Counsels from Sinai

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Tonight’s talk will continue with the sayings of a holy man from Mount Sinai. We had given a series of talks—ten of them, if I remember correctly. But he is an inexhaustible source, and so this evening I have gathered a few of his thoughts which, I believe, we need. Among his exhortations, he says the following:

“Have the fear of God, and with fervent love and purity always heed the witness of your conscience. In everything you do, regard God Himself as standing beside you.” I urge you: have the fear of God. This is the most essential thing a person must possess if he wishes to live here and also to exist there. And by “exist,” we mean to exist in blessedness, not under condemnation—to exist in eternity, on the right hand and not on the left.

According to Solomon and the Wisdom of Sirach, the fear of God is the beginning of wisdom: “The fear of God is the beginning of wisdom.” If you do not fear God, you cannot think rationally, you cannot consider what is truly for your good, and you cannot think in a way that will keep you safe either in this present age or in the age to come. But if you revere God, you fear God, because the fear of God means reverence for God. What does it mean for a wife to fear her husband? It means that she respects him, takes him seriously, and is mindful of him. The person who fears God takes God seriously, is mindful of God, and reveres God.

Everything depends upon Him. A person who pays no heed to God or to what God says—just as Adam paid no heed to Him—rejects the law of God. Where God tells him, “You shall not steal,” he steals. Where God tells him, “You shall not commit adultery,” he commits adultery. Where God says, “You shall not murder,” he murders. Such a person does not fear God, take God seriously, or pay heed to God. Here the saint’s command is: “Have the fear of God, and with fervent love and purity always heed the witness of your conscience.” With attentiveness and purity, he says, make use of what your conscience tells you.

Your conscience reminds you. Sadly, many people have not grasped or understood what a serious role the conscience plays and what its mission is within the human person. They have not understood it, and they do not make use of this voice, this power. If many people listened to their conscience, they would not be imprisoned, they would not be condemned, and often they would not even lose this earthly life. Yet many times they find themselves standing before the law, before the wife they have wronged or the husband they have wronged, or before the owner of something they are about to steal.

It sends a person all the sooner to places of torment. We find ourselves called to account. If a person consults his conscience, its whole teaching is summed up in what both we and Christ in the Gospel call the Golden Rule: “What you hate, do not do to another.” Do not do what you would not want others to do to you. Otherwise, you will violate your conscience, the moral law, the written law, and human law. When you refuse to listen to your conscience, you will find yourself opposed to this threefold law: you will endanger your earthly life and lose eternity.

God has placed the conscience within the human person so that he may perceive what he is doing: when he does good, he rejoices; when he does something evil, he is reproved and draws back. Yet, as you know, many of us do not heed this voice, as though we had no conscience. You know how much danger an apartment building is in when the heating system’s thermostat breaks: the whole boiler may explode. And you understand what happens when a car engine’s thermostat fails and the temperature reaches 150 degrees: the engine may blow apart. That is how it is. The conscience is the thermostat that directs a person onto the right road. He must never render it inactive. He must be attentive—always attentive to the...

little voice that God has placed within him. And yet, many times, because of our ego, our anger, our flesh, our self-interest, or the world, we say, “Stand aside, Madam Conscience. You have no say in this. I forbid you to speak. Stop shouting; I am not going to listen to you.” We even invent excuses to answer the conscience that points us toward the right path: “That is how the world is. Well, this is life; we must have our fun and enjoy it. Tell me, is there really anything beyond this life? This is all there is.” Yet conscience cries out: “No, it is not lawful. You must not do this. What you are doing is wrong. Would you want someone to do this to you if you were in the same position?” Nevertheless, many people do not make use of this little voice placed within them; they pay very little heed to it. And still the person persists.

First of all, he says, pay attention to the law of God. Fear God and take Him seriously, for He can cut the ground from beneath your feet in a single second. You may make all your calculations and plans and still never reach your destination. You may go to steal and be caught on the spot. You may go to commit fornication and be found there; you may even have to be physically separated like dogs. A thousand things can happen, like that incident outside Lamia which I once told you about: it happened upon a grave, on the marble slab, and surgery was required. Yet you see how God withholds His hand, because He is compassionate and long-suffering and awaits the person’s return and metanoia, his repentance. God loves the human person and does not desire his destruction. If God exercised His justice at every moment, no human being ought to remain in the world. Who is without sin? Who has not come under the judgment of God’s justice?

He is the judge of all. Do you remember what David said? “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” No one could stand before You if You chose to settle accounts and summon us to judgment, requiring us to answer for everything in detail. You understand how serious this matter is. A person must live on the basis of the fear of God and heed that bright red signal—for the human conscience is like a red traffic light. Do something evil and see how your heart pounds within you. Do something good and see how you rejoice. In the evening, if you come across a goat caught in something and set it free, you feel joy. But if you steal a branch from another person’s tree, you immediately feel an inner rebuke. What is it that rejoices in the one case and pricks you in the other? What is it? It is this little voice of God, the conscience, which we have often covered over so completely...

that its voice can no longer be heard. Everyone has a conscience—even the greatest criminals, the hardest of heart, and the most indifferent—but their conscience has been buried beneath layers of debris. The rubble piled upon it must be cleared away so that the mosaic beneath may appear again, revealing this beautiful work of God and allowing it to function. The longer a person remains in sin, the less his conscience can make itself known. It is like seeing a light far in the distance but being unable to distinguish it clearly. Is it red or white? You cannot see it directly. But the person who frequently cleanses himself through metanoia and confession, who receives Holy Communion, and who prays...

refines his conscience to such a degree that you sometimes hear questions asked here which make you laugh. You say, “He is looking for a flea in a haystack.” Yet that “flea in a haystack” is an inner reproach of conscience that prevents him from going any farther. He cannot sleep; he has lost his sleep because his conscience is highly sensitive. He has allowed it to function properly, and it gives him no leeway at all—not even to tell the slightest lie. He always finds another way, because there are always other ways. He takes courage and refuses to cover matters up, lest his conscience reproach him for having acted wrongly. If we could bring before ourselves on a screen every sin of just one day—our words, actions, and recollections—and watch them all that evening, we would not sleep that night when we saw how many of God’s laws and words we had transgressed. Sadly, however, the conscience does not function in many people. Before me I have...

a teaching of John Chrysostom, one of Saint Maximus the Confessor, and one from Paul in First Corinthians. Concerning the conscience, John Chrysostom says: “Just as the person who lives in wickedness is punished even before the judgment, being pierced by his conscience, so the person rich in virtuous deeds enjoys great joy even before entering the Kingdom, nourished by good hopes.” He says that, for the wicked, conscience is already Hell here, while for the good it is already Paradise here. The first, although he has not yet come to judgment and condemnation, is already punished here by the reproach of his conscience. The other rejoices and receives a foretaste...

through the humble deeds he performs toward his fellow human beings and before God; through his conscience, he already receives a foretaste here. Conscience, then, clearly shows a person where he is going. If your conscience testifies against you, stop and speak with it. See how beautifully Paul speaks when addressing those who are about to receive Holy Communion: “Let each one examine himself, and so eat of the bread and drink of the cup.” Examine yourself, test yourself, and speak with your conscience. What does it tell you? Are you in good standing with the laws and commandments? If you are, proceed. But if you are not—even if the whole Patriarchate tells you yes while your conscience tells you no—do not proceed. Something is entangled, and you must disentangle it. Conscience, then, is already at work today as...

Hell for the wicked and Paradise for the good. Saint Maximus says, “Conscience is a person’s God and his unerring judge.” A person’s first judge is his own conscience. It is not the civil law; it is his conscience. A court may acquit you, yet you may still be unable to sleep because your conscience will not accept the verdict. Conscience is another judge. Do you remember the positive logismos, the thought I spoke about the other day? It concerned a monk who caused another monk to leave the monastery, return to the world, and marry. Fifty or fifty-five years have passed. All his spiritual fathers tell him, “It is over; the matter has been settled.” Yet he cannot be at peace. His conscience still reproves him. He carries the judge within himself; he carries the courtroom within himself. Conscience, therefore, is a person’s God and his unerring judge.

“Do not dishonor your conscience”—do not disregard it. When it tells you no, do not rush ahead. “Do not dishonor your conscience, which gives you excellent counsel.” Your conscience, he says, always counsels you in the best way. It is what is called the unwritten law. “For it sets before you counsel that is divine and angelic.” The counsel your conscience gives you is divine and angelic. “It frees you from the hidden defilements of the heart and, at your departure from this life, grants you boldness before God.” If, he says, you listen to your conscience and take care to set matters right with God, your conscience becomes peaceful. You acknowledge your fault before God, ask for His mercy, and receive forgiveness.

As far as lies within your power, you repair the harm you have caused, and then you proceed freely toward eternity. The Apostle Paul says in Second Corinthians 1:12: “For our boasting”—if you truly wish to boast, Corinthians—“is this: the testimony of our conscience.” Ask your conscience whether it permits you to boast. If your conscience says otherwise, you cannot boast. Conscience is a judge, a great judge. I do not know how yours functions or what it tells you. But when a little voice rises from within and says, “This is not lawful,” be careful and stop. Do not say, “It is nothing.” Sit down and examine the matter. This logismos, this intrusive thought, must be brought...

to judgment and examination. Tell it to your spiritual father. Tell someone else what you are about to do—someone whom you know understands more than you do. And if you have no one, kneel down, shut yourself in a room, and cast yourself before Christ, the Most Holy Theotokos, or a Saint for whom you have particular devotion. Say, “As You see, I am intending to do this and this. Will I be doing good or evil? Is it for my benefit or to my harm? Is it merely satisfying my ego, or am I trying to gain something in this world that may harm me later?” For this holy man goes on to answer this very point that I am telling you about—although I am getting ahead of my own thoughts. In any case, I insist once again on this matter: pay attention to your conscience. Do not cover it over. Let it speak. Place your conscience and your life on firm and certain ground.

Set your life before your conscience and before the laws of God. Do not pass them by. When God says one thing, do not say another. Do not search for excuses, pretending that God did not express Himself properly. He spoke rightly, especially since God spoke long before the present issue arose. Here is an example: today women are being masculinized and men feminized. That is today’s fashion. God did not make a new decision about this matter today, nor did any Synod convene today to address it. Fifteen hundred years before Christ, He anticipated it and said, “When a woman puts on a man’s clothing, it is an abomination in the eyes of God; and when a man puts on a woman’s clothing, it is an abomination in the eyes of God.” Stop there.

Paul wrote nineteen hundred and seventy years ago in First Corinthians that if a woman cuts her hair, it is a disgrace to her, and if a man lets his hair grow long, it is a disgrace to him. There is no room for clever arguments—none at all. Do not try to find some way to justify yourself. He has anticipated you from the beginning, caught you before you begin, and tells you, “Take heed to these things.”

They should take off what they are wearing. And tell the men not to wear what belongs to women, because next year you will have nothing left to wear. And within a year we had even more extreme things. Perhaps we take these things lightly; I do not know how we regard them or where we are heading. Yet God continues to lay down His law and to remind us, while man refuses to listen. One day he will have to answer for it. So when God has placed conscience within you and it cries out, “No!”—listen. One day a boy stole a wallet. An elder discovered that the boy, George, had stolen it. He took hold of him and said, “Come here, George. Why did you steal the wallet?” “Grandfather,” he replied, “I didn’t know it was yours.” And what did the elder say? “But didn’t you know it was not yours?”

“Didn’t you know that it was not yours?”

That is the second thing you must tell him: “This does not belong to you.” Your conscience cried out to you, but you slapped it down and said, “Be quiet, Madam Conscience.” Is that not so? You do this in all sorts of situations. You walk along the road and see another person’s pears, oranges, or lemons, and you reach out and pick one. How would you feel if you saw someone—or several people—doing the same thing in your own orchard? Would you want them to do that to you? No. Then why do you do it? You go into an office where a certain married man works, a man with little children, and you turn his head and take their father away from them. Would you want someone to do that to you? Or perhaps a woman is penniless, and you take another man’s wife—the mother of his children. Would you want someone to do that to you? No. Then why do you do it?

Conscience speaks within you. Is a criminal law really necessary? Does not the law within you already tell you these things? Of course it does. If we examine all this, we shall find that it is reasonable—not only morally and divinely right, but reasonable in itself. It stands firm; it cannot be otherwise. Therefore, let each person pay attention to his conscience. Let him not put it to sleep or numb it with one excuse after another. Such excuses are not accepted at the Bank of God. They are counterfeit coins. One day he will be compelled to confess, “Righteous are You, O Lord,” and he will go to Hell of his own accord. He will not wait to hear, “Depart from Me.” He will go there by himself, just as a pig, when it enters the courtyard gate, does not go upstairs to the dining room or to any of the other rooms. It goes down to its own pen. The donkey goes to its own place.

The dog goes to its own place. Only the children and the master of the house go upstairs. The animals go to their own places by themselves. In exactly the same way, each of us will go to his proper place on that day, however many clever excuses we may now produce in answer to the conscience that reproves us. For Christ gave us a Gospel that does not accommodate our flesh, our ego, our self-interest, or our fashions. And do we expect Him to tear it up because of what it tells us? He will not tear it up. It was even written down by the enemies of Christ, yet it remains throughout eternity and will always remain, because it is like oil: it will continually rise above all the oceans of evil and all the oceans of sin. This is how this holy man begins. Indeed, he uses certain words repeatedly—I do not know whether you noticed them: “Think of God Himself as standing beside you.”

“In everything you do, at every moment.” Whatever you do, see God beside you, watching you. As John Chrysostom says, many people commit sin because they have no fear of God. If we allowed ourselves to think that whatever we are doing is being done before God, many times we would not do it. Or if we had done it a hundred times without that thought, once the thought entered our mind, those hundred times would be reduced to one, two, three, or five. After a long struggle we might still fall, but not as we do now, surrendering without a fight. Why do we act as we do now? Because we have no fear of God. Above the iconostasis, even above the icon of the Holy Trinity and the Mystical Supper—which is at the heart of man’s salvation—there is an eye within a triangle.

It is the all-seeing eye. We Orthodox, above all, begin our prayers with “O Heavenly King.” In that prayer there is the phrase, “Who are everywhere present and fill all things.” Where is He? If you go to the sea, He is present. If you go up into heaven, He is present. If you go down into Hades, He is present. Where can you go? Where can you escape so that the eye of God will not be there? A man has his mistress waiting around the corner, so he breaks the lamp to create darkness, and no one sees him. Or the woman kills the dog so that it will not bark when her lover comes inside. The dog does not see you; the husband does not hear you; the wife does not hear you.

The prosecutor does not see you; no one sees you—but God sees you. And it would be better for all the prosecutors in the world to see you than for the eye of God to see you in your sin. So this holy man says, “Think of God Himself as standing beside you.” See Him as present here, close beside you, “in everything you do, at every moment,” whether good or evil. Money, especially, leads many people into numerous temptations. They engage in schemes and frauds, first to acquire it and then to multiply it. There is a story along these lines. A well-intentioned merchant received a visit from one of those men who know how such schemes are done.

These are corrupt men. One of their salesmen opened the door without knocking and said, “Well, what are we going to do?” He did not even say, “Good morning, Mr. So-and-so,” because such men act with complete familiarity; they know the arrangement. It is like a general dealing with an ordinary soldier. Would you expect a soldier to stand as an equal beside the general? Yet this man will open the door and walk straight into a place where even the general’s aide hesitates to enter. Why? Because they work these things together; they are partners in the same game. That is exactly what happened in this case. He said, “What is it? So-and-so has a plan. This is our chance to make off with the shares.” The merchant answered, “I cannot do that.” “You fool, are you out of your mind? This is our chance!”

“I will make money, but you will make far more—you are the one who will put up the money.” The merchant glanced again toward something he seemed to see inside the office, then recoiled and repeated, “I cannot do that.” What had happened? Christ had appeared in the corner of his office and was standing there. He beheld Christ. At that sight he swallowed his words. “No, no, no,” the other man kept insisting. Then he slammed the door, called him a simpleton and a fool, and went to find someone else with whom to carry out the scheme. The Lord turned to the merchant and said, “You did well not to agree to buy those shares. If you have money, you should help that man so that he may not be lost.”

Otherwise, you would only be dealing him the final blow on top of everything else.

A little later, another man came with smuggled and stolen goods for the same sort of business. “You know he will buy them,” they said. But the merchant did not take those either; he refused. Then he was subjected to every insult the tongue could produce, because he had given these men such familiarity through the schemes and frauds they had committed together in the past. The man slammed the door in his face and left. And the Lord continued, saying to him, “They treated you rightly. You must earn your bread by the sweat of your brow; this is not an honest way.” So I ask: if, when I was about to steal, swear falsely, slander, accuse, commit fornication, or go down some other sinful path, I saw Christ—God Himself—standing before me, would I do it? No, I would not.

Therefore, remember God; remember Christ; remember your guardian angel. From the day of our Baptism, the angel accompanies us, remains present, and records all our sins. Only in the sin of sodomy does he hide his face. This is the sin of Sodom, for which heaven rained down fire and brimstone and burned the city to ashes. According to the Fathers, only before this sin does the angel hide his face; during all other sins he remains present. So, I ask again: if I had this fear—the awareness that Christ sees me at this very moment—would I do such a thing? Consider women completely undressed in their rooms, trying on the men’s clothes they have sewn and looking in the mirror to see whether they suit them. If the Most Holy Theotokos were in the room, would they dare to do that?

They put the Most Holy Theotokos outside. “We will let you know when we need you. We know that you are our nurse and servant, and we will call you then. But for now, please go outside, because I live according to the world.” Then you will go with the world. “I live according to the flesh.” Then you will go with the one who rules the flesh, because, as Paul says to the Galatians, “He who sows to his flesh will from the flesh reap corruption, but he who sows to the Spirit will from the Spirit reap incorruption.” These are few words, but they contain a great deal of substance. I do not know how you grasp this matter, how you see it, or whether you understand how much is contained in it. Would that person still sin?

Would the young woman sin if she saw Christ beside her? Would the young man sin? Would the married person sin? Would they sin, sin, sin? We do all these things because we have no fear of God. “Where is God now? We are far away, down in the ravine; no one can see us.” We are far from our father’s eyes, far from the husband’s eyes, far from the wife’s eyes, far from the eyes of the police. But you are not far from the eyes of God. God is everywhere present and fills all things. Once, a woman had recently married, and ten days after the wedding she and her husband invited a mutual friend to their home for a meal. She arranged a secret meeting with that man while her husband was at work. The day before the appointment, she told her husband, “You know, if you come home tomorrow afternoon, I will not be here. Do not worry or be upset; I will have gone to the dentist. My tooth has been hurting.”

The poor man believed her. The next afternoon, the woman got ready, looked at herself in the mirror, picked up her handbag, and set out. As she passed through the entrance hall, the case containing their wedding crowns fell from above. She had placed the crowns high up, you see. The case fell behind her and shattered into a million pieces. She stopped short and heard a voice say, “These crowns are no longer needed here, considering where you are going.” She turned back, put down her handbag, and came to her senses. We do not think about such things or take them seriously, because we do not listen to our conscience. As we have said, conscience is God’s sentinel within us, crying out, “Take care! Do not do this.”

I once told you about a man who had a country house and a dog that kept him awake by barking. He would step out onto the mat and shout, “Be quiet!” The dog would cower down, and the man would go back to bed. A little later, the dog would begin howling and running all around. Again the man would come out and shout, “Be quiet!” The dog would cower down again. When it happened a third time, just as the man was falling asleep, he took his double-barrelled shotgun, went downstairs, fired at the dog, and killed it. Then there was true silence. It was like those who attack a nightclub at night and execute a politician because they could not sleep: “Stop the music—we haven’t slept!” But when morning came and the man went downstairs, he found that his shop had been emptied. The dog had seen suspicious movements outside. Instead of saying, “The dog is howling and barking; something must be happening,”

he killed the dog so that he could sleep peacefully. And he did sleep—but the devil robbed him. The same thing happens to every person who fails to pay attention. The saint insists: “Think of God Himself as standing beside you”—believe that He is at your side—“in everything you do, at every moment.” This applies even when you do something good, if I may broaden the point. A good deed is not truly good unless it is done well, as Basil the Great says so beautifully: “The good is not good unless it is done in a good way.” Basil the Great says this. Many times we do a good deed in order to place someone under an obligation to us, to be seen by others, out of vainglory, or so that our name may be written among the benefactors and we may continually seek their praise and be treated as great patrons.

God sees it. Does He accept it? No, He does not accept it or record it; He does not want it. We should ask, “My God, I have done this good deed. Do You approve of it? Did I do it rightly?” A person must pay attention to this side of the matter as well. I think this subject is developed further on, and perhaps we shall discuss it later. Meanwhile, the saying continues: “Flee from praise, and be ashamed of slander.” Flee from praise. This is connected, I think, with what I was beginning to say earlier. Do not seek praises such as, “Thank you, well done, I shall always be indebted to you,” and so forth. Flee from them; flee. Do not listen to them. Stop your ears. Let go of the good deed you have done. Do not seek to learn where it went or what came of it. Do it and leave! For praise has such power

that it can draw you into its grasp. Although the deed itself is so good and spiritually beneficial, it can be transformed in an instant according to your inward disposition, and you can lose the good you have done. Therefore he says, “Flee from praise, and be ashamed of slander.”

Accusations—accusations and slander. Be ashamed of them. Do not let them pass your lips, and do not sit and listen to them. Many people often sit us down to speak against others. Others compel us to read their newspapers, filled with baseless accusations and charges against rulers, public figures, and so forth. This is a grave mistake, both for those who do it and for us, who encourage them by reading such things. That means we are like them; these things interest us too. We are like flies: we seek out filth rather than what is clean. Yet there are so many other ways in which the situation can be helped...

in one way or another, so that salvation may come. “Flee from praise,” he says, “and be ashamed of reproaches”—that is, accusations and slander of every kind. Close your ears and your mouth; do not discuss such things. Thank you.

“Rejoice when you practice virtue, but do not become puffed up.” Rejoice because God helps you to do something good, to say something good, to prevent some evil, or to heal some evil. Rejoice in that, but do not become puffed up. Why should I not become proud?

Why should you not think highly of yourself? Because you did not do it; He did it through you. Man is incapable of doing anything good by himself.

“Without Me you can do nothing.” The Lord Himself said this, and it is written in the fifteenth chapter of John. A person is deluded if he thinks that his achievements are his own—that by himself he can exercise self-restraint, reach out his hand to give alms, open his mouth to forgive someone, or offer counsel. He can do nothing. “Every good gift and every perfect gift is from above, and comes down from the Father of lights.” Man is a funnel: whatever God allows passes through him. It belongs to the Lord. Blessed is the person who acknowledges this and says, “My God, Glory to God that today I became the means by which this person heard a few helpful words and received comfort,” and so forth, without seeking thanks for ourselves. Sometimes, when people thank me, I tell them, “God did everything.” When the clouds give rain, no one applauds the clouds.

They praise the One who sent the clouds, the One who made them, filled them, and commanded them to pour down their water; they honor Him highly as their benefactor. Rejoice in Him, glorify Him, and bless Him. What have you to be proud of? If this expression may be used, boast only in your weaknesses, as Paul says.

“In my weaknesses,” he says. “Rejoice, then, when you practice virtue, but do not become puffed up”—do not think highly of yourself. “Lest,” he adds in a beautiful image, “you suffer shipwreck within the harbor.” Take care that you do not suffer shipwreck in the very harbor itself—that, precisely when you are doing your finest work, offering your finest service, and thinking yourself secure because you are doing good, you fall and drown together with that good deed.

For in a fraction of a second that deed can be altered and take on another form, according to your inner disposition—according to your pride or your humility. “However much you advance in the Law, know that you still fall short of perfection.” Whatever you do not fulfill rightly from the Law—whatever you cut short and leave incomplete—know that this is lacking from your perfection. There is real depth here, though it may look shallow. Do you understand? We say, “That one thing does not matter. I do not think this other thing matters either, nor the next.” Thank you.

Someone takes care to remain pure before Holy Matrimony, yet after Holy Matrimony he refuses the begetting of children. He does not want to fast, to pray, to believe, or to ask for what he needs, and so forth. He removes all these things. But they are then lacking from his perfection, because all of them contribute to the perfection of the human person. Therefore, whatever you fail to do, whatever you do incompletely, and whatever you omit is lacking from your perfection. “You fall short of perfection,” he says. It is as though God had placed a thousand pieces before you and told you to use them to make a bust, a perfect work.

You use five hundred pieces and leave the other five hundred unused. The result will naturally be patched and incomplete. Knees will be missing, hands will be missing, fingers and ears will be missing, and so forth. Why? Because you did not put those pieces in their proper places; you did not use them. That is what he means, and it is true.

The emergency number used to be five fives. That is why he told me to say to you, “Five-five-five-five-five—five fives.” Was it not five? Suppose you have an accident or a fire, but you dial only four of the fives. What happens then? Will the emergency service be troubled by it? Will help come? It will not, because the number is incomplete. You did not want to dial the whole number. Some people say, “I dialed four of them; must I dial all five?” Likewise, there are ten commandments in the Old Testament. Someone says, “I do not keep all of them; I keep nine.” Well, if you keep nine, what will happen? You will still fall short. Man’s sojourn in this world...

and this entire way of life within the Orthodox Church have one purpose: to make the human person perfect. Christ does not make people half-finished; He makes the human person perfect. But when a person does not use everything given to him, when he cuts things out of the Law and casts some aside as unnecessary, saying, “Children are unnecessary; self-restraint is unnecessary; virginity, Holy Confession, Holy Communion, and saying ‘Lord have mercy’ so often are unnecessary—God gets tired of it too,” as people say—what will he make? Will he make a human person capable of standing in the Kingdom of Heaven, or will he produce something malformed? Certainly, he will produce something malformed, something unsuitable, bearing no true likeness and no longer fit to be received as an image of God. Have you seen some of those construction toys children have at home?

They contain various pieces with which the children make different designs, and so forth.

The children are kept occupied, and their intellect is cultivated to some extent. But if they do not use some of the pieces, they will make only caricatures—nothing complete. This is not because the pieces do not exist, but because they considered them unnecessary. It is like a man whose eyes were watering. He went to an ophthalmologist, but instead of letting the doctor examine him and determine what was wrong, he said, “Do not do anything else, doctor. I looked here, right at the front, and saw a little hole. Can you seal it up for me?” But those little openings are supposed to be in the eye. What did this man really need? He should not have gone to an ophthalmologist but to an auto-body repairman, who could put some filler there and seal the hole. Many people are like this. They imagine that God has created and ordained...

and has permitted laws and Canons to arise within His Church that are superfluous and unnecessary. Anyone who tries to fashion a human person for the Kingdom of Heaven in that way will produce a monster. Only the Law of God and the keeping of the commandments can form a perfect human person, fit for the Kingdom of Heaven. That is why he says: Whatever you cut away, remove, or leave undone, know that you will fall short of perfection. You will not be perfect. For the purpose of our remaining here is expressed in the commandments, “Become perfect” and “Become saints.” I do not know whether you have fully grasped this commandment as he presents it. We have ten minutes left. Continuing, this holy man offers the following thought concerning the passions.

“Before beginning any deed, examine how it will end.” What a beautiful thought. How could the world produce such a thought? How could its wise men and scientists produce it? How could those who reached the moon but never truly came down to earth understand it? “Before beginning any deed, examine how it will end.” Before you begin something, consider what its results will be. Think about the outcome and the consequences, as we say in more educated language, and only then begin. Yet we do not act this way. You take up smoking as a joke. Have you considered what you are choosing? Look at someone who has smoked for years and see what becomes of him. If you consider...

and reflect wisely upon the end, you will not make that beginning. Perhaps you enjoy a little drink, and so forth. You see other people drinking and imagine that it makes them manly. You also see some woman who has become an important person and drinks ouzo, and so on and so forth. But go and examine the alcoholics; read the relevant case histories, and then tell me. Perhaps you are thinking of living a free and uninhibited life, indifferent to everything. One day I passed through a narrow street by an ouzo tavern, where three young women and three men were sitting. In the five yards it took me to pass, I heard one woman say, “I do not commit myself to anyone. If I like a man, I go with him and move on; then I go to another.” A new kind of progress—we did not know this before, but now you have taught us. I understand. Yet if she went and saw those who had wrecked themselves in this way...

and saw the end awaiting her, perhaps she would never begin or take that first step. These are wise words: “Before beginning any deed, examine how it will end.” My son here eats as I used to eat. If I have five illnesses, he will develop ten. If I had gone to the Evangelismos Hospital and seen the diabetic ward—the open wounds, the damaged feet, eyes, hands, and so forth—and had understood that this was where my eating would lead, I would have stopped. But I do not reflect upon the consequences. Everything is fine for now, so we spread the table and I eat whatever I want, however I want. Yes—but examine your final end and see where this is leading.

Suppose you intend to dishonor another man’s sister or take another man’s wife. If you consider that this could set off a whole chain of consequences, or that one day you might end up on the point of a knife wielded by the wronged person—the father, mother, sister, wife, or someone else—perhaps you will not do it. If you consider that no one has ever prospered from stolen goods, that all ill-gotten gains have vanished throughout the ages, and that their consequences continue even to the fourth generation, perhaps you will not do such a thing. Or suppose you want to remain an atheist, as many of our young people do today. When called into court, they say, “I am an atheist; I will not place my hand on the Gospel.” Do you know what an atheist is? Someone one step ahead of the devil. Do you understand? For even the devil confesses with trembling that God exists. Although he does not want God, the devil nevertheless acknowledges that God exists. These people are one step ahead of the devil. If they would read about the end of all those atheists...

they would be afraid. If they knew what those people confessed in the end and the state in which they finished their lives, they would be afraid. They would not dare to do such a thing. They would take up the white cane, admit that they are blind, and walk carefully upon this transient earth, whose path they do not know. If people examined the consequences beforehand, as I have told you, many would not suffer what they have suffered. Let those who intend to withhold respect from their parents consider this—those who silence them, or give them a piece of bread and say, “Be quiet and sit over there in your corner. You have food and drink; you have no right to an opinion here.” What awaits such people? If they would read what happened to others who behaved in the same way, they would not dare to do it. They would see what became of every aspect of those people’s lives.

A person ought to consider what awaits him: that judgment awaits him, that the grave awaits him, that everything is refuse, and that no matter what he gains in this world, if he loses the world to come, he has failed. For the wise man is not the one who accumulates or destroys, but the one who saves souls, beginning with his own. This is what the wise Solomon says; it is not my own teaching. Read Proverbs 11:30, and you will find that “he who saves souls is wise.” So if a person does not place everything within this perspective, he will always suffer shipwreck. How many people have regretted it afterward because they insisted on putting their own hand into the fire? They suffered the inevitable consequences, even if our pride will not allow us to admit that we have failed miserably.

Pride often will not allow us to admit it. And yet, if we were willing to study our contemporaries—not people from the distant past—and examine the results of their lives, how they began, with what dreams, and how they suffered shipwreck, we would guard ourselves against many things and escape them. And so he says: “Night and day, keep your eyes fixed on the last day.” Night and day, look toward your final day. Do not look only at today; look at the last day. You will reach it—but consider how you will reach it. This is the great philosophy that can lead a person safely, so to speak. This is the great philosophy. My beloved, I have passed on only a few things to you.

If God permits, I will pass on a few more next time, and a few more the time after that. Keep whatever you think is useful, and set aside whatever you think you do not need.

Μας το αποψινό θα είναι συνέχεια των αποφθεγμάτων ενός Αγίου Ανδρός του Όρους Σινά. Είχαμε κάνει μια σειρά ομιλιών, αν καλώς ενθυμούμαι, δέκα τον αριθμόν. Λοιπόν, όμως είναι πηγή ανεξάντλητος, γι' αυτό και απόψε το βράδυ σταχυολόγησα ορισμένες του σκέψεις, οι οποίες θέλω να πιστεύω ότι μας χρειάζονται. Στη σειρά των προτροπών του λέγει το εξής.

«Θεού ἔχε φόβον καὶ πόθῳ καὶ καθαρῶς πάντως χρῶ τῷ μαρτυρίῳ τῆς συνειδήσεως. Αὐτὸν τὸν Θεὸν ἐφεστάναι δόκει, ἐν οἷς πράττεις ἑκάστοτε». Σε παραλαμβάνω, φόβο Θεού έχε. Είναι το βασικότερο πράγμα που πρέπει να έχει ο άνθρωπος, εάν θέλει και εδώ να ζήσει και εκεί να υπάρχει. Όταν λέμε να υπάρχει, εννοούμε να υπάρχει μακάρια, όχι κολάσιμα, να υπάρχει στην αιωνιότητα, στη δεξιά αιωνιότητα, όχι στην αριστερά.

Φόβος του Θεού, κατά τον Σολομώντα και κατά τη Σοφία Σειράχ, είναι η αρχή της σοφίας. «Ἀρχὴ σοφίας φόβος Θεοῦ». Αν δεν φοβάσαι τον Θεό, δεν μπορείς να σκεφτείς λογικά, δεν μπορείς να σκεφτείς συμφέροντα, δεν μπορείς να σκεφτείς έτσι που δεν θα κινδυνεύσεις ούτε εν τω νυν αιώνι ούτε εν τω μέλλοντι. Αν όμως σέβεσαι τον Θεό, φοβάσαι τον Θεό, γιατί φόβος Θεού θα πει σεβασμός του Θεού. Τι θα πει να φοβείται τον άντρα; Να σέβεται τον άντρα, να λογαριάζει τον άντρα, να υπολογίζει τον άντρα. Ο άνθρωπος που φοβάται τον Θεό, τον λογαριάζει τον Θεό, τον υπολογίζει τον Θεό, τον σέβεται τον Θεό.

Το παν εξαρτάται από Αυτόν. Ο άνθρωπος ο οποίος δεν λογαριάζει τον Θεό, τι λέγει ο Θεός, όπως δεν τον λογάριασε και ο Αδάμ, ο άνθρωπος που δεν λογαριάζει τον Θεό απορρίπτει τον νόμο του Θεού, και εκεί που του λέγει ο Θεός «οὐ κλέψεις», αυτός κλέβει. Και εκεί που του λέει ο Θεός «οὐ μοιχεύσεις», αυτός μοιχεύει. «Οὐ φονεύσεις», αυτός φονεύει. Είναι αυτός που δεν φοβείται τον Θεόν, δεν λογαριάζει τον Θεόν, δεν υπολογίζει τον Θεόν. Εδώ η εντολή αυτού του είναι: «Φόβον Θεού ἔχε καὶ πόθῳ καὶ καθαρῶς πάντως χρῶ τῷ μαρτυρίῳ τῆς συνειδήσεως». Και με προσοχή, λέγει, και με καθαρότητα κάνε χρήση αυτών που σου ομιλεί.

Σου υπενθυμίζει η συνείδηση. Συνείδηση, πολύ δυστυχώς, δεν την έχουν πιάσει, δεν έχουν εννοήσει τι σοβαρό ρόλο παίζει, τι αποστολή έχει μέσα στον άνθρωπο. Δεν το έχουν πιάσει. Και δεν τη χρησιμοποιούν αυτή τη φωνή, αυτή τη δύναμη, δεν τη χρησιμοποιούν. Αν πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τη συνείδηση, δεν θα εφυλακίζοντο, δεν θα εκολάζοντο, δεν θα έχαναν πολλάκις και την προσωρινότητα. Και ότι βρίσκονται πολλές φορές απέναντι του νόμου. Βρίσκονται πολλές φορές απέναντι της αδικηθείσης συζύγου, του αδικηθέντος συζύγου. Βρίσκονται πολλές φορές απέναντι του κατόχου ενός πράγματος που πάνε να κλέψουν.

Στέλνει μια ώρα γρηγορότερα στα τυραννιστήρια. Βρισκόμεθα αντιμέτωποι. Αν ο άνθρωπος συμβουλεύεται τη συνείδησή του, η οποία ως επιτομή της συνειδήσεως στέκεται σε εκείνο που λέγεται παρ' ημίν χρυσούς κανών και από μας τους ανθρώπους και από τον Χριστό στο Ευαγγέλιο. Είναι εκείνο που λέμε: «Ὃ σὺ μισεῖς, ἑτέρῳ μὴ ποιήσῃς». Εκείνο που δεν θέλεις να σου κάμουν, μην το κάνεις. Διότι θα παραβιάσεις τη συνείδησή σου και ηθικό νόμο θα παραβιάσεις και γραπτό νόμο θα παραβιάσεις και ανθρώπινο νόμο θα παραβιάσεις, όταν δεν ακούς τη συνείδησή σου. Και όταν δεν ακούς τη συνείδησή σου, θα βρεθείς απέναντι αυτού του τριπτύχου των νόμων και για την προσωρινότητα κινδυνεύεις και την αιωνιότητα έχεις χάσει.

Η συνείδηση του ανθρώπου είναι τοποθετημένη μέσα στον άνθρωπο από τον Θεό, ώστε να αισθάνεται, όταν κάνει καλό να χαίρεται, όταν κάνει κάτι το κακό να ελέγχεται, να μαζεύεται. Ξέρετε, εντούτοις όμως πολλοί μας δεν κάνουμε χρήση αυτής της φωνής, διότι τη συνείδηση δεν την έχουμε. Και ξέρετε πόσο κινδυνεύει η πολυκατοικία άμα χαλάσει ο θερμοστάτης του καλοριφέρ. Θα πεταχθεί το καλοριφέρ στον αέρα. Καταλαβαίνετε, όταν χαλάσει ο θερμοστάτης της μηχανής του αυτοκινήτου και φτάσει 150 η θερμοκρασία, θα το πετάξει στον αέρα. Αυτό είναι. Είναι ο θερμοστάτης αυτός που στον άνθρωπο του δίδει σωστό δρόμο. Να μην την αδρανεύει ποτέ. Να προσέχει. Πάντοτε τη

φωνούλα αυτή που του έχει μέσα βάλει ο Θεός. Και εντούτοις, πολλές φορές, για το εγώ μας, για τον θυμό μας, για τη σάρκα μας, για το συμφέρον μας, για τον κόσμο, λέμε: «Κάτσε στην άκρη, κυρία συνείδηση, δεν έχεις γνώμη, σου απαγορεύω να ομιλείς, μην φωνάζεις, δεν πρόκειται να σε ακούσω». Και βρίσκουμε δικαιολογίες, μάλιστα, για να τις υπενθυμίσουμε στη συνείδηση, η οποία μας υπενθυμίζει τον σωστό δρόμο, ότι έτσι είναι ο κόσμος. Ε, αυτή είναι η ζωή, θα πρέπει να τη γλεντήσουμε, θα πρέπει να την απολαύσουμε. Μου λέτε εμένα, υπάρχει τίποτα από εκεί; Εδώ είναι. Παρ' ό,τι η συνείδηση φωνάζει και λέει: «Όχι, οὐκ ἔξεστι, αυτό δεν πρέπει να το κάνεις. Αυτό δεν είναι σωστό που κάνεις. Θα ήθελες εσένα να το κάνουν, αν ήσουν στην ίδια θέση;» Και εντούτοις αυτή η φωνούλα που έχει τοποθετηθεί μέσα δεν γίνεται χρήση από πολλούς, δεν κάνουν πολλή χρήση. Και αυτός ο άνθρωπος επιμένει.

Πρόσεχε, λέει, πρώτα τον νόμο του Θεού, να φοβάσαι και να λογαριάζεις τον Θεό, ότι μπορεί να σου κόψει τα πόδια μέσα σε δευτερόλεπτο. Μπορεί να λογαριάζεις και να υπολογίζεις και να μην προλάβεις να φτάσεις εκεί. Μπορεί να πας να κλέψεις και να καρφωθείς εκεί. Μπορεί να πας να πορνεύσεις και να βρεθείς εκεί πέρα, μπορεί να ξεκολλήσεις σαν σκύλος. Χιλιάδες πράγματα, όπως έγινε έξω στη Λαμία, που σας είχα πει κάποτε, επάνω στον τάφο, επάνω στο μάρμαρο, και έγινε χειρουργική επέμβαση. Και βλέπετε πως ο Θεός δεν βάζει το χέρι του, διότι είναι σπλαχνικός, διότι μακροθυμεί, διότι περιμένει την επιστροφή και τη μετάνοια του ανθρώπου. Ο Θεός αγαπά τον άνθρωπο και δεν θέλει την απώλειά του. Αν ανά πάσαν στιγμή έβαζε τη δικαιοσύνη στο χέρι του, δεν έπρεπε να υπάρχει άνθρωπος εις τον κόσμο. Ποιος είναι ο αναμάρτητος; Ποιος είναι εκείνος που δεν ήρθε αντιμέτωπος της δικαιοσύνης του Θεού;

διεκτάρτη του όλων. Ο Δαβίδ, θυμόσαστε τι είπε; «Ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃς, Κύριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται;» Δεν μπορεί να σταθεί μπροστά σου, αν πεις να κάνεις λογαριασμό και να μας καλέσεις εν λεπτομερεία σε δίκη να σου δώσουμε απαντήσεις. Καταλαβαίνετε πόσο δύσκολο είναι το θέμα και πόσο ο άνθρωπος, με βάση τον φόβο προς τον Θεό και το φωτεινό, το κόκκινο αυτό φανάρι —γιατί η συνείδηση του ανθρώπου είναι ένα κόκκινο φανάρι— κάμε κάτι κακό να δεις πώς θα χτυπάει μέσα η καρδιά σου. Κάμε κάτι καλό να δεις πώς θα χαίρεσαι. Το βράδυ, όταν πηγαίνεις και βλέπεις μια κατσίκα που είναι μπλεγμένη και την ξέμπλεξες, νιώθεις μια χαρά. Έκλεψες ένα κλαδί από του άλλου τα κλαδιά, νιώθεις αμέσως έναν έλεγχο μέσα. Ποιος είναι που στη μια στιγμή γελά και στην άλλη τύπτει; Ποιος είναι; Αυτή η φωνούλα του Θεού, η συνείδηση, την οποία πολλές φορές εμείς την έχουμε σκεπάσει κατά τέτοια έννοια

να μην ακούγεται η φωνή της. Έχουμε όλοι συνείδηση, οι πιο κακούργοι, οι πιο σκληροί, οι πιο αδιάφοροι, αλλά η συνείδηση αυτών έχει υποστεί προσχώσεις. Χρειάζεται να πεταχθούν τα μπάζα που έχουν πέσει επάνω, για να βγει από κάτω πάλι το μωσαϊκό, να βγει το ωραίο, το καλλιτέχνημα αυτό του Θεού, να μπει σε χρήση. Όσο μένει ο άνθρωπος στην αμαρτία, τόσο λιγότερο η συνείδηση μπορεί να παρουσιαστεί. Είναι σαν να βλέπεις ένα φως μέσα βαθιά που να μην μπορείς να το διακρίνεις. Κόκκινο είναι ή άσπρο, δεν το βλέπεις πρόσωπο προς πρόσωπο. Ο άνθρωπος που καθαρίζει τον εαυτόν του διά μετανοίας και εξομολογήσεως συχνά, ο άνθρωπος που κοινωνεί, ο άνθρωπος που προσεύχεται

...εκλεπτύνει σε τέτοια έννοια τη συνείδησή του που πολλές φορές ακούτε ερωτήματα που τίθενται εδώ, που εσείς γελάτε. Που λέει: «Αυτός τώρα ψύλλο στ' άχυρα». Και εντούτοις αυτός ο ψύλλος στ' άχυρα είναι ένας έλεγχος μέσα στη συνείδηση που του απαγορεύει να προχωρήσει. Δεν μπορεί να κοιμηθεί, έχει χάσει τον ύπνο του, διότι τη συνείδηση την έχει ανεπτυγμένη, την έχει αφήσει να λειτουργεί κανονικά, που δεν τον αφήνει σε τίποτα, ούτε ψέμα ελαφρό να πει. Βρίσκει τρόπους πάντοτε, διότι υπάρχουν τρόποι, παίρνει θάρρος για να μην καλύψει και να μην τον ελέγχει η συνείδησή του ότι κάτι δεν έκανε σωστό. Εάν μόνο μιας ημέρας αμαρτίες, λόγια, πράξεις, ενθυμήσεις, ή θέλαμε —μάλλον είχαμε τη δύναμη— να τα παρουσιάσουμε το βράδυ μπροστά μας σε μια οθόνη να τα βλέπαμε, δεν θα είχαμε ύπνο το βράδυ εκείνο, έναντι των νόμων που παραβαίνουμε του Θεού και των λόγων που παραβαίνουμε του Θεού. Αλλά η συνείδηση για πολλούς ανθρώπους, δυστυχώς, δεν λειτουργεί. Έχω μπροστά μου

γνώμη του Θείου Χρυσοστόμου, έχω μια γνώμη του Μαξίμου του Ομολογητού και έχω και μια γνώμη του Παύλου, Α΄ Κορινθίους. Ο Θείος Χρυσόστομος γύρω από τη συνείδηση λέγει τα εξής: «Ὥσπερ γὰρ ὁ ζῶν ἐν πονηρίᾳ καὶ πρὸ τῆς δίκης κολάζεται τῷ συνειδότι νυττόμενος, οὕτω καὶ ὁ πλουτῶν ἐν κατορθώμασι καὶ πρὸ τῆς βασιλείας χαρᾶς μεγάλης ἀπολαύσεται χρησταῖς τρεφόμενος ἐλπίσι». Λέει ότι η συνείδηση για τους πονηρούς είναι κόλαση από εδώ και η συνείδηση για τους καλούς είναι παράδεισος από εδώ. Ο μεν ένας, παρότι δεν έφτασε ακόμη να κριθεί και να κολαστεί, κολάζεται ελεγχόμενος από τη συνείδησή του εδώ. Ο άλλος χαίρεται, προγεύεται

αυτά τα οποία κάνει ταπεινός στους συνανθρώπους του και έναντι του Θεού και προγεύεται, με βάση πάλι τη συνείδησή του, από εδώ. Συνείδηση, λοιπόν, είναι κάτι που του ανθρώπου του δείχνει καθαρά για πού πηγαίνει. Αν σου καταμαρτυρεί η συνείδηση, σταμάτησε και συζήτησε μαζί της. Είδατε πώς λέει ωραία ο Παύλος, όταν ομιλεί στους ανθρώπους που πρόκειται να κοινωνήσουν: «Δοκιμαζέτω ἕκαστος ἑαυτόν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω». Να δοκιμάζεις, να ελέγχεις, να μιλείς με τη συνείδησή σου. Τι σου λέει; Είσαι εντάξει έναντι των νόμων, έναντι των εντολών; Εάν είσαι εντάξει, προχώρησε. Εάν όχι, όλη η πατριαρχία σου λέει ναι και η συνείδησή σου λέει όχι, μην προχωρήσεις. Κάπου είναι μπλεγμένο το πράγμα και πρέπει να ξεμπλέξεις. Συνείδηση, λοιπόν, είναι από σήμερα ενεργούσα

κόλαση για τους πονηρούς και παράδεισος για τους καλούς. Ο Άγιος Μάξιμος λέγει: «Η συνείδηση είναι ο Θεός του ανθρώπου και ο αλάθητος κριτής». Ο πρώτος κριτής είναι η συνείδηση του ανθρώπου. Δεν είναι ο νόμος, είναι η συνείδηση του ανθρώπου. Υπάρχει περίπτωση που το δικαστήριο να σε αθωώσει και εσύ να μην μπορείς να κοιμηθείς, διότι η συνείδησή σου δεν τα ακούει. Η συνείδηση είναι ένας άλλος κριτής. Θυμόσαστε για ένα δεξιό λογισμό που μιλούσα προχθές; Για έναν μοναχό, ο οποίος έγινε αιτία κάποιος άλλος μοναχός να φύγει στον κόσμο και να παντρευτεί. Ε, 50 χρόνια έχουν περάσει, 55. Όλοι οι πνευματικοί τού λένε: «Πάει, τακτοποιήθηκε». Αυτός, τίποτα, δεν μπορεί να τακτοποιηθεί. Τον ελέγχει η συνείδησή του ακόμη. Έχει μέσα τον κριτή, έχει μέσα το δικαστήριο. Η συνείδηση, λοιπόν, είναι ο Θεός του ανθρώπου και ο αλάνθαστος κριτής.

«Μὴ ἀτιμάσῃς συνείδησιν», μην την παραγνωρίσεις. Όταν σου λέει όχι, μη σπεύδεις. «Μὴ ἀτιμάσῃς συνείδησιν, ἄριστά σοι συμβουλεύουσαν». Άριστα, λέει, πάντοτε σε συμβουλεύει η συνείδηση. Είναι ο άγραφος νόμος ο λεγόμενος, ο άγραφος νόμος. «Γνώμην γὰρ θείαν καὶ ἀγγελικὴν ὑποτίθεται». Θεία γνώμη σού εκφέρει η συνείδηση και αγγελική γνώμη σού εκφέρει η συνείδηση. «Καὶ τῶν κρυπτῶν τῆς καρδίας μολυσμάτων ἐλευθεροῖ καὶ παρρησίαν πρὸς τὸν Θεὸν ἐν τῇ ἐξόδῳ χαρίζεται». Εάν, λέει, ακούσεις τη συνείδησή σου και φροντίσεις να τακτοποιηθείς με τον Θεό, ηρεμείς τη συνείδηση, διότι αναγνωρίζεις το σφάλμα σου απέναντι του Θεού, ζητάς το έλεός του και λαμβάνεις την άφεση.

Τακτοποιείς, μες στο πλαίσιο των δυνάμεών σου, τη ζημιά που έκαμες και έπειτα ελεύθερος προχωρείς προς την αιωνιότητα. Ο δε Παύλος ο Απόστολος λέγει στη Β΄ προς Κορινθίους, Α΄ 12: «Ἡ γὰρ καύχησις ἡμῶν», αν θέλετε να καυχηθείτε πραγματικά, Κορίνθιοι, «αὕτη ἐστί· τὸ μαρτύριον τῆς συνειδήσεως». Ρωτήστε τη συνείδησή σας και αν αυτή σας επιτρέπει να καυχηθείτε. Εάν η συνείδησή σας λέει αντίθετο, δεν μπορείτε να καυχηθείτε. Είναι ένας κριτής, μεγάλος κριτής η συνείδηση. Δεν ξέρω η δικιά σας πώς λειτουργεί και τι σας λέει. Όμως, όταν μια φωνούλα από μέσα πεταχτεί και σου πει «Αυτό οὐκ ἔξεστι», πρόσεξε, σταμάτησε. Μην πεις «Δεν είναι τίποτα». Κάτσε, συζήτησέ το. Ο λογισμός αυτός πρέπει να τεθεί

εις κρίση και εις ανάκριση. Πες τον στον πνευματικό σου. Πες το, αυτό που πρόκειται να κάνεις, σε κάποιον άλλο που καταλαβαίνεις ότι ξέρει περισσότερα πράγματα από σένα. Και αν εν τέλει δεν έχεις, γονάτισε κάτω, κλείσου σ' ένα δωμάτιο μέσα και πέσε στον Χριστό, στην Παναγία, σε κάποιον Άγιο που ευλαβείσαι περισσότερο. «Όπως βλέπεις, εγώ αυτό και αυτό πρόκειται να κάνω. Καλό θα κάνω ή κακό; Είναι προς το συμφέρον μου ή είναι προς τη ζημιά μου; Είναι ικανοποίηση του εγώ μου ή είναι για να κερδίσω κάτι στον κόσμο τούτο που μπορεί να με βλάψει παρακάτω;» Διότι έχει στη συνέχεια αυτή —εγώ προτρέχω μάλλον στις σκέψεις μου— ο Άγιος άνθρωπος αυτός έχει απαντήσει και σε αυτό το σημείο το οποίο σας λέγω. Εν πάση περιπτώσει, και πάλι επιμένω στο θέμα αυτό. Προσέξτε τη συνείδησή σας. Μην τη σκεπάζετε. Αφήστε την να μιλήσει. Θέστε τη συνείδησή σας και τη ζωή σας έναντι σιγουριάς.

Θέσετε τη ζωή σας έναντι της συνειδήσεώς σας και έναντι των νόμων του Θεού. Μην παρατρέχεις, όταν ο Θεός λέει ούτω, εσύ μη λες άλλα. Μην αναζητείς να βρεις δικαιολογίες, δήθεν ότι ο Θεός δεν τα είπε καλά. Τα είπε καλά, και όταν μάλιστα ο Θεός ομιλεί σε ανύποπτον χρόνο. Ένα παράδειγμα: σήμερα η γυναίκα ανδροποιείται και ο άντρας γυναικοποιείται. Αυτό είναι μόδα σημερινή. Δεν πήρε σήμερα απόφαση ο Θεός για το θέμα αυτό. Δεν συνήλθε καμία σύνοδος σήμερα να αντιμετωπίσει το θέμα αυτό. Χίλια πεντακόσια χρόνια π.Χ. προλαμβάνει και λέει: «Όταν η γυναίκα βάλει αντρικά, είναι βδέλυγμα στα μάτια του Θεού. Και όταν ο άντρας βάλει γυναικεία, είναι βδέλυγμα στα μάτια του Θεού». Στοπ.

Γράφει ο Παύλος προ 1970 ετών, στην πρώτη προς Κορινθίους: όταν η γυναίκα κουρευτεί, είναι άτιμος, και όταν ο άντρας αφήσει μαλλιά, είναι άτιμος. Δεν χωράνε εξυπνάδες, δεν χωράνε εξυπνάδες. Μη φροντίζεις να βρεις τρόπο να δικαιολογήσεις. Σε προλαμβάνει εκ προοιμίου, σε έχει πιάσει και σου λέγει: «Εδώ, πρόσεξέ τα αυτά».

Να βγάλουν αυτά που φορούν. Και πείτε και στους άντρες να μην φορούν τα ανήκοντα στη γυναίκα, διότι του χρόνου δεν θα έχετε να φορέσετε τίποτα. Και σε έναν χρόνο είχαμε τα δυνατά. Ίσως να τα θεωρούμε εμείς, δεν ξέρω πώς θα θεωρούμε και πού τα πηγαίνουμε. Όμως εξακολουθεί ο Θεός να νομοθετεί, να υπενθυμίζει, και ο άνθρωπος να μη θέλει. Θα είναι αντιμέτωπος μίαν ημέρα. Όταν, λοιπόν, ο Θεός έχει βάλει μέσα και σου φωνάζει η συνείδηση «Όχι!». Ένας μικρός μια μέρα έκλεψε ένα πορτοφόλι. Ο γέροντας ανακάλυψε: ο μικρός, ο Γιώργος, έκλεψε το πορτοφόλι. Και τον πιάνει και του λέει: «Έλα εδώ, Γιώργο, γιατί το έκλεψες το πορτοφόλι;» «Δεν ήξερα», λέει, «παππού, ότι ήταν δικό σου». Απάντησε. Τι λέει ο γέροντας; «Ότι δεν ήταν δικό μου, δεν ήξερες;»

«Ότι δεν ήταν δικό σου, δεν το ήξερες;»

Το δεύτερο να του πεις, ότι αυτό δεν είναι δικό σου. Του φώναξε η συνείδησή σου. Αλλά της έδωσες μια καρπαζιά και της λες: «Κάτω, κυρά συνείδηση». Έτσι δεν είναι; Το κάνεις σε όσες περιπτώσεις. Περνάς από τον δρόμο και βλέπεις του άλλου τα αχλάδια, τα πορτοκάλια, τα λεμόνια και απλώνεις το χέρι σου και κόβεις. Πώς θα ήθελες εσύ, όταν δεις στο δικό σου περιβόλι κάποιος άλλος ή κάποιοι άλλοι να κάνουν το ίδιο; Θα ήθελες να σου το κάνουνε; Δεν θα ήθελες. Εσύ γιατί το κάνεις; Πήγες στο γραφείο και εργάζεται ο κύριος τάδε, που έχει τα παιδάκια και λοιπά. Εσύ τον ξεμυαλίζεις και παίρνεις τον πατέρα των παιδιών. Θα ήθελες να σου το κάνουνε εσένα; Ήταν άφραγκη. Εσύ παίρνεις τη γυναίκα του αλλουνού και παίρνεις τη μητέρα των παιδιών του άλλου. Θα ήθελες να σου το κάνουνε; Όχι. Γιατί το κάνεις;

Λέει η συνείδηση μέσα, λέει. Είναι ανάγκη να είναι ποινικός νόμος; Ο νόμος μέσα δεν σου το λέει αυτό το πράγμα; Το λέει. Πώς δεν το λέει; Αν εξεταστούνε όλα αυτά τα πράγματα, θα βρούμε ότι είναι λογικά και λογικά, όχι ηθικά, όχι θεϊκά, και λογικά. Στέκονται, στέκονται, δεν μπορεί να μη στέκονται, στέκονται. Γι' αυτό, λοιπόν, ας προσέξει ο καθένας τη συνείδησή του. Ας μην την κοιμίζει, ας μην τη ναρκώνει με διάφορες δικαιολογίες και, και, και, και. Δεν περνάνε αυτά στην Τράπεζα του Θεού. Είναι κάλπικα νομίσματα. Θα αναγκαστεί μια μέρα να ομολογήσει και να πει: «Δίκαιος είσαι, Κύριε». Και θα πάει μόνος του εις την κόλαση. Δεν θα περιμένει να του πει: «Πορεύου ἀπ' ἐμοῦ». Θα πάει μόνος του, όπως πηγαίνει το γουρούνι όταν μπαίνει μέσα στην αυλόπορτα. Δεν ανεβαίνει να πάει στην τραπεζαρία ούτε στις άλλες. Πάει κάτω στο μαντρί του. Το γαϊδουράκι πάει στο δικό του.

Ο σκύλος πάει στο δικό του. Μόνο τα παιδιά, μόνο το αφεντικό ανεβαίνει να πάει επάνω. Πάνε μόνοι. Έτσι ακριβώς θα πάει ο καθένας από εμάς εκείνη την ημέρα. Όσες εξυπνάδες και αν σήμερα αραδιάζουμε για να απαντήσουμε στη συνείδησή μας, η οποία μας ελέγχει. Διότι ο Χριστός έφτιαξε ένα Ευαγγέλιο το οποίο δεν έχει σχέση με τη σάρκα μας, δεν έχει σχέση με το εγώ μας, δεν έχει σχέση με το συμφέρον μας, δεν έχει σχέση με τη μόδα μας. Και θέλουμε να το σκίσει αυτό, γιατί μας λέει; Δεν το σκίζει. Εγράφη από τους εχθρούς του Χριστού και διατηρείται μέσα στην αιωνιότητα και θα διατηρείται, διότι είναι λάδι. Και θα βγαίνει πάντοτε επάνω από όλους τους ωκεανούς της κακίας και από όλους τους ωκεανούς της αμαρτίας. Έτσι ξεκινάει ο άνθρωπος αυτός εδώ. Έχει μάλιστα μερικές λέξεις, δεν ξέρω αν τις προσέξατε, συνέχεια. Λέει: «Αὐτὸν τὸν Θεὸν ἐφεστάναι δόκει».

«Ἐν οἷς πράττεις ἑκάστοτε», και κάθε τι που κάνεις να βλέπεις δίπλα σου ότι είναι ο Θεός και σε κοιτάζει. Πολλοί άνθρωποι πράττουν την αμαρτία, όπως λέγει ο Θείος Χρυσόστομος, από αθεοφοβία. Εάν αφήναμε να περάσει η σκέψη μας ότι αυτό που κάνουμε το κάνουμε ενώπιον του Θεού, δεν θα το κάναμε πολλές φορές. Ή, αν το κάναμε εκατό φορές χωρίς να περνάει αυτή η σκέψη, όταν περάσει αυτή η σκέψη θα φτάσουμε στη μία, στις δύο, στις τρεις, στις πέντε. Κατόπιν πολλού αγώνος θα πέσουμε, όσον τότε αμαχητί παραδιδόμεθα. Τότε τι κάνουμε; Το κάνουμε γιατί είμαστε αθεόφοβοι. Επάνω από το τέμπλο, επάνω και από αυτή ακόμη

την Αγία Τριάδα και τον Μυστικό Δείπνο, που είναι το κέντρο της σωτηρίας του ανθρώπου, υπάρχει ένας οφθαλμός με ένα τρίγωνο. Είναι ο οφθαλμός ο πανθορών. Εμείς οι Ορθόδοξοι λέμε κατ' εξοχήν, μόλις ξεκινήσουμε για μια προσευχή, το «Βασιλεῦ οὐράνιε». Μέσα εκεί, σε μια στροφή, λέγει: «ὁ πανταχοῦ παρὼν καὶ τὰ πάντα πληρῶν». Πού είναι; Θα πας στη θάλασσα; Παρών. Θα πας στον ουρανό; Παρών. Θα πας στον Άδη; Παρών. Πού θα πας; Πού μπορείς να ξεφύγεις και να μην είναι το μάτι του Θεού; Διότι έχει τη φιλενάδα του ο άλλος στη γωνία, πάει τη λάμπα να δημιουργήσει σκοτάδι, δεν σε βλέπει ο κόσμος. Σκοτώνει τον σκύλο η ίδια, να μην γαβγίζει, για να έρθει ο φίλος μέσα. Δεν σε βλέπει ο σκύλος, δεν σε ακούει ο άντρας, δεν σε ακούει η γυναίκα.

Δεν σε βλέπει ο εισαγγελέας, δεν σε βλέπει κανείς, μα σε βλέπει ο Θεός. Και είναι προτιμότερο να σε βλέπανε όλοι οι εισαγγελείς του κόσμου, παρά να σε βλέπει το μάτι του Θεού. Ο Άγιος, λοιπόν, άνθρωπος αυτός λέγει ότι «Αὐτὸν τὸν Θεὸν ἐφεστάναι», αυτόν να βλέπεις ότι βρίσκεται εδώ και βρίσκεται πλησίον σου, «ἐν οἷς πράττεις ἑκάστοτε», είτε καλό είτε κακό. Και έχοντας το χρήμα ως επί το πλείστον, πέφτουν σε πολλούς πειρασμούς. Κάνουν πολλές κομπίνες, πολλές απάτες, και για να το κατακτήσουν πολλές φορές, αλλά και έπειτα για να το πολλαπλασιάσουν. Λέγεται, λοιπόν, το εξής κάπως: ότι ένας καλοπροαίρετος, εμπορευόμενος, εδέχθη την επίσκεψη ενός από αυτούς που ξέρουν.

Είναι αυτοί οι διεφθαρμένοι. Ανοίγει, λοιπόν, την πόρτα χωρίς να χτυπήσει ένας πλασιέ από αυτούς τους ανθρώπους και του λέει: «Έλα, τι κάμαμε;» Ούτε καλημέρα, κύριε τάδε και λοιπά, γιατί τους έχουν πάρει τον αέρα, γιατί ξέρουν. Είναι σαν όπως παίζει ο στρατηγός με τον φαντάρο. Περιμένετε ο φαντάρος να σταθεί πλησίον στον στρατηγό; Θα ανοίξει την πόρτα και θα μπει μέσα εκεί που διστάζει να μπει και ο υπασπιστής. Αλλά αυτός θα πει: «Γιατί;» Γιατί τα κάνουν μαζί, παίζονται μαζί. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση αυτή. Του λέει: «Τι είναι; Ο τάδε το σχέδιο. Είναι μια ευκαιρία να τις φάμε τις μετοχές». Αυτός του απαντά και του λέγει: «Δεν θα μπορέσω να το κάνω αυτό». «Μα βλάκα, θα θες να τρελώσεις; Μια ευκαιρία τώρα!»

«Εγώ να οικονομήσω, αλλά εσύ θα οικονομήσεις πολλά, θα βάλεις τα λεφτά». Ξανά, λοιπόν, έτσι το βλέμμα του το έκανε σαν κάτι να βλέπει μέσα στο γραφείο και ξαναπήδησε και είπε: «Δεν θα μπορέσω να το κάνω αυτό». Τι είχε γίνει; Είχε παρουσιαστεί ο Χριστός, ήταν στη γωνία του γραφείου του και καθόταν εκεί πέρα όρθιος. Αντίκρισε τον Χριστό. Αυτό, είπες αυτόν, όχι, κατάπιε τη γλώσσα του. «Όχι, όχι, όχι», πάλι του είπε από πάνω αυτός. Του έκλεισε την πόρτα. «Κορόιδο είσαι, βλάκας είσαι» και λοιπά, και πάει σε άλλον να κάνουνε την κομπίνα. Γυρίζει ο Κύριος και του λέει: «Καλώς έκανες και δεν δέχτηκες ν’ αγοράσεις μετοχές. Εάν έχεις χρήματα, πρέπει να τον βοηθήσεις αυτόν να μη χαθεί».

Να του δώσεις και χαριστική βολή από πάνω.

Και συνέχεια, πέρασε λίγο και έρχεται ένας με λαθραία, με κλεμμένα, για την ίδια δουλειά. «Ξέρετε ότι αυτός θα τα πάρει». Δεν τα πήρε ούτε αυτά, του απήντησε αρνητικώς. Λοιπόν, άκουσε τα εξ αμάξης από πάνω, αυτά που βγάζει η γλώσσα, με βάση τα δικαιώματα που είχε δώσει αυτός γρηγορότερα από τις άλλες κομπίνες και τις άλλες απάτες που είχαν κάνει. Του έκλεισε και την πόρτα στο πρόσωπο και έφυγε. Και συνεχίζει ο Κύριος και του λέγει: «Καλώς σε έκαναν. Τον ιδρώτα του προσώπου· αυτός δεν είναι τίμιος τρόπος». Αν, λοιπόν, λέγω, εκεί που πάω να κλέψω, εκεί που πάω να ψευδορκήσω, εκεί που πάω να συκοφαντήσω, εκεί που πάω να κατηγορήσω, εκεί που πάω να πορνεύσω, εκεί που πάω να πηγαίνω κατά διαφορετό, έβλεπα τον Χριστό μπροστά, τον Θεό, θα το έκανα αυτό; Δεν θα το έκανα.

Μνήμη, λοιπόν, του Θεού, η μνήμη του Χριστού, η μνήμη του Αγγέλου. Εδώ ο Άγγελος από την ημέρα που βαφτιστήκαμε μας συνοδεύει και παρευρίσκεται και γράφει όλες τις αμαρτίες. Μόνο στην αρσενοκοιτία κρύβει το πρόσωπό του. Είναι η σοδομική αμαρτία. Έριξε ο ουρανός και η γη πυρ και θείο και κατέκαυσε. Μόνο σε αυτή την αμαρτία, κατά τους Πατέρες. Σε όλες τις αμαρτίες, άλλες, είναι παρών. Αν, λοιπόν, λέγω, υπήρχε αυτός ο φόβος, ότι αυτή την ώρα που κάνω αυτό με βλέπει ο Χριστός, θα το έκανα; Άρα τις γυναίκες, παντασύθετες, ξεντυμένες μέσα στο δωμάτιό τους, που έχουν να ράψουν τα αντρικά τους και κοιτάζουν στον καθρέφτη κατά πόσο τους πηγαίνουν. Να ήταν η Παναγία μέσα, θα είχαν την τόλμη αυτό να το κάνουν;

Τη βγάζουν έξω την Παναγία. «Θα σε ειδοποιήσουμε όταν θα έχουμε ανάγκη. Ξέρουμε ότι είσαι και νοσοκόμα και υπηρέτρια και θα σε καλέσουμε. Τώρα κόπιασε μου έξω, γιατί εγώ ζω σε κόσμο». Θα πας με τον κόσμο. «Ζω σε σάρκα». Θα πας με εκείνον που έχει σάρκα, γιατί «ο σπείρων εις τη σάρκα, εκ της σαρκός θέλει θερίσει φθορά· ο σπείρων εις το πνεύμα, εκ του πνεύματος θέλει θερίσει αφθαρσία», λέγει ο Παύλος στους Γαλάτες. Είναι λίγα λόγια, αλλά πολύ ψαχνό. Δεν ξέρω πώς το πιάνετε εσείς το θέμα, πώς το βλέπετε, πόσο περιεκτικό. Θα αμάρτανε;

Η κόρη, όταν έβλεπε ότι ο Χριστός είναι δίπλα, θα αμάρτανε; Ο νέος θα αμάρτανε; Ο παντρεμένος θα αμάρτανε; Θα αμάρτανε, θα αμάρτανε, θα αμάρτανε; Αλλά όλα αυτά τα κάνουμε της αθεοφοβίας μας. Πού ο Θεός τώρα; Μακριά είμαστε, στο φαράγγι, δεν μας βλέπουνε. Είμαστε μακριά από τα μάτια του πατέρα, μακριά από τα μάτια του ανδρός, μακριά από τα μάτια του γυναικός, μακριά από τα μάτια της αστυνομίας. Μα δεν είσαι μακριά από τα μάτια του Θεού, όμως. Ο Θεός είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών. Μία κυρία κάποτε παντρεύτηκε και κάλεσαν τον κοινό φίλο στο σπίτι να του κάνουν τραπέζι μέσα σε δέκα μέρες. Και αυτή έκλεισε ραντεβού με αυτόν. Ο σύζυγός της εργάζεται. Και όταν έκλεισε το ραντεβού για την τάδε ημερομηνία, από την παραμονή είπε στον σύζυγο ότι: «Ξέρεις, αν θα έρθεις αύριο, φερ’ ειπείν, το απόγευμα,

δεν είμαι. Μη ζαλιστείς, μη στενοχωρηθείς, θα έχω πάει για το δόντι μου. Με πονούσε το δόντι μου». Ο καημένος το έχαψε. Την άλλη μέρα το απόγευμα ετοιμάστηκε η κυρία, κοιτάχτηκε, πήρε την τσάντα και ξεκίνησε. Όταν ξεκίνησε και περνούσε από το χολ, έπεσε η στεφανοθήκη από πάνω. Είχε τα στέφανα βάλει ψηλά, βλέπεις. Έπεσε η στεφανοθήκη και έγινε ένα εκατομμύριο κομμάτια πίσω της. Πήγε από την κοπή και άκουσε μια φωνή: «Δεν χρειάζομαι εδώ επάνω για εκεί που πάτε εσείς». Γύρισε πίσω, άφησε την τσάντα και ήρθε στον εαυτό της. Δεν τα σκεπτόμεθα αυτά εμείς, δεν τα υπολογίζουμε, διότι δεν ακούμε τη συνείδησή μας, η οποία είναι, όπως είπαμε, ο στύλος αυτός του Θεού, ο οποίος φωνάζει και λέει: «Πρόσεξε, μην το κάνεις αυτό».

Που σας είχα πει μια φορά, αυτός που είχε το εξοχικό και τον αγρυπνούσε ο σκύλος, διότι εγάβγιζε. Έβγαινε στο χαλάκι και του έλεγε: «Σκασμός!» Μαζευόταν ο σκύλος. Πήγε να κοιμηθεί αυτός. Σε λίγο αλύχτιζε ο σκύλος, γύρω γύρω τρέχοντας τελικά. Ξανά έβγαινε αυτός. «Σκασμός!» του είπε. Μαζευόταν ο σκύλος. Πώς του λέει «σκασμός», σαν παιδικό να μη φωνάζει, σκασμός. Τρίτη φορά ξανά το ίδιο, όταν πήγαινε να κοιμηθεί. Παίρνει το δίκανο, κατεβαίνει κάτω, του δίνει μια φωτιά, το σκοτώνει. Έγινε σκασμός πραγματικός, όπως χτυπάνε τα βράδια στα κέντρα και εκτελούν το πολιτικό. «Κλείστε το μπουζούκι, δεν κοιμηθήκαμε». Παρά το πρωί, όταν κατέβηκε κάτω, το μαγαζί του το είχαν αδειάσει. Ο σκύλος έβλεπε απ’ έξω ύποπτες κινήσεις. Αντί να πει «ο σκύλος αλυχτίζει, ο σκύλος φωνάζει, κάτι συμβαίνει» κλπ.,

τον σκότωσε τον σκύλο να κοιμηθεί ήσυχα. Κοιμήθηκε. Αλλά τον έκλεψε ο διάβολος. Αυτό τούτο συμβαίνει σε κάθε άνθρωπο ο οποίος δεν προσέχει. Και επιμένει: «Αυτόν τον Θεόν ἐφεστάναι δόκει», να νομίζεις ότι είναι δίπλα σου, «ἐν οἷς πράττεις ἑκάστοτε», σε καθετί που κάνεις. Και σε αυτό το καλό ακόμη, αν μου επιτρέπεται να διαπλατύνω την υπόθεση. Και το καλό δεν είναι καλό αν δεν γίνεται καλώς, όπως ωραία λέγει ο Μέγας Βασίλειος: «Τὸ καλὸν οὐ καλόν, ἐὰν μὴ καλῶς γένηται». Μέγας Βασίλειος το λέει. Πολλές φορές κάνουμε ένα καλό, αλλά το κάνουμε για να τον υποχρεώσουμε, το κάνουμε για το θεαθήναι, το κάνουμε από κενοδοξία, το κάνουμε για να γραφτεί το όνομά μας μεταξύ των δωρητών, το γράφουμε για να κουνάμε πάντοτε την ουρά, να

μας κουνάνε την ουρά και να μας έχουν ως ευεργέτα. Το βλέπει ο Θεός. Το δέχεται; Δεν το δέχεται, δεν το εγγράφει αυτό, δεν το θέλει. «Εδώ έκαμα το καλό, Θεέ μου. Εσύ το εγκρίνεις αυτό;» Καλώς το έκαμα, σωστό. Και σε αυτή την πλευρά πρέπει ο άνθρωπος να προσέξει. Είναι ένα θέμα που νομίζω έχει σκέψη παρακάτω και θα το συζητήσουμε ίσως πιο κάτω. Ταυτόχρονα, «φεῦγε τοὺς ἐπαίνους, αἰσχύνου δὲ τοὺς ψόγους». Φεύγε τους επαίνους. Να, εδώ είναι συσχετισμένο μάλλον με αυτό που πήγα να πω εγώ γρηγορότερα. Μη βρεις επαίνους: «Σε ευχαριστώ, μπράβο, θα σου είμαι υπόχρεος» και λοιπά. Φεύγε, φεύγε. Μην τα ακούς. Βούλωσ’ τα τ’ αυτιά σου. Πέταξέ το αυτό που έκανες. Μη θέλεις να μάθεις πού πήγε. Μη θέλεις να μάθεις τι έγινε. Κάμε το και φεύγα! Γιατί έχει τέτοια δύναμη αυτό που

μπορεί να σε πάρει κοντά του. Παρότι είναι τόσο καλό και σωτήριο, μετατρέπεται αυτομάτως, κατ’ αναλογία της εσωτερικής σου διαθέσεως, και χάνεις αυτό το καλό το οποίο έκανες. «Φεύγε», λέει, «τους επαίνους και αἰσχύνου δὲ τοὺς ψόγους».

Κατηγορίες. Κατηγορίες, κακολογίες, να ντρέπεσαι, μην τις πιάσεις στο στόμα σου, μην καθίζεις να τις ακούσεις. Και πολλοί άνθρωποι πολλές φορές μας καθίζουν κάτω να μας μιλήσουν εναντίον άλλων. Άλλοι μας υποχρεώνουν να διαβάσουμε τα φύλλα τους με αεροκατηγορίες, με άλλες κατηγορίες κυβερνητών, ανθρώπων και ούτω καθεξής. Μεγάλο λάθος. Και αυτοί που το πράττουν και εμείς που τους δίνουμε το δικαίωμα, διαβάζοντας. Άρα και εμείς είμεθα ίδιοι και μας ενδιαφέρει. Είμεθα μύγες και θέλουμε βρώμικο. Δεν θέλουμε καθαρό. Πόσοι άλλοι είναι οι τρόποι που μπορεί να βοηθηθεί η κατάσταση...

έτσι και έτσι και να υπάρξει σωτηρία. «Φεύγε», λέγει, «τους επαίνους και αἰσχύνου δὲ τοὺς ψόγους», τις κατηγορίες δηλαδή, τις κακολογίες γενικά. Κλείσε τα αυτιά σου και το στόμα σου, μη συζητείς τέτοια πράγματα. Ευχαριστώ.

«Χαῖρε ἡνίκα τὴν ἀρετὴν πράττεις, ἀλλὰ μὴ ἐπαίρου». Να χαίρεσαι γιατί σε βοηθεί ο Θεός να κάνεις κάτι καλό, να πεις κάτι καλό, να πράξεις κάτι καλό, να προλάβεις ένα κακό, να θεραπεύσεις κάτι κακό, να χαρείς σε αυτό. Αλλά μη επαίρου. Γιατί να μην επαρθώ;

Γιατί να μην υψηλοφρονήσεις; Δεν το έκαμες εσύ, το έκαμε Αυτός δι’ εσού. Ο άνθρωπος είναι ανίκανος να κάνει τίποτα το καλό.

«Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν». Είπε ο ίδιος ο Κύριος και το γράφει στο 15ο Ιωάννη. Πλανάται ο άνθρωπος ότι έχει κατορθώματα, ότι μπορεί να εγκρατευτεί, ότι μπορεί να βάλει το χέρι του και να δώσει ελεημοσύνη, ότι μπορεί να ανοίξει το στόμα του, να συγχωρήσει και να συμβουλεύει. Τίποτα δεν μπορεί να κάνει. «Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἐκ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων». Ο άνθρωπος είναι ένα χωνί. Ό,τι επιτρέψει Αυτός θα περάσει από μέσα. Του Κυρίου είναι. Μπράβο στον άνθρωπο ο οποίος θα το παραδεχτεί και θα πει: «Θεέ μου, δόξα στον Θεό που έγινα αιτία σήμερα να ακούσει δυο λόγια αυτός, να τον βοηθήσω, να παρηγορηθεί» κλπ., και να μην ζητάμε εμείς να πάρουμε την ευχαριστία. Το λέω καμιά φορά που μου λένε «σε ευχαριστώ»: «Έκαμε ο Θεός τα πάντα». Όταν βρέχουν τα σύννεφα, δεν χειροκροτούν τα σύννεφα.

Χειροκροτούν εκείνον που τα έστειλε, εκείνον που τα έφτιαξε, εκείνον που τα φόρτωσε και εκείνον που τους είπε να ρίξουν το νερό, και μάλιστα με κόκκινο ψηλό για έναν ευεργετικό. Αυτόν να χαίρεσαι, αυτόν να δοξάζεις, αυτόν να ευλογείς. Τι να επαίρεσαι; Μόνο στις αδυναμίες σου, αν μπορεί αυτό να είναι σχήμα λόγου, μόνο για τις αδυναμίες σου να καυχάσαι, όπως λέγει ο Παύλος.

«Τις αδυναμίες μου», λέει. «Χαῖρε», λοιπόν, «ἡνίκα τὴν ἀρετὴν πράττεις, ἀλλὰ μὴ ἐπαίρου», δηλαδή μη υψηλοφρονήσεις. «Μήποτε», ωραίος συλλογισμός, «τὸ ναυάγιον ἐν τῷ λιμένι γένηται». Μη γίνει, λέει, μέσα στο λιμάνι ναυάγιο. Μέσα εκεί που κάνεις την καλύτερη δουλειά και προσφέρεις την καλύτερη υπηρεσία και νομίζεις ότι είσαι εξασφαλισμένος, πράττοντας ένα καλό, πέσεις και πνιγείς μαζί με αυτό το καλό.

Το οποίο, μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου, τροποποιείται και παίρνει μια άλλη μορφή, κατ’ αναλογία της διαθέσεως της δικής σου, της υψηλοφροσύνης σου ή της ταπεινοφροσύνης σου. «Ὅσα ἐν τῷ νόμῳ προκόπτεις, ὑπολείπεσθαι τῆς τελειότητος γίνωσκε». Όσα, λέει, από τον νόμο δεν τα κάνεις σωστά, τα κοντοκόβεις, δεν τα φτιάχνεις όλα, γνώριζε ότι σου λείπουνε από την τελειότητα. Εδώ είναι χαίρε βάθος ρηχά. Καταλάβατε; «Δεν πειράζει», λέει, «το ένα, δεν νομίζω το άλλο, δεν φαντάζομαι το παρακάτω». Σας ευχαριστώ.

Φροντίζει να κρατήσει αγνότητα προ του γάμου, δεν καταδέχεται να έχει παιδοποιία μετά τον γάμο, δεν θέλει να νηστέψει, δεν θέλει να προσευχηθεί, δεν θέλει να πιστέψει, δεν θέλει να ζητεί μία και λοιπά. Τα αφαιρεί αυτά. Του λείπουν, λέει, από την τελειότητα αυτά, διότι όλα αυτά συντείνουν στην τελειότητα του ανθρώπου. Ό,τι, λοιπόν, δεν κάνεις ή το κάνεις ελλιπές, ό,τι παραλείπεις, αυτό σου λείπει από την τελειότητα. «Τῆς τελειότητος», λέει, «ὑπολείπεσθε», υστερείς από την τελειότητα. Είναι σαν να φανταστείς ότι ο Θεός σού έριξε εδώ επάνω χίλια αντικείμενα. Με τα χίλια αυτά αντικείμενα να φτιάξεις μια προτομή, ένα τέλειο πράγμα.

Χρησιμοποιείς τα 500. Τα άλλα 500 δεν τα χρησιμοποιείς. Κατά συνέπεια, θα έχουμε μπαλώματα. Θα λείπουν γόνατα, θα λείπουν χέρια, θα λείπουν δάχτυλα, θα λείπουν αυτιά κλπ. Γιατί; Διότι δεν τα έβαλε στη θέση τους, δεν τα χρησιμοποίησε. Αυτό λέει, γι’ αυτό και είναι αλήθεια.

Ο αριθμός των πρώτων βοηθειών ήτανε πέντε πεντάρια. Γι’ αυτό μας έλεγε να σας πω: «Πέντε πέντε, πέντε πεντάρια». Πέντε δεν ήτανε; Έχετε ένα ατύχημα, μια πυρκαγιά, και εσείς παίρνετε τα τέσσερα πεντάρια. Το πέμπτο δεν το παίρνεις. Τι έγινε; Τι έκανε; Θα στενοχωρηθεί ο πρώτων βοηθειών; Τι θα γίνει; Θα έρθει βοήθεια; Δεν θα έρθει, γιατί δεν είναι εκεί, δεν θέλει, διότι εσύ δεν θέλεις να πάρεις το σύνολο των αριθμών. «Επήρα τα τέσσερα, να πάρω και τα πέντε;» Έτσι λένε ορισμένοι. Είναι δέκα, λέει, οι εντολές στην Παλαιά Διαθήκη. «Εγώ δεν τις κάνω· κάνω τις εννέα». Λοιπόν, άμα κάνεις τις εννέα, τι θα γίνει; Θα υστερείς. Η παραμονή του ανθρώπου εις τον κόσμον

όλη αυτή η διαδικασία που υπάρχει στην Ορθόδοξο Εκκλησία, σκοπό έχει να κάνει τον άνθρωπο τέλειον. Δεν κάνει ημιτελείς ο Χριστός. Να τον κάνει τον άνθρωπο τέλειον. Όταν ο άνθρωπος, λοιπόν, δεν χρησιμοποιεί, περικόπτει από τον νόμο και πετάει ορισμένα ως περιττά: «Δεν χρειάζονται τα παιδιά, δεν χρειάζεται, όπως είπα, η εγκράτεια, η παρθενία, η εξομολόγηση, η Θεία Κοινωνία, το πολύ “Κύριε, ελέησον”. Το βαριέται και ο Θεός», όπως λέμε εμείς. Τι θα φτιάξεις; Άνθρωπο που μπορεί να σταθεί στη Βασιλεία των Ουρανών ή ένα έκτρωμα θα φτιάξεις; Ασφαλώς ένα έκτρωμα θα φτιάξεις, το οποίο δεν είναι κατάλληλο, δεν έχει τις ομοιότητες, δεν του μοιάζει, δεν θα είναι εικόνα του Θεού για τη λήψη. Έχετε δει ορισμένα σπιτικά, όπως τα λέγαμε, παιχνίδια των παιδιών;

Έχουν ορισμένα ψηφία και φτιάχνουν ορισμένα σχέδια και, και, και...

Απασχολούνται αφενός και καλλιεργείται ο νους τους κατά κάποιον τρόπο. Αν ορισμένα δεν τα χρησιμοποιήσουν, καρικατούρες θα φτιάξουν. Τίποτα. Και δεν είναι διότι δεν υπάρχουν, αλλά διότι αυτοί τα θεώρησαν ως περιττά. Όπως κάποτε ένας, δάκρυζαν τα μάτια του. Πήγε στον γιατρό, στον οφθαλμίατρο. Και δεν κάθεται να του πει του οφθαλμίατρου, να τον δει τι έχει, για να κρίνει. «Μην κάνεις τίποτα, γιατρέ», του λέει. «Εδώ πάω, εδώ μπροστά, μπροστά, είδα εγώ», λέει, «έχει μια τρυπίτσα. Αυτή», λέει, «μπορείς να μου τη βουλώσεις;» Είναι οι τρυπίτσες οι οποίες θέλουν να υπάρχουν στο μάτι αυτές. Αλλά αυτού να φέρει τι; Αυτός δεν έπρεπε να πάει σε αυτόν, έπρεπε να πάει σε φαναρτζή. Θα του βάλει ο καλά εκεί πέρα και θα τη βουλώσει αυτή. Έτσι είναι πολλοί άνθρωποι. Νομίζουν ότι ο Θεός έχει δημιουργήσει, έχει νομοθετήσει,

επέτρεψε να γίνουν στην Εκκλησία Του νόμοι, κανόνες, περισσά πράγματα τα οποία δεν χρειάζονται. Οποιοσδήποτε άνθρωπος, αν θέλει να φιλοτεχνήσει άνθρωπο για τη Βασιλεία των Ουρανών, τέρας θα φτιάξει. Μόνο ο νόμος του Θεού και η τήρηση των εντολών είναι εκείνα που θα φτιάξουν τέλειον άνθρωπο, να κάνει για τη Βασιλεία των Ουρανών. Γι' αυτό λέει, ό,τι προσκόψεις, ό,τι αφαιρέσεις, δεν τα φτιάξεις, γνώριζε ότι θα υστερείς εις την τελειότητα. Δεν θα είσαι τέλειος. Εφόσον ο σκοπός που μένουμε εδώ είναι «τέλειοι γίνεσθε», «άγιοι γίνεσθε». Έτσι είναι η εντολή. Δεν ξέρω αν την έχετε πιάσει αυτή την εντολή, όπως την αναφέρει. Έχουμε δέκα λεπτά. Συνεχίζοντας, ο άγιος άνθρωπος αυτός έχει την εξής σκέψη. Πάθη.

«Πάσης πράξεως το τέλος προ της αρχής εξέταζε». Όμορφη σκέψη. Πώς να τη βγάλει ο κόσμος αυτή τη σκέψη; Πώς τη βγάλουν οι σοφοί και οι επιστήμονες; Πού να την καταλάβουν αυτοί που προσεληνώθησαν αλλά δεν προσγειώθησαν; Πού να το καταλάβουν; «Πάσης πράξεως το τέλος προ της αρχής εξέταζε». Πριν αρχίσεις να το κάνεις, κοίταξε τι αποτελέσματα θα έχεις. Σκέψου τα αποτελέσματα, σκέψου τις επιπτώσεις, που λέμε στη γλώσσα μας τη μορφωμένη, και τότε να ξεκινήσεις. Και εντούτοις δεν κάνουμε έτσι εμείς. Μαθαίνεις το τσιγάρο για πλάκα. Σκέφτηκες τι θέλεις; Να ιδείς κάποιον που καπνίζει χρόνια πού καταντά. Άμα σκεφτείς...

θελήσεις να φιλοσοφήσεις το τέλος, δεν θα την κάνεις αυτή την αρχή. Σου αρέσει το ποτηράκι και λοιπά. Βλέπεις τους άλλους που πίνανε, που γίνανε άντρες, και βλέπεις και την άλλη που έγινε μεγάλο πρόσωπο και πίνει και ούζο και λοιπά και τα λοιπά και τα λοιπά. Ε, πια πήγαινε, εξέτασε τους αλκοολικούς, διάβασε τα σχετικά περιστατικά και τότε θα μου πεις. Σκέφτεσαι να κάνεις μια ελεύθερη, ανοιχτή ζωή, αδιαφορώντας για τα πάντα. Όπως πέρασα σε ένα στενάκι μια μέρα, σε ένα ουζάδικο, και καθόσανε τρεις κοπέλες και τρεις άντρες. Και άκουσα στη διαδρομή, που ήτανε για πέντε μέτρα να περάσω: «Εγώ», λέγει, «δεν συνδέομαι με κανέναν. Μου αρέσει ένας, πάω μαζί του και προχωρώ, και έπειτα σε άλλον». Νέο προ, δεν το ξέραμε αυτό. Μα το μάθατε. Κατάλαβα. Αν πήγαινε στους συγκρούς όμως και έβλεπε εκεί...

το τέλος που την περιμένει, πιθανόν να μην ξεκίναγε, να μην έκανε αυτή την αρχή. Με σοφές λέξεις αυτές: «Πάσης πράξεως το τέλος προ της αρχής εξέταζε». Τρώει ο δικός μου εδώ ο γιος, όπως έτρωγα και εγώ. Αν έχω εγώ πέντε αρρώστιες, αυτός θα κάνει δέκα. Αν πήγαινα εγώ να ιδώ, με αυτά που τρώω, στον Ευαγγελισμό, στον θάλαμο των διαβητικών, με πληγές ανοιγμένες, με πόδια πεσμένα, με μάτια, με χέρια κλπ., θα το έκοβα. Δεν φιλοσοφώ όμως αποτελέσματα. Όλα καλά είναι τώρα, στρώνουμε. Να φάω ό,τι θέλω και όπως θέλω. Ναι, εξέτασέ μου τα τελευταία σου, περί τίνος πρόκειται.

Να ατιμάσεις του αλλουνού την αδερφή, να πάρεις του άλλου τη γυναίκα, αν σκεφτείς ότι μπορεί να γίνουν κομπολόι ή κάποια μέρα θα εντεράσεις σε κάποιο μαχαίρι απάνω, στο δίκιο του ο άνθρωπος, ο πατέρας, η μάνα, η αδερφή, η γυναίκα κλπ., πιθανόν να μην το κάνεις. Όταν σκεφτείς από τα κλεμμένα ότι κανένας δεν ευδόκησε και όλα τα αδικημένα εχάθησαν και από τον αιώνα και χάνονται μέχρι τετάρτης γενεάς, πιθανόν να μην το έκανες αυτό το πράγμα. Όταν ήθελες να μείνεις άθεος, όπως θέλουν οι νεαροί μας σήμερα, που καλούνται σε δικαστήρια και λένε «Εγώ είμαι άθεος, δεν το βάζω», και ξέρεις πάντοτε τι άθεος; Ένα βήμα μπροστά από τον διάβολο. Πάντοτε τι άθεος; Γιατί ο διάβολος ομολογεί και φρίττει ότι υπάρχει Θεός. Αδιαφόρως αν δεν Τον θέλει, ομολογεί ότι υπάρχει Θεός όμως ο διάβολος. Αυτοί είναι ένα βήμα μπροστά από τον διάβολο. Αν ήθελαν να διαβάσουν το τέλος όλων αυτών των αθέων...

θα φοβόσαντε. Στο τέλος, τι ομολόγησαν και πώς έφταναν οι άνθρωποι αυτοί, θα φοβόσαντε. Δεν θα το αποτολμούσανε αυτό το πράγμα να το κάνουν. Θα το παίρνανε αυτό το ραβδί το λευκό, θα παραδέχονταν ότι είναι τυφλοί και θα περπατούσανε στη γη αυτή, την πρόσκαιρο, που δεν ξέρουν πώς θα είναι. Αν λοιπόν εξεταστούν, όπως σας λέγω, εκ προοιμίου τα αποτελέσματα, πολλοί άνθρωποι δεν θα παθαίναν αυτά που πάθανε. Ας εξετάσουν αυτοί οι οποίοι πρόκειται να αμφισβητήσουν τον σεβασμό προς τους γονείς, που τους κλείνουν το στόμα ή τους δίνουν ένα κομμάτι ψωμί και τους λένε «Σκασμός, κάτσε εκεί στην άκρη σου. Τρως, πίνεις, δεν έχεις καμιά γνώμη εδώ». Τι τους περιμένει; Να ήθελαν να διαβάσουν αποτελέσματα άλλων που έκαναν τα ίδια, δεν θα το αποτολμούσαν να το κάνουνε αυτό το πράγμα. Τι γίνηκαν σε όλους οι εκδηλώσεις του ανθρώπου.

Ήθελε να σκεφτεί τι τον περιμένει, εκτός αυτού ότι τον περιμένει κριτήριο, ότι τον περιμένει τάφος, ότι τα πάντα είναι σκύβαλα, ότι οτιδήποτε και αν κατακτήσει στον κόσμο αυτόν, εάν χάσει εκείνον, απέτυχε. Διότι σοφός είναι ούτε ο συνάστων, ούτε ο καταλύων, ούτε ο σώζων ψυχάς αρχής γενομένης από τη δική του. Έτσι λέει ο σοφός Σολομών. Δεν είναι δικό μου αυτό. Διαβάστε στο 11:30 των Παροιμιών, θα βρείτε ότι «σοφός εστίν ο σώζων ψυχάς». Αν λοιπόν ο άνθρωπος δεν τα βάλει σε αυτό το πλάνο, πάντοτε θα ναυαγεί. Πόσοι δεν χτυπήσανε το κεφάλι τους εκ των υστέρων, που ήθελαν μόνοι τους να βάλουν το χέρι τους στη φωτιά; Είχαν τα ανάλογα αποτελέσματα. Αδιαφόρως αν ο εγωισμός δεν μας αφήνει να το ομολογήσουμε ότι αποτύχαμε παταγωδώς.

Δεν αφήνει ο εγωισμός πολλές φορές. Και εντούτοις, αν θέλαμε να μελετήσουμε τον σύγχρονό μας, όχι στα απώτερα και λοιπά, τον σύγχρονό μας άνθρωπο, τα αποτελέσματα, ποιοι είναι οι τρόποι που ξεκίνησαν, με τι όνειρα, με, με, με, με, και πώς εναυάγησαν, από πολλά πράγματα θα είχαμε να φυλαχτούμε και να γλιτώσουμε. Και λέει αυτό: «Νύκτωρ τε και μεθ' ημέραν προς την εσχάτην ημέραν απόβλεπε». Νύχτα και μέρα, λέγει, την τελευταία μέρα να κοιτάζεις. Μην κοιτάζεις τη σημερινή, την τελευταία να κοιτάζεις. Θα φτάσεις και πώς θα φτάσεις την τελευταία. Αυτή είναι η φιλοσοφία η μεγάλη που τον άνθρωπο μπορεί να τον οδηγήσει με ασφάλεια, ούτως ειπείν. Αυτή είναι η φιλοσοφία η μεγάλη. Αγαπητοί μου, εγώ μετέφερα μερικά.

Αν ο Θεός επιτρέψει, θα μεταφέρω ακόμα μερικά στην άλλη, και στην άλλη ακόμα μερικά. Κρατήστε ό,τι νομίζετε και απορρίψετε ό,τι πάλι νομίζετε ότι δεν σας χρειάζεται. Εύχομαι με τις ευχές του να μας ελεήσει. Προς τούτο, αμήν.