέσω και άλλα.

Εάν, παραδείγματι, ένας νέος ή μία νέα εσκέπτετο τα αποτελέσματα ενός φλερτ, που πολύ σήμερα θεωρείται αθώον μάλιστα και ονομάζεται αθώον φλερτ, αν μπορούσε τα αποτελέσματα να τα διαβάσει πριν ξεκινήσει ή αν ήθελε να προσέξει τη ζωή άλλων που απέτυχαν στο σημείο αυτό, θα έπρεπε να είναι προσεκτικός και προσεκτική και να μην το επιχειρήσουν. Δεν ξέρω αν έχετε παρακολουθήσει μια λεπτομέρεια που θα σας πω. Εάν πάτε την άνοιξη σε ένα χωράφι, ίσως βρεθείτε στην ευχάριστο θέση να ξαπλώσετε σε μια χλόη που είναι πραγματικό στρώμα, πάπλωμα, βελούδινο.

Ξαπλωμένος επάνω. Εάν όμως πας το καλοκαίρι στο ίδιο μέρος εκεί, θα βρεθείς μπροστά σε αγκάθια, δεν θα μπορείς να περπατήσεις. Αυτή η πρασινάδα, αυτή η αθωότης της ανοίξεως εξελίχθη σε αγκάθια. Έτσι είναι αυτές οι δουλειές. Ποιος επέτυχε; Πείτε μου. Ένας στους 100· οι 99 απέτυχαν. Πηγαίνετε μόνον, εάν θέλετε, ιδιοχείρως να παρακολουθήσετε στα σφαγεία, αυτά που λέγονται μαιευτήρια, και κατεξοχήν στους κάτω ορόφους, στους υπό τη γη. Να πλησιάσετε αυτά τα νιάτα, αυτές τις μαθητριούλες, αυτές που μπαίνουν μέσα εκεί.

Ρωτήστε τες, που η καρδιά τους πάει να ξεκολλήσει σαν του πουλιού, ρωτήστε τες πώς εξεκίνησαν. Πού πηγαίνεις; Δεν βλέπεις τα αποτελέσματα; Βέβαια είναι και άλλοι ορισμένοι οι οποίοι δεν ενδιαφέρονται γι' αυτά. Έχει καλώς, διότι ήκουσα μία κοπέλα του γυμνασίου,

η οποία ηθέλησε η καθηγήτρια να την καλύψει, λόγω ότι ητιμάσθη από κάποιον. «Καθόλου», λέει. «Εγώ μόνη μου ηθέλησα». Πάρε συγχαρητήριά μου. Πάρε λοιπόν και τη συνέχεια. Πώς το να κάθομαι στον γέροντα εκεί πέρα. Εκτός αυτών των περιπτώσεων που έχουμε διαστροφή. Οι άλλες, οι καλοβαλμένες.

Οι απαντήσεις είναι θλιβερές στα θέματα αυτά. Πόσοι άνθρωποι δεν ξεκίνησαν... εναντίον εγγάμων γυναικών ή εναντίον εγγάμων ανδρών και δεν είχαν άσχημα αποτελέσματα; Πόσα δράματα, πόσοι φόνοι, πόσα εγκλήματα δεν έχουν γίνει κάτω από αυτό. Πού ξεκινάς, πού πας; Σκέψου τα αποτελέσματα. Πόσοι δεν είναι τυφλοί από βιτριόλι κ.λπ. εξαιτίας αυτών. Δεν σκέφτηκαν τα αποτελέσματα. Ο λαός λέγει «πίσω έχει η αχλάδα την ουρά». Είναι βγαλμένο από τη σοφία του λαού, από την εμπειρία, που πολλές φορές πολλά γνωμικά είναι ανώτερα και του Ευαγγελίου ακόμη, αυτά που έχουν βγει από την πείρα του λαού και διδάσκουνε πολλά πράγματα.

Περιπτώσεις που δεν σκέφτονται ορισμένοι οι οποίοι υιοθετούν, γιατί και στα αποτελέσματα της υιοθεσίας. Πού πηγαίνει, ποιον υιοθετεί. Παίρνεις στο σπίτι. Ο Θεός που δεν σου δίνει παιδιά, δεν ξέρεις; Ξέρεις ότι αγόρασες την κολαστή σου; Ξέρεις ότι όταν κάνεις υιοθεσία και πάρεις παιδί στο σπίτι υπάρχει εκδοχή να χάσεις τον άντρα σου, αν είναι κοπέλα; Υπάρχει εκδοχή να χάσεις τη γυναίκα σου, αν είναι αγόρι; Το ξέρεις αυτό; Αυτό, χαίρεσαι ότι 999 φορές θα της σπας το κεφάλι με την παντούφλα από αυτό, και μία, μία στο χίλια αύριο ίσως να εκτιμήσει τον ιδρώτα σου, την αγάπη σου, τον κόπο σου, τη φροντίδα που έκανες. 999 θα αποτύχεις. Πώς θα αποτελέσεις εξαίρεση εσύ στον κανόνα; Πώς θα αποτελέσεις εξαίρεση; Αυτό διδάσκεται εδώ. Ξέρετε ότι χωρίσανε αντρόγυνα εξαιτίας αυτών των πραγμάτων; Ξέρετε; Θα το λέγω εγώ. Αυτό διδάσκει αυτός ο Άγιος.

«Προ πάσης πράξεως το τέλος». Τι μπορεί να προκύψει εξ αυτού. Μην το βγάζεις ότι είσαι ικανός να αντλήσεις απ' το παρελθόν. Είναι νόμος. Δεν θα πας με την εξαίρεση. Θα πας με τον κανόνα. Και θα προλάβεις πολλά πράγματα. Δεν ξέρω, θα χάσεις την ψυχή σου 100%, διότι θα κάνεις αδικίες και θα πεις «δεν μου κοβότανε το χέρι που υπέγραψα, που έκανα», και και... Αλλά βλέπετε ο εγωισμός και η εξυπνάδα, ότι ξέρουμε περισσότερα από το Θεό εμείς και να Του ξεφύγουμε από κάποιο δρόμο άλλον και να αφήσουμε το όνομά μας και να λεγόμαστε γονείς και να μας λένε πατέρα και μητέρα. Για ρώτησε εκείνους που τα έχουν τα παιδιά πρώτα, όχι δικά τους, τι τραβάνε και τι υποφέρουν. Έχεις λεφτά; Μπορείς να τα διαθέσεις. Υπάρχουν τόσα ορφανά, υπάρχουν τόσοι πολύτεκνοι, υπάρχουν τόσες ανάγκες, μπορείς να τα διαθέσεις. Αλλά εγωισμός, «να πούνε μητέρα».

«Να πούνε πατέρα, πίσω το όνομά σου, πίσω». Πώς είναι; Κενοδοξία αυτή είναι που δημιουργεί αυτές τις καταστάσεις. Θα ήσαν λιγότερα τα δεινά και οι θλίψεις των ανθρώπων εάν πρόσεχαν αυτή τη σοφή συμβουλή που δίδει ο άνθρωπος αυτός. Εάν σήμερα και από χωριά ακόμη παρακολουθήσετε τους γονείς πώς αισθάνονται από τις σπουδές των παιδιών τους, αν βρείτε έναν στους χίλιους ο οποίος αισθάνεται καλώς. Όλοι οι άλλοι είναι πενθοφορεμένοι, διότι φεύγοντας τα παιδιά προς την επιστήμη, έχασαν και το Χριστό τους και το Θεό τους, και την πατρίδα τους και το χωριό τους, και τον πατέρα τους και τη μάνα τους.

Το άκουσες αυτό, δεν το γνώριζες αυτό, δεν το ήξερες αυτό; Δεν μπορούσες να κάνεις κανένα προσανατολισμό, να αγωνιστείς λίγο; Αλλά βόηθες, πούλησες την κατσίκα. Ε, αυτό απολαμβάνεις τώρα. Μόνοι μας τα φτιάχνουμε. «Να μην το μορφώσω;» Δεν ξέρω. Τώρα το μόρφωσες, του άνοιξες τα μάτια και του τα έβγαλες. Βέβαια, εάν σκεφτούμε ότι δεν υπάρχει τίποτα πέραν του τάφου, ότι όλα είναι μηχανή, επιστήμη, γράμματα, σουξουμού κ.λπ., έχουμε δίκιο. Κάνω λάθος εγώ. Εάν όμως υπάρχει κάτι πέραν του τάφου και δεν θα ζητηθεί από τον κάθε γονιό τι δίπλωμα είχε το παιδί, τι προχώρησε, αλλά ποια η ψυχή του παιδιού, θα βρεις πολλά μετάλλια κρεμασμένα στο λαιμό σου. Και είναι μερικά πράγματα που καλά είναι να τα σκεφτόμεθα και να ρωτάμε πρώτα το Χριστό.

Δεν μπορούμε να ωθούμε το παιδί στο καμίνι και να του λέμε «πρόσεξε, δεν θα καείς». Ή αν καήκαν του γείτονα τα παιδιά, δεν θα καούνε τα δικά μου; Όχι. Μιλούσα κάποτε με μια κυρία, η οποία είχε τέσσερα παιδιά. Μεταξύ των τεσσάρων είχε και δύο κορίτσια. Τα κορίτσια έπρεπε να μπουν σε οικογένεια, δεν έπρεπε να σπουδάσουν τα κορίτσια. Είχανε όλων των τρόπων, βγάλανε το γυμνάσιο, μάθανε μια γλώσσα, ξέρανε πιάνο, δεν τους χρειάζεται παραπάνω. Είχανε όλα τα μέσα τα υλικά. Όχι, θα πρέπει να πάνε επάνω. Πού θα πάνε; Θα πάνε για αρχιτέκτονες. Και πήγανε για αρχιτέκτονες, πήρανε και οι δύο από έναν Εβραίο, και δεν τον κάμαν Χριστιανό, τις έκαμε Εβραίες.

Χτύπαγε το κεφάλι. Πέθανε εν τω μεταξύ. Χτύπαγε το κεφάλι δέκα χρόνια και λοιπά. Τι το χτυπάς; Έπρεπε να το χτυπάς πρώτα. Ο εγωισμός σου δεν θεάστηκε. Όλα τα προσόντα υπήρχαν. Ωραιότατες κοπέλες. Υπήρχανε τα πάντα, ώστε να τις ανεβάσεις κιόλας. Πού τις βάζεις; Έκανες φτερά σαν τα μερμήγκια, κάηκαν τα φτερά αυτά και χαθήκαν οι υπάρξεις. Μια έχει τρία παιδιά, η άλλη δύο παιδιά. Εβραιόπουλα τα έχουν, ασφαλώς Εβραιόπουλα, δεν τα έχουν οι Βασιλείες. Αποτελέσματα αυτά. Αν λοιπόν λαμβάνετε σοβαρώς υπόψη πού θα πάνε και γιατί να πάνε... Γιατί ορισμένοι είναι οι καημένοι που λένε «δεν έχουν στον ήλιο μοίρα, να πάει το παιδί πιο πέρα να μάθει δύο γράμματα, να γίνει άνθρωπος». Δεν γίνεται άνθρωπος με τα γράμματα. Χωριστός κανείς άνθρωπος. Τα γράμματα, άμα μάλιστα έχουν πέσει σε άθεο, είναι δίκοπο μαχαίρι. Αλλά είναι μαχαίρι και πρέπει να ξέρει να το κρατήσει. Δεν είναι απλώς τα γράμματα. Θα ξέρω να λέω το ευχαριστώ, το μερσί και το συγγνώμη, μπαρντόν. Είναι εκεί που θα πάω. Το θέμα είναι για την αθάνατο ψυχή και υπάρχουν μέσα...

μέσα στα γράμματα που είναι να κρατάς τη μύτη σου. Και είναι άνθρωποι πάλι, βέβαια υπάρχουν και εξαιρέσεις, που βγάζεις το καπέλο σου. Αλλά είναι και άνθρωποι οι οποίοι δεν γνωρίζουν τίποτα από αυτά, μα ούτε και να υπογράψουν. Αλλά βλέπεις μέσα κάποιον άλλο κόσμο. Βλέπεις έναν πραγματικό άνθρωπο. Δεν είναι απόλυτο ότι τα γράμματα κάνουν τον άνθρωπο. Είναι απαραίτητα, αλλά να πέσουν σε χέρια χριστιανού ανθρώπου.

Τη σοφία αυτή... Μη σταθούμε τώρα στο Ίδη Ματρών Ιεραρχών, που διδάχτηκε επιστήμες ο Μέγας Βασίλειος. Έφυγε από εδώ, από την Αθήνα, και το κεφάλι του ήταν γεμάτο από τη σοφία, αλλά τα κατέθεσε στα πόδια του Χριστού όλα αυτά τα γράμματα. Δεν τα διέθεσε για να μας πει «δεν υπάρχει Θεός», ούτε για άλλες δουλειές που κάνουν ζημιές στον άνθρωπο.

Θα το προλάβεις, θα το προσέξεις. Μην λες ότι το δικό σου θα αποτελέσει εξαίρεση. Πόσον ο κανών είναι αυτός, να χάνεται το 99% σήμερα. Ρώτησε τον Θεό πρώτα: «Τι να κάνω; Πώς να πολιτευτώ; Να μην το αδικήσω. Μα πού να πάει; Τι να φτιάξει;» Και όταν ο άνθρωπος με ταπείνωση, αγωνίως, θέτει και στου Θεού τη γνώμη την υπόθεσή του, κάτι καλό θα βγάλει. Μην το κάνει μοναχός του, διότι είθισται να σπουδάζουμε, είθισται να μαθαίνουμε γράμματα. Καλό και άγιο, γιατί όπως λέει πάλι ο λαός, άνθρωπος αγράμματος, ξύλο απελέκητο. Αλλά και αν υπάρχουν τα γράμματα σε όχι καλόν άνθρωπο, σε πονηρόν άνθρωπο, τότε, όπως είπα γρηγορότερα, είναι δίκοπο μαχαίρι. Δεν είμαι κατά των γραμμάτων, αλλά κατά των κακών γραμμάτων, την διακήρυξη των γραμμάτων,

διδάξει, δεν έχει κανένα να δει. Και σήμερα, κάτι εξωτικό, είναι πολύ.

Να πει κανείς, πολύ επίφοβο. Δεν ξέρει ο άνθρωπος πώς. Άλλωστε είναι τόσες δουλειές που μπορεί ο άνθρωπος και αν δεν πάει στα πανεπιστήμια να χάσει ό,τι είχε και αν δεν πάει κ.λπ. Υπάρχουν τόσες άλλες δουλειές, που ο μεν θα πάει να πάρει 10.000 και ο άλλος βγάλει 50.000 την ημέρα. Είναι τόσες άλλες ελεύθερες δουλειές σήμερα, τόσα επαγγέλματα που μπορούν να βγάλουν. Βέβαια θα μου τσουρουφλιστούν τα χέρια, δεν θα είμαι πάντοτε με τα χρυσά αυτά, δεν θα έχω τρία-τέσσερα αυτοκίνητα και γκαρσονιέρες. Μπορεί αυτά να μην τα έχω, αλλά όμως μπορώ να σταθώ, να ζήσω κάπως στοιχειωδώς. Είναι, κατά συμπερίπτωση, ένα πολύπλοκο θέμα αυτό. Δεν μπορώ εγώ να το λύσω, απλώς το θίγω. Ούτε να πω στους ανθρώπους να μην μάθουν γράμματα. Μου πεις ότι τον γιο δεν θα τον μάθει γράμματα; Θα τον μάθω όσο περνά από το χέρι μου, μέχρι εκεί που πρέπει. Από εκεί και κάτω δεν θα τον μάθω. Αν μ' ακούσει· μπορεί και να μην μ' ακούσει, ελεύθερος είναι.

Έχω την δύναμη όλη και την πρόθεση να μην μάθει γράμματα ει δυνατόν. Διότι το θέμα ξεκινάει με ένα τρίπτυχο: άνθρωπος, χριστιανός, μάρτυρας. Άθεος δεν υπάρχει σημαίνον αυτό. Δεν το έχει μέσα ο λογαριασμός. Να γίνει άνθρωπος ή να γίνει χριστιανός ή να γίνει μάρτυρας. Έτσι είναι το σχέδιο. Από εκεί πρέπει να ξεκινάει ο άνθρωπος. Βέβαια ζούμε σε μια εποχή που αυτά τα πράγματα είναι πολύ τραβηγμένα, παρακινδυνευμένα, όπως θα έλεγε κανείς. Και εν τούτοις όμως η κάθε εποχή έχει και τα δικά της. Και όποιος θέλει να καινοτομήσει και να πάει κόντρα σε αυτή την εποχή θα ωφεληθεί. Διότι ο Χριστός δεν απασχολείται με άλλους ή μη με αυτόν. Δεν τον καλούν οι άλλοι, δεν έχει πολλή δουλειά. Είναι σαν να έχουμε νερό να τρέχει, αλλά μην το ζητούν να αρδευτούν, και κατά συνέπεια περισσεύει και το δίνει περισσότερο σ' αυτόν. Και να μένει μαρτυρία και για να τον αμείψει όσο πρέπει. Αλλά πρέπει να υπάρχουν οι προϋποθέσεις.

Να μπορέσεις να τραβήξεις τον Θεό κάτω σε αυτές και να είσαι έτοιμος για θυσία, να μην είναι το κεφάλι αερισμένο. Και ότι όλοι αυτοί οι οποίοι θρηνούν είναι οι άνθρωποι αυτοί που δεν πρόσεξαν τα αποτελέσματα.

Άλλη επίσης περίπτωση που θα μπορούσε να προσεχθεί. Έχω γράμματα από πολλούς από το εξωτερικό, οι οποίοι θλίβονται και με παρακαλούν να βρω κάποιον τρόπο, κάτι να τους στείλω, με μια λειτουργία μαγνητοφωνημένη, με μια ομιλία, κάτι να ακούνε θρησκευτικό, γιατί δεν ακούνε τίποτα. Έχουν πάει στο εξωτερικό, είναι σε 200 μίλια μακριά, αλλού σε 500 μίλια μακριά η εκκλησία. Είναι αδύνατον. Έχουν χάσει το είδος πώς είναι ο παπάς και λοιπά. Είναι πράγματι να κλαίει η καρδιά του. Σκεφτόμεθα τι να κάνουν τα παιδιά μέσα εις αυτά. Τι θα σκέπτεται τώρα; Θα σκέπτεται πώς έφυγες από την πατρίδα. Τι φανταζόσουν ότι θα βρεις εκεί πέρα; Δεν το γνώριζες; Θα πας για χρυσόν, αλλά θα χάσεις τον Χριστόν. Πώς; Δεν έμαθες, δεν ρώτησες; Εδώ πρώτη δουλειά, προκειμένου να πάρεις ένα οικόπεδο, είναι: εντός του σχεδίου; Έχει φως;

Νερό; Έχει τηλέφωνο; Παπά δεν ρωτάς ούτε εδώ. Καλά, λες, προϋποτίθεται, θα στείλουν τον παπά εδώ. Εδώ ρωτάς αυτά για να πάρεις ένα οικόπεδο. Εδώ, για να κάνεις μια οικογένεια, πού πας; Στη ζούγκλα; Πας για λεφτά, θα χάσεις την ψυχή σου. Σκέψου το καλά, πήγαινε. Αλλά δημιούργησε τις προϋποθέσεις αυτές να μπορέσεις τουλάχιστον, αν όχι κάθε Κυριακή, κάθε δεκαπέντε να πας. Ήρθε ένας, δεν ξέρω πούθεν ήρθε, με τέσσερα παιδιά αβάφτιστα και τα βάφτισα στη σειρά. Δώδεκα ετών, εννέα ετών, οκτώ ετών, έξι ετών. Αβάφτιστα. Δεν είχαν δει παπά. Φοβηθήκαν. Τα δέσαν τα παιδιά για να τα βάλουν στην κολυμβήθρα, μόλις είδαν παπά με γένια. Λέει «καήκαμε εδώ, χαθήκαμε». Και πιάστε ποια εποχή τώρα, που είναι όλοι παπάδες, όλοι γενειοφόροι.

Θλίβονται. Σου λέει: «Ξέρεις τι είμαστε εδώ, πώς περνάμε και πού βρισκόμαστε;» Πώς ευρέθης εκεί, πες μου. Πήγες έτσι στην τύχη. Εις απώλεια ψυχής. Συμφωνούμε. Γιατί πολλές φορές η τύχη, λεγομένη κατά κόσμον, δεν συμβαδίζει με τη σωτηρία της ψυχής. Είσαι υποχρεωμένος εκ των προτέρων. Θα κάνουμε οικογένεια, θα κάνουμε παιδιά. Τι γλώσσα θα μάθουν, τι ήθη και έθιμα θα μάθουν, πού θα πάμε να τα ρίξουμε στη φωτιά και πώς θα τους πω εγώ να διατηρήσουν την πίστη τους, τη μητρίδα τους, τη γλώσσα τους; Πώς θα τα κάνω αυτά τα πράγματα; Άρα αδιαφορείς. Το έχεις τελευταίο θέμα και βρίσκεσαι εκ των υστέρων εκεί που σε χτυπάνε τα κύματα, παρά τα χρήματα τα οποία κερδίζεις εύκολα και περνούνε περισσότερο εδώ και δημιουργούνται αυτές οι καταστάσεις. Θα έπρεπε ο άνθρωπος γρηγορότερα να το σκεφτεί αυτό το πράγμα. Και έχει ο Θεός. Μας ξεγελάει ο σατανάς και κάνουμε φτερά, σαν τα μερμήγκια, και φεύγουν. Έχει ο Θεός. Ίσως πολλά πράγματα κέρδισαν οι άνθρωποι φεύγοντας σε ξένα μέρη. Από ανέκαθεν η Ελλάδα μας είχε μετανάστες.

Λίγοι είναι εκείνοι που μπορούν να πούνε ότι δεν έπαθαν ζημιά πνευματική. Είναι λίγοι. Όλη αυτή η επιτυχία είναι εις βάρος του ετέρου σκέλους που λέγεται ψυχή. Εκτός βέβαια πάντοτε των εξαιρέσεων, που δεν ξέρω ποιες ήσαν οι προϋποθέσεις εκεί που δημιούργησαν τέτοιες καταστάσεις. Μέσα στην αίρεση, μέσα στους Ιεχωβάδες, μέσα στους Προτεστάντες, μέσα σε πάσης φύσεως αιρέσεις, πώς θα ζει αυτή η οικογένεια η θρησκευτική; Επήγε ένας δικός μας εδώ πέρα να δει τους δικούς του στον Καναδά. Δεν εκκλησιάζεται, και ο άνθρωπος έμεινε τρεις μήνες, δεν εκκλησιάστηκε. Δεν είναι τίποτα, δεν υπάρχει τίποτα.

Τι θα με κάνουν όλα τα χρήματα; Θα πάω στην πατρίδα μου. Αν εκεί παίρνω 1.000 δραχμές την ημέρα, θα πάρω 500 στην πατρίδα μου και να είμαι στην πατρίδα μου. Βέβαια ορισμένοι δεν ενδιαφέρονται για την ψυχή, δεν τη βλέπουν την ψυχή. «Για το παλιόγατο αυτό; Α!» ασφιχείο «Ψυχή μου λες τώρα;» Βέβαια δεν ενδιαφέρονται, πιάσουν με χαρά τους. Αλλά εκείνοι που ενδιαφέρονται όμως θα πρέπει να σκεφτούν, όπως λέει ο άνθρωπος αυτός. Και αν σκεφτούν, θα προλάβουν. Πολλές φορές ενεργούμε χωρίς να ρωτήσουμε τον ξενοδόχο, όπως λέει πάλιν ο λαός. Ρώτησε και τον ξενοδόχο. «Χριστέ μου, θα πάω εκεί, πρέπει να πάω; Εσύ που βλέπεις, για το συμφέρον και της ψυχής μου». Ναι, βέβαια θα κερδίσω, θα πάρω αυτοκίνητο, εύκολα θα έχω και δεύτερο παντελόνι, που εδώ δεν έχω, και λοιπά. Αλλά αυτό είναι όλο; Πόσα τίποτα δεν θα πάρω όταν θα φύγω εκ του κόσμου τούτου. Και πως δεν είμαι κάτοικος της γης, αλλά ένοικος της γης. Σε νοικιάρικο είμαι, είτε εκεί είμαι είτε εδώ. Μήπως θα είναι καλύτερα εδώ; Και πολλοί θα παίρναμε απαντήσεις σοφές από τον Θεό. Αλλά δεν ερωτήθηκε ο Θεός και δεν έχουμε καμία τέτοια απάντηση. Μια άλλη περίπτωση, πάλι θυμάμαι...

Αντιμετώπιζα και την έχω πει κάποτε, προ ετών ίσως, είναι η συνοίκηση. Η συνοίκηση: με ποιον θα μείνει, πού θα μείνει, πού θα ανατραφούν τα παιδιά σας. Όχι από απόψεως κλίματος, που ενίοτε και αυτό πρέπει να προσεχθεί, όχι από απόψεως ανέσεων, αλλά από απόψεως προσώπων. Πού πας; Τι είναι εκεί; Πώς ζουν αυτοί; Ποιος μπαίνει στο σπίτι σου; Ποιος βγαίνει από το σπίτι σου; Ποιος κάνει συντροφιά με τα παιδιά σου εκεί που θα πας; Πού τα παιδιά σου θα στέκονται; Πού δεν θα επηρεάζονται; Ένα μεγάλο θέμα αυτό. Βέβαια εμείς φροντίζουμε μην τυχόν μας ανησυχούν, μην τυχόν καμιά ταβέρνα απ’ έξω έχει όργανα και μας ανησυχεί, δεν θα κοιμόμαστε κλπ.

Άλλο το θέμα, δεν το προσέχουμε όσο πρέπει. Και η συνοίκηση αυτή και ο συγχρωτισμός αυτός των πολυκατοικιών, κατεξοχήν εδώ στην Αθήνα και γενικά στις μεγαλουπόλεις, είναι μια μεγάλη παγίδα με ολέθρια αποτελέσματα, τα οποία βλέπουμε βέβαια εκ των υστέρων. Και πού θα μείνει, πρέπει να ρωτήσεις τον Θεό και να σου εκλέξει αυτό το μέρος που θα μείνει. Μη πλανάστε σε αυτό που σας λέγω. Όσοι προσεύχεστε θα έχετε δει θαύματα από τον Θεό. Και ό,τι ενέκρινε ο Θεός κατόπιν της προσευχής σας, δεν σας επίκρανε ποτέ. Ό,τι εκάματε μόνοι σας, αποτύχατε. Ίσως ο εγωισμός σας να μην το αφήνει να το πείτε. Εγώ από ατομικό πειραματισμό ομιλώ αυτή την ώρα και παραδέχομαι αυτό το πράγμα.

Δεν ξέρω τι έχετε κάνει και αν έχετε μετανοήσει γι’ αυτό που έχετε κάνει. Πάντως προσέχετε και ρωτάτε πάντοτε τον Θεό. Προσέχετε ποιος θα μπαίνει στο σπίτι σας και ποιος θα βγαίνει από το σπίτι σας. Διότι πολλές φορές, μη έχοντες την αρετή της διακρίσεως, βάζουμε ανθρώπους στο σπίτι μας, επιτρέπουμε τα παιδιά μας να διαβάζουν με τέτοιους συμμαθητάς. «Είμαι συμμαθήτρια», ή, ή, ή, που έχουμε ολέθρια αποτελέσματα εκ των υστέρων. Μια ψυχή κάποτε είχε πάει σε έναν Άγιο και είθισται εκεί στους Αγίους να ρίχνουν παιδιά τάματα για να τα βαπτίζουν. Και πάει με ένα μικρό κοριτσάκι που είχε και ρίξανε κάποιο παιδί, και πάει και το παίρνει και το δίνει — ήταν αγοράκι — και το βαφτίζει το κοριτσάκι αυτό.

Τώρα μια κοπελίτσα 4-5 ετών, νονά τώρα ενός αγοριού, μεγάλος αναμφιβόλως. Ήρθε το παιδί αυτό τώρα από την επαρχία στην Αθήνα να σπουδάσει. Πού αλλού θα πάει; Στη νονά, στο σπίτι. Σοβαρά; Πρέπει να πάει στη νονά, στο σπίτι; Ε, βέβαια, πού θα πάει; Εδώ είναι η διάκριση. Δεν θα πρέπει να πάει στη νονά, στο σπίτι. Τι κάνεις εσύ, μητέρα; Τι κάνεις εσύ, πατέρα, πίσω; Πώς το επιτρέπεις αυτόν τον συνοικισμό; Πώς επιτρέπεις αυτό το παιδί να έρθει σπίτι; Είναι παιδί σας. Αλλά εφόσον έχεις κορίτσι, θα πρέπει να έρθει το παιδί στο σπίτι; Παντρευτεί κανέναν ύστερον. Καταλάβατε; Δεν είναι ένα, δύο, πέντε, δέκα, εκατό. Ας σας ομιλώ μια ζωή ολόκληρη και εσείς θα έχετε να πείτε: «Δεν ξέρω πώς θα πάνε τα θέματα αυτά». Γι’ αυτό...

Μετράστε αυτή τη σκέψη του ανθρώπου αυτού. Είναι πολύ πρακτική και πολύ βοηθητική. «Πάσης πράξεως», λέει, «το τέλος πρώτης αρχής εξέταζε». Τα αποτελέσματά σου. Θα σκεφτείς τι αποτελέσματα θα έχει. Θα πάει εκεί, ναι. Θα κερδίσει αυτό. Τι υπάρχει εκδοχή να χάσει; Αμέσως θα το σκεφτείς. Και εσύ ο ίδιος, που θα κάνεις κάτι. «Θα τον φτιάξω εγώ» και λοιπά. Πόσες δεν παντρευτήκανε κοπέλες να τους φτιάξουνε και χάσανε και την ψυχή τους και τη γυναίκα τους; Πόσες δεν παντρευτήκανε γυναίκες να τους φτιάξουνε τους άντρες; Πώς τον ήσαν άφτιαχτο, και χαθήκανε και οι δύο. Δεν μπορεί, λοιπόν. Σε εξαιρέσεις, επαναλαμβάνω. Έχω μια εξαίρεση στην Αμαλιάδα, θυμούμαι, που μία κοπελίτσα — μάλλον ένας νεαρός — εσπούδασε μίαν ανάπηρον κοπέλα.

Μεγάλωσε και λοιπά, ήταν περίπου της ίδιας ηλικίας, μεγαλύτερος λίγο αυτός, και εν τέλει την υπανδρεύτηκε και έζησε μαζί της. Ήταν μια πράξη μεγάλου μεγέθους, όπως τα λέγαμε, αλλά είναι εξαίρεση αυτή. Ο κανών λέει αποτυχία στις περιπτώσεις αυτές. Αν λοιπόν τα βρίσκετε αυτά σωστά, κρατήστε ό,τι νομίζετε. Αν δεν τα βρίσκετε, συγχωρέστε με που σας έκλεψα την ώρα. Το χωρίον λέγει το εξής:

Νίκτορ, τε! Νύκτωρ τε και μεθ’ ημέραν προς την εσχάτην ημέραν απόβλεπε». Δηλαδή θα είσαι σοφός, γιατί από εκεί ξεκινάει. Το θέμα θα ακούει το, δεν ξέρω αν το ενθυμείστε, περί της σοφίας το μιλούσε.

«Θεού έχει και πόθο και καθαρό προς πάντα, στέχνησε το μαρτύριο της συνειδήσεως». Από εκεί ξεκινάει. Και είπαμε ποιος είναι σοφός: αυτός που φοβείται τον Θεόν και, και, και. Ποιος έχει με λόγια αυτά τα πράγματα; Εδώ λοιπόν συνεχίζει να λέει: «Νύκτωρ τε και μεθ’ ημέραν προς την εσχάτην ημέραν απόβλεπε». Νύκτα και μέρα να σκέφτεσαι την τελευταία σου ημέρα, όταν θα πεθάνεις. Ξέρετε ότι πολλοί άνθρωποι είχαν ευτρεπίσει τον τάφο τους και, προ μεγάλων αποφάσεων και τα διάφορα, είχαν δώσει εντολή στους υπαλλήλους τους ή στους διακόνους τους — γιατί και ο Πατριάρχης το έλεγε ή μόνο ο Άγιος το είχε κάνει αυτό — επήγαινε και του έλεγε: «Τι έχετε να διατάξετε ακόμη για τον τάφο;», να του υπενθυμίζει δηλαδή πότε θα αποθάνει. Εάν ο άνθρωπος πίστευε...

Το πρωί ότι υπάρχει εκδοχή να μη βραδιάσει, και αν πίστευε το βράδυ ότι υπάρχει εκδοχή να μην ξημερώσει, πολλά πράγματα θα προλάβαινε στη ζωή. Εμείς, όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος, αμαρτάνομεν απουσία του Θεού. Δηλαδή όχι ότι λείπει ο Θεός, αλλά τον κλείνουμε εμείς έξω, τη μνήμη Του. Δεν θέλουμε να Τον θυμόμαστε, τον Θεόν. Και μάλιστα άμα γίνεται συζήτηση για θάνατο, φέρετε πώς χτυπάμε ξύλο, «Άλλαξε κουβέντα», «Σήκω από τον τόπο σου». Δεν θέλει ο άνθρωπος. Και μάλιστα τελευταίως έχει βγει αυτό το κοσμικό: «Μη μου το λες, μη μου το λες». Μα προλήψεις και δεισιδαιμονίες, γιατί να μη σου το πω; Δεν θέλει να το ακούσει. Τους το χαμηλίζει ο άνθρωπος, λίβη λίδεν την κεφαλή του, εφόσον είναι όλος εκτεθειμένος. Είναι πραγματικότητα ο θάνατος ή δεν είναι; Είναι.

Υπάρχει εκδοχή να μη γυρίσω στο σπίτι μου και εσείς στο δικό σας ή δεν είναι; Είναι. Μπορεί ο άνθρωπος να φύγει σε κλάσμα δευτερολέπτου; Μπορεί. Και αν είναι μια εποχή που ο θάνατος, τα τελευταία του ανθρώπου, είτε νέος είναι είτε γέρων, οποιαδήποτε ηλικία κι αν είναι, είναι μια εποχή, λέγω, που κατ’ εξοχήν πρέπει ο άνθρωπος να σκέφτεται τον θάνατο. Ανά πάσα ώρα. Δίδει ραντεβού με το σπίτι του ότι «θα γυρίσω». Δεν ξέρει όμως αν θα γυρίσει και πρέπει να βάλει εκείνο που λέγει ο Ιάκωβος: «Πρώτα ο Θεός, αν θέλει ο Θεός θα γυρίσω, γυναίκα, θα γυρίσω, παιδί μου, περίπου τότε». Διότι οι τρόποι του θανάτου, οι μοντέρνοι μάλιστα τρόποι του θανάτου, λόγω της μηχανής, σήμερα ξέρετε πόσο έχουν καλπάσει.

Πολλοί σήμερα. Αν παλιότερα επρόκειτο να πεθάνουμε από κάποια πνευμονία ή να μας σκοτώσει κανένας κεραυνός ή κάπου στον πόλεμο, σήμερα είναι μύριες οι περιπτώσεις που μπορεί ο άνθρωπος να πεθάνει. Και όχι μόνο σαν άτομο, αλλά και ολόκληρη η οικογένεια να ξεκληρίσει μέσα σε δευτερόλεπτο.

Επιτύχησαν σήμερα οι μέθοδοι και οι τρόποι να φεύγει ο άνθρωπος και να μην έχει εμπιστοσύνη αν γυρίσει στο σπίτι του. Και εν τούτοις ο άνθρωπος σήμερα είναι ο πιο άμυαλος. Δεν συζητεί για τον θάνατο. Πιστεύει ότι θα μεγαλώσει, πιστεύει ότι θα κάνει επιχειρήσεις, ότι θα κερδίσει χρήματα όπως τα κέρδισαν και οι άλλοι. «Και γιατί οι άλλοι κέρδισαν κι εγώ όχι; Και γιατί εγώ δεν θα ζήσω όπως έζησαν οι άλλοι;» και τα διάφορα. Το αναπάντεχο δεν το ξέρει. Το αναπάντεχο δεν το ξέρει. Και εντούτοις θα πρέπει ο άνθρωπος να σκέφτεται ημέρα και νύχτα, λέει, τα έσχατά του. Διότι αν ο άνθρωπος κερδίσει τον κόσμο όλον, ζημιωθεί δε την ψυχή του, τι; Βέβαια δεν πιστεύουν οι άνθρωποι αυτοί που δεν έχουν φόβο Θεού. Αυτοί που δυσκολεύονται να κάνουν τον σταυρό το πρωί, έστω και ένα σταυρό, που νομίζουν ότι δικαιωματικά πρέπει να ζήσουν, πρέπει να εργαστούν, έχουν νιάτα, έχουν δύναμη, έχουν μόρφωση, έχουν χρήματα, έχουν γνωστούς, ότι πρέπει.

Εντούτοις. Περνώ καμιά φορά για την Πελοπόννησο και βλέπω εκείνο το συγκρότημα του Βαρδινογιάννη εκεί πέρα, τα διυλιστήρια. Τι δεν είναι εκείνο το πράγμα; Τι δεν έκανε αυτός ο άνθρωπος; Τι δύναμη δεν είχε; Τι δημιουργία δεν είχε; Ένα απόγευμα του λέει: «Μικρέ, λογαριασμό». Σταμάτησε το αυτό, έφυγε από εκεί. Βαρδινογιάννη, πάει. Πάει. Ωραία, πόσα πράγματα δεν υπάρχουνε δίπλα μας, μαθήματα, αλλά δεν πιστεύει, δεν το λογαριάζει, τον ξεγελάει. Του κλέβει το παρόν και του υπόσχεται το μέλλον ο διάβολος. Γι’ αυτό και βλέπετε ανθρώπους που έχουν πολλά θέματα εκκρεμή για την ψυχή τους, δεν τα τακτοποιούν, τα αφήνουν στο απώτερο μέλλον.

Θα έπρεπε σήμερα. Στη Γραφή, όπως σας έλεγα ένα βράδυ, δεν υπάρχει αύριο. «Σήμερον μετ’ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ Παραδείσῳ». «Σήμερον τῷ οἴκῳ τούτῳ σωτηρία ἐγένετο». «Τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα» δεν ξέρει. Σήμερον. Αύριο δεν έχει. Το αύριο είναι του σατανά. Και αν θελήσει ο άνθρωπος ακόμη να εμβαθύνει, ότι σήμερον δεν υπάρχει. Αυτή την ώρα θα πήγαινε να εξομολογηθεί και να γυρίσει στον Χριστό. Το ξέρει όταν δεν υπάρχει σήμερον, επάνω στην κόψη ξυραφιού.

Δεν υπάρχει το παρόν, διότι, όπως σας είπα και γρηγορότερα, κλείνει τον διακόπτη, ναι, είναι παρελθόν. Δεν προλάβαμε από τίποτα. Ο Παύλος άλλωστε το λέγει, δεν τα προσέχουμε που τα διαβάζουμε: «Ἐγώ», λέει, «ἓν πράττω, τὰ ὀπίσω ἐπιλανθανόμενος, τοῖς δὲ ἔμπροσθεν ἐπεκτεινόμενος, τρέχω για την ἄνω κλῆσιν». Δεν ομιλεί για παρόν. Ξεχνάω τα πίσω και κοιτάζω τα μπροστά.

Ξέρω εγώ εάν σε ένα δευτερόλεπτο θα υπάρχω; Πού είναι το παρόν; Όσα είπα τώρα είναι στο παρελθόν. Ό,τι πω στη συνέχεια είναι στο μέλλον. Πού είναι το παρόν και ποιος μου υπόσχεται ότι σε ένα λεπτό θα υπάρχω, για να φωνάξω το «ήμαρτον», να βρω να εξομολογηθώ, να βρω να κοινωνήσω; Και πώς θα δικαιολογηθώ στα μάτια του Θεού, που μου πρόσθεσε 62 χρόνια εμένα, για να του πω «δεν είχα καιρό και δεν βρέθηκε παπάς» και...

«Δεν ήταν εκεί πέρα που ήμουνα»; Ποιος θα λέει αυτά τα πράγματα; Τόσα χρόνια, έτσι, υποχρεωμένο να τα προλάβει. Δεν υπάρχει δικαιολογία. Και αν ήταν δυνατόν να εξεταστούνε τα κοιμητήρια, οι άνθρωποι που μπαίνουν κάθε μέρα μέσα να ταφούν τα σώματά τους, πόσοι πάνε στον Παράδεισο, θα κλάψει η ψυχή σας. Σε μίαν αποκάλυψη ο Άγιος Νεκτάριος είπε: «Ούτε πέντε τοις χιλίοις δεν περνούνε για τον Παράδεισο. Ούτε πέντε τοις χιλίοις δεν περνούνε για τον Παράδεισο. Όλοι οι άλλοι πάνε στην κόλαση». Πηγαίνετε στα νοσοκομεία να δείτε που κηδεύονται 10, 15, 20 την ημέρα. Τα μεγάλα αυτά, αφήστε τώρα τα μικρά. Γιατί η Αθήνα έχει μια κίνηση περίπου, ο Δήμος Αθηναίων, γύρω στους 100, 80-90 που φεύγουν την ημέρα. Πηγαίνετε και εξετάστε τη ζωή τους, να δείτε αν είχε κανένας δεσμό με τον Χριστό.

Αυτό λοιπόν λέγει: δεν μπορεί να είναι σώφρων, δεν μπορεί να είναι μυαλωμένος ο άνθρωπος ο οποίος δεν σκέφτεται πάντοτε και δεν επηρεάζεται από τα έσχατά του. Δεν ξέρει αν είναι η τελευταία του στιγμή. Ωραία παρουσιάζει ένας στη ζωή του ανθρώπου εδώ τα χρόνια του και τις ημέρες του με μια σειρά κεριά. Από τον μύθο αυτόν υπάρχουν και τα κεριά που κόβουμε εμείς, τα χρόνια μας και τα λοιπά. Αυτά τα γενέθλιά μας, ότι ο Θεός γνωρίζει πόσες είναι οι μέρες του ανθρώπου στον κόσμο και του βάζει μια σειρά κεριά. Καθημέρα πηγαίνει και παίρνει από μπροστά ο άγγελος και ένα κερί και το μαζεύει. Αύριο θα πάρει το άλλο, αύριο θα πάρει το άλλο. Ποιος μου λέει εμένα ότι δεν πήρε το τελευταίο σήμερα; Ποιος μου το λέει;

Αυτός δεν μπορεί να είναι στα καλά του, στα λογικά του, ο άνθρωπος, όχι όπως την εκτιμά τη λογική ο κόσμος. Γιατί ο κόσμος εκτιμά την παραφροσύνη. Γιατί σήμερα κατεξοχήν είναι η εποχή που ο Μέγας Αντώνιος: «Θα έρθει η εποχή κατά την οποία οι άνθρωποι θα είναι τρελοί. Και αν κάποιος δεν είναι τρελός, θα του λένε οι τρελοί ότι είναι τρελός αυτός». Έτσι έχει πει ο Μέγας Αντώνιος προφητικώς από τότε. Είναι η εποχή αυτή τώρα. Αν ένας άνθρωπος σκέφτεται, φοβάται τον θάνατο και την κρίση και δεν κλέβει, και δεν πορνεύει, και δεν βλαστημά, και δεν ατιμάζει, και νηστεύει, και εξομολογείται, και κοινωνεί, και κάνει παιδιά, αυτός είναι τρελός για τον κόσμο. Και ο τρελός ο κόσμος λέει τρελόν αυτόν. «Δεν λάλησες; Για παιδιά είναι σήμερα;»

«Τρελάθηκες με τους παπάδες; Να νηστεύσεις; Έρχεται τώρα να φέρεις τις ψωραράδες εκεί πέρα; Τρελάθηκες», σου λέει ο έξυπνος, ο μυαλωμένος. Καταλάβατε;

Αυτό λέγω, ότι βλέπω ότι έχουν πολύ ψωμί, όπως τα λέγαμε, αυτά τα λόγια των ανθρώπων αυτών. Ένα ακόμη πάνω σε αυτή τη σκέψη είναι που μερικοί δεν διαθέτουν τα υπάρχοντά τους με τον φόβο ότι θα πεθάνουν. «Μα για θάνατο; Μέχρι να κάνουμε διαθήκη;» Και τι γίνεται; Πεθαίνουν και με ατακτοποίητα, και πιάνονται μαλλί με μαλλί απάνω στο κιβούρι του και αρχίζει, να το πω, το σκατοπτύχη. Αρχίζουν τα δικαστήρια και το πάλεμα των Ευαγγελίων και του πάνε τα χαμπέρια εκεί. Οι λογαριασμοί πάνε κοντά. Λογαριασμοί αυτοί που αφήνουμε εδώ εμείς.

Μπορούσαμε να τακτοποιήσουμε προκαταβολικώς, όχι άδικα, δίκαια, πηγαίνουνε κοντά. Όπως ορισμένων οι λογαριασμοί, η αγαθή φήμη λόγω των καλών πράξεων και διαθέσεων, πηγαίνει στον ανοιχτό φάκελο ακόμη, διότι δεν κλείνουν οι φάκελοι του ανθρώπου άμα τω θανάτω. Ο φάκελος εκάστου ανθρώπου, είτε κολαστεί είτε σωθεί, θα κλείσει την ημέρα της Κρίσεως. Τώρα είμαστε σε μια μέση κατάσταση που επηρεάζεται ακόμη η κατάσταση, είτε επ’ αγαθώ είτε επί κακώ, εφόσον υπάρχει κόσμος. Και υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι αδίκησαν παιδιά, χωρίς απ’ ό,τι έπρεπε να τα έχουν τακτοποιήσει, αδύνατα μέλη, άλλα που έχουν αδικήσει έπρεπε να τα έχουν τακτοποιήσει. Αλλά με τη σκέψη ότι είναι υγιείς, με τη σκέψη ότι είναι νέοι, με τη σκέψη ότι...

«Κάνω τη διαθήκη μου, δημιουργώ προϋποθέσεις για να πεθάνω, και εγώ δεν είμαι διατεθειμένος να πεθάνω», δημιουργούνται αυτές οι καταστάσεις. Θα μπορούσατε να εκτιμήσετε την αξία των λόγων αυτών, εάν θυμηθείτε πώς ο Θεός ενήργησε στον Εζεκία τον βασιλέα. Έστειλε τον προφήτη Ησαΐα, όταν ήταν άρρωστος, και του είπε: «Ἑτοίμασε τὰ τοῦ οἴκου σου, ὅτι ἀποθνῄσκεις». Τι να ετοιμάσει τα του οίκου του; Να σηκωθεί, να συγυρίσει; Αυτός θα είναι άρρωστος στο κρεβάτι. Τι να ετοιμάσει του οίκου του; Να βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Τι; Αυτά είναι. Τις εκκρεμότητες που έχεις, γιατί πεθαίνεις και δεν πρέπει να υπάρχουν εκκρεμότητες. Ο άνθρωπος που φοβάται τον Θεό και σκέφτεται την ημέρα της Κρίσης, ώστε να τον φέρει σε κρίση,

Να είναι τυπικό, τυπικότατο.

Να έχει χαρτιά που να αναφέρει τις οφειλές του, να έχει χαρτιά που να αναφέρει τις αδικίες του, τι να προσέξουν, να τακτοποιήσει τα πράγματά του εδώ όλα. Ώστε, αν φύγει σε έναν ανύποπτο χρόνο, να μην είναι κενά πίσω που θα δημιουργήσουν σύγχυση και καταστάσεις που θα του επιβαρύνουν τη θέση του εκεί πέρα. Διότι δεν τελειώνει του ανθρώπου η υπόθεση άμα τω θανάτω. Ο φάκελος όλων των ανθρώπων μένει ανοιχτός κατά αναλογία της πολιτείας τους εν κόσμω τούτω. Αυτό άλλωστε είναι και εκείνο που σας είπα ότι είπε στον βασιλέα τον Εζεκία, που διαβάζουμε στον Ησαΐα και στους Βασιλείς: «Ετοίμασε τα του οίκου σου, αποθνήσκεις». Και υπάρχουν πολλοί άνθρωποι, ίσως και εδώ απόψε το βράδυ,

οι οποίοι είναι τελείως ατακτοποίητοι, τελείως ανοιχτοί. Δεν τακτοποιούμε αυτά που μπορούσαμε να τακτοποιήσουμε εδώ εν ζωή και τα αφήνουμε· ούτε μνημόσυνα, ούτε ευχές, ούτε τίποτα. Μάλιστα, πράγματα τα οποία ανήκουν σε άλλους και έχουν έρθει στην ιδιοκτησία τη δικιά μας, είτε λίγα είτε πολλά, δεν απαλλάσσεται με τίποτα. Μάλιστα οι Πατέρες λέγουν ότι, εάν πεθάνει ένας από το ανδρόγυνο και αναστηθεί, πάλι δεν έχει σχέση το ανδρόγυνο. Εχώρισε ο θάνατος, εχώρισε το γάμο. Δεν είναι γυναίκα μου, δεν είμαι άντρας μετά την Ανάσταση. Ο θάνατος εχώρισε το ανδρόγυνο. Εάν όμως έχω κάτι ξένο, χρήματα,

περιουσία, χωράφια, οικόπεδα, δωμάτιο, έπιπλα, βιβλία, πράγματα ξένα, και πεθάνω και αναστηθώ, θα τα οφείλω. Θα τα οφείλω. Και αν θα θέλαμε να το λάβουμε σοβαρώς υπ’ όψιν αυτό, πολλά θα είχαμε να τακτοποιήσουμε και δύσκολα θα τακτοποιηθούν. Λέω ότι τα έχουμε αφήσει και λιμνάζουν, και πράγματα ξένα έχουμε στην κατοχή μας και εργαλεία ξένα έχουμε στην κατοχή μας. Σήμερα μάλιστα βρέθηκα αντιμέτωπος μιας υποθέσεως. Ένας εδάνεισε σε έναν συνάδελφόν του μηχανικό ένα μηχάνημα, το οποίο κόστισε 5.400, το είχε πάρει προ δύο μηνών, και όταν πήγαινε να του το ζητήσει, 4.000. Ευχαριστώ.

«Μου το έφερε, πρέπει να δώσουμε το μηχάνημα». «Μα, του το έφερα». «Δεν μου γίνεται, φεύγα από εδώ». Του το έφαγε το μηχάνημα. Τώρα γίνονται αυτά. Και αν μπω μέσα σε συνεργεία, και αν μπω μέσα σε σπίτια, και αν μπω σε δημιουργήσεις, και αν μπω σε ταμιευτήρια, και μπω και μπω, δεν ξέρω τι θα βγάλω ξένα έξω. Και εξακολουθούν οι άνθρωποι να ανάβουνε κεριά, να κάνουνε Πάσχα και να λέγονται Χριστιανοί. Για αυτούς ο μήνυς, που είναι αθεόφοβος, που δεν φοβείται εκείνο που λέγει: «Πάντα τα έργα σου θέλει σε φέρει εν κρίσει». Θα δώσουμε λόγο για τις πιο μύχιες σκέψεις μας, πολλώ μάλλον για αυτά τα χοντρικά πράγματα,

τα οποία υπάρχουν και πρέπει να επιστρέψουν και να τακτοποιηθούν.

Είναι οι δυο, λοιπόν, περιπτώσεις που ανοίγονται γύρω από τη σκέψη αυτή: ότι ο άνθρωπος υπάρχει εκδοχή ανά πάσα στιγμή να φύγει του κόσμου τούτου, μάλιστα, όπως είπα γρηγορότερα, και με κάποιον μοντέρνον τρόπο, και να χαθεί, και να χαθεί στην αιωνιότητα, γιατί δεν θέλησε να προσέξει τα λόγια αυτά που θα έπρεπε να προσέξει. Δεν υπάρχει άνθρωπος που δεν θα περάσει από τη γέφυρα που λέγεται δικαστήριο, και ο άνθρωπος θα βρεθεί σε εκείνη τη ζωή όπως θα τον βρει ο φωτογραφικός φακός του θανάτου. Ομιλεί ο άνθρωπος αυτός στη συνέχεια περί της μακροθυμίας του Θεού, διότι πολλοί δεν τιμωρούνται που θα έπρεπε να τιμωρούνται δήθεν στον κόσμο τούτο, όπως και πολλοί δεν αμείβονται, ότι δήθεν θα έπρεπε να αμειφθούν στον κόσμο τούτο. Απαντά ο άνθρωπος αυτός στη συνέχεια.

Αυτό... Ας σταματήσουμε μέχρι εδώ απόψε το βράδυ και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε. Κρατήστε, λοιπόν, με τις ευχές σας, ό,τι επέτρεψε και για απόψε το βράδυ. Αμήν.