Counsels from Sinai

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

He was with us in our last talk, and in the one before that, and the one before that as well. You will remember that we have been speaking from certain sayings of a holy man, which I hurriedly copied down from the place where, God willing, I think I shall go this summer—the place I told you about, Mount Sinai. What this man writes here, briefly but with profound meaning, is this: “A good thought is a ruler who exercises mastery.” Why is it good? Because you freely give it the reins and let it guide you rightly.

Why is it good? Because it is free from the dwelling place of pleasures. We want to be delivered from pleasures, yet we do not remove the fuel from the furnace. A person who eats and then suffers temptation is like someone trying to put out a fire with oil. Can oil extinguish a fire? No; it only makes it grow. Therefore, a fasting table and fasting food are good, because they free us from the heat and the dwelling place of pleasure.

The teaching continues: Do not expect to overcome temptation if you are not now taking care to put your eating in order. Food can create harmful conditions under which people are unable to master themselves. Sound spiritual fathers understand this well. They know in considerable detail the circumstances of people who suffer temptation, yet those people sometimes ask their spiritual father, in effect, for an instant remedy.

A person may still be tempted, but he will not be overcome; it will be a temptation permitted by the Lord for his benefit, not one he has created for himself. But the temptation I create for myself—with my spoon and fork, my knife, and everything else—is my own temptation, and I will certainly be defeated by it. If, as the saying goes, I have a harbor in which to take refuge, well and good. But if I have no harbor of refuge, things are not well. A person must therefore be attentive and fast. Fasting is a great weapon against the burning of carnal desire—a great weapon. Fasting is also a necessary foundation for prayer and vigil.

It belongs to the threefold discipline: fasting, vigil, and prayer. There can be neither vigil nor prayer without fasting. These three virtues are inseparably linked, but fasting stands at their head. As I once told you, a discerning spiritual father corresponded with a young man who traveled at sea. The young man wrote to him about his temptations; in other words, he made his confession by correspondence from the ship, from foreign countries, and from the oceans across which they sailed. He told him about the taverns in the various ports where they went ashore, and about nearly all his fellow sailors falling into sin there. What was he to do? The spiritual father wrote back that he should always ask his captain when the ship was due to reach port.

“Three days before you reach port, begin fasting, and then write to me about the results.” And what were the results? Not only did he have no desire to go ashore and sin and do all those other things, but he could hardly wait for them to leave so that he could eat, because the fast had already exhausted him. Holy Scripture says the same. Yes, Paul writes in Hebrews that a person must struggle—and struggle even to the point of shedding blood. From this, everyone can understand. To combat temptation, then, a person must regulate his food. This good discipline, he says, brings assurance to the ruling faculty of the soul and sets it free.

Otherwise, he multiplies the causes of temptation and will fall all the sooner. Fasting is very good counsel for the young. Priests and elders know something about young people and about what happens when they do not restrain their appetites through fasting. Look at how, even on Wednesdays and Fridays, they come ravenously to seize whatever they find and eat anything available. How can chastity, self-control, and virginity possibly exist under such conditions? They cannot, because there is neither nepsis, watchfulness, nor fasting, its teacher and guide. When fasting is present, it becomes easier for a person to struggle. The saying then continues: “Holy is the altar of prayer.”

“For it draws toward us the Holy One of Holies.” The place of prayer, he says, is holy. Wherever you kneel, wherever you stand, wherever you sit down to pray—that place is holy. Why? Because, like a magnet, you draw whom toward you? The Holy One of Holies, Christ. Wherever a person prays, Christ immediately stands over him and listens: “What is the matter? What do you want? I am here; tell Me.” There are sayings like this. We must set up this altar as many times as possible throughout the day, so that Christ may be drawn ever nearer to us. That alone is what matters.

Yet prayer is put last—second, third, or who knows where; in any case, last of all. Everything else is scheduled: when the alarm will ring in the morning, how long we will take to shave and dress, to eat breakfast, to play with the grandchild, to read the newspaper, or to listen to whatever it may be. But there is hardly any prayer—perhaps a distracted word, a hurried and badly made sign of the Cross upon waking, what I sometimes call mere chicken scratching done out of habit. Such fleeting signs of the Cross are made as one rushes out the door. The one thing not included in our careful human planning is prayer. Consequently, people do not pray and so do not draw the Holy One of Holies, Christ, near to themselves and into the affairs of their hearts and their logismoi, their intrusive thoughts.

A person is left alone amid unbelief and the spirit of the Antichrist. And you understand how difficult it is for anyone to manage all this alone. In Galatians 5:22, Paul writes about the fruit of the Spirit. Before that, he writes about the works of the flesh; then he speaks of the fruit of the Spirit: “But the fruit of the Spirit is love, joy, goodness, kindness, gentleness, self-control.” It is the fruit of the Spirit. As someone once said beautifully, “It does not have to be forced, because it is fruit.” The grace of the Spirit greatly assists in bringing forth this virtue and transforms the person. A person without prayer is like a train without rails.

It can do nothing. Even if forty passengers get off and try to push, they will move it scarcely a yard. But if the train has rails, all of them can climb aboard and it will carry them. Those rails are Christ. These are the fruits of prayer, which, unfortunately, is absent from most people; and this is why people are spiritually weak. What oxygen is to the body, prayer is to the soul. Prayer opens a path, breaks through every obstacle, and scatters everything before us. I tell you, we need prayer. Yet, as you know, many homes have no prayer corner at all. There is room for the television, the refrigerator, and the washing machine.

There is room for the electric iron, room for everything—for the bookcase, the lady of the house’s bedroom, and even the stereo—but there is no icon corner, no place where one can stand before a prayer book and say a few words to God, at least morning and evening. A hasty sign of the Cross, a half-hearted Our Father, some such thing—and that is considered the “solution.” It is seven or half past seven in the morning—but where is the sacrifice? Where is the kneeling, the perspiration, the self-offering, until your sweat falls like drops of blood, as Christ’s did on the night of Great and Holy Thursday?

He had need of prayer. And if Christ had need of prayer, what need must we have, beloved? This is why that holy man says, in his own words, “Holy is the altar of prayer.” For when Christ sees a person struggling there,

“it draws toward us the Holy One of Holies”—the Holy One of Holies, Christ. It draws Him there. Every difficulty would have been resolved. Nothing would remain entangled, nor would anything become entangled, if this atmosphere of prayer came first. Take a student, for example. In the morning before an examination, he could kneel and say, “My Lord, I have studied; please enlighten my nous, my spiritual intellect.” He would see miracles—truly, miracles. You will say, “But I do pray.” Yes, especially when you are about to sit an examination and everything has turned against you. But you pray only when an examination approaches. You do not pray continually. When circumstances become difficult, then, at the last moment, you ask for help. Things do not turn around in a single day. Here the saying from the Gerontikon applies. A monk, looking down from his hermitage high above, saw the following in a torrent below: heavy rain had fallen, and the torrent came rushing down...

It swept everything before it, and no one could cross. A traveler arrived in the pouring rain and tried to cross, but could not. He knelt in the rain and prayed for a long time. Then he made the sign of the Cross and entered the water to pass over. The current swept him away, and he drowned. Soon another man arrived. The torrent was just as violent. Without kneeling, he merely made the sign of the Cross, entered the water, and crossed, though he was soaked and battered. Watching from above and at a distance, the monk became angry with God. “What is happening here? The first man prayed for four hours and drowned, while this one made a single sign of the Cross and crossed without being harmed. Where is God in all this?” He knelt upon the rock where he stood and said, “Either You explain this matter and this particular case to me, or I will cease believing in You.”

“I cannot understand it. You protected one man after a single sign of the Cross, while the other knelt in the water for so long and drowned.” Well, in the end—however these things happen—an angel came and said, “What is this demand, this frenzy of yours?” The angel asked him, “What is troubling you? I see that you are furious.” “What is troubling me? This is what happened,” he replied, and told him the story. “But surely it would have been just to protect the first man. He had been praying for so long.” “He prayed only then,” said the angel, “when he found the flooded torrent before him—and I do not know whether that was truly prayer. But the other man prayed every day.”

There is the difference. The same thing happens to many of us. Why do we see no results? If a person prays continually, desires God, takes God into account, and maintains that little sanctuary, that small altar, with his few words and the little he reads, these things are enough to help him, forestall dangers, smooth his path, and fill him with grace. This is unlike someone who does not pray, or prays only in time of need, or prays while continuing in sin. You know clearly that sin is a barrier: prayer does not reach its destination, because there is no true communion with God. Hear the passage that says: “Do you know what God says? God does not hear sinners; but if anyone is a worshiper of God and does His will, He hears him.”

“Even the devil believes that Christ is God.” A person may pray to God, acknowledge God, take Him into account, and confess Him as the Holy Trinity and so forth, yet fail to act accordingly. His whole life runs contrary to that confession. Do you understand? That is what is being said here. I have explained at length only a few words. Such people have not established this little altar. Yet the altar can be set up even while riding the tram or walking along the road. There you can take up your prayer rope, recollect yourself, and say, “Jesus Christ, have mercy on me,” and so forth. Christ is ready to attend to you, hear you, and help you. Half-measures will not do; otherwise, it is only natural that Satan, who is cunning, as you know, will take you captive. Many people think they can do whatever comes into their heads—whatever their flesh, the world, society, or the modern current demands—and then perform a good deed every so often. We have already spoken about this.

On this matter, that holy man offers the following teaching: “Do not suppose—do not imagine—that justice is a secondary concern of virtue,” as though justice were unnecessary or superfluous. “For without justice, every deed is unclean.” Whatever good you may do, if at the same time you are unjust somewhere else, even the finest deed you perform is abominable in the eyes of God. Yet many people today deceive themselves in precisely this way. Without putting their affairs in order or acting justly toward even one of their fellow human beings,

we perform good works at the same time and believe that these will commend us in His sight. But, he says, so-called good deeds are unclean before Him when justice is absent. Take someone who writes a check for a charitable cause. What could seem better than that? Perhaps it helps provide medicine so that a person does not die. There appears to be nothing better. People praise his golden hand and ask, “What have you done there?” But perhaps he has driven someone else out onto the street. Then God asks, “What were those ten thousand you gave?” They were lifeless money, stained by injustice—another person’s sweat and blood, obtained through scheming, profiteering, and fraud.

Holy Scripture says so. If the money was honestly yours, well and good. If not, then the deed I have done is unclean.

Some people think they can take what belongs to others—their sweat, their blood, their property—and dispose of it themselves in order to do good. They are mistaken. And this saint continues his saying, because someone may object, “People were wasting away; shouldn’t I have given something?” Yes, you should give, and you did well to give. But where, my good man, did you get what you gave? Was it lawfully yours? That is the question. And he says here, “What are you giving from? If you give, give from what is your own.” “Your own of Your own, we offer unto You, O Lord.” For what belongs to others—what is not yours to give—weighs more heavily against you.

“The merciful man must first of all be just.” If the one who gives alms is not just, and if his almsgiving does not come from honestly acquired goods, but from things stolen, unjustly taken, embezzled, or obtained through fraud and the like, then what is he doing? As the saying goes, “He works the soil, ploughing and digging a field whose harvest he will never be able to reap.” You may seem to reap from those unjust gains, but in truth you will reap nothing from them, because they are unjust. One could connect this with the matters we discussed the other day concerning the logismoi, the intrusive thoughts, but they did not come up in order. These are simply the sayings I managed to write down in haste, since I remained there for only one night and a few hours.

I repeat this: “Blind is the man who gives alms if he is not just.” He is blind because, like a blind man, he does not know what he is doing. “The man who is not merciful has never tasted righteousness.” He is “cultivating a field whose harvest he cannot reap,” because, as it says, he is working land that the digger will never be able to harvest. Next I have a related saying. It answers those who seek to become rich by lawful or unlawful means, persuaded by a plausible thought: “If I can just get hold of the money, then I will give. I will build a church of Saint Nicholas, provide dowries for widows, help everyone, support all kinds of worthy causes,” and so forth. What does this saint say? “Do not grow rich through deceit for the sake of helping the poor.” Do not seek wealth on the pretext that you intend to help various people. “For justice commands you to show mercy at once from what you already possess.” Give from what is there, from the little that is truly your own. Make every effort to give, if you can. If you cannot, do not resort to every possible means—often even unlawful means—to acquire money so that you can help the group you care about. God does not need such help.

Many are led astray, even though they may otherwise be well-intentioned people; being deceived themselves, they deceive others. I once met a woman who was collecting donations. She was coming out of the shop of a man who wanted nothing to do with the Church—not even the sight of a bell tower. When she came out, she told me, “I managed to get something out of him.” “What?” I asked. “He gave five hundred drachmas”—a considerable amount at the time. “He gave me five hundred drachmas,” she said. “Is that what you call an achievement, Mrs Panagiota?” I replied. “I do not commit such crimes.” “But it was for a good cause,” she told me. A crime remains a crime, even when committed against a wrongdoer.

You should not pressure such a man into giving you money. Let him come of his own accord and say, “Madam, I heard that you are undertaking a certain charitable effort. It is a beautiful idea. Even if it is not something explicitly theological, it is humane and good. Please accept my small contribution.” Then you may say, “Thank you very much.” But we do not want money wrung from people. First, you must help that man put his own life in order. What good are our charitable projects otherwise? He needs healing. Help the man; do not destroy him by placing claims upon his property and making him sign whatever papers you think necessary merely to obtain his money. Many people lack the discernment even to ask themselves, “How am I seeking this donation?”

Some are the first to take part in this kind of exploitation. Then the man would give a larger sum, go to that institution, and have his name entered among its benefactors, and so forth—as though that secured Paradise for him. Everything looked proper here below. If only the rest of his life had been so. You know how easily these things happen.

A person is easily carried away by thoughts like these. That is why he tells you never to seek wealth for the sake of helping the poor. When you truly become compassionate, God Himself will give you the opportunity to help the poor. Is God unable to help the poor without you? “From what you already possess,” he says; God commands you to give from the little you have. Does God have no angel to send? He has angels and archangels, especially when the person in need is truly devout. Did Daniel have anyone with him in the lions’ den? He was in Babylon, alone among the lions. What could he find there? Elsewhere people were being cut down in great numbers. Yet an angel went to bring him what he needed.

Whether in Babylon or down in a pit, God knows where His servant is. My children, let me finish the story.

The angel took Habakkuk into the lions’ den, and he said, “Brother Daniel, God has sent you food. Eat, for God has sent this food to you.” Daniel ate the bread. Then the angel took Habakkuk by the hair, carried him back without his having travelled the road, and set him down again in his field. God has no need of me, or of you, or of anyone else. If you possess something justly earned—something gained by your own sweat and toil—then give a little from that. If you have nothing, offer a few words, say a prayer, console the person, send someone else to help, or telephone another person and tell him, “This is what is happening there.” Do not seek to become rich, he tells us. Satan has never laughed more heartily than when someone seeks to acquire wealth, even unjustly, on the pretext of helping others and becoming known for it. You will not thereby become a saint. These are the sayings of this holy man that I wanted to share with you this evening. We shall continue at our next meeting. Thank you.

This holy man, from whom we have drawn these sayings, offers the following thought: “Do not mourn over the dead; do not weep over the dead, for the road is common to all.” We are all travelling toward the same place. “And blessed is the one who reaches the end.” Blessed is the one who completes this road and arrives at its destination. Many think the road ends at the coffin. It does not. The Church says, “Blessed is the way in which you journey today.” Thus the Church carries the person onward, beyond the grave.

“Give rest, O Lord, to Your servant among the righteous.” Thus the Church calls blessed the one who reaches the end of this road. A person begins his journey from the moment his soul receives existence, not merely from the moment of birth. From that moment he begins, and he reaches the end when his soul returns once more into the hands of God. Therefore he says, “Do not mourn over the dead.” Why? “For the road is common to all.” We shall all depart. Everyone who is born will die, and even God, who became man, died.

The Mother of Life, who gave birth to God and to Life Himself, also died. “And blessed is the one who reaches the end.” The Church says beautifully, “Grant me the beloved homeland, making me once again a citizen of Paradise.” Man comes from Paradise and is destined for Paradise. Adam, whose likeness every person bears upon entering the world, departed from there. Man is born in exile, and his purpose is to return to Paradise. He completes a circle: he passes through this world and must arrive there. The road by which he arrives safely and blessedly is the road of metanoia, repentance, because man both enters the world bearing sin and commits sins of his own in this world.

Even if his life lasts only one day, as Job says, there is no human being who lives and does not sin. An infant, of course, is not personally accountable, but bears ancestral sin, from which he receives salvation through Baptism. So the saint says, “Do not mourn over the dead,” although death is almost the only thing for which we do mourn. For the most part, we do not mourn the living dead, whom we ought to mourn, nor the sinner who is spiritually dead—indeed, twice dead. But the faithful departed...

The faithful person dies only once, and in reality this death is not death but a blessing. People do not understand that there are two kinds of death, and so they do not know for whom they ought to weep. They weep for the person for whom they should not weep, and they do not weep for the one for whom they should. A person ought to weep and mourn, as the saint continues, “Mourn for the one who sins,” whether he is still living or has fallen asleep. Mourn for the one who lives in sin; and if someone died in sin, weep for him and entreat God on his behalf.

But why weep for someone who has reached the end after living rightly—or who, by God’s mercy, was guided into a right life? If he has died, why do you mourn him? He has come safely through. He is now at peace and secure; he can no longer fall, deny the faith, or go astray, for he is in the state of Paradise. Therefore: “Do not mourn over the dead, for the road is common to all, and blessed is the one who reaches the end. Mourn for the sinner, not for the one who becomes poor; for the latter is crowned, while the former is condemned.” In five short phrases he has touched upon forty subjects. Do not mourn over the dead, for the road is common to all; you too will depart. Do not sit here endlessly weeping and wearing black. Prepare yourself to join the one who has gone. Take comfort, for a person’s only true consolation is this: “I shall come soon. Wait for me where you are going; one day I shall be there too.”

That is the greatest consolation. Let me give you an answer that may surprise you. I am not saying that you necessarily act rightly; I am simply passing on a thought from David. When David committed adultery and murder, his adultery with Bathsheba produced a child. God sent the Prophet Nathan to rebuke him, and David repented, saying, “I have sinned against the Lord.” Nathan, speaking on God’s behalf, told him, “The Lord has put away the sin you committed. Nevertheless, the child shall die.” The fruit of that lawlessness would be taken away, because otherwise God’s name would be blasphemed.

People would see that the child was illegitimate, born to a king who was also a prophet of God, and God would be blasphemed. Now see what happened after Nathan had spoken. Within a few days the child became ill, and no physician could help him. David already knew that the child would die. He removed his royal garments, laid everything aside, clothed himself in sackcloth, and sat upon ashes in mourning. He neither ate nor drank nor spoke to anyone. He only fasted and prayed while the child was still alive. On the seventh day the child died. No one dared tell him, because they reasoned that if he was already in such a state while the child was alive, then hearing of the child’s death might kill him.

David apparently understood from the whispering and asked, “Has my child died?” Someone went in and answered, “He has died.” Without wailing, without tearing his hair, without any outward display, David rose, washed himself, combed his hair, and put himself in order. Then he went to the Temple, prayed, returned home, sat at the table, and said, “Bring me food.” When the king’s attendants, officers, and servants saw this conduct and this sudden change in his manner, they were astonished.

They thought, as we would say, that something had snapped in him—that the poor man had lost his mind and gone mad. He had been wasting away over the child, and now suddenly he had gone to the Temple and then sat down at the table. Those around him watched carefully to see whether he had truly recovered. At last he said to them, “Why are you staring at me? What do you want?” They replied, “Something has confused us, Your Majesty, and left us deeply troubled.” “What is it?” he asked. “While the child was alive, you wept and prayed and would not eat. But now that he has died, you have washed, come inside, sat down, and begun to eat as though nothing had happened.” Then David explained his reasoning: “While the child was alive, I wept, afflicted myself, fasted, and prayed, hoping that perhaps God might be willing to spare the child.”

“Now,” he says, “the child has gone, because God judged it so. I am going to go to him; he is not going to return to me.” And so he stopped mourning. That is the whole point. But we say, “My dear Katina is gone—my good Katina! As long as you are well, I shall stay here,” while others tell us, “May I live to remember you.” Alas! It is only natural, then, that a person should be tormented by separation. Yet the most beautiful event in a person’s life—the most beautiful day in the life of a true Christian—is the day of his repose. He is no longer in danger; he is now secure. And it is very wrong for those of us left behind to overshadow the other person’s joy. Yet instead of trust in God, we turn everything upside down.

We say, “Do not serve sweets, lest Death be sweetened and return. Break the plates,” and we tear at ourselves—Lord have mercy! What are these things? Did such customs not exist then as well? We have turned resting places into places of the dead. We speak about the dead, though Scripture says, “He is not dead, but sleeps.” Therefore, these are chambers of rest. Why do we call them “those who have fallen asleep”? Why does the Church say that they have fallen asleep? Because they are sleeping, and they will rise whether they wish to or not—both we and they. One day we shall awaken “with a shout and with the voice of an archangel.” Of course, when someone leaves the home, those left behind cannot immediately carry on as before; they need time to become accustomed to the loss. But some responses are unhealthy. People even prepare tombs and memorials as though everything ended there. This is especially painful when the one who has departed was the head of the household, its support, its helper, or its benefactor.

We cannot treat this lightly. There are outbursts against the Church, rebellion, a black flag raised against God, and separation from the Church: “I will not go to the celebration of the Resurrection, and I will not hold a Resurrection candle.” What are these things? They are a complete denial of the Orthodox position and of reality itself. That is why this holy man comes and says in simple words: “Do not mourn for the dead, for the road is common to all.” I once told you, when we were discussing these matters and interpreting Amos, that beautiful saying of Basil the Great. A woman was weeping and beating herself. He said, “Why are you weeping? Why are you crying aloud?” She replied, and he asked, “Why do you accuse God? Why do you revile God and say, ‘Why did God do this to me?’ Why?” What exactly are you saying? “Do not regard him as lost to death.”

Tell me: how many children did that aunt of mine bear? Four. Then let her keep bearing children; when death comes, she will still be the mother of four. So tell her, “Stop.” Another woman was wailing inconsolably. Yet another beat herself so violently that the funeral service had to be interrupted. Her shouting, tearing at her hair, and shrieking would not allow the service to continue. The funeral here inside the church came to a halt. “Why are you doing this?” “What can I do? I cannot endure the separation.” “I have a way to help you,” he said. He called over the men who were digging the grave and told them to make the pit a little wider, so that they could place her inside with him. Thank you.

Listen to what he says: “Do not mourn for the dead, for the road is common to all, and blessed is the one who reaches its end.” Indeed, if a person struggles in this life and succeeds in reaching the destination for which man was created, he will be blessed. “Mourn for the one who sins.” The one who is sinning is the one for whom you should mourn. If someone has died in sin, mourn for him, weep for him, cast yourself down, and do everything you can for his sake. “But do not mourn for the one who becomes poor; for he is crowned, while the other is condemned.” Do not weep or lament for someone who becomes poor. Why not? “For this one is crowned, while that one is condemned.” If, for example, someone loses everything and endures his poverty, he is crowned. Many people become poor, as we say, but sometimes we create our own poverty. And when I myself have caused my poverty, it may even lead me to suicide; in that case I am not suffering simply because poverty befell me.

But suppose something happens beyond my control: war breaks out, and I, who once held an important position, am reduced to nothing; an earthquake leaves me outside, homeless and on the street; or a fire that I did not cause destroys everything and leaves me destitute. If I show patient endurance and say, “Glory to God,” then I am crowned, because I bear the harsh garment of poverty as a spiritual struggle. Poverty is a hard thing—very hard—because it often drives a person toward things he does not want to do. He needs more than strong nerves and firm restraint; he must be spiritually strong so that he is not swept away. That is why Solomon, in his prayer, asked God for two things, as I told you another evening. First he said, “Do not make me rich, lest I cause Your name to be blasphemed and say, ‘What God is there?’ because I have an abundance of money.”

“And do not make me poor, lest I be driven to steal and Your name be blasphemed.” Poverty is indeed a hard thing. Yet, truthfully, in recent times many forms of poverty and financial ruin do not simply happen to us; unfortunately, we bring them upon ourselves. That is precisely why people are later blamed, because they do not understand. But the person who becomes poor and still blesses and glorifies God is crowned by God, whereas the other is condemned. Another saying of this holy man is: “Laugh at the wheel of life as it rolls along in disorder.” Listen to that description.

He describes the wheel as “rolling along in disorder,” because the course of human life is not always harmonious. It includes discordant notes. It does not travel in a straight line. One thing happens to me, then another appears, then something else comes along; a tire swells or bursts, and some other event throws a person’s life into turmoil. He compares life to a wheel that ought to travel steadily down a road without turning right or left, without rising and falling, and without suffering damage. We shall explain why he uses this image. “Laugh,” he says, at the things that happen. We lament and ask how this happened, saying, “You know, this thing happened to me, and then another.” But that is the wheel of life. It will turn this way and that; life will contain many things. Learn not to let them take hold of you.

The journey to the Kingdom of Heaven is not a straight and level road. It has narrow paths, ascents and descents, adventures, dark stretches and bright ones, and many other things. “Laugh,” he says, at the changing circumstances of this life. Today you are here and tomorrow you are there, though you imagine yourself secure. “Laugh at the wheel of life as it rolls along in disorder, but beware of the pit.” That is what you must watch for. Do not be afraid merely because the wheel sways from side to side. Be careful, he says, lest the wheel carry you into the pit while you are spiritually drowsy, and you fall there and lose your faith.

We should sleep; bodily sleep is good and beloved. It rests the body and refreshes the nous, the spiritual intellect. But do not sleep the dark sleep of sin. That is the sleep you must avoid. There are two kinds of sleep: the sleep of the body, which is a gift from God, and the sleep of sin, which is a gift from the devil. The devil lulls a person to sleep, and then that person falls where he least expects it. In short, this holy man compares human life in this world to a poorly made wheel rolling along. It does not run straight. It has detours, hardships, and difficulties. It strikes stones, leaps upward, and crashes down again. The image he gives us is extremely vivid.

Be careful, however, and hold on firmly, because there is also a pit. There is mud, and there is a snare set by Satan. For example, life in a household may be going well, and then death comes. Death becomes a pit and a mire for you if, because of it, you say, “What have I done to God for Him to treat me this way?” Then you have fallen. So be careful, he says. Death will enter, and so may poverty, dishonor, malice, humiliation, and all such things. Take care not to fall. In other words, a person is like a little boat tied to the quay. Look at the little boats moored there.

Their owners drop an anchor behind them on one side and tie them to the quay on the other. When there are small waves, you see the boat moving gently back and forth. When the sea swells, it moves much more violently. It moves from morning until evening and from evening until morning, yet it does not sink. The rope tied to the quay holds it, together with the anchor cast below. Christians, too, are exposed to fierce and contrary winds. Can life suffer shipwreck? Of course it can. If Christians are not watchful, Satan will cast them down, throw them into the pit, and make their life a Hell, as the saying goes. If you do not understand this, read the final verse of the sixth chapter of Hebrews, and there you will find that...

Christ is man’s anchor, so that whatever may happen, he will not fall. Those who are at sea cast their anchor downward so that it will hold them. They do not cast it inward, as some people do by placing their trust in their wallet, their health, their connections, and so forth. The Christian must cast his anchor upward, toward Heaven, because Christ has gone there as the forerunner on our behalf. Look at the passage I am telling you about and read it. It is at the end of Hebrews chapter 6. The Christian must cast his anchor upward, toward Christ, and then he will not be overcome. Would you like a simpler example? Get onto a trolleybus and do not hold on to the straps.

Then where will you end up? You will be thrown to one side or the other, against a window or onto another passenger, who may give you a solid blow on the head, because you did not have the sense to hold on. The vehicle sways and jerks. That, he says, is what human life is like. Human life is a wheel rolling along in disorder. A person is protected and kept steady through all this upheaval only by holding firmly to God. Satan throws down those who lose their balance. You have often seen passengers stumbling around, reaching out desperately for something to grasp; one strikes his head, another falls on the person in front of him, and so on. Anyone who has traveled knows what this is like.

A traveler must remain awake and attentive in such matters if he does not want someone to knock him down at a bend and throw him out. He gives one more saying: “Speak much to God and very little to men.” What struck me was not merely “little,” but “very little.” “Speak much to God and very little to men.” This is a prescription for everyone, but it is especially a prescription for parents. I often hear: “Father, my son! Father, my daughter! Father, my child...”

Or it may be a husband or a wife. In the end, what can we do? Once, a woman went to an elder and said, “I am at my wits’ end, Father.” “What has happened to you?” “What has happened? My child does not want to hear anything about God. The moment he hears about God, he becomes like a beast. When I mention the Church, he becomes like a beast. When I tell him to fast, he becomes like a beast. What am I to do?” “Stop speaking to your child about God.” “Are you telling me the same thing as everyone else, Father? I came here for you to comfort me!” “Yes.” “Then what am I to do?” “Speak to God about your child. Do not speak to your child about God. Stop speaking to your child about God, and begin speaking to God about your child.” That is precisely what this holy man is saying here.

“Speak much to God and very little to men.” If only people knew the weapon called prayer! If only they understood that prayer does not travel only in a straight line; its course can bend. Prayer finds the other person wherever he may hide and wherever he may be. He may be abroad, far away where you can neither see nor hear him, but prayer reaches him; it follows a curved path. Prayer even goes behind the mountain. It overcomes obstacles, pushes them aside, disregards them, and rises above them all. But where is the courage? Where is the faith? Where is the purity of the hands?

How can a mother raise her hands in prayer when those hands have been stained by all that she has done and by the wounds she has inflicted until today? And what of the father, whose hands may have gathered what belongs to someone else? How can such hands be lifted so that Heaven is moved, prayer bears good fruit, and God hears? Does this mean that you must shout? No. Simply speak within yourself. Within yourself, think of your child, your brother, your wife, or your father. Pray inwardly and alone. For God is the One who once said to Moses, “Why do you cry out to Me?” Moses had said something only within himself, yet God asked him, “Why are you shouting? Why do you cry out?” God hears even the prayer that does not pass the lips.

Some think they need an impressive display: to light many lamps before an icon, or to rub and kiss an icon ostentatiously, as though that proved their spiritual feeling. Such things can be false and even satanic. Bend your knee, raise the hands of your soul, and leave the rest aside. Do not bring filthy things before God or speak dark words. Raise clean hands, kneel, and speak to Him. Tell many things to God and very few to men. Of course, if your words are received and can edify someone, I understand. If not, close your mouth and speak to God. Now let us consider another case.

There are people who do not believe they have any obligation to be watchful. Many drift in and out of sleep from evening until morning, while they watch, listen, read, sing, and occupy themselves with all kinds of things.

Ήταν μαζί μας την περασμένη μας ομιλία και στην προπερασμένη και στην προ-προπερασμένη. Θα ενθυμηθείτε ότι ομιλούμε από ορισμένα λόγια ενός αγίου ανθρώπου, τα οποία μετέφερα επί τροχάδην από εκεί που ήδη, το νομίζω, πως θα πάω το καλοκαίρι, που σας έλεγα, το όρος Σινά. Αυτό που λέω απόψε, που επί τροχάδην μου γράφει ο άνθρωπος αυτός με λίγα λόγια αλλά με πολύ νόημα, είναι το εξής: «Καλός λογισμός ο επιβλησίας άρχος». Γιατί είναι καλός; Επειδή του δίνεις τον ηνίοχον ευθύ ελεύθερα.

Καλό, γιατί; Επειδή είναι απαλλαγμένο από την οικία των ηδονών. Εμείς θέλουμε να απαλλαγούμε των ηδονών, όμως δεν θεωρούμε το καμίνι απ' τα καύσιμα. Είναι ο άνθρωπος που τρώει και πειράζεται, είναι σαν τον άνθρωπο που κοιτάζει να σβήσει τη φωτιά με λάδι. Σβήνει η φωτιά με λάδι; Δεν σβήνει, όλο αναπτύσσεται. Άρα, λοιπόν, το τραπέζι, το φαγητό, το νηστίσιμο είναι καλό, και είναι καλό διότι είναι απαλλαγμένο, είναι απελευθερωμένο από τη ζέση, από την οικία.

Το σύγγραμμα της συντονής: μη ζητάς να κατασκήνεις τον πειρασμό, εάν αυτή τη στιγμή δεν φροντίζεις να τακτοποιήσεις το θέμα της τροφής σου. Η τροφή είναι αυτή η οποία δημιουργεί κακές προϋποθέσεις και οι άνθρωποι δεν μπορούν να επιβληθούν. Τη γνώμη αυτή την έχουν σωστά οι πνευματικοί, οι σωστοί πνευματικοί, οι οποίοι ξέρουν και σε πολλές λεπτομέρειες τους ανθρώπους, οι οποίοι πειράζονται και ζητάνε μάλιστα από τον πνευματικό, κατά κάποιον τρόπο, μια επιχείρηση ετοιμικής.

Να πειράζεται, αλλά δεν θα είναι υπόσχεσμος· θα είναι πειρασμός τον οποίον επιτρέπει ο Κύριος για το συμφέρον του ανθρώπου. Δεν θα είναι πειρασμός που τον φτιάχνει μόνος του. Αυτόν που φτιάχνω όμως εγώ, με το κουτάλι και με το πιρούνι, με το μαχαίρι και δεν ξέρω τι, αυτός είναι πειρασμός δικός μου και θα νικηθώ οπωσδήποτε. Και αν, λέει, έχω λιμάνι να καταφύγω, έχει καλώς. Εάν όμως δεν έχω λιμάνι να καταφύγω, δεν έχει καλώς. Και επιβάλλεται ο άνθρωπος να προσέξει και να νηστέψει. Η νηστεία είναι μεγάλο όπλο κατά την πυραγμή της σαρκικής. Μεγάλο όπλο. Η νηστεία είναι προϋπόθεση επίσης και της προσευχής και της αγρυπνίας.

Είναι μέσα στο τρίπτυχο: νηστεία, αγρυπνία, προσευχή. Αγρυπνία, ούτε προσευχή άνευ νηστείας. Τρεις αρετές αλληλένδετες, όμως με κεφαλή τη νηστεία. Ένας διακριτικός πνευματικός, και σας το είπα κάποτε αυτό, είχε αλληλογραφία με έναν ο οποίος ταξίδευε, νεαρόν, και του έγραφε τους πειρασμούς του, του εξομολογείτο δηλαδή με αλληλογραφία από το καράβι, από το εξωτερικό, από τους ωκεανούς που εκεί ταξίδευαν. Λοιπόν, και τι έλεγε; Τις ταβέρνες που υπήρχαν στα διάφορα πόρτα, στα διάφορα λιμάνια που έβγαιναν, και οι πτώσεις στην αμαρτία όλων των συναδέλφων εκεί, πλην ορισμένων, δεν ξέρω. Τι να κάνει; Γιατί έγραφε στον πνευματικό, να ρωτάει πάντοτε τον κυβερνήτη του πότε πρέπει να φτάσει στο λιμάνι.

«Εσύ, τρεις ημέρες πριν φτάσεις στο λιμάνι, θα αρχίσεις να νηστεύεις και να μου γράψεις τα αποτελέσματα». Και ποια είναι τα αποτελέσματα; Ότι όχι μόνο δεν είχε διάθεση να βγει έξω και να αμαρτήσει και να κάνει κλπ., αλλά και βιαζόταν την ώρα πότε θα φύγουνε από εκεί για να φάει, γιατί ήταν ήδη εξαντληθεί από τη νηστεία. Αγία Γραφή. Ναι, ο Παύλος, στην προς Εβραίους, γράφει ότι ο άνθρωπος πρέπει να αγωνίζεται, και να αγωνίζεται μάλιστα μέχρις αίματος, μέχρις αίματος. Από εκεί μπορεί να καταλάβει ο καθένας. Η καταπολέμηση, λοιπόν, του πειρασμού, να κανονίσει το θέμα της τροφής του. Ο καλός, λοιπόν, είπε, λόγω πληροφορίας, επειδή πληροφορεί τον ηγεμονικόν και τον ελευθερώνει.

Αυξάνει τις αιτίες του πειρασμού και θα πέσει γρηγορότερα. Η νηστεία εδώ είναι μια συμβουλή πολύ καλή για τα νιάτα. Κάτι πρεσβύτεροι ή κάτι γέροντες, κάτι ξέρουν όμως για τα νιάτα, με ποια νηστεία δεν δουλεύουν την όρεξή τους. Αν δείτε πώς έρχονται και Τετάρτες και Παρασκευές και τους χορταστές να αρπάξουν ό,τι βρουν και να φάνε ό,τι βρουν. Πώς νομίζετε πως είναι δυνατόν να υπάρχει σωφροσύνη, εγκράτεια, παρθενία; Δεν είναι δυνατόν. Διότι δεν υπάρχει η νήψη, η παιδαγωγός, η νηστεία. Αν θα υπάρξει νηστεία, τότε είναι εύκολο ο άνθρωπος να αγωνισθεί. Στη συνέχεια έχει το εξής: «Ἁγία προσευχῆς βωμός».

«Πρὸς ἡμᾶς τὸν τῶν Ἁγίων Ἅγιον». Είναι, λέει, άγιος της προσευχής ο τόπος· εκεί που θα γονατίσεις, εκεί που θα σταθείς, εκεί που θα καθίσεις να προσευχηθείς, είναι άγιος, λέει, ο τόπος αυτός. Γιατί; Διότι έλκεις, τραβάς σαν μαγνήτης ποιον; Τον των Αγίων Άγιον, τον Χριστό. Όπου ο άνθρωπος θα πει προσευχή, ο Χριστός στέκεται επάνω του αμέσως να ακούσει το «τί ἐστὶ πρόκειτος; Τι θέλεις; Εγώ είμαι εδώ, πες μου». Υπάρχουν τέτοιοι λόγοι. Θεωρείται απαραίτητο να στήνεται ο βωμός όσο το δυνατόν περισσότερες φορές την ημέρα, για να έλκεται περισσότερο ο Χριστός κοντά του, το μόνο τέτοιο.

Ούτω τελευταίο, δευτερεύον, τριτεύον, ξέρω εγώ, τελευταίον είναι η προσευχή. Τα πάντα είναι μέσα σε ένα πρόγραμμα. Πότε θα χτυπήσει το ρολόι το πρωί, πόση ώρα θα κάνουμε να ξυριστούμε, να ντυθούμε, να πάρουμε το πρωινό μας, να παίξουμε με το εγγονάκι ή να διαβάσουμε την εφημερίδα μας ή να ακούσουμε δεν ξέρω τι. Και καμιά προσευχή, ίσως μιας συζητήσεως, ένας σταυρός ανάποδος, ένα ξύπνημα, το οποίον εγώ το λέγω καμιά φορά «δι' εξάρτημα ορνιθοσκάλισμα». Έτσι σταυροί φευγαλέοι γίνονται απέξω από την πόρτα. Το μόνο το οποίο δεν είναι στον λογαριασμό στις χαριτωμένες, στις κεκαυμένες ανθρώπινες, είναι το θέμα της προσευχής. Κατά συνέπεια, ο κόσμος δεν προσεύχεται ώστε να έλθει τον των Αγίων Άγιον, τον Χριστό, κοντά σου και τις υποθέσεις των συναισθηματικών και του λογισμού σου.

Της αναγγελίας, της αντιχριστότητος μόνος. Και καταλαβαίνετε πόσο δύσκολο πράγμα είναι στον άνθρωπο να τα βγάλει μόνος τώρα. Στις Γαλάτες, το 5, 22, ο Παύλος γράφει περί των καρπών του Πνεύματος. «Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματος...» Προηγουμένως γράφει για τους καρπούς της σαρκός. Στη συνέχεια γράφει για τους καρπούς του Πνεύματος. «Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματος, ἀγάπη, χαρά, ἀγαθοσύνη, χρηστότης, πραότης, ἐγκράτεια», καρπός του Πνεύματος. Κατά τον τι ήταν, είπε στην όμορφη: «Δεν χρειάζεται ζόρι, γιατί είναι καρπός». Την γεννάει την αρετή αυτή, τη βοηθάει πολύ η χάρις του Πνεύματος και αλλοιεί. Ο άνθρωπος χωρίς προσευχή είναι σαν ένα τρένο χωρίς ράγες.

Δεν κάνει τίποτα. Ας κατεβούν σαράντα επιβάτες, θα τους προσθέτει πάνω ένα μέτρο. Εάν όμως έχει το τρένο, να ανεβούν και αυτοί απάνω, θα τους πηγαίνει αυτό. Αυτός είναι ο Χριστός. Αυτά τα αποτελέσματα έχει η προσευχή, η οποία δυστυχώς λείπει από τους περισσότερους ανθρώπους, και γι' αυτό οι άνθρωποι είναι πνευματικά ασθενικοί. Ό,τι το οξυγόνον διά το σώμα, αυτό η προσευχή διά την ψυχή. Είναι εκείνη η οποία ανοίγει δρόμο, διαλύει μέση, σκορπά τα πάντα από μπροστά. Λέω, θέλανε προσευχή. Και έπειτα, όπως γνωρίζετε, σε πολλά σπίτια δεν υπάρχει προσκυνητάριο στο σπίτι, προσκυνητάριο στο σπίτι δεν υπάρχει. Υπάρχει χώρος για την τηλεόραση, για το ψυγείο, για το πλυντήριο.

Χώρος για το ηλεκτρικό σίδερο, υπάρχει χώρος για τα πάντα, τη βιβλιοθήκη, το υπνοδωμάτιο της πρεσβυτέρας κυρίας, στερεοφωνική τελικά· δεν υπάρχει όμως εικονοστάσιον και μέρος που να δει ένα βιβλίο μπροστά, να ειπωθούν δυο λόγια, έστω πρωί και βράδυ, στον Θεό. Ένας σταυρός πεταχτός, ένα ψευτοπάτερ ημών, ένα ξέρω εγώ, και αυτό είναι «λύση». Είναι επτά, επτάμισι πρωί και τι θυσία; Δηλαδή να γονατίσεις, να ιδρώσεις, να θυσιαστείς, να κατέβει ωσεί θρόμβοι αίματος ο ιδρώτας σου, όπως κατέβηκε του Χριστού τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ.

Είχε την ανάγκη της προσευχής. Κι αν ο Χριστός είχε ανάγκη της προσευχής, εμείς τι έχουμε, αγαπητοί; Γι' αυτό ο άγιος άνθρωπος αυτός, με τα δικά του λόγια, λέγει: «Ἅγιος ὁ τῆς προσευχῆς βωμός». Γιατί όταν ο Χριστός δει τον άνθρωπο αγωνιζόμενον εκεί,

«τραβᾷ γὰρ πρὸς ἡμᾶς τὸν Ἅγιον τῶν Ἁγίων», τον Άγιον των Αγίων, τον Χριστό. Τον τραβάει εκεί. Όλα τα θέματα θα είχαν λυθεί. Κανένα δεν θα ήταν μπλεγμένο, ούτε κανένα θα εμπλέκετο, εάν προηγείτο αυτή η ατμόσφαιρα προσευχής. Ή ένα παράδειγμα: ο μαθητής, φοιτητής το πρωί, θα γονάτιζε και έλεγε: «Κύριέ μου, εγώ διάβασα· κάνε να τον...». «Νούνεσέ τον, Σε παρακαλώ». Θαύματα θα έκανε. Θαύματα θα έκανε. Θα πείτε: «Αλλιώς, προσεύχομαι». Και μάλιστα όταν πρόκειται να δώσετε εξετάσεις, παίρνουν ανάποδα οι καιροί. Μόνο όταν πρόκειται να δώσετε εξετάσεις, όμως. Δεν προσεύχεστε πάντοτε. Όταν ζορίσουν τα πράγματα, τότε την άλλη στιγμή ζητάτε βοήθεια. Την ημέρα τώρα δεν τα γυρίζει. Και εφαρμόζεται εκείνο το οποίο γράφει στο Γεροντικό: ότι ένας από το ασκηταριό του ψηλά έβλεπε κάτω, σε έναν χείμαρρο, το εξής: έβρεξε πολύ και κατέβασε ο χείμαρρος...

Τα πάντα μπροστά. Δεν μπορούσε να περάσει κανείς. Ένας διαβάτης, μέσα στη βροχή, φτάνει να περάσει· δεν μπορούσε να περάσει. Γονατίζει μέσα στη βροχή και πολλή ώρα προσεύχετο. Και έπειτα έκανε και σταυρό και μπήκε στο νερό να περάσει. Τον παρέσυρε το νερό και πνίγηκε. Σε λίγο έρχεται ένας άλλος. Η κατεβασιά ήταν η ίδια. Χωρίς να γονατίσει, έκανε έναν σταυρό, μπήκε μέσα, πέρασε, εβράχηκε, τσαλακώθηκε. Τα 'βαλε με τον Θεό! Επάνω, εν ολίγοις, από μακριά. «Τι γίνεται εδώ; Ο άλλος προσευχήθηκε τέσσερις ώρες και πνίγηκε, κι αυτός με έναν σταυρό το έκαμε να μην κινδυνέψει. Πάει, πού είναι ο Θεός;» Και γονατίζει στην πέτρα εκεί που ήταν και λέει: «Ή θα μου λύσεις το ζήτημα και τη συγκεκριμένη περίπτωση αυτή ή σταματώ να σε πιστεύω».

«Δεν μπορώ να κατανοήσω αυτό το πράγμα. Τον έναν τον φύλαξες με έναν σταυρό και τον άλλον, τόση ώρα γονατισμένος μέσα στο νερό, πνίγηκε». Ε, τελικά, δεν ξέρω πώς ξέρετε. Και ήρθε ένας άγγελος και λέει: «Τι λοιπόν είναι αυτή η ζήτηση, η μανία του ανθρώπου αυτή;» Λέει, λοιπόν, ο άγγελος και λέει: «Τι σου συμβαίνει; Σε βλέπω ότι είσαι αγριεμένος». «Τι μου συμβαίνει; Αυτό και αυτό», λέει, «είναι». «Ε, λοιπόν, μα είναι δίκαιο· δεν έπρεπε τώρα να τον φυλάξει;» «Αφού προσευχόταν τόση ώρα». «Τώρα», λέει, «προσευχήθηκε, βρήκε μπροστά την κατεβασιά· δεν ξέρω αν προσευχόταν. Ο άλλος προσευχόταν», λέει, «κάθε μέρα».

Δεν έχουν διαφορά. Και συμβαίνει αυτό το πράγμα σε πολλούς από εμάς. Γιατί δεν έχουμε αποτελέσματα; Αν ο άνθρωπος είναι πάντοτε προσευχόμενος και θέλει και υπολογίζει και λογαριάζει τον Θεόν, αυτό το μικρό τέμενος εκεί, αυτόν τον μικρό βωμό, με τα λίγα του τα λόγια, με τα λίγα που θα διαβάσει κλπ., με τα οποία είναι ικανά να τον βοηθήσουν και να τον προλάβουν, να τον εξομαλύνουν και να τον χαριτώσουν από πράγματα τα οποία ο άλλος, ο οποίος δεν χρησιμοποιεί την προσευχή ή τη χρησιμοποιεί μόνο στην ανάγκη του ή τη χρησιμοποιεί αμαρτωλός ων... Γνωρίζετε σαφώς ότι η αμαρτία είναι παραβάν· η προσευχή δεν φτάνει στον προορισμό, γιατί δεν υπάρχει τέτοια θυμηδία. Να ακούσετε εκείνη την περικοπή που λέει: «Γνωρίζετε τι λέει ο Θεός; Ἁμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούει, ἀλλ' ἐάν τις θεοσεβὴς ᾖ καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῇ, τούτου ἀκούει».

«Και ο διάβολος πιστεύει ότι είναι Θεός ο Χριστός». Προσεύχεται στον Θεό, λογαριάζει τον Θεό, Τον υπολογίζει, Τον ομολογεί πως είναι Αγία Τριάδα και λοιπά, αλλά δεν πράττει. Είναι ο βίος ο ανάποδος. Καταλάβατε; Αυτό λέγει εδώ. Πολύ, λοιπόν, εξηγώ λίγο. Αυτόν τον μικρό βωμό δεν τον έχουνε καταρτίσει αυτοί. Ο βωμός μπορεί να γίνει και στο τραμ πηγαίνοντας και στον δρόμο πηγαίνοντας. Εκεί θα τραβήξεις το κομποσκοίνι, συγκεντρώσου και πες: «Ιησού Χριστέ, ελέησέ με» κλπ. Είναι ο Χριστός έτοιμος να σε προσέξει και να σε ακούσει και να σε βοηθήσει. Από μισά όχι· είναι φυσικό να σε αιχμαλωτίσει ο σατανάς, ο οποίος είναι πανούργος, όπως ξέρετε. Πολλοί, λοιπόν, άνθρωποι έχουν τη γνώμη ότι μπορούμε να κάνουμε οπωσδήποτε ό,τι τους κατεβάσει, ό,τι ζητήσει η σάρκα τους, ο κόσμος, η κοινωνία, το σύγχρονο ρεύμα, και κάθε τόσο θα κάνουμε και το καλό και το συζητήσαμε.

Μια γνώμη στο θέμα αυτό επάνω ο άγιος άνθρωπος αυτός, και λέγεται έτσι: «Μὴ δοκεῖς, μη νομίζεις, τὴν δικαιοσύνην ἀρετῆς εἶναι πάρεργον», ότι δεν χρειάζεται η δικαιοσύνη, ότι είναι περιττή. «Τὴν δικαιοσύνην ἀρετῆς εἶναι πάρεργον», ότι δεν χρειάζεται η δικαιοσύνη. «Πᾶσαι γὰρ χωρὶς ταύτης πράξεις ἀκάθαρτοι». Οτιδήποτε καλό να κάνεις, εάν ταυτοχρόνως κάπου αλλού είσαι άδικος, είναι βδελυκτό στα μάτια του Θεού το καλύτερο πράγμα που έκανες. Και σ' αυτή τη στιγμή πολλοί μας φιλάνε με ταυτοφόρο. Χωρίς να είναι τακτοποιημένοι και να έχουν δικαιοσύνη ούτε έναντι έτσι ενός των ανθρώπων.

Ταυτοχρόνως πράττουμε αγαθά έργα και πιστεύουμε ότι αυτά θα μας παρουσιάσουν στα μάτια Του. Ό,τι, λέει αυτός, οι πράξεις οι λεγόμενες αγαθές, εφόσον δεν υπάρχει δικαιοσύνη, είναι ακάθαρτες στα μάτια Του. Παίρνεις έναν άνθρωπο, μην βλέπεις κάποια επιταγή για έναν φιλανθρωπικό σκοπό. Τι καλύτερο πράγμα, ε; Να φορέσεις δυο νύχια, εν τέλει ένας άνθρωπος να μην πεθάνει. Δεν υπάρχει καλύτερο πράγμα. Το χρυσό χέρι, λέει, τι κάνεις; Τι έκανες εκεί; Αν τον άλλον δεν τον άφησες να βγει στον δρόμο. Λέει: «Τα δέκα χιλιάρικα που έδωσες, τι ήταν αυτά;» Νεκρωμένα, αδικημένα, ιδρώτας, αίμα, κομπίνα, αισχροκέρδεια, απάτη από άλλον.

Η Γραφή. Αν ναι, έχει καλώς. Αν όχι, αυτό είναι ακάθαρτο το έργο που έκανα.

Τη γνώμη ορισμένοι ότι μπορούνε τα ξένα, τον ιδρώτα, το αίμα, την περιουσία του άλλου να τη διαχειρίζονται αυτοί, για καλό να κάνουν. Έχουν λάθος. Και συνεχίζει ο άγιος αυτός το επίγραμμα και λέγει το εξής, γιατί θα πει κανείς: «Έφαγαν απ' τον χρόνο· δεν έπρεπε να δώσω;» Ναι, να δώσεις, καλά έκανες. Αλλά πού τα βρήκες, κύριε Κάσο, αυτά που έδωσες; Είναι εμπρόθεσμα; Αυτό είναι το θέμα. Και λέγει εδώ: «Τί στέλλεις ἐξ ἐκείνων; Εάν στέλλεις», λέει, «στείλεις ἐξ ἐκείνων». «Τὰ σά, Κύριε, ἐκ τῶν σῶν». Τὰ γὰρ ἀλλότρια, τα ξένα που δίνεις, ζυγανίζουν πιο,

«Ὁ ἐλεήμων πρὸ πάντων δίκαιος». Αν δεν είναι δίκαιος ο ελεήμων και αν δεν είναι η ελεημοσύνη από τα δίκαια, όχι από τα κλεμμένα, τα αδικημένα, τα υπεξαιρεμένα, τα από απάτες και λοιπά. Αυτά που... λέει ο Λεωνίδας. Γιατί τι κάνει, ξέρετε; «Γεωργῶν δουλεύει, ἀροτριᾷ, σκάπτει ἀγρόν, ὃν θερίζειν οὐ δύναται». Θερίζεις απ' αυτά τα άδικα, αλλά δεν θα θερίσεις απ' αυτά, γιατί είναι άδικα. Αυτό μπορούσε κανείς να το συσχετίσει με εκείνα τα θέματα που μιλούσαμε προχτές, τους λογισμούς, αλλά δεν ήρθαν στη σειρά. Εδώ, όποια είχα επί τροχάδην, γιατί έμεινα ένα βράδυ και λίγες ώρες, επί τροχάδην να τα γράψω, όποια δηλαδή μπορούσα.

Επαναλαμβάνω αυτό: «Τυφλὸς ὁ μὴ ἐλεήμων, ἐὰν μὴ ᾖ δίκαιος». Είναι τυφλός εδώ, δεν ξέρει, γιατί ο τυφλός δεν ξέρει τι κάνει. «Ἄγευστός ἐστι δικαίου ὁ μὴ ἐλεήμων». «Γεωργῶν ἀγρόν, ὃν θερίζειν μὴ δύναται», καθότι, λέγει, γεωργείς κάποιον αγρόν, τον οποίο δεν μπορεί να θερίσει ο σκάπτης. Στη συνέχεια έχω ένα παρεμφερές, γιατί είναι μια απάντηση σε μερικούς οι οποίοι φροντίζουν να πλουτίσουν με θεμιτό ή αθέμιτο τρόπο, πειθόμενοι από έναν δεξιό λογισμό: «Και αν εγώ τα πιάσω, αν εγώ...» «Δώσω, θα κάνω, θα φτιάξω τον Άγιο Νικόλα, θα παντρέψω χήρες, θα βοηθήσω όλους, τα πάντα, θα βοηθήσω πιο κύκλους» και λοιπά. Τι λέγει αυτός ο άνθρωπος; «Μὴ δόλῳ πλούτει φιλοπτωχίας ἕνεκεν». Μη θελήσεις να πλουτίσεις για να βοηθήσεις διαφόρους. «Ἀπὸ γὰρ τῶν ὄντων εὐθέως ἐλεεῖν νομοθέτει τὸ δίκαιον». Από εκεί να πιέσεις, από τα λίγα, από τα δικά σου εκεί· φρόντισε να δώσεις, αν μπορείς να δώσεις. Δεν μπορείς να δώσεις; Μη χρησιμοποιείς κάθε τρόπο και πολλές φορές και παράνομο τρόπο για να αποκτήσεις δύο χρήματα, να βοηθήσεις τον κύκλο σου που έχει ανάγκη. Δεν έχουμε ανάγκη τον κύκλο σου.

Πολλοί πλανώνται, γιατί είναι πολλές φορές άνθρωποι και αυτοί... Πλανώνται πεπλανημένοι. Συνάντησα μία κυρία συλλέκτρια και έβγαινε από ένα κατάστημα ενός, όχι στην Πλατεία, ούτε καμπαναριό δεν ήθελε να βλέπει. Και όταν βγήκε, μου λέγει: «Τον έβγαλα και κατάφερα». «Τι;» «Έδωσε πεντακόσιες δραχμές», το 2015 ήταν. «Έδωσε πεντακόσιες δραχμές», μου λέει, «μου έδωσε». «Αυτά κατάφερνες εσύ, κυρία Παναγιώτα;» λέει. «Τέτοια εγκλήματα», λέω, «εγώ δεν τα κάνω». «Ο σκοπός», μου λέει, «έπρεπε». «Στον εγκληματία έγκλημα».

Πρέπει τέλος τον άνθρωπο αυτόν να μην τον πιέζεις να σου δίνει χρήματα, να σου λέγει: «Κυρία Τάδε, έμαθα ότι κάνετε μια προσπάθεια». Είναι ωραία η ιδέα. Αν δεν μου έλεγε μια θεολογική να έλεγε, είναι ανθρώπινη, ωραία. «Να δώσετε και τον οβολό μου». «Ευχαριστώ πάρα πολύ». Δεν τα θέλουμε τα δικά σας· μισά είναι και τα δικά μας. Τα δικά μας. Πρέπει εσύ να τακτοποιηθείς για το πρώτο πρώτο και τι θα κάνεις εμείς μαζί; Τεράγια θέλουν. Να τον βοηθήσεις τον άνθρωπον αυτόν, όχι να τον εκτελέσεις και να βάλεις προσημειώσεις ακινήτων και να του δώσεις να υπογράψει ό,τι θεωρείς ανάγκη από τα χρήματά του. Θα έχουν πολλοί άνθρωποι και δεν έχουν τη διάκριση να τους φτιάξουν και το θέμα «Πώς το ζητείς;»

Της εκτελέσεως οι πρώτοι σε αυτήν. Και ο άνθρωπος πάλι αυτός έδινε κανένα μεγαλύτερο ποσόν και πήγαινε εκεί πέρα, το ίδρυμα αυτό, και έγινε μεταξύ των ευεργετών το όνομά του κλπ. Συγχώρεσε τον Παράδεισο. Είναι εντάξει εδώ, μακάρι να ήταν και οι άλλοι. Γιατί ξέρετε πόσο έτσι...

Εύκολα ο άνθρωπος παρασύρεται με τέτοιες σκέψεις. Γι' αυτό μη θελήσεις ποτέ, σου λέει, να πλουτίσεις φιλοπτωχίας ένεκα. Όταν γίνεις φιλάνθρωπος, θα σε βάλει ο Θεός εσένα να βοηθήσεις τον φτωχό. Δεν μπορεί ο Θεός να βοηθήσει τον φτωχό, δε! Από γαρ των όντων, ο Θεός, σου λέει, νομοθετεί το λίγο. Από αυτά τα λίγα που έχεις. Δεν έχει, δεν είχε κανέναν άγγελο; Έχει αγγέλους και αρχαγγέλους να στείλει. Αν ο άλλος είναι πράγματι άνθρωπος ευσεβής. Είχε κανέναν ο Δανιήλ στον λάκκο των λεόντων; Μην είχε κανέναν; Στη Βαβυλώνα ήτανε, μέσα σε λιοντάρια μόνος του. Τι έβρισκε; Ο άλλος τι γίνεται; Οι τσάβρες γίνονται, τους ανθρώπους τους θερίζαν. Πάει ο άγγελος εκεί, λέει, απλά να τα πάσει το βασιλείο του, λέει.

Λάκκο. Είτε Βαβυλώνα, μου λέει, ξέρεις, είτε λάκκο ξέρεις. Παιδιά, να τελειώσει για το γαλλί.

Το πηγαίνει στον λάκκο μέσα των λεόντων και λέει: «Δανιήλ αδελφέ, ο Θεός σου έστειλε φαγητό. Δεν σήμερα εγώ έφαγα, να φας. Ο Θεός σου έστειλε φαγητό». Έφαγε τα ψωμιά ο Δανιήλ, πήρε το πιάτο, βγάλανε το μαλλί του Αββακούμ, δεν πήγε τον δρόμο, πήρε καινούργιο φαγητό και πήγε στο χωράφι του. Δεν έχει ανάγκη ο Θεός από εμένα, είτε από εσένα, είτε από κανέναν. Έχεις κάτι δίκαιο, ιδρωμένο, ματωμένο, δώσε απ' εκεί το λίγο και όχι. Δεν έχεις; Δώσε δυο λόγια, κάνε μια προσευχή, παρηγόρησε, στείλε κάποιον άλλον, τηλεφώνησε σε κάποιον άλλον και πες του: «Αυτό συμβαίνει εκεί». Μην πλουτίσεις, η μου λέει. Δεν έχει γελάσει ποτέ ο σατανάς, να αποκτήσεις, να φτιάξεις, ούτε και αδίκως, προκειμένου να γνωριστούν στους άλλους. Δεν θα είσαι ένα Άγιο Θεότοκο. Αυτά για απόψε το βράδυ εκοινοποίησε ο άγιος άνθρωπος αυτός. Και θα συνεχίσουμε στην άλλη μας. Σας ευχαριστώ.

Έχει σαν σκέψη ο άγιος άνθρωπος αυτός, από τον οποίο έχουμε επιστρατεύσει, λέγει το εξής: «Επί νεκρώ μη θρηνείς, μη βλέπεις, μη θρηνείς επί νεκρώ· κοινή γαρ η οδός», όλοι, λέει, για εκεί πηγαίνουμε εμείς. «Και φθάνων μακάριος», αυτός που τερματίζει, που φτάνει σ' αυτή την οδό και στο τέρμα αυτής της οδού, διότι πολλοί νομίζουν ότι η οδός είναι μέχρι το φέρετρο. Όχι! Η Εκκλησία λέγει: «Μακαρία η οδός η πορεύει σήμερα». Κατά συνέπεια, μεταφέρει τον άνθρωπο και πέραν του... Σας ευχαριστώ.

Κατάταξή σου, στην κατάταξή σου, Κύριε, όπου οι δίκαιοι αναπαύονται. Μακαρίζει, λοιπόν, τον φθάνοντα στο τέρμα αυτής της οδού. Διότι ο άνθρωπος ξεκινάει άμα τη συλλήψει της ψυχής του, όχι όταν γεννηθεί· άμα τη συλλήψει της ψυχής του ξεκινάει και τερματίζει άμα η καταπάκτη της φτάσει στα χέρια του Θεού ξανά. «Επί νεκρώ», λοιπόν, λέει, «μη θρηνείς». Γιατί; «Κοινή γαρ η οδός», όμως θα φύγουμε. Άλλωστε, όποιος θα γεννηθεί θα αποθάνει, και ο Θεός που έγινε άνθρωπος απέθανε.

Η μητέρα της ζωής, που εγέννησε τον Θεό και τη ζωή, η μητέρα της ζωής, απέθανε κι αυτή. «Και ο φθάνων μακάριος». Ωραία λέγει η Εκκλησία: «Ποθητής πατρίδος παράσχου μοι, Παραδείσου πάλιν ποιών πολίτην με». Ο άνθρωπος είναι από τον Παράδεισο και προορίστηκε για τον Παράδεισο. Και το πρόσωπο του Αδάμ που έρχεται στον κόσμο, από εκεί έφυγε. Εξόριστος, γεννήθη έξω, και ο σκοπός του είναι να επιστρέψει στον Παράδεισο. Κανέναν κύκλο δηλαδή κάνει. Περνάει από εδώ και πρέπει να φτάσει εκεί. Η οδός αυτή, που φτάνει σωστά και μακάρια, είναι η οδός της μετανοίας, διότι αφενός ο άνθρωπος έρχεται με αμαρτίες, αφετέρου διαπράττει ίδιες αμαρτίες του κόσμου τούτου.

Και αν η ζωή του είναι μία ημέρα, όπως λέγει ο Ιώβ, δεν υπάρχει άνθρωπος ο οποίος δίχεται και ουχ αμαρτήσει. Αν βέβαια από σαν μικρός δεν είναι υπεύθυνος, αλλά έχει το προπατορικό αμάρτημα. Σαν εις αυτός όχι που να βγάζει τη σωτηρία διά του βαπτίσματος. Βέβαια, λοιπόν, λέγει ότι «νεκρό μη θρηνεί» και είναι το μόνο θέμα για το οποίο εμείς θρηνούμε. Και εμείς θρηνούμε ως επί το πλείστον, όχι τους ζωντανούς νεκρούς, τους οποίους έπρεπε να θρηνούμε, ή τον αμαρτάνοντα νεκρό, που είναι δύο φορές νεκρός αυτός, διότι ο πιστός νεκρός...

Αποθνήσκει μια φορά και, στην πραγματικότητα, δεν είναι θάνατος αυτός, αλλά είναι ευλογία. Δεν ξέρει ο άνθρωπος ότι υπάρχουν δύο θάνατοι και για ποιον να κλαίει, δεν ξέρει για ποιον να κλαίει. Και κλαίει γι' αυτόν που δεν θα έπρεπε να κλαίει. Και δεν κλαίει για εκείνον που έπρεπε να κλαίει. Πρέπει να κλαίει και να θρηνεί ο άνθρωπος, όπως λέγει στη συνέχεια αυτός, «τον αμαρτάνοντα πένθησον», είτε ζωντανός είτε κεκοιμημένος βρίσκεται. Αυτόν που αμαρτάνει, γι' αυτόν να πενθεί, γι' αυτόν να κλαίει· ή γι' αυτόν που πέθανε αμαρτωλός, γι' αυτόν να κλαίει, αυτόν να παρακαλεί στον Θεό.

Για έναν, όμως, ο οποίος έφτασε, ένας που έζησε σωστά ή που ζήθηκε σωστά, αν απέθανε, τι τον κλαις αυτόν; Αυτός εξασφαλίστηκε. Ήσυχος έχει την αποθήκη, επιβάζει πλέον, δεν συμβαίνει, ούτε να πέσει μπορεί, ούτε να αρνηθεί μπορεί, δεν μπορεί να αλυθήσει, έως είναι κατάσταση Παραδείσου. «Επί νεκρώ», λοιπόν, «μη θρηνείς· κοινή γαρ η οδός και ο φθάνων μακάριος. Τον αμαρτάνοντα πένθησον». «Ουχί δε τον πτωχεύοντα· στεφανούται γαρ ούτος, εκείνος κολάζεται». Μέσα σε πέντε λόγια, σαράντα θέματα έθιξε. Εσύ νεκρό μη θρηνείς, κοινή γαρ η οδός, θα φύγεις εσύ. Μην κάθεσαι και κλαις εδώ και μαυροφορείς, παρά ετοιμάσου να πας κοντά. Παρηγορήσου σαν εσύ, γιατί μόνη παρηγορία είναι εις τον άνθρωπο ότι σε λίγο έρχομαι. Περιμέναμε εκεί που πας, εκεί είμαστε.

Είναι η μεγαλύτερη παρηγορία. Αυτή είναι, να σας πω, μία απάντηση που σας λέγω, μη σοκαριστείτε, δεν κάνετε πολύ καλά, αλλά απλώς μεταφέρω μια σκέψη του Δαβίδ, του Δαβίδ. Ο Δαβίδ, όταν έκανε τη μοιχεία και τον φόνο, έτσι, της μοιχείας είχε έναν καρπό από τη Βηρσαβεέ. Όταν έστειλε ο Θεός τον προφήτη Νάθαν και τον ήλεγξε, ο Δαβίδ μετενόησε και είπε: «Ημάρτηκα τω Κυρίω». Και ο Νάθαν, για λογαριασμό του Θεού, του λέγει: «Και ο Κύριος παρέβλεψε το αμάρτημά σου, αυτό που έκανες. Πλην, το τέκνο θα αποθάνει». Ο καρπός αυτός της ανομίας θα φύγει από τη μέση, διότι θα βλασφημείται ο Θεός.

Βλέποντας αυτό, ότι είναι νόθος από έναν βασιλιά, από έναν προφήτη του Θεού, θα φύγει αυτό από τη μέση. Τώρα δείτε πότε είπε αυτό. Το παιδί σε λίγες μέρες ασθένησε. Ουδείς ιατρός κατόρθωσε να το βοηθήσει. Αυτός είχε το δεδομένο ότι το παιδί θα πεθάνει. Βγάζει τα βασιλικά, βγάζει τα πάντα και πάει και κάθεται πάνω στις στάχτες, στον σάκο της θλίψεως, τέλος. Δεν έτρωγε, δεν έπινε, δεν μιλούσε με κανέναν. Νήστευε μόνο και προσευχόταν, εφόσον ήταν ζωντανό το παιδί. Την εβδόμη ημέρα το παιδί πέθανε. Ουδείς τολμούσε να πάει να του πει ότι το παιδί πέθανε. Γιατί, βλέποντάς τον, κατά τη λογική, ότι αυτός είναι σε τέτοια κατάσταση τώρα, να ακούσει ότι πέθανε και το παιδί, θα πεθάνει.

Προφανώς αντελήφθη αυτός από τον θόρυβο και ερώτησε: «Πέθανε το παιδί μου;» Κάποιος πήγε μέσα. «Πέθανε». Χωρίς οιμωγές, χωρίς μαλλιοτραβήγματα, χωρίς τίποτα, σηκώθηκε από εκεί και πήγε και πλύθηκε. Εκτενίστηκε, τακτοποιήθηκε και πηγαίνει στον Ναό. Προσεύχεται και γυρίζει και πάει στο τραπέζι και λέει: «Βάλε μου να φάω». Όταν είδανε αυτή την πολιτική, την τακτική, τη συμπεριφορά, οι περί τον βασιλέα, υπασπιστές, άλλοι, θεράποντες κλπ.

Νόμιζαν ότι του στρίψε, που λέμε εμείς, το έχασε ο καημένος, παλάβωσε, τρελάθηκε. Με πήγε να δει το παιδί και παιδεμένος, είπε τα, πήγε κάπου, πέφτει. Εκκλησία, τράπεζα. Τον παρατηρούν τώρα γύρω οι άλλοι, να δούμε αν και κατά πόσο έγινε καλά τα χρονιά τους. Όμως όλοι είπαν ότι η συνέχιση και κάτι άλλο, είπατε αριθμογραφικά όλα. Και στη σειρά της λέει: «Γιατί με περιεργάζεστε; Τι θέλετε;» «Κάτι μας σύγχισε, βασιλεύ, μας κρατάει, δηλαδή, σε αναστάτωση». «Τι είναι», λέει, «αυτό;» «Πώς, λέγει, εφόσον ήταν ζωντανό, έκλαιγες, προσευχόσουν, δεν έτρωγες και έτσι. Τώρα που πέθανε, επλύθης, ήρθες μέσα, κάθεσαι, τρως, σαν να μη συμβαίνει τίποτα». Αυτό λέει είναι. Ακούτε, λοιπόν, πώς το σκέφτηκε. «Όσο ήταν ζωντανό, έκλαιγα, χτυπιόμουνα, προσευχόμουνα, αν θα θελήσει να μην πάρει το παιδί».

«Τώρα», λέει, «αυτό πήγαινε, γιατί ο Θεός έτσι έκρινε. Εγώ», λέει, «πρόκειται να πάω εκεί· αυτό», λέει, «δεν πρόκειται να έρθει εδώ. Σταμάτησα, λοιπόν, να πάω εκεί». Βγάλαμε ένα λόγο αυτό. Αυτό είναι. Αλλά εμείς, μάτια μου, το έβαλε η Κατίνα μου, το καλό η Κατίνα μου. Ό,τι καλά νά 'σαι, εγώ θα κάτσω από εδώ, να μου λένε οι άλλοι «να ζω να σε θυμάμαι». Αμάν. Είναι φυσικό, λοιπόν, να σπάει ο άνθρωπος το κεφάλι στο δίχως, που το ωραιότερο πράγμα της ζωής του ανθρώπου, η ωραιότερη μέρα της ζωής του ανθρώπου, του πραγματικού ανθρώπου που έζησε ο άνθρωπος ο χριστιανός, είναι η μέρα της αναπαύσεως. Και δεν κινδυνεύει πλέον, εξασφαλίζεται πλέον, και είναι πολύ άσχημο εμείς οι πίσω να κλείνουμε τη χαρά του άλλου. Είναι πολύ άσχημο οι πίσω. Αλλά εμπιστοσύνη έχετε επιτρέψει και εμάς να γυρίζουμε τα για Αδριανούπολη.

Να μη σερβίρουμε γλυκό, μη γλυκαθεί ο Χάρος και ξαναγυρίσει, να σπάμε τα πιάτα, να, να, να, να μας μαδάνε ελεργολάδι, να μας μαδάνε, κύριε ελέησον. Τι πράγματα! Δεν υπήρχανε τότε; Μετατρέψαμε τα κοιμητήρια σε νεκροταφεία. Ομιλούμε περί νεκρών, το «ου θνήσκει, αλλά κοιμάται». Επομένως, είναι δωμάτια αυτά. Γιατί παιδεύετε «κεκοιμημένοι»; Γιατί η Εκκλησία λέει ότι είναι κεκοιμημένοι; Κοιμούνται, θα σηκωθούν είτε το θέλουν είτε όχι, και εμείς το υποτιθέμεθα και εκείνοι. Μια μέρα θα ξυπνήσουμε «εν κελεύσματι και φωνή αρχαγγέλου». Θα κλείσετε, βέβαια, άνθρωποι. Δεν θα πάρει τα όργανα όταν ένας άνθρωπος φύγει από το σπίτι, εφότου να το συνηθίσει. Εδώ είναι αρρώστια. Βγάζουν και οι γλώσσες, φτιάχνουν για μνήμα να το βρει. Όλος φτιάχνει να βρει το βγαλμένο λόγο. Πολύ μάλλον ένας άνθρωπος ο οποίος μπορεί να εξελίχθη και λοχαγός του σπιτιού ή είσαι ο σπιτιού, βοηθός του σπιτιού, ξέρω εγώ, ο ευεργέτης, δεν έχω καμιά αντίληψη.

Δεν μπορούμε να λιπολογήσουμε επάνω σ' αυτό. Χτυπήματα εκκλησιαστικού και επανάσταση, μαύρη σημαία κατά του Θεού και αποκοπή από την Εκκλησία, και δεν πηγαίνω στην Ανάσταση και δεν κρατώ κερί της Αναστάσεως. Τι είναι αυτά τα πράγματα; Είναι άρνηση εκατό τοις εκατό της θέσεως, της ορθοδόξου θέσεως και της πραγματικότητος. Γι' αυτό ο άνθρωπος αυτός έρχεται με απλά λόγια και λέει: «Επί νεκρώ μη θρήνει», λέει, «κοινή γαρ η οδός». Σας είπα κάποτε, που μιλούσαμε γι' αυτά τα πράγματα, όταν ερμηνεύαμε τον Αμώ, εκείνο το ωραίο του Μεγάλου Βασιλείου. Έκλαιε μία και εκόπτετο. Λέει: «Γιατί κλαις, γιατί βοάς;» Λέει: «Ναι». «Γιατί κατηγορείς τον Θεό, γιατί βρίζεις τον Θεό και “γιατί μου το έκανε εμένα ο Θεός αυτό” και λοιπά; Γιατί;» Ποιος λέει και τι λέει; «Μη τον για θάνατον».

Λάλησέ μου. Πόσο με γέννησε εκείνη η θεία μου; Τέταρτη. Ας γεννάει, στον θάνατο είναι τετάρτη. Ε, πες της: «Σταμάτα». Άλλη έκλαιε για τριφύλλιον. Μια άλλη εκόπτετο και διεκόπτετο η ακολουθία της κηδείας. Δεν άφηνε από τις φωνές της και από τα μαλλιοτραβήγματα και από τα στριγκλίσματα να γίνει η ακολουθία. Και διεκόπτετο μέσα εδώ η κηδεία. «Γιατί;» «Είναι η τέχνη μου, τι είναι; Δεν μπορώ να υποφέρω τον χωρισμό». «Το έχω», λέει, «να σε βοηθήσω». Είπε ότι ήρθαν λίγο αυτούς που βγάζουν τον τάφο, να κάνουν έναν τον λάκκο με λίγο, να τη βάλουμε μέσα να κάνει μαζί. Σας ευχαριστώ.

Κάτσε, αυτός τι να... Λέει ότι «νεκρώ μη θρηνεί· κοινή γαρ η οδός και ο φθάνων μακάριος». Αν κατορθώσει, μάλιστα, και δίδει έναν αγώνα στη ζωή εδώ, ώστε να φτάσει εκεί που προορίστηκε να φτάσει ο άνθρωπος, θα είναι μακάριος. «Τον αμαρτάνοντα πένθησον». Όποιος αμαρτάνει, αυτόν να πενθείς. Όποιος πέθανε αμαρτωλός, πένθησε γι' αυτόν, κλάψε, βροντήξου κάτω και δώσε το πίσω να το μπορείς. «Ουχί δε τον πτωχεύοντα», «ουχί δε τον πτωχεύοντα». Μην κλάψεις, μη θρηνήσεις για κανέναν που πτωχεύει. Πώς; Γιατί; «Στεφανούται γαρ ούτος, εκείνος κολάζεται». Αν ένας πτωχεύσει, παραδείγματι, και αντέξει τη φτώχεια του, διότι πολλοί φτωχαίνουν, όπως λέμε στη Λόκονα, αλλά τη δημιουργούμε μόνοι μας τη φτώχεια. Και όταν δημιουργώ μόνος τη φτώχεια, μπορεί μετά να έχω αυτοκτονία και δεν θα είμαι στο θάνατο για τη φτώχεια μου.

Όμως κάτι περιστατικό: έγινε πόλεμος και εγώ που ήμουν ο τάδε έγινα τώρα ο τίποτα, έγινε σεισμός, εκεί που ήμουνα μέσα τώρα βρέθηκα έξω, βρέθηκα στον δρόμο, έγινε πυρκαγιά, την οποία δεν προκάλεσα εγώ, και βρέθηκα στον δρόμο. Και έχω υπομονή και πω «δόξα τω Θεώ», στεφανούμαι στην περίπτωση αυτή που φέρω αγωνιστικά το ένδυμα της φτώχειας, που είναι σκληρό πράγμα, σκληρό πράγμα η φτώχεια, γιατί τον άνθρωπο πολλές φορές τον οδηγεί σε πράγματα που δεν θέλει και πρέπει να έχει όχι απλώς γερά νεύρα και γερά φρένα, αλλά πρέπει να είναι πολύ γερός να μην τα συμπαρασυρθεί. Γι' αυτό και ο Σολομών στην προσευχή του έλεγε, όπως σας το έλεγα ένα άλλο βράδυ, στον Θεό δύο πράγματα. Λέγει πρώτο: «Πλούσιο μη με κάνεις και γίνω αιτία να βλασφημηθεί το όνομά σου και πω: Ποιος Θεός; Εφόσον υπάρχει χαμός χρήμα».

«Και φτωχό μη με κάνεις, για να μη αναγκαστώ και κλέπτω και βλασφημηθεί το όνομά σου». Είναι σκληρό πράγμα και η φτώχεια, εδώ που τα λέμε. Όμως, στις τελευταίες ώρες δεν τη δημιουργούμε εμείς τις φτώχειες, τα ναυάγια τα οικονομικά, για να τα δημιουργήσω, αλλά τα δημιουργούμε εμείς, δυστυχώς. Γι' αυτό και ακριβώς βλασφημούνται όσοι εκ των υστέρων, γιατί δεν καταλαβαίνουν. Εμένα, είναι ένας λοιπόν ο πτωχεύων και μακαρίζων, τον Θεόν δοξάζει, ο Θεός στεφανούται, ο γαρ εκείνος κολάζεται, εφόσον ο άλλος, λέει, κολάζεται. Ένα ακόμη που λέγει είναι το εξής: «Γέλα του βίου τον τροχόν ατάκτως κυλιόμενον». Ακούτε χαρακτηρισμό.

Δυόλα λέγει, που γίνει το τροφό «...ατάκτως κυλιόμενον», γιατί ο τροχός του βίου του ανθρώπου δεν είναι πάντοτε αρμονικός. Έχει και παρατράγουδα μέσα. Δεν πηγαίνει ίσια. Άλλο θα με βρει. Άλλο θα κοιτάει. Άλλο θα έρθει. Άλλο θα φουσκώσει και λάστιχο. Άλλο θα αναστατώσει ο άνθρωπος τη ζωή του. Και εκεί χαρακτηρίζει με έναν τροχό που πρέπει να πηγαίνει σε έναν δρόμο μονίμως, να μην κλίνει ούτε δεξιά ούτε αριστερά, ούτε να έχει ανεβοκατεβάσματα, ούτε να παθαίνει ζημιές. Θα το δικαιολογήσουμε αυτό. «Γέλα», λέει, γύρω απ' αυτά που γίνονται. Πρώτα, ενώ εμείς θρηνούμε, το πώς και λοιπά, και «ξέρεις, μου βρήκανε εκείνο και άλλο»· ο τροχός είναι. Θα έχει έτσι και έτσι, θα έχει έτσι και έτσι, θα έχει έτσι και έτσι, θα έχει έτσι και έτσι, θα έχει πολλά πράγματα η ζωή μέσα. Μάθε να μη σε πιάνουν αυτά.

Δεν είναι ίσιο το ταξίδι για τη Βασιλεία των Ουρανών. Έχει ατραπούς, έχει ανεβοκατεβάσματα, έχει περιπέτειες, έχει μαύρα, άσπρα, κόκκινα και λοιπά, έχει ούρει, έχει υπαινιγμούς, έχει πολλά πράγματα μέσα. «Γέλα», λέει, γύρω από αυτά που έχεις στη ζωή εδώ. Σήμερα βρίσκεσαι εδώ κι αύριο βρίσκεσαι εκεί, λες είσαι νομισμένος. «Γέλα του βίου τον τροχόν ατάκτως κυλιόμενον. Φυλάττου δε τον βόθρον». Αυτό να προσέχεις. Ότι πηγαίνει έτσι, μη φοβάσαι. Πρόσεξε, λέγει, μην εκεί μέσα, «πεσών και λύει, πίστιν αυτού νυστάζων», που μπορεί να έρθει ο τροχός έτσι, να σε φέρει στον βόθρο όταν νυστάζεις.

να μη ζημάμε, να κοιμάσαι το μύθιμο να πούμε που ειναι ο αγαπώμες. Ξεκουράζει το σώμα και φρεσκάρει τον νου, αλλά να μην κοιμάσαι τον ζοφερόν ύπνον της αμαρτίας. Αυτόν τον ύπνο. Υπάρχουν δύο ύπνοι: ο ύπνος του σώματος, που είναι δώρον του Θεού, και ο ύπνος της αμαρτίας, που είναι δώρον του διαβόλου. Και αποκοιμίζει έναν άνθρωπο και πέφτει ο άνθρωπος εκεί που δεν το περιμένει. Με λίγα λόγια, η ζωή του ανθρώπου στον κόσμο αυτόν παρομοιάζεται από τον άνθρωπο αυτόν σαν ένας τροχός μισοφτιαγμένος που πηγαίνει. Δεν πηγαίνει ίσια. Έχει και παρακλάδια, έχει και δυσκολότητες, έχει και δυσκολίες. Συναντάει πέτρες και πετάγεται πάνω και χτυπιέται κάτω. Είναι πολύ ανάγλυφο αυτό που γράφει ο άνθρωπος αυτός.

Πρόσεχε, όμως, κρατήσου καλά, διότι υπάρχει και βόθρος. Υπάρχει και βούρκος. Υπάρχει παγίδα που στήνει ο σατανάς. Ε, παραδείγματι, η ζωή του σπιτιού κυλάει καλά. Έτσι. Έρχεται ένας θάνατος. Είναι βόθρος ο θάνατος. Είναι βούρκος. Αν, όμως, πεις «τι του έκανα εγώ του Θεού;», εξαιτίας θανάτου, έπεσες. Πρόσεχε, λοιπόν, λέει, θα μπει και ο θάνατος, θα μπει και η φτώχεια και η ατιμία και η κακία και η υποβασιλεία και εκείνα τα πράγματα. Πρόσεχε μην πέσεις. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος είναι σαν μια βαρκούλα που είναι δεμένη στο μουράγιο. Κοιτάξτε τις βαρκούλες που είναι δεμένες στο μουράγιο.

Οι ιδιοκτήτες ρίχνουν μια άγκυρα πίσω, στο ένα μέρος, και στο άλλο μέρος τη δένουν. Αν έχει κυματάκι, βλέπετε αυτή πηγαίνει έτσι. Αν έχει φουσκοθαλασσιά, βλέπετε, πηγαίνει έτσι. Πηγαίνει από το πρωί μέχρι το βράδυ και από το βράδυ μέχρι το πρωί. Και εντούτοις δεν βυθίζεται. Βαστάει το σχοινί από το μουράγιο και η άγκυρα η οποία είναι πεσμένη κάτω. Δεν είναι οι χριστιανοί στους δύο ανέμους, τους πολύ τραχείς δύο. Δεν υπάρχει ναυάγιο για τον βίο; Ακριβώς υπάρχει. Αν δεν προσέξουν, ο σατανάς θα τους πετάξει, θα τους ρίξει στον βόθρο, θα τους κάνει την κόλαση, κατά το λεγόμενο. Αν δεν ξέρεις, να διαβάσεις το έκτο κεφάλαιο προς Εβραίους, το τελευταίο εδάφιο, και εκεί θα βρεις ότι...

Ο Χριστός είναι η άγκυρα του ανθρώπου, ώστε οτιδήποτε κι αν γίνει να μην πέσει. Και το χαρακτηριστικό είναι ότι οι ευρισκόμενοι στη θάλασσα ρίχνουν κάτω την άγκυρά τους για να κρατήσει. Δεν τη ρίχνουν μέσα, πάλι, όπως τη ρίχνουν ορισμένοι στο πορτοφόλι τους, στην υγεία τους, στο μέσον κλπ. Ο χριστιανός πρέπει να ρίχνει την άγκυρα προς τον ουρανό, γιατί εκεί έχει πάει ο Χριστός, πρόδρομος υπέρ ημών. Κοιτάξτε το αυτό που σας λέω και διαβάστε το. Είναι Εβραίους 6.21, το τελευταίο εδάφιο. Ο χριστιανός πρέπει να ρίχνει την άγκυρα επάνω, προς τον Χριστό, και τότε δεν γίνεται η ζημιά. Θέλετε πιο απλά; Μπείτε μέσα στο τρόλεϊ και μην κρατιόσαστε από τις χειρολαβές.

Πω, εδώ που θα πάω. Ή θα βρεθείς από τα δίδεσσα ή θα βρεθείς από εκεί σε κάνα παράθυρο ή επάνω σε κανέναν άλλον, που θα σου δώσει με καλή τράντα στο κεφάλι κλπ., γιατί δεν κατάλαβες να πιαστείς. Κουνάει. Συμμετοχά πίσω. Αλλά, διότι χρέψες, έτσι είναι η ζωή του ανθρώπου, λέγει εδώ. Αυτή είναι η ζωή του ανθρώπου. Είναι ένας τροχός ατάκτως κυλιόμενος. Που φυλάσσεται και που κρατιέται μέσα από αυτήν τη σοβόρθωση, η Θεόμφυλή της Εναυτών Ισάγοντας, που ρίχνει ο σατανάς αυτούς οι οποίοι, θα έχετε δει πολλές φορές, μπερμερισμένοι, κερισμένες μέσα και ζητούν έτσι να πιαστούν εκεί, θεωρούν, κάνουν ένα αποτροφερνάσμα, βρίσκονται πρώτα όλοι, άλλοι το κεφάλουν, άλλοι το πρώτο βοηθούν και λοιπά. Συζητούσανε. Πρέπει να έχει ταξιδεύει τώρα, για είδους εναυτείς.

Ο ταξιδιώτης, επίσης, είναι ο ταξιδιώτης και ο άνθρωπος πρέπει να είναι ξύπνιος στα θέματα αυτά, αν θέλει να μην τον βάλει κανένας και τον γκρεμίσει σε κάποια στροφή και τον πετάξει έξω. Και ένα ακόμη λέγει: «Λάλει τῷ Θεῷ πολλά και τοῖς ἀνθρώποις ἐλάχιστα». Όχι μρυβά· μου έκανε αίσθηση: «ἐλάχιστα». Λάλει τῷ Θεῷ πολλά και τοῖς ἀνθρώποις ἐλάχιστα. Αυτή είναι μια συνταγή για όλους τους ανθρώπους, όμως κατεξοχήν μια συνταγή για τους γονείς, αυτή η συνταγή. Ακούν πολλές φορές: «Κύριε Παναγώφλη, το παιδί μου, κύριε Παναγώφλη, η κόρη, πάτερ, το παιδί μου...»

Άντρας, η γυναίκα, τελικά, και να κάνουν φαινό. Τι θα μπορούμε να κάνουμε; Να κάνουν φαινό. Ο Γέροντας κάποτε, σε μία ηλιοθεία, εκεί γερ, γιατί έλεγε: «Χάνομαι, πάτερ». «Τι έπαθες;» «Τι έπαθα; Το παιδί μου δεν θέλει να ακούσει για τον Θεό. Μόλις ακούσει για τον Θεό, γίνεται θηρίο· όταν του λέω για εκκλησία, γίνεται θηρίο· όταν του λέω να νηστέψει, τι να κάνω, γίνεται θηρίο. Τι να κάνω;» «Να σταματήσεις να μιλάς για τον Θεό στο παιδί». «Και εσύ τα ίδια μου λες, πάτερ, που ερχόμουν εδώ να με παρηγορήσεις;» «Ναι». «Τι να κάνω;» «Να μιλάς στον Θεό για το παιδί. Να μη μιλάς στο παιδί για τον Θεό. Να σταματήσεις να μιλάς στο παιδί για τον Θεό και να αρχίσεις να μιλάς στον Θεό για το παιδί». Αυτό λέει αυτός ο άνθρωπος εδώ τώρα.

«Λάλει τῷ Θεῷ πολλά και τοῖς ἀνθρώποις ἐλάχιστα». Αν οι άνθρωποι γνώριζαν αυτό το όπλο που λέγεται προσευχή, αν γνώριζαν ότι η προσευχή δεν είναι ευθυτενής, δεν είναι η προσευχή ίσια, είναι καμπύλη. Βρίσκει η προσευχή, οπουδήποτε κι αν κρυφθεί ο άλλος, οπουδήποτε κι αν είναι. Μα στο εξωτερικό, μα στο εξωτερικό, μα που δεν τον βλέπεις, μα που δεν τον ακούς, η προσευχή φτάνει κοντά, είναι καμπύλης τροχιάς. Πηγαίνει και πίσω από το βουνό ακόμα η προσευχή, υπερπηδά τα εμπόδια, τα κάνει στην άκρη, αδιαφορεί, ανεβαίνει απάνω ως όλους, δεν ξέρεις. Αλλά πού το κουράγιο, πού η πίστη, πού η καθαρότητα των χειρών;

Να σηκωθούν τα χέρια επάνω της μάνας, προσευχόμενα, που τα έχει βάψει εκ τέτοιας όρθων, έχει σκοτώσει μέχρι σήμερα. Πού; Του πατρός, που δεν ξέρω τι είναι, η τρόπο μαζεύει η δάρος κάποιου, κάποιας και λοιπά. Πού να σηκωθούν αυτά τα χέρια, ώστε να συγκινηθεί ο ουρανός και να έχει τα αποτελέσματα τα αγαθά η προσευχή, να ακούσει. Και λέει να φωνάζεις τότε; Όχι. Μέσα σου απλώς να σκεφτείς. Μέσα σου να σκεφτείς απλώς για το παιδί σου, για τον αδερφό σου, για τη γυναίκα σου, για τον πατέρα σου. Να σκεφτείς μόνος. Γιατί ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος είπε κάποτε στον Μωυσή: «Τι βοάς;» Του λέει: «Τι φωνάζεις;» Και δηλαδή μέσα του είχε κάτι πει και του λέει: «Τι φωνάζεις; Τι βοάς;» Ακούει, λέει, μη σε γλωτυρνάνε τα τάνα μπροστά.

Δείτε κάποια εικόνα μεγάλη. Μας θα χρειαστεί να ανάψεις τα λαγήνια, να καταλάβουμε ότι είναι, ή τρίβει μια εικόνα, για να καταλάβουμε ότι είναι η σύγχρονά μας συγκίνηση. Είναι ψέματα αυτά· αυτοί έχουν σατανά όλα. Βάλε το γόνατο κάτω, κατάρριψε τα χέρια της ψυχής, άσ' τα. Τι είναι βρώμικα αυτά; Τι λέγεις με μένα; Τι λέω μαύρα; Άρα, ίσια χέρια, καταλάβατε, και γονάτισε και μίλα. Πολλά πράγματα στον Θεό να τα λες και ελάχιστα στους ανθρώπους. Αν περνάει βέβαια ο λόγος σου, αν είσαι λόγο να ωφεληθώ, το καταλαβαίνω. Αν όχι, κλείσε το στόμα σου και μίλα για νοκευτό. Τώρα, άλλη περίπτωση πάλι.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν νομίζουν ότι είναι υποχρεωμένοι να προσέχονται, αλλά πάλι και πολλοί λαγοκοιμούνται από το βράδυ μέχρι το πρωί και βλέπουν και ακούν και διαβάζουν και τραγουδούν κλπ.