Counsels from Sinai

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, allow me to continue.

I would like to continue with what we were discussing on the previous evenings, whether for the whole hour or half of it, drawing from the sayings of this holy man, Saint Kosmas.

In our last talk, as I see here from my notes, we said that the final counsel we considered was this: “The heirs of the door must suffer tribulation.” Those who have been born as descendants of the door, he says, must naturally undergo tribulation. But when we bear our tribulations gratefully, the curse is turned into a blessing for us. All this evil, suffering, disgrace, and so forth ultimately brings a blessing. And we said that when a person bears his temptation—not one he created through his own selfishness or carelessness, but one permitted by God—and bears that temptation, that cross, with gratitude, he receives a martyr’s crown.

He then speaks about something concerning the human conscience. Few people trust their conscience; few consult it; few admit that they have one; and fewer still keep it alive. What we call conscience is an embassy of God, sometimes in friendly territory and sometimes in hostile territory. When two nations, for example, come into conflict, they recall their ambassadors. But Christ never recalls from a person this ambassador called conscience, however fiercely that person may oppose Him.

Even the conscience of the person farthest from God, the most indifferent person, will speak to him at some point. It will find an opportunity to speak, no matter whether he draws arguments from Lenin, Marx, Kazantzakis, Nietzsche, or whoever else, telling himself that all these things are ridiculous and explaining one thing after another. Yet from the depths within him a quiet voice cries out: “What about our wrongdoing? Is it without blame? What you are doing is not right.” Of course, we reply with sayings such as, “That is how the world is,” and, “This is Paradise here and now.” But these are only aspirins we take to keep the conscience from crying out.

Its voice was given to remain awake, alive, and clear: to counsel a person, to commend what is good, and to cry “woe” over what is evil. If a person were willing to consult his conscience, he would advance far along the right path. After all, if conscience did not answer rightly, Paul would never have said: “Let each one examine himself, and so eat of the bread and drink of the cup.” Speak with your conscience. Put the question to it properly, answer the question it sets before you, and then proceed. This is what this holy man has in mind when he says in his own words: “Keep your conscience as a lamp for your deeds.” If you wish to see whether your deeds are good,

take the lamp called conscience and shine its light upon them. Your conscience will tell you whether what you are doing is good or evil. “Keep your conscience as a lamp for your deeds, for good deeds bring honor, while evil deeds bring shame.” As we have said in other words, conscience often cries truthfully within us: “This is not right.” But our selfishness—because someone offended us, hurt us, or did this or that to us—produces the opposite result.

We find excuses for ourselves. A mother, for example, may be displeased with her son, her daughter, or someone else. Yet she has a duty. Her conscience—the voice of God—cries out that whatever they may do to her, she must love and forgive that person, not only as her child but as a person. Yet people do not do this. “Go away,” they say. No matter how many excuses she finds—“He offended me, he harmed me, he hurt me”—conscience will still rise up within her at some point and say: “No, God does not agree with this.” And if a person refuses to hear that quiet voice, one day he will stand face-to-face with God. A person must become the judge of himself—not of others, take care, but of himself.

“Resolve the violence done to your conscience.” If a person is willing to act according to his conscience—not a hardened conscience or a diseased conscience, but a conscience whose judgments agree with the Gospel—what does the Gospel say? “Love your enemy.” Where is that love? He does not show it; he says he cannot. Can your conscience tell you anything different? This is what it tells you. Yet you answer by explaining why you should not love your enemy. A woman once went to Holy Confession, and the priest told her: “My child, you must forgive; you must love,” and so forth. “Father,” she replied, “if they had done this to you, you would not forgive them either.” She made herself both judge and prophet, claiming to know what he would do. Why? Because her selfishness would not permit her to forgive. “If we judge ourselves,” he says, “the Judge is reconciled with us.”

Do you understand? Let us condemn ourselves, and the Judge is already reconciled with us. For the moment a person says, “I am at fault,” even if the other person is actually at fault, everything changes. The purpose of this life is not to obtain justice for ourselves here. It is to my benefit to say that I am at fault, even if the other person is at fault. If I were better, I would not have these temptations or these people around me. But because I am not good, I have satans near me rather than angels. Place the responsibility upon yourself, he says; accuse yourself. But we have reversed the order: we condemn others and see their faults. We become their judges, whether at once or afterward, as you all know. “Let us judge ourselves.”

“The Judge is reconciled with us.” The Judge, he says, has already begun to be reconciled with us. “For, being good, He rejoices when He sees sinners scattering their burden.” God, being good, rejoices when He sees a sinner wishing to cast off sin, drive it away, and be free of it. God rejoices and hastens to help and comfort him. Perhaps there is even among us a serious gentleman who had a family dispute that could not be resolved and could not even be discussed. He went to a spiritual father, now departed, who said to him: “Listen. Regardless of whether they are at fault, you cannot receive Holy Communion unless you yourself go and ask forgiveness.

“Am I the one who must go and ask forgiveness?” “You will go and ask forgiveness. The other man will not; Satan is holding him there. You must go and ask forgiveness.” Do you understand the struggle? “I must go? And how can I go? He will insult me; he may strike me; he may do this or that.” The man struggled—I am telling you this as a real and coherent account—he truly struggled. At last he reached the other man’s shop to say, “I have come to ask your forgiveness.” But as soon as the other man saw him, he thought he had come to take revenge, harm him, beat him, or kill him. He immediately grabbed a boy who was there and began shouting. The first man fell to his knees and said: “I did not come for that, for God’s sake. I came to ask your forgiveness.” And what happened? Everything was turned around, and the other man cried out: “You are asking me for forgiveness, when we are the ones who harmed you—and your wife,” and so forth.

Thus something was accomplished that no scheme could ever have achieved, because the man humbled himself and did what his spiritual father had told him. Do you know how many disputes would be settled, how many people would be reconciled and come to love one another, and how many would depart for the other world set free, if only they did what conscience and Holy Scripture tell them? For conscience does not oppose Holy Scripture, nor does Holy Scripture oppose conscience. Someone may say, “How could I do that?” Ask God for the strength to do it. Unfortunately, many of us no longer have a functioning conscience. Yet remember what can happen when a thermostat breaks: the heating boiler may explode, or the same may happen with any other device controlled by a thermostat.

In a car, the engine and everything else may burn because the thermostat has failed. Woe to the person who has hardened his conscience—woe to him! Do you know what conscience is like, my beloved? It is like a spring. If you keep drawing water from it, clear water continues to flow, ever more abundantly. But if you pile rubble over it again and again, the spring is still underneath, and you can hear something stirring below, yet scarcely a drop reaches the surface. This is why some people, though the expression is not quite accurate, are called “conscienceless.” To be conscienceless means that you have become hardened and dead, cut off from God, who illumines what is right and what is truly for your own good. I once gave you another example about a man who owned a country restaurant.

During the night, his dog kept barking down by a certain post. But the man wanted peace and quiet, and the dog’s barking annoyed him. He went out onto his balcony and shouted at the dog, “Be quiet!” The dog cowered and fell silent. The man went back to bed, but the dog soon began barking again, running around the fence and barking. The man came out once more and shouted, “Be quiet!” Again the dog fell silent for a little while. But shortly afterward it began again. The man became angry, took his double-barreled gun, went downstairs, and shot the dog dead. The dog did not bark again, and the man slept peacefully until morning. But when he arose, he found that the shop below had been broken into. The dog had seen strangers prowling outside, people unknown to its master.

It had been warning its master: “Wake up; do not sleep.” But because the man did not want to hear that voice, he killed his conscience, and then thieves robbed him. So it is with the many people who neither listen to nor consult their conscience. Paul says in Romans that many will be judged by their conscience: some by the law, others by the law and the Gospel, and others by conscience. From the moment God created man, He placed this little voice within him, this constant “bark, bark, bark,” saying: “This is not right.” Take a cat that has eaten the fish. What does it do when it sees its mistress? It runs away. It turns, sees her, turns again, and flees. Why? “Now I am going to be beaten,” it thinks. Even the cat understands that it has done wrong.

O man, you who have gone to the moon, do you not know that it is a sin to do such things? To dishonor another man’s wife, to take another woman’s husband away from her and her children, to dishonor another man’s sister, to steal, to cheat, and all the rest—do you not know? Do you not have even a little cat within you that cries out and understands? You do, but you deliberately tell it, “Be quiet!” It will fall silent, yes; there will be silence. But afterward we ourselves will be crushed. This is what the holy man is saying. Let no one say, “I did not know the Gospel; I did not know the Lord’s Prayer.” We all know that good is good, and we all know that evil is evil. How can you be afraid of a cockroach, yet kill your own child in cold blood without fear? How can you do it? What Beast behaves in such a way? Try to take a kitten from its mother, and she will claw your eyes out; or try to take a puppy from its mother.

Try to take a bear cub, or the young of any creature. How can you claim not to know this? Irrational animals know it, yet you and I do not? We do know, my beloved; we know. But deliberately we say: “Be quiet, Lady Conscience! And you too, Gospel—and You too, Christ! I will live as I please; I will live my own life.” Live it freely, then. But one day you will come here, and then we shall discuss these things. This, then, is what this saint says: if a person is willing to sit down and speak with his conscience—if he will, as they say, close his accounts, pray, and remember that God sees everything—then let him withdraw, sit alone, and speak with himself. His own self, his conscience, will tell him what evil things he has done and what good things he has done. Write down all the evil things—not the good ones, but all the evil—and then go. Thank you.

Conscience is truth itself at work, helping a person. But as you know, for worldly, self-serving, fleshly, and selfish reasons, we disregard what conscience says. Yet conscience puts the Gospel into practice, for it never says anything contrary to the Gospel. Continuing, the saint writes: “If we have done anything defiling, let us wash it away through metanoia, through repentance.” There is no other way. Everything else can be washed with various kinds of detergent, but sins are washed only through repentance. Whatever concerns the body, which is material, is restored by material means.

Whatever concerns the soul is set right through spiritual means. Therefore, whether the stain a person bears is small or great—“if we have done anything defiling”—“let us wash it away through metanoia, through repentance.” There is no other way. Many people say: “I will build a church, provide a chandelier, help an orphan, or do some other good deed, and in that way I will cover my sins.” Sins are not covered—not one of them. If you wish to receive the reward even for a cup of cold water drawn from the tap and given to another person, first see to the matter of your sins through repentance and Holy Confession. Do not go and confess to an icon; the icon already knows, but it cannot answer you. Nor should you confess directly to God Himself,

Nor should you confess directly to Christ Himself, because Christ does not forgive sins directly in that way—nor does God, nor the icons, nor the Most Holy Theotokos, nor the saints. You must go to your spiritual father, to the priest, and then Christ will forgive you through the priest. Was Christ in the world or was He not? Were there lepers in the world or were there not? There were. For every illness He provided physicians. Sirach writes in chapter 38: “Give the physician his place, for the Lord created him also. The Lord created medicines from the earth.” Physicians and medicines. But leprosy was different. For leprosy, He did not tell the physicians what to do; rather—

the priests were to pronounce judgment concerning leprosy. Leprosy is a type of sin, teaching by extension that, when it comes to your sins, you must put matters right through the priests. If you wish, read chapters 13 and 14 of Leviticus. There you will see Christ as Hippocrates, Christ acting as the physician and giving prescriptions: if the wound looks like this, if it is deep, if the hair is yellow, if it is red, and so forth. They were to be purified and removed from the community and the land, so that others would not be infected. Thus, it was the clergy—the priests—who pronounced judgment concerning leprosy. As you know, Christ encountered ten lepers and healed them. How did He heal them? “Go,” He said, “show yourselves to the priests.” But are You not the Lawgiver? “I am, but I work through them.”

“Give us the certificate Yourself.” No; the certificate must pass through them. “I have appointed them, and you must go to them.” If Christ acknowledged the clergy of the Old Testament—if He acknowledged the priests and did not cast them out or set them aside, as we say, in order to grant healing directly and issue the certificate allowing the cleansed leper to return freely—would He now set aside today’s priests? Those Old Testament priests sacrificed bulls and calves, yet Christ did not set them aside. He acknowledged them and said: “He who rejects you rejects Me, and he who rejects Me rejects Him who sent Me.” Whoever does not acknowledge you does not acknowledge Me; he is an Antichrist. And whoever does not acknowledge Me, who have appointed you and bear with you, does not acknowledge My Father and does not have the Father either.

Therefore, there is no other way. That is where you must go. Do you want to wash away your sins? Choose priests whose Holy Orders are valid. To them Christ has given the authority to bind and to loose. You know this clearly from what we read in chapter 20 of John. On the first evening after Christ had risen, while “the doors were shut,” He stood in their midst and, even before Pentecost, gave them the special grace of binding and loosing. “Receive the Holy Spirit.” And He breathed upon them—He breathed upon them. Read John and see. For what purpose? “If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” That is the matter. Only in this way can a person put his affairs in order. Yes, it is Christ who forgives, but through the priest. For the Orthodox priest does not act as the Catholic priest does, saying—

“I forgive you.” No. What does he say? “O Lord, whatever you loose on earth shall be loosed, and whatever you bind shall be bound. Loose, therefore, this servant of Yours.” To whom does he speak? “O Lord.” The priest is simply an instrument—and would that he were like a clean, galvanized wire; he would desire that for his own sake. But even if the wire is rusty, as many are, the Mystery still takes place. No one has any excuse to say, “The priest failed me, the bishop failed me, this person failed me.” I know nothing of that. What I know is that God ordains them all and works through them all, as a man of God has said. That is what I know. The priest may not be written in God’s book as worthy of the priesthood, but in his person I see God’s authority, just as in the person of a police officer I see the authority of the state.

The officer may be corrupt; I do not know what he may be. But when he displays the cross-belt and puts on the ribbon—the ribbon with its blue edge—I know that he acts on behalf of the state. If I resist him, I will have the state itself against me. That is what I know, and therefore I respect him. This, then, is what the saint says here: “If we have done anything defiling, let us wash it away through metanoia, through repentance.” Repentance and confession put the matter right. We must—we are obliged to do so. “For we must carry the image across in purity.” We have an obligation to preserve the image—the image of His ineffable glory—in purity, because a defiled image cannot reach Heaven. This is especially so because our Church teaches that a person sins in word, in deed, and in thought, and drinks—

sin like water, as Job says. And, as Job also says, a human being born of woman cannot be without sin. Even if a person’s life upon the earth lasts only one day, that person is still sinful. This is why, in the funeral service for each person, the Church offers a beautiful plea, pressing her supplication before God. The Holy Spirit speaks through David in Psalm 118.

So he says here that if, for one reason or another, we defile the soul, we are obliged to cleanse it. We must preserve it in purity, so that it may reach the place where purity dwells, because only the pure enter the Kingdom of Heaven. For this very reason, Christ makes them white in His Blood. This is precisely why Holy Communion is necessary: it is “for the forgiveness of sins and eternal life.” It is the Blood of Jesus Christ, which cleanses us from every sin. Holy Communion is not merely something given so that we may wish someone “many years.” Nor is it cola, a little golden tooth, or a little bit of honey, as mothers blasphemously tell their children before the Holy Chalice.

It is the Body and Blood of Christ, which cleanses us from every sin. Blessed is the person who receives Holy Communion—not, I would say, a hundred times a day, even if that were possible, but as often as he possibly can. For, according to Basil the Great, to receive Holy Communion continually means to live continually. That is how Basil the Great interprets it. The more often a person comes into contact with God, the better, more alive, and purer that person will remain. There is no other way for sins to be cleansed. Repentance and confession wash and scrub the soul, the first and second washing; and the Blood of Jesus Christ in Holy Communion—

removes every stain and makes the human soul white. Blessed is the person who understands this and seeks, by these means and in this way, to cleanse his sins. Let him no longer be deceived into thinking that all the good works he performs will cover his sins. No. You will lose the reward of your good works, and your sins will remain. But if you surrender your sins through repentance and confession, they will be forgiven; then you will also receive the reward for the good works you have done. I continue. He next says something similar: “Before we are stripped bare, let us heal the wounds of the soul with tears.” Before we are stripped bare—that is, before we are uncovered and stand naked and wounded before God. For now we are clothed and able to hide ourselves.

Do you know how many Christians are living in fornication? How many adulterers, prostitutes, thieves, liars, dishonorable people, profane people—how many who live like dogs? Do you know what is happening? God knows what is happening around us, beside us, and within us. God alone knows. But one day everything will be uncovered, and the wounds will be exposed. Today we conceal them in various ways. We invent excuses, we act as hypocrites, we cover ourselves, we become Pharisees, and we lead double lives. People regard us as saints, while in the sight of God we are demons—and even worse than demons. Therefore, before you are stripped bare, before you are uncovered and your nakedness is revealed, “let us heal the wounds of the soul with tears.” Weep!

The other day, when we spoke about prayer and tears in another passage from this saint, we devoted an entire lesson to the subject. “Let us heal them with tears, so that we may escape the medicines of the scourge.” For if God applies His medicines to those wounds, the pain will make you bite the iron. By “medicines,” he means punishments. If you want to escape having your wounds cauterized by the justice of God, then attend to them now: humble yourself, weep, change your way of thinking and your way of life, and put the matter right. As I see it, the saint persists in trying to awaken our conscience, so that it will speak and we will be willing to settle the affairs of this present world here and now.

Unfortunately, such people are found even among the religious. I am not speaking about those hearing these things for the first time. I am not speaking about those who remain far away, look down on these things, and regard them merely as part of the establishment. Nor am I speaking about people who do not know whether God or death dwells within them and imagine they are speaking with some little button inside themselves. I am speaking about those who struggle to attend to every detail of their souls—to their sins, both small and great. For even small sins can condemn us, while great sins cast us into Tartarus. Let no one deceive himself by pointing to another person’s sins, perhaps that person’s very great sins, as an excuse not to confess his own small ones. A traveler was once asked, “What was the—”

“most difficult thing you encountered during your five-year journey? When did you face your greatest hardship?” Do you know what he answered? “When fine sand got into my shoes and I could not walk. I endured everything else,” he said, “but I could not endure that.” Small sins are exactly like that in the feet of a Christian journeying toward eternity. Perhaps you have heard—or perhaps it has happened to you—of a worker who got a tiny metal shaving in his eye. He began to hurt, to cry out, and to weep, but he could not remove it. When he went to the hospital, they used a magnifying lens—

trying to locate it, but they still could not find it. Only a magnet was able to draw it out. It could not be seen at all, yet the man was suffering. Sins are exactly like this, even when they are small. And remember: a ship does not have to be loaded with great boulders in order to sink. If it is loaded with sand, it will sink just the same.

A small sin can become the cause of a great one. “It was said to those of old, ‘You shall not murder.’” But I tell you, Christ says, do not even become angry. Your anger and mine are the root of murder. “It was said to those of old, ‘You shall not commit adultery.’” But I tell you: guard your eyes. Do not look wickedly at a woman or at a man, for such a person “has already committed adultery in his heart.” “But I did not actually do anything.” Yet you wanted to. We are double-hearted.

We think this is nothing. Yet the saying is clear: the eyes too are under the law. How could they not be under the law when they look unlawfully? They do look unlawfully. Do not laugh, or we shall have still more things to answer for. In any case, this is what the saint is telling us here. It is difficult, of course, but it depends upon us. Christ greatly desires us to have neither spot nor wrinkle. Does Holy Scripture not tell us how Christ desires His Church to be? This is why He gives His Blood. Christ gives His Blood to make a person clean—to make him as Naaman the Syrian was when he emerged from the Jordan after immersing himself seven times. What was he like before? He was a leper!

Understand what Naaman the Syrian, the commander, had been like. But when he emerged after his seventh immersion in the Jordan, his skin became like the skin of a little child. It was as though you were holding a soft, tender infant in your arms. That is what the skin of this former leper became. In exactly the same way, the Blood of Christ heals the leprous and enslaved soul, together with a person’s repentance and confession. Do you know what consoling words the divine John Chrysostom gives us? He says that if a tailor wishes to mend something, no matter how skilled he is and how invisible he tries to make the repair, if you examine it carefully, you will still discover where—

the garment was mended. And if a surgeon performs an operation and tries to make the incision as fine as possible so that no scar remains, careful examination will still reveal a scar. But when the grace of the Holy Spirit and the Blood of Jesus Christ come and do their work, no one can discern that there was ever a wound there, or that there was ever a sin. The person becomes new. This is why we must become a new creation—truly new, a new human being. And the person himself sees that a change has taken place within him. Before Christ—

I do not mean merely 1,976 years before Christ. For each of us who now lives as a practicing Christian, there is a personal date that marks our own “before Christ,” and that date differs from one person to another. My own “before Christ” lasted until 1950, when I repented and returned—when I came back to Christ. Someone else returned in 1960, so his “before Christ” was everything before 1960. Another returned only last year; that was his “before Christ.” Before Christ, every person defiled and blackened himself and did all manner of things without understanding whether he was sinning or not. Fashion demanded it, or respectable society demanded it, because he had ruined his conscience until its voice was lost among the icebergs. Fashion spoke, the world spoke, the flesh spoke, self-interest spoke, the ego spoke, and the devil spoke.

Conscience, Christ, and the Gospel did not speak within him. He loved one thing and hated another. He loved what was ugly and hated what was good. But when he returned and began to live after Christ, he saw within himself that he was beginning to pay no attention to the things he had once loved, while he began to care about the things he had hated and ignored. What had happened? Something had changed within him. Someone else had entered and taken the reins of his soul. He had put spectacles on his eyes, because the eyes do not see by themselves; they are instruments, and they see according to the state of the soul. If the soul is wicked, the eyes see wickedly. They look at one person or another and judge them by their faults. The same is true of the intellect. Even if wallets are not left open, it finds its way into them, because it is wicked, though they are closed. But these instruments, depending on whether they have within them the devil or...

the grace of the Holy Spirit, see according to the way a person thinks and lives. A wicked man, for example, sees something harmful in everything you are seeing at this moment. His mind follows a crooked path: “They must be over there now, saying such things—don’t tell me otherwise.” He is here, yet he may exaggerate and imagine that others are somewhere else saying things about him. Envy follows a crooked path, you see. But if a person who has been born anew examines himself, he will see that something different is now happening within him—a great ferment. If he could hear what is happening inside, he would hear pickaxes and pistols at work, tearing down an old world and building a new one. He himself is amazed: “Me? Am I going to fast? Am I going to confess? Am I going to kiss a priest’s hand? Me?” Yes, you. It is you—and now you are doing it.

The first one, who would not let you do these things and who led you elsewhere, has gone; now the second has entered. The good housewife has come in and begun setting everything in order. You see someone on the road and remember, “Ah, I cheated that man out of a hundred drachmas,” and you go and give him back the hundred. Or the thought strikes you: “The preacher is speaking about me tonight. What are you doing? Everything he said was said about me.” All this is the good housewife who has managed to gain a foothold within you and has begun putting the house in order. Everyone experiences this and knows it. In this way a person puts his affairs in order, so that his conscience will no longer accuse him. And when conscience does accuse him, what then? Even if what is required is a sacrifice, even if it feels as though his hands and feet were being cut off, he must seek deliverance. What did Christ tell you? “If your right eye causes you to stumble, pluck it out.” That is, perhaps you have a house in which you live, but it was acquired unjustly; it is...

possibly unjustly yours. Choose to live outdoors and die on the pavement rather than go with that house into Hell. Perhaps there is someone with whom you are living who holds the place of your right hand because that person has an income and supports you. Choose to die tonight and be eaten by dogs rather than go with that person into Hell. Christ explains this; Christ has said these things, yet you remain deceived. “Lord, where?” In the Scriptures. If a person were willing not merely to read, but to study the foundations laid down in the Scriptures concerning these matters, things would be different. He would neither accuse God nor be lost himself. This is what this holy man teaches about these matters. A little further on he says something similar, introducing it with a brief preface.

The freer a person is, the more easily he can strike at these things; you know this yourselves. “I have so much baggage—where can I go? I cannot move.” There are people who have a great deal of baggage in this world and remain stuck where they are, because they do not want to abandon certain so-called good things of this world. And he gives the following example.

Consider this: can someone whose hands are tied walk as freely as another person whose hands are free to swing as he goes? In the same way, those who travel the paths of virtue are hindered in this life.

He says that those who travel this road of virtue find the journey difficult if they are bound by certain weaknesses. “They cannot complete it freely and unhindered”; they cannot walk easily. They must “hate sin,” he says. They must distance themselves from sin and be freed from sin and from the weaknesses of this world if they wish to walk freely toward the Kingdom of Heaven. Take an eagle. When it is free, it is the king of the skies. But tie a piece of iron to its feet, and even the eagle can do nothing. Every sin has the same effect on a person.

A person can soar and reach his rest, the place where he is destined to go, because each of us has a place waiting for him in Paradise, and whether he reaches it depends on him. “Make me a citizen of Paradise, the homeland for which I long.” This is the place for which man was created. If he chooses to lose himself along the paths of sin, he will go “to the devil and his angels.” But if he chooses to obey and struggle in this world as far as he is able, with Christ’s help, he will go to the Kingdom of Heaven like a royal child, to inherit the Kingdom prepared from the foundation of the world. Thus this holy man teaches that anyone who is bound—one by the flesh, another by self-interest, another by fashion...

another by the world, and others by all kinds of circumstances—will not be able to travel this road of virtue easily. But if a person is willing to break these bonds and become free... When people are about to climb, do they load themselves down heavily? When they set out to climb a mountain, the less they carry—and, as far as possible, the more completely unburdened they are—the more easily they can climb and reach the summit. This is what monasticism does, for example. Monastics leave behind the world, family, money, the ego—everything.

We must not bind ourselves through friendships whose bonds we cannot break, so that we are then compelled to sin in the flesh, to play cards, to drink wine, to go to the café and waste our time and money, to smoke, and so forth, for fear that otherwise we will cease to be “sociable.” Oh, society demands very ugly things of us before it will count us among conventionally sociable people! But we are not going to remain here. At some moment a hook comes for us and snatches us away—from our company, from a park bench, from a café, a cinema, a billiard hall, or a nightclub. Somehow or other, that hook seizes us. And what do we do then? Other people are bound by money. That too is something formidable—a great wound and a powerful force. Not everyone is capable of possessing money without becoming attached to it.

Money can be a force for good, but it also has destructive power. Some people are lost and sink in this world because of its material things. It is said that there was once a shipwreck. More than five hundred stars of the modern world were aboard that ship—people from Hollywood. Among them was a great celebrity. When everyone began running for safety, they left everything on the ship, took to the boats, and jumped into the sea, one holding a plank, another an inner tube, another a life jacket, and so forth. But this woman had several very expensive coats, so she put them on, one over another, hoping to take them with her. Those coats caused her to sink and drown. Afterward, those who had survived were asked about her.

“Wasn’t she a swimmer? How did this happen?” She could not swim because she had loaded herself down so heavily; that is why she sank. I have read another story as well. There was another shipwreck, and one man was transporting gold—sixty or seventy kilograms of it. He took the sack of gold with him and, in his madness, tied it to his belt. He thought he would carry it ashore as though it were a gourd. The result was that he sank, and the sharks ate him. They did not eat the gold, but they ate him. This is what the holy man is saying. How many people neglect church and curtail their prayer every day because of the things of this world? They must prepare this, arrange that, and make a good appearance. Yes, we have a house and all the rest, but we also have Paradise. Let the house remain as it is. “But people will think badly of me.”

That depends on the other person; it does not depend on you. If he is good, he will judge you leniently. If he is malicious and comes to inspect your house, he will find faults no matter how beautifully you have cared for it. A monk once visited a man and found everything arranged with the utmost care. A logismos—an intrusive thought—said to him, “If this man cleans so thoroughly and takes such care of this place, he must be neglecting prayer.” But the monk did not accept the thought. When he left, he answered it and said, “Glory to God, that this man considers it his duty to keep everything so clean, to care for the holy icons in his home, and to take care that his soul may go undefiled to Heaven.” That was his answer. Then he went on.

He visited another man and found everything in complete disorder—the frying pan, for example, on the bed, the pillow somewhere else, things spilled about; who knows what else was lying there. He said nothing. He sat down, greeted the man, and when he left, a logismos—an intrusive thought—said to him, “What a filthy man! What a...” But the monk accepted none of it. “Get behind me, Satan. If this man keeps things this way, it must mean that he is indifferent to them and detached from this world, so that he may devote himself to the service of his God and to prayer.”

He answered both logismoi, both intrusive thoughts. But we are wicked. We are wicked, and we find faults where we could have found something good and offered a different judgment. If a person seeks to preserve his inner peace, nothing will disturb him. So never allow yourselves to be swept away by the affairs of this world. How many people, because of the world, become so bound that they fail to perform their duties? How many serve non-fasting food on Wednesday or Friday, or during a fasting season, because guests have arrived and they fear being misunderstood? They are bound by the world and have no strength to break their bonds and speak plainly. How many other women and men become entangled in various situations of this world, remaining bound here below and unable to soar toward the Kingdom of Heaven? It is true that there are many difficult circumstances. Some souls hearing these words may be troubled and say inwardly, “Ah, Panagopoulos, if only you knew my situation.”

Let me answer you as I have answered in other cases. It is true that, through ignorance and carelessness, we have created such problems and brought about situations in which, as we say, there is a cliff before us and a torrent behind us. For many people, their problems and circumstances—family, personal, emotional, moral, and so forth—seem insoluble. Neither the human nous, the spiritual intellect, nor the human hand can untangle them. They are, as the saying goes, a Gordian knot: everyone comes, examines the matter, and passes it by. Finally, when Alexander was confronted with the Gordian knot, he said, “What cannot be untied must be cut.” He drew his sword and cut the Gordian knot by force.

But today we have no need of Alexander the Great. We have Jesus Christ crucified. Christ came at a difficult moment, carrying the Cross up to Golgotha. He fell three times and could no longer carry His Cross, just as we cannot carry ours. But Simon of Cyrene was found and compelled to carry it, and the Cross reached the summit. Here we have our Alexander the Great: Jesus Christ. “Lord, as You know, this and that has happened to me. I created this situation; others did not create it for me. Even if others did, I created it too. My sins created it; my pride created this Cross, this Gordian knot. I beg You, untie it. You who brought life out of the tomb, who brought the Resurrection out of death...

You who brought me from non-being into being, I place my situation in Your hands. Resolve it, and deal also with the other person involved.” If Christ resolves it, He can do so in a single night. But unfortunately, we have not turned to Him. We have not humbled ourselves or accepted responsibility for the situation, so that it might be put in order and we might be set free to soar, as this holy man says, toward that rest which Christ has prepared. I pray that all the world, and we ourselves, may attain it. Amen.

Το βράδυ, να μου επιτρέψετε να συνεχίσω.

Να πω σχετικώς από αυτά που λέγαμε τα άλλα βράδια, είτε ολόκληρη την ώρα είτε τη μισή, από τα αποφθέγματα του αγίου αυτού ανθρώπου, του οσίου Κοσμά.

Είπαμε μαζί στην τελευταία μας ομιλία, βλέπω εδώ από τη σημείωσή μου, ότι η τελευταία συμβουλή που φέραμε υπόψη ήταν ότι «ἀνάγκη τῆς θύρας τοὺς κληρονόμους θλίβεσθαι». Όσοι έχουν, λέει, γεννηθεί και είναι απόγονοι της θύρας, είναι επόμενον, λέει, να θλίβονται. Αλλά όταν ευχαρίστως αἱ θλίψεις ὑπομένωμεν, εἰς εὐλογίαν ἡμῖν ἡ κατάρα μετέρχεται. Όλη αυτή η κακία και το βάσανο και το όνειδος κλπ. φέρει ως αποτέλεσμα ευλογία. Και είπαμε ότι ο άνθρωπος που φέρει τον πειρασμό του, όχι εκείνον που έφτιαξε αυτός με τον εγωισμό του ή την απροσεξία του, αλλά αυτόν τον οποίο επέτρεψε ο Θεός, και φέρει αυτόν τον πειρασμό, τον σταυρό, λοιπόν, μετ’ ευχαριστήσεως, αυτός έχει στέφανον μάρτυρος.

Στη συνέχεια ομιλεί κάτι που έχει σχέση με τη συνείδηση του ανθρώπου. Είναι λίγοι άνθρωποι που πιστεύουν στη συνείδησή τους, λίγοι που τη συμβουλεύονται και λίγοι που παραδέχονται ότι έχουν συνείδηση, και λίγοι ακόμη που τη διατηρούν ζωντανή, αυτή τη συνείδηση. Αυτό που λέγεται συνείδηση είναι μια πρεσβεία του Θεού, άλλοτε σε φιλικό και άλλοτε σε εχθρικό έδαφος. Όταν δύο κράτη, παραδείγματι, έρθουν σε ρήξη, ανακαλούν τους πρεσβευτάς των. Ο Χριστός ουδέποτε τον πρεσβευτή αυτό που λέγεται συνείδηση τον ανακαλεί από τον άνθρωπο, όσο λυσσαλέος κι αν είναι εχθρός μαζί του.

Του πιο απομακρυσμένου, αδιαφόρου και λοιπά ανθρώπου η συνείδηση κάποτε θα του μιλάει. Κάποια στιγμή θα βρει να του μιλήσει, αδιαφόρως αν αυτός βρίσκει επιχειρήματα από τον Λένιν ή από τον Μαρξ ή από τον Καζαντζάκη ή από τον Νίτσε ή δεν ξέρω ποιον, να του πει ότι είναι αστεία αυτά. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Όμως μέσα από τα κατάβαθα φωνάζει μια φωνούλα και λέγει: «Τις ατασθαλίες μας; Ούτε εξαιτίας; Αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό». Βέβαια εμείς, επαναλαμβάνω, λέμε: «Έτσι είναι ο κόσμος, είναι αληθινότερα από μένα, εδώ Νικόλας, εδώ είναι ο Παράδεισος». Αυτές βέβαια είναι ασπιρίνες που δίδουμε για να μη φωνάζει η συνείδηση.

Η φωνή της έχει δοθεί να διατηρείται ξύπνια, ζωντανή, καθαρά, να συμβουλεύει τον άνθρωπο, να του λέει μπράβο στο καλό και να του λέγει «ουαί» στο κακό. Εάν ο άνθρωπος ήθελε να συμβουλεύεται τη συνείδησή του, θα είχε προχωρήσει πολύ προς τα σωστά. Άλλωστε ο Παύλος δεν θα έλεγε, εάν η συνείδηση δεν απαντούσε σωστά, δεν θα έλεγε ποτέ στον άνθρωπο: «δοκιμαζέτω ἕκαστος ἑαυτόν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω». Μίλησε με τη συνείδησή σου. Απεύθυνσέ της σωστά αυτό το ερώτημα που θα σου θέσει και τότε προχώρησε. Αυτό λοιπόν έχει υπόψη του ο άνθρωπος αυτός εδώ και με τα δικά του λόγια λέγει το εξής: «Λύχνον πρὸς τὰς πράξεις τὴν συνείδησιν ἔχων». Τις πράξεις σου, λέγει, αν θες να δεις εάν είναι καλές,

ένα λυχνάρι που το λένε συνείδηση και φώτισέ τες, αυτές τις πράξεις σου, με το λυχνάρι της συνείδησης, και θα σου πει η συνείδηση αν είναι καλό ή είναι κακό αυτό το οποίο κάνεις. «Λύχνον πρὸς τὰς πράξεις τὴν συνείδησιν ἔχων. Αἱ μὲν γὰρ τιμῶσιν ἀγαθαί, αἱ δὲ πονηραὶ γίνονται». Συνείδησης, όπως τα λέγαμε με άλλα λόγια, η οποία αλήθως πολλές φορές μέσα μας, μια φωνή μάς λέει ότι αυτό δεν είναι σωστό. Ο εγωισμός μας όμως, διότι μας έθιξαν, διότι μας πίκραναν, διότι, διότι, διότι, διότι... Δίδει τα αντίθετα αποτελέσματα.

Βρίσκουμε δικαιολογία εμείς προς εκεί. Είναι μια μητέρα, παραδείγματος χάριν, που δεν έχει ευχαρίστηση από τον γιο της, από την κόρη της, ξέρω εγώ, από κάποιον. Έχει υποχρέωση· η συνείδηση, παραδείγματι, φωνάζει, του Θεού η φωνή, οτιδήποτε και να της κάνουν, να το αγαπήσει, να το συγχωρήσει. Όχι μόνο σαν παιδί, αλλά σαν πρόσωπο. Αυτοί όλοι δεν το κάνουν. «Άντε», σου λέει, «από εδώ». Επίσης, η συνείδηση όμως, όσα να βρει στη δικαιολογία, ότι με έθιξε, με έβλαψε, με έθιξε, με, με, με, με, όσα και να βρει στη δικαιολογία, η συνείδηση κάποια φορά θα πετάει μέσα, λέει: «Όχι, δεν συμφωνεί ο Θεός». Και όταν ο άνθρωπος αυτή τη φωνούλα δεν την ακούει, θα βρεθεί αντιμέτωπος με τον Θεό κάποια μέρα. Ο άνθρωπος πρέπει να γίνεται κριτής του εαυτού του, όχι των άλλων, προσέξτε, του εαυτού του κριτής.

«Ἡ βία λύθων τὴν συνείδησιν». Και αν ο άνθρωπος θελήσει, με βάση τη συνείδησή του, όχι την πεπωρωμένη συνείδησή του, όχι την άρρωστη συνείδησή του, η συνείδηση αυτή η οποία συμφωνεί εις τας κρίσεις με το Ευαγγέλιο... Τι λέει το Ευαγγέλιο; «Αγάπα τον εχθρό». Πού είναι; Δεν το κάνει, δεν μπορεί. Η συνείδηση να σου λέει διάφορα; Αυτό σου λέει. Δίνεις απάντηση όμως, για ποιο λόγο δεν πρέπει να αγαπήσεις τον εχθρό; Όπως μία είχε πάει να εξομολογηθεί και της είπε ο πάτερ: «Παιδί μου», λέει, «πρέπει να συγχωρήσεις, να αγαπήσεις» κλπ. «Πάτερ μου», λέει, «αν και σας το κάνανε αυτό, δεν θα συγχωρούσατε». Κάνει και τον δικαστή, κάνει και τον προφήτη· ήξερε τι θα κάνει αυτός. Γιατί; Γιατί ο εγωισμός δεν το επέτρεπε. «Ἑαυτοὺς», λέει, «κρίνωμεν, καὶ ὁ Κριτὴς καταλλάττεται».

Καταλάβατε; Ας κατακρίνουμε εμείς τον εαυτό μας και ο Κριτής έχει συμφιλιωθεί ήδη με εμάς. Διότι από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα πει ότι «εγώ φταίω», έστω κι αν φταίει ο άλλος... Δεν είναι θέμα στη ζωή αυτή να πάρουμε τα δίκια μας εδώ. Με συμφέρει εμένα να πω ότι εγώ φταίω, έστω κι αν φταίει ο άλλος. Αν εγώ ήμουνα καλύτερος, δεν θα είχα αυτούς τους πειρασμούς, δεν θα είχα αυτούς τους ανθρώπους κοντά μου. Αλλά γιατί δεν είμαι εγώ καλός, γι’ αυτό έχω σατανάδες κοντά μου και δεν έχω αγγέλους κοντά μου. Ρίξε, λέει, επάνω σου την ευθύνη, κατηγόρησε τον εαυτό σου. Αλλά εμείς έχουμε αντιστρέψει τους όρους και κατακρίνουμε τους άλλους, βλέπουμε σφάλματα των άλλων. Γινόμαστε δικαστές, κατά τη στιγμή ή μετά, οι υπόλοιποι, όπως ξέρετε όλοι. «Ἑαυτοὺς κρίνωμεν».

«Ὁ Κριτὴς καταλλάττεται». Ήδη, λέει, ο Κριτής έχει αρχίσει να συμφιλιώνεται μαζί μας. «Χαίρει γὰρ ὡς ἀγαθὸς τῶν ἁμαρτωλῶν θεωρῶν τὸ φορτίον σκορπίζοντα». Χαίρει, λέει, ο Θεός, σαν αγαθός που είναι, όταν βλέπει τον άνθρωπο, των αμαρτωλών, να θέλει να σκορπίσει την αμαρτία, να τη διώξει από κοντά του, να φύγει. Χαίρεται, λέει, ο Θεός και πέφτει να τον βοηθήσει, να τον παρηγορήσει κλπ. Και ξέρετε, ίσως και μεταξύ μας να είναι ένας σοβαρός κύριος ο οποίος είχε μία συγγενική του υπόθεση που δεν λύνονταν, που δεν γινόταν λόγος, και πήγε σε έναν πνευματικό, ο οποίος έχει κοιμηθεί τώρα, προ λίγου ήταν, και του λέει: «Άκουσε εδώ. Αδιαφόρως αν σου φταίνε, δεν μπορείς και να κοινωνήσεις αν

δεν πάτε να ζητήσετε εσείς συγγνώμη». «Μα εγώ να πάω να ζητήσω συγγνώμη;» «Εσείς θα πάτε να ζητήσετε συγγνώμη. Αυτός δεν πρόκειται, τον κρατάει ο σατανάς εκεί». «Εσύ θα πας να ζητήσεις συγγνώμη». Καταλαβαίνετε τώρα, ε; Μια πάλη με: «Εγώ να πάω; Και έχω δει και πώς θα πάω; Θα με βρίσει, μπορεί να με χτυπήσει, μπορεί, μπορεί, μπορεί, μπορεί». Πάλεψε ο άνθρωπος, της συνοχής σας τα λέω εγώ, πάλεψε ο άνθρωπος. Και κάποτε που έφτασε στο μαγαζί αυτού για να του πει «έρχομαι να σου ζητήσω συγγνώμη», αυτός μόλις τον είδε ενόμισε ότι πάει να τον εκδικηθεί, να του κάνει κακό, να τον χτυπήσει, να τον σκοτώσει, και βουτάει αμέσως ένα παιδί που είχε εκεί πέρα και λοιπά και έβαλε τις φωνές. Γονατίζει αυτός κάτω και του λέει: «Δεν ήρθα γι’ αυτό το πράγμα, προς Θεού», του λέει. «Ήρθα να σου ζητήσω συγγνώμη». Και τι γίνεται; Ανατρέπονται τα πράγματα και βάζει εκείνος τις φωνές: «Εσύ να μου ζητείς συγγνώμη, που εμείς σε βλάψαμε, τη γυναίκα» και λοιπά.

επειδή τη μηχάνη κάτι που έπρεπε να επιτευχθεί ποτέ. Γιατί έκανε το μικρότερο και έκανε την εφαρμογή που του είπε ο πνευματικός του. Ξέρετε πόσες υποθέσεις θα είχαν τακτοποιηθεί, συμφιλιωθεί, και πόσοι άνθρωποι θα είχαν αγαπηθεί και θα φεύγανε απελευθερωμένοι για τον άλλο κόσμο, εάν ήθελαν να κάνουν ό,τι η συνείδηση λέει και ό,τι η Γραφή λέει; Διότι η συνείδηση δεν αντιτάσσεται στη Γραφή και η Γραφή δεν αντιτάσσεται στη συνείδηση. Το λέγει: «Με σάχνα μπορούσα;» Ζήτησε τη δύναμη του Θεού να το μπορέσει. Δυστυχώς, αυτή τη συνείδηση πολλοί δεν την έχουμε να ενεργεί, παρότι έχετε υπόψη ότι αν χαλάσει ο θερμοστάτης, ο θερμοστάτης αν χαλάσει, τι μπορεί να γίνει; Να εκραγεί το καζάνι του καλοριφέρ ή οποιοσδήποτε άλλος θερμοστάτης.

Σε ένα αυτοκίνητο να καεί η μηχανή, να καούν τα πάντα, διότι χάλασε ο θερμοστάτης. Αλίμονο στον άνθρωπο ο οποίος έχει πωρώσει τη συνείδησή του, αλίμονο. Διότι η συνείδηση, ξέρετε πώς είναι, αγαπητοί μου; Είναι σαν μια πηγή που, αν τραβάς από την πηγή νερό κλπ., όλο γάργαρο έρχεται και όλο περισσότερο. Αν όμως ρίξεις εκεί απάνω μπάζα και λοιπά, ρίξεις μπάζα, ρίξεις μπάζα, είναι αυτή από κάτω, ακούς ότι κάτι γίνεται εκεί από κάτω, αλλά σταγόνα φτάνει επάνω, σταγόνα φτάνει. Γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι, παρερμηνεύοντας, λέγονται ασυνείδητοι. «Είσαι ασυνείδητος», δηλαδή είσαι πεπωρωμένος, είσαι νεκρός, έχεις αποκοπεί από τον Θεό, ο οποίος φωτίζει το σωστό και το συμφέρον, προσωπικό συμφέρον. Σας είχα πει ένα άλλο παράδειγμα για έναν που είχε ένα εξοχικό κέντρο.

Ο σκύλος τη νύχτα έκοβε κάτω δι’ λεγομένην κολώνα. Αυτός όμως ήθελε να ησυχάσει και δεν του άρεσε που ελάκιζε ο σκύλος. Και βγήκε στο μπαλκόνι του επάνω και λέει στον σκύλο: «Σκασμός». Λούφαξε ο σκύλος, έκαμε σκασμό. Πήγε να κοιμηθεί αυτός, αλλά ο σκύλος ξανά άρχισε να γαβγίζει και να γυρίζει γύρω γύρω τη μάντρα και να γαβγίζει. Ξαναβγαίνει, ξέρει αυτός: «Σκασμός». Σκασμός τα για λίγο ξανά ο σκύλος. Έπειτα όμως, σε λίγο, ξαναβγήκε κι άλλο. Θύμωσε λοιπόν αυτός, παίρνει το δίκανο, κατεβαίνει και του δίνει μια φωτιά, τον σκοτώνει τον σκύλο. Δεν ξαναγάβγισε ο σκύλος. Κοιμήθηκε ήσυχος μέχρι το πρωί. Όταν σηκώθηκε όμως το πρωί, βρήκε το μαγαζί από κάτω διαρρηγμένο. Ο σκύλος έβλεπε απ’ έξω ότι περιφέροντο άνθρωποι ξένοι προς το αφεντικό του.

Ειδοποιούσε το αφεντικό του: «Ξύπνα, μην κοιμάσαι». Αυτός, μη θέλοντας να ακούει τη φωνή αυτήν, εφόνευσε τη συνείδηση. Εκλάπη όμως από τους πονηρούς. Έτσι είναι πολλοί οι οποίοι δεν ακούνε και δεν συμβουλεύονται τη συνείδηση. Και ο Παύλος στους Ρωμαίους λέγει ότι πολλοί θα κριθούν από τη συνείδησή τους. Άλλοι με τον νόμο, άλλοι με τον νόμο και το Ευαγγέλιο, άλλοι με τη συνείδηση, άλλοι, άλλοι, άλλοι. Από τότε που έφτιαξε ο Θεός τον άνθρωπο, του έχει βάλει μέσα τη φωνούλα αυτή, αυτό το «γαβ, γαβ, γαβ»: «Δεν είναι σωστό αυτό το πράγμα». Πάρτε μια γάτα η οποία έφαγε τα ψάρια. Όταν δει την κυρά, τι κάνει; Φεύγει. Φεύγει, στρίβει, τη βλέπει, στρίβει, φεύγει. Γιατί; «Θα φάω και ξύλο», λέει, «τώρα». Η γάτα καταλαβαίνει ότι έκανε ζημιά.

Άνθρωπε, εσύ που πήγες στο φεγγάρι, δεν ξέρεις ότι είναι αμαρτία να κάνεις αυτό; Να ατιμάζεις του αλλουνού τη γυναίκα, να παίρνεις της αλληνής τον άντρα με τα παιδιά; Να ατιμάζεις την αδελφή του αλλουνού, να κλέβεις, να φτιάχνεις, να, τι, να, να, να, δεν το ξέρεις εσύ; Δεν έχεις εσύ καμιά γατούλα να φωνάζει και να το αντιλαμβάνεται; Έχεις, αλλά θεληματικά της λες: «Σκασμός». Σκασμός θα κάνει, ναι, θα γίνει σκασμός. Αλλά θα σκάσουμε κι εμείς εκ των υστέρων. Αυτό λέγει αυτός ο άνθρωπος. Μην πει κανείς: «Εγώ δεν ήξερα το Ευαγγέλιο και δεν ήξερα το Πάτερ ημών». Το καλό το ξέρουμε όλοι ότι είναι καλό και το κακό το ξέρουμε όλοι ότι είναι κακό. Πώς φοβάσαι την κατσαρίδα και το παιδί σου το σκοτώνεις εν ψυχρώ και δεν το φοβάσαι; Πώς, πώς; Ποιο θηρίο το κάνει αυτό το πράγμα; Για να πάρεις ένα γατάκι γάτας, θα σου βγάλει τα μάτια. Ή να πάρεις ένα σκυλάκι σκύλας.

Να πάρεις ένα αρκουδάκι, να πάρεις οτιδήποτε. Πώς δεν το ξέρεις αυτό το πράγμα; Το ξέρουν τα άλογα ζώα και δεν το ξέρεις εσύ κι εγώ; Το ξέρουμε, αγαπητοί, το ξέρουμε, αλλά θεληματικά σου λέμε: «Σκασμός, κυρά συνείδηση. Και εσύ, Ευαγγέλιο, και εσύ, Χριστέ. Θα ζήσω εγώ, θα κάνω τη ζωή μου». Κάν’ την ελεύθερα, αλλά κάποια μέρα θα έρθεις εδώ και τότε θα τα συζητήσουμε αυτά τα πράγματα. Αυτό λοιπόν ο άνθρωπος, ο άγιος αυτός, λέγει: Αν ο άνθρωπος θέλει να καθίσει, να συζητήσει με τη συνείδησή του... Είναι εκείνο που λέει να κλείσει το ταμείο ο άνθρωπος και να προσευχηθεί και ο Θεός τα βλέπει. Κρύψου, κάθισε σε μια άκρη και μίλησε με τον εαυτό σου και ο ίδιος ο εαυτός, η συνείδησή σου, θα σου μιλήσει ποια είναι τα άσχημα που έχεις κάνει και ποια είναι τα καλά. Και γράψε όλα τα άσχημα, όχι τα καλά, όλα τα άσχημα, και πήγαινε. Σας ευχαριστώ.

Είναι η συνείδηση η ίδια αλήθεια που βοηθάει τον άνθρωπο. Αλλά, όπως ξέρετε και εσείς, για λόγους κοσμικούς, συμφεροντολογικούς, σαρκικούς, εγωιστικούς και γι’ αυτά αδιαφορούμε γι’ αυτό που λέει η συνείδηση, η οποία συνείδηση ερμηνεύει στην πράξη το Ευαγγέλιο. Διότι ουδέποτε λέγει η συνείδηση έξω από ό,τι λέγει το Ευαγγέλιο. Συνεχίζοντας, πιο κάτω έχει γραμμένο το εξής: «Εἴ τι ῥυπαρὸν ἡμῖν πέπρακται», αν κάποιο, λέει, άσχημο, βρώμικο εκάμαμε, «τῇ μετανοίᾳ πλύνωμεν». Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Όλα πλένονται με διάφορα είδη απορρυπαντικών. Οι αμαρτίες όμως μόνο με μετάνοια. Ό,τι έχει σχέση με το σώμα, που είναι υλικό, αποκαθίσταται δι’ υλικών μέτρων.

Ό,τι έχει σχέση με την ψυχή τακτοποιείται διά πνευματικών μέσων. Είτε λοιπόν οποιοδήποτε, είτε μικρό είτε μεγάλο στίγμα φέρει ο άνθρωπος, «ῥυπαρὸν ἡμῖν πέπρακται», κάτι λερωμένο εκάμαμε, «τῇ μετανοίᾳ πλύνωμεν». Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι οι οποίοι λένε ότι «θα φτιάξω μια εκκλησία, θα κάνω ένα πολυέλαιο, θα βοηθήσω ένα ορφανό, θα κάνω εκείνο και θα καλύψω τις αμαρτίες». Δεν καλύπτονται. Ουδεμία. Αν θέλεις να βρεις την αμοιβή έστω και ενός ποτηριού νερού ψυχρού, που θα πάρεις από τη βρύση να το δώσεις σε έναν άνθρωπο, να βρεις τον μισθό, φρόντισε να τακτοποιήσεις το θέμα των αμαρτιών σου διά μετανοίας και εξομολογήσεως. Ούτε στην εικόνα να πας να εξομολογηθείς· η εικόνα τα ξέρει και δεν μπορεί να σου απαντήσει τίποτα. Ούτε στον Θεό τον ίδιο να εξομολογηθείς,

στον Χριστό τον ίδιο να εξομολογηθείς, διότι ο Χριστός απευθείας δεν συγχωρεί αμαρτίες. Ούτε ο Θεός, ούτε οι εικόνες, ούτε η Παναγία, ούτε οι άγιοι. Θα πας στον πνευματικό, στον ιερέα, και τότε ο Χριστός διά του ιερέως θα σε συγχωρήσει. Ήτανε ή δεν ήτανε ο Χριστός στον κόσμο; Υπήρχαν λεπροί ή δεν υπήρχαν στον κόσμο; Υπήρχαν. Για όλες τις αρρώστιες είχε δώσει γιατρούς. Το γράφει ο Σειράχ στο 38ο κεφάλαιο: «Δὸς τόπον ἰατρῷ, καὶ γὰρ αὐτὸν ἔκτισε Κύριος. Κύριος ἔκτισεν ἐκ γῆς φάρμακα». Γιατροί και φάρμακα. Η λέπρα όμως δεν θεραπεύεται. Για τη λέπρα δεν είχε πει στους γιατρούς τι θα κάνουνε, ούτε

οι ιερείς θα έχουν γνώμη, λέει, για τη λέπρα. Η λέπρα είναι τύπος αμαρτίας και θέλει να διδάξει, κατ’ επέκταση, ότι για τις αμαρτίες σας, κύριοι, θα τακτοποιηθείτε με τους ιερείς. Διαβάστε, αν θέλετε, το 13ο και το 14ο κεφάλαιο του Λευιτικού, να δείτε τον Ιπποκράτη Χριστόν, να δείτε τον γιατρό να κάνει ο Χριστός και να δίδει συνταγές: αν είναι πληγή έτσι, αν είναι βαθιά, αν είναι ξανθιά, αν είναι κόκκινη, αν, Θα απολυμαίνεστε, θα τους διώχνετε από το μέρος και τα τοιαύτα, από τη χώρα, να μην κολλήσουν και οι άλλοι και τα τοιαύτα. Τη γνώμη λοιπόν για τη λέπρα την είχανε οι κληρικοί, οι ιερείς. Συνέβη, όπως ξέρετε, ο Χριστός μας δέκα λεπρούς και τους εθεράπευσε. Πώς τους εθεράπευσε; «Ὑπάγετε», λέει, «ἐπιδείξατε ἑαυτοὺς τοῖς ἱερεῦσι». Μα εσύ δεν είσαι ο νομοθέτης; «Εγώ είμαι. Αλλά δι’ αυτών ενεργώ».

«Δώσε μας ένα χαρτί εσύ». Ε, περνάει το χαρτί. «Εγώ τους έχω τοποθετήσει αυτούς, θα πάτε». Και αν ο Χριστός παραδέχεται κληρικούς της Παλαιάς Διαθήκης, παραδέχεται τους ιερείς και δεν τους εξοβελίζει και δεν τους μεριάζει, που λέμε στη γλώσσα μας, απευθείας αυτός να δώσει την ίαση και το χαρτί της ελευθέρας επικοινωνίας στην Παλαιά Διαθήκη. Οι ιερείς, οι οποίοι εθυσίαζαν ταύρους και μόσχους, τους σημερινούς τους κάνει στην άκρη; Δεν τους κάνει στην άκρη, τους παραδέχεται και λέγει το εξής: «Ὁ ὑμᾶς ἀθετῶν ἐμὲ ἀθετεῖ, ὁ δὲ ἐμὲ ἀθετῶν ἀθετεῖ τὸν ἀποστείλαντά με». Όποιος δεν παραδέχεται εσάς, δεν παραδέχεται εμένα, είναι αντίχριστος. Και όποιος δεν παραδέχεται εμένα, που έχω εσάς και σας ανέχομαι, δεν παραδέχεται τον Πατέρα μου, ούτε τον Πατέρα έχει.

Συνεπώς, δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Εκεί θα πας. Θέλεις να πλύνεις τα αμαρτήματά σου; Επίλεξε τα έγκυρα της ιεροσύνης. Σ’ αυτούς έχει δώσει το δικαίωμα του δεσμεῖν και λύειν. Άλλωστε το ξέρετε σαφώς, όπως το διαβάζουμε στο 20ό κεφάλαιο του Ιωάννου. Όταν ο Χριστός μας ανεστήθη, το πρώτο βράδυ, και «τῶν θυρῶν κεκλεισμένων», εστάθη στο μέσον, τους έδωσε, προ της Πεντηκοστής, ειδική χάρη του δεσμεῖν και λύειν. «Πνεῦμα Ἅγιον λάβετε». Και τους ενεφύσησε, τους ενεφύσησε. Διαβάστε τον Ιωάννη να το δείτε. Τι να το κάνουμε; «Ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφέωνται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Αυτό είναι το θέμα. Και έτσι μόνον πρόκειται ο άνθρωπος να τακτοποιήσει το θέμα του. Ναι μεν ο Χριστός, αλλά διά του... Γιατί και ο ιερεύς δεν πράττει, ο Ορθόδοξος, όπως ο Καθολικός που λέγει

«Σε συγχωρώ»; Όχι. Τι; «Κύριος», της είπα. «Όσα λύσετε επί της γης, λελυμένα, και όσα αν δέσετε, δεδεμένα». «Λύσε και τον δούλο σου τούτον». Τι; «Κύριε». Αυτός είναι απλώς ένα όργανο, που μακάρι να ήταν ένα σύρμα γαλβανισμένο. Για τον εαυτό του θα ήθελε. Αλλά και σκουριασμένο να είναι, όπως είναι πολλοί, το μυστήριον γίνεται και δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία για κανέναν ότι «στέρησε ο παπάς, στέρησε ο δεσπότης, στέρησε τούτο». Δεν ξέρω τίποτα. Εγώ ξέρω πως πάντας χειροτονεί ο Θεός, αλλά διά πάντων ενεργεί, όπως λέει ο Θεός του Τόσο. Αυτό ξέρω εγώ. Μπορεί να μην είναι γραμμένος για παπά στα χαρτιά του Θεού, αλλά εγώ εις το πρόσωπό του βλέπω τον Θεό, όπως εις το πρόσωπο του αστυνομικού βλέπω το κράτος.

Μπορεί να είναι διεφθαρμένος, δεν ξέρω τι είναι αυτός που θα βάλει εδώ το σταυρό επάνω και βάλει και την κορδέλα. Κορδέλα εδώ, μπλε άκρο, ξέρω ότι ενεργεί για λογαριασμό του κράτους και, αν θα δισταθώ, θα έχω αντιμέτωπο το κράτος. Αυτό ξέρω εγώ και τον σέβομαι. Αυτό λοιπόν λέγει εδώ: «Ἤ τι ῥυπαρὸν ἡμῖν πέπρακται, τῇ μετανοίᾳ πλύνωμεν». Μετάνοια και εξομολόγηση τακτοποιεί το θέμα. Μέλλομεν, μέλλομεν, έχουμε υποχρέωση. «Μέλλομεν γὰρ τὴν εἰκόνα», την εικόνα, «καθαρὰν μεταφέρειν». Έχουμε υποχρέωση την εικόνα, εικόνα της αρρήτου δόξης του, καθαρά να τη διατηρήσουμε, διότι η ακάθαρτος εικόνα δεν μπορεί να φτάσει στον ουρανό και μάλιστα διότι παραδέχεται η Εκκλησία μας ότι ο άνθρωπος είτε εν λόγω, είτε εν έργω, είτε εν διανοία αμαρτάνει και πίνει.

Αμαρτία ως το ύδωρ, που όπως λέγει ο Ιώβ, και άνθρωπος γεννημένος από γυναίκα, όπως λέει ο ίδιος ο Ιώβ, δεν μπορεί να είναι αναμάρτητος. Και αν η ζωή του ανθρώπου είναι μία μέρα στη γη, ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός. Γι' αυτό λέει η Εκκλησία ένα ωραίο, εκβιάζοντας τον Θεό στην νεκρώσιμη ακολουθία για τον καθέναν. Λέει το Πνεύμα το Άγιον διά του Δαβίδ, των εκατοστών δεκάτων όγδοων ψαλμών.

Λοιπόν, λέει εδώ, είμαστε υποχρεωμένοι, λέγει, αν ρυπάνουμε την ψυχή για τον α ή β λόγο, να την καθαρίζουμε, διότι είμαστε υποχρεωμένοι να τη διατηρήσουμε καθαρή, για να μπορέσει να φτάσει εκεί που υπάρχει η καθαρότητα, διότι μόνον καθαροί περνάνε για τη Βασιλεία των Ουρανών και γι' αυτό ακριβώς τους λευκαίνει εν τω αίματί του ο Χριστός. Γι' αυτό ακριβώς χρειάζεται η Θεία Κοινωνία, η οποία λέγει ότι είναι εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον. Ότι είναι το αίμα του Ιησού Χριστού, το οποίο καθαρίζει μας από πάσης αμαρτίας. Δεν είναι για χρόνια πολλά η Θεία Κοινωνία. Ούτε κοκά, ούτε χρυσό δοντάκι, ούτε μελάκι, που λένε βλασφήμως οι μανάδες στα παιδιά μπροστά στο Άγιο Ποτήριο.

Το σώμα και το αίμα του Χριστού, που καθαρίζει εμάς από πάσα αμαρτία. Και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος κοινωνεί, να μην θα σου πω εκατό φορές την ημέρα, αν μπορούσε. Να μην θα σου πω, αν μπορούσε να κοινωνούσε όσο μπορεί πιο συχνά. Διότι το κοινωνείν συνεχώς ερμηνεύεται, κατά τον Μέγα Βασίλειον, ζην διαρκώς. Έτσι ερμηνεύεται κατά τον Μέγα Βασίλειον. Όσο περισσότερες φορές έρχεται σε επαφή με τον Θεό ο άνθρωπος, τόσο καλύτερα, τόσο ζωηρότερα, τόσο καθαρότερα θα διατηρείται ο άνθρωπος αυτός. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να καθαριστούν οι αμαρτίες. Μετάνοια και η εξομολόγηση πλένει, σαπουνίζει πρώτο-δεύτερο χέρι, και το αίμα του Ιησού Χριστού, η Θεία Κοινωνία...

βγάζει, λευκαίνει την ψυχή του ανθρώπου. Και χαρά στον άνθρωπο που το πιάνει αυτό και κοιτάζει με αυτάς τας μεθόδους, με αυτόν τον τρόπο, να καθαρίσει τις αμαρτίες του και να μην πλανάται πλέον, όσα κάνει καλά έργα να καλύπτει τις αμαρτίες. Όχι. Και τα καλά έργα θα χάσεις και οι αμαρτίες θα μείνουν. Ενώ εάν τις αμαρτίες σου τις δώσεις στη μετάνοια και στην εξομολόγηση, θα σου χαριστούν και τότε θα βρεις και τα καλά σου έργα τα οποία έχεις κάνει. Συνεχίζω. Λέγει στη συνέχεια κάτι παρεμφερές: «Πρὶν γυμνωθῆναι, τὰ ἕλκη τῆς ψυχῆς θεραπεύσωμεν δάκρυσι». Πριν γυμνωθούμε. Δηλαδή πριν ξεγυμνωθούμε και γυμνοί και τραυματισμένοι βρεθούμε ενώπιον του Θεού, γιατί τώρα είμαστε και καλυμμένοι, κρυβόμαστε.

Πόσοι πόρνοι υπάρχουν χριστιανοί, ξέρετε; Πόσες μοιχαλίδες, πόσες πόρνες, πόσοι κλέφτες, πόσοι ψεύτες, πόσοι άτιμοι, πόσοι βέβηλοι, πόσοι σκύλοι, πόσοι, πόσοι, ξέρετε τι γίνεται. Ο Θεός γνωρίζει το τι γίνεται γύρω μας και δίπλα μας και μέσα μας, μόνο ο Θεός το ξέρει. Αυτό λοιπόν κάποια μέρα θα ξεσκεπαστεί, θα βγει και θα φανούν τα έλκη. Σήμερα τα σκεπάζουμε με διαφόρους τρόπους. Μας φέρνει αιτιολογίες μετά, είμεθα υποκριταί, καλυπτόμεθα, είμεθα Φαρισαίοι, έχουμε διπλή ζωή. Οι άνθρωποι μας παρουσιάζουν, μας βλέπουν για αγίους και στα μάτια του Θεού είμαστε σατανάδες και παρακάτω από σατανάδες ακόμη. Πριν λοιπόν γυμνωθῆναι, πριν σε ξεσκεπάσει, πριν αποκαλυφθεί η γύμνια σου, «τὰ ἕλκη τῆς ψυχῆς θεραπεύσωμεν δάκρυσι». Κλάψτε!

Προχτές που μιλούσαμε για την προσευχή και για τα δάκρυα, σε ένα άλλο του μέρος, κάναμε ένα ξεχωριστό μάθημα πάνω σ' αυτό. «Θεραπεύσωμεν δάκρυσιν, ἵνα κερδήσωμεν τὰ φάρμακα τῆς μάστιγος». Γιατί άμα βάλει φάρμακα πάνω στα έλκη ο Θεός, θα δαγκώσεις το σίδερο από τον πόνο. Τις τιμωρίες δηλαδή θέλει να πει. Αν θέλεις να γλιτώσεις το καυτηρίασμα των ελκών σου από τη δικαιοσύνη του Θεού, φρόντισε τώρα με ταπείνωση, κλάψε, διόρθωσε γνώμη και λοιπά, για να τακτοποιήσεις αυτό το θέμα. Όπως βλέπω, επιμένει κατά κάποιον τρόπο να μας διεγείρει τη συνείδηση, να μιλήσει, και εμείς να θελήσουμε να τακτοποιήσουμε εδώ του κόσμου τούτου τα θέματα.

Δυστυχώς υπάρχουν άνθρωποι και μεταξύ των θρησκευομένων. Δεν λέγω για τους ανθρώπους που πρώτη φορά ακούνε. Δεν λέγω για τους ανθρώπους που είναι μακριά και τα βλέπουν αφ' υψηλού και τα θεωρούν αυτά κατεστημένα κλπ. Δεν λέγω για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν ξέρουν αν έχουν μέσα τους Θεό ή θάνατο και έχουν τη γνώμη ότι μιλάνε με κάνα κουμπί που υπάρχει μέσα τους. Δεν λέγω για τους ανθρώπους. Λέγω για τους ανθρώπους αυτούς που αγωνίζονται να προσέξουν τις λεπτομέρειες της ψυχής των, τα αμαρτήματά τους, τα μικρά και τα μεγάλα. Διότι και τα μικρά κολάζουν και τα μεγάλα ταρταρώνουν. Μην γελαστεί κανείς και πάρει τα σφάλματα, ίσως τα μεγάλα του άλλου, για να μην εξομολογηθεί τα δικά του τα μικρά. Κάποτε ρωτήθηκε ένας περιηγητής: «Τι...»

το δυσκολότερο που συνάντησες σ' αυτή σου την περιοδεία των πέντε ετών; Πότε βρέθηκες δυσκολότερα;» Και ξέρετε τι απήντησε; «Όταν», λέγει, «στα παπούτσια μου υπήρχε ψιλή άμμος και δεν μπορούσα να περπατήσω. Όλα», λέει, «τα υπέφερα, αυτό δεν μπορούσα να το υποφέρω». Έτσι ακριβώς είναι οι μικρές αμαρτίες στα πόδια του χριστιανού που οδεύει για την αιωνιότητα. Δεν έχετε ακούσει, αν δεν σας έχει συμβεί, ότι κάποιος στην εργασία του επάνω εδέχθη κάτι, ένα ρινίσμα ψιλό, και πήγε στο μάτι του; Άρχισε να πονεί, να φωνάζει, να κλαίει, να το βγάλει και να μην λέει τίποτα. Και όταν πήγε στο νοσοκομείο, έβαλε φακό...

να μπορέσει να το διακρίνει και δεν το βρήκε, και μόνο ο μαγνήτης το τράβηξε. Δεν το έβλεπε καθόλου, όμως αυτός υπέφερε. Έτσι ακριβώς είναι οι αμαρτίες, έστω και αν είναι μικρές. Και ακόμη, για να βυθιστεί ένα πλοίο δεν είναι ανάγκη να είναι φορτωμένο με ογκόλιθους· και άμμο να είναι, βυθίζεται.

Μικρή αμαρτία είναι αιτία μιας μεγάλης. «Ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις· οὐ φονεύσεις». Εγώ είπα, λέει, να μη θυμώσεις καν τώρα. Η ρίζα του φόνου είναι ο θυμός ο δικός σου, ο δικός μου. «Ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις· οὐ μοιχεύσεις». Εγώ, λέει, πρόσεχε το μάτι σου, μη πονηρευτεί που θα δει μια γυναίκα ή που θα δει έναν άντρα, «ἤδη ἐμοίχευσεν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ». «Δεν έκανα πράξη, τίποτα». Ήθελες όμως. Εμείς είστε διχάρδιες.

Που νομίζω δεν είναι τίποτα, και γυάλισε το ρητό και όλα είναι νόμος, στα μάτια δεν είναι νόμος. Πόσο είναι νόμος όταν βλέπουν παρανόμως; Βλέπουν. Μην γελάτε, γιατί θα έχουμε άλλα πάντια. Λοιπόν, εν πάση περιπτώσει. Λοιπόν, αυτό λέει γι' αυτόν τον άνθρωπο εδώ. Είναι δύσκολο το πράγμα βέβαια, αλλά από μας εξαρτάται. Μας θέλει πολύ να μην έχει, λέει, σπίλο ή ρυτίδα. Δεν λέει για την Εκκλησία του πώς τη θέλει ο Χριστός; Γι' αυτό δίνει το αίμα του. Το αίμα του ο Χριστός το δίνει στον άνθρωπο να τον κάνει σέδιο, να τον κάνει δηλαδή όπως ήτανε ο Νεεμάν ο Σύρος όταν βγήκε μετά την έβδομη βύθιση στον Ιορδάνη. Πώς ήτανε πρωτύτερα; Λεπρός!

Να καταλάβετε πώς ήταν ο Νεεμάν ο Σύρος, ο στρατηγός. Όμως όταν εξήλθε μετά την έβδομη βύθισή του στον Ιορδάνη, το δέρμα του έγινε, λέει, σαν του μικρού παιδιού. Σαν να είχες ένα μπέμπη στα χέρια σου που είναι αφράτο. Έτσι ήταν του λεπρού αυτού. Έτσι ακριβώς φτιάχνει τη λεπρωμένη ψυχή, την κυριευμένη ψυχή. Τη φτιάχνει το αίμα του Χριστού και η μετάνοια, η εξομολόγηση του ανθρώπου. Ξέρετε τι παρηγορητικό λέγει ο θείος Χρυσόστομος; Λέγει το εξής: ότι αν ένας, λέγει, ράπτης θέλει να μαντάρει κάτι οσοδήποτε θέλει, ώστε αν είναι στην τέχνη του, πώς το παρουσιάζει να είναι αφανές, αν το προσέξεις καλά θα το ανακαλύψεις ότι εδώ...

μαντάρι. Εάν είναι ο χειρουργός, λέει, και θελήσει να κάνει μια χειρουργική επέμβαση και κοιτάζει να την κάνει όσο μπορεί πιο πολύ λεπτή, να μην αφήσει ουλή, και εκεί, λέει, αν θα κοιτάξεις με την προσοχή θα διακρίνεις ουλή. Όταν όμως, λέγει, επέστη και εργαστεί η χάρη του Πνεύματος του Αγίου και το αίμα του Ιησού Χριστού, δεν διακρίνει ότι εκεί υπήρξε ποτέ έλκος, ότι υπήρξε αμαρτία. Γίνεται καινούργιος άνθρωπος, γι' αυτό πρέπει να γίνουμε καινή κτίσις, με άλφα-γιώτα, καινούργια, καινούργιος άνθρωπος. Και το βλέπει ο άνθρωπος ότι μέσα του έχει γίνει κάποια αλλαγή. Προ Χριστού...

προ χιλίων εννιακοσίων εβδομήντα έξι ετών, λέω προ Χριστού, για τον καθένα από εμάς τους χριστιανούς που θρησκεύουν τώρα έχουν μια ημερομηνία που διαφέρει από τον άλλο, που είναι προ Χριστού. Εγώ το προ Χριστού το δικό μου είναι από το 1950, που μετανόησα και επέστρεψα και επέστρεψα. Άλλος επέστρεψε το 1960, προ Χριστού λοιπόν ήταν προ του '60, ο άλλος πέρυσι, προ Χριστού. Προ Χριστού λοιπόν κάθε άνθρωπος ρυπαίνετο, εμαύριζε, έκανε και ούτω καθεξής και δεν καταλάβαινε τίποτε, είτε αμάρτανε είτε όχι. Τα ήθελε η μόδα ή η καλή κοινωνία, γιατί είχε τη συνείδηση καταρρακώσει και στα παγόβουνα να μιλάει. Μιλούσε η μόδα, μιλούσε ο κόσμος, μιλούσε η σάρκα, μιλούσε το συμφέρον, μιλούσε το εγώ, μιλούσε ο διάβολος.

Η συνείδηση και ο Χριστός και το Ευαγγέλιο δεν μιλούσαν. Αγαπούσε το α, εμίσει το β. Αγαπούσε τα άσχημα και εμίσει τα καλά. Όταν επέστρεψε μετά Χριστόν, βλέπει μέσα του ότι αυτά που αγαπούσε άρχισε να μην τα προσέχει. Αυτά που εμίσει και αδιαφορούσε άρχισε να τα προσέχει. Τι είναι; Κάτι έγινε μέσα. Κάποιος άλλος μπήκε μέσα και πήρε τα ηνία της ψυχής, έβαλε γυαλιά στα μάτια, γιατί τα μάτια δεν βλέπουν αυτά καθ' εαυτά, όργανα είναι, κατά αναλογία της ψυχής. Είναι πονηρή η ψυχή, πονηρά βλέπουν. Ας είναι την ένα ή άλλη, την κρίνουν τα μάτια με κουσούρια, κρίνουνε την άλλη. Το ίδιο η διάνοια από εδώ, ας μην είναι τα πορτοφόλια ανοιχτά, μπαίνουνε μέσα εκεί, γιατί είναι πονηρά, παρότι είναι κλεισμένα. Αλλά τα όργανα που έχουν μέσα ή το διάβολο ή...

η χάρη του Πνεύματος του Αγίου, κατ' αναλογίαν βλέπουν, όπως θεωρεί και ζει. Ο πονηρός, παραδείγματι, βλέπει το βλαβερό σ' ό,τι βλέπετε αυτή την ώρα. Λοιπόν, είναι καμπύλης τροχιάς, θα είναι εκεί τώρα, θα λένε αυτά και δεν μου λες εμένα. Είναι εδώ, κι άλλος μπορεί να υπερβάλλει, κι αυτοί στον έτσι ότι υπήρχε εκεί πέρα και λένε αυτά τώρα. Είναι καμπύλης τροχιάς ο φθόνος, βλέπετε έτσι. Αν λοιπόν εξετάσει ο άνθρωπος ο αναγεννημένος, κατ' αναλογίαν δει ότι μέσα του τώρα κάτι άλλο γίνεται. Ένας οργασμός. Δηλαδή αν μπορούσε να μιλήσει ο άνθρωπος, θα άκουγε μέσα του κασμάδες, πιστολέτα να δουλεύουν, να γκρεμίζουν έναν παλιό κόσμο και να χτίζουν ένα καινούργιο. Και ο ίδιος παραξενεύεται. «Εγώ; Εγώ να νηστέψω; Εγώ να εξομολογηθώ; Εγώ να ασπαστώ χέρι παπά; Εγώ;» Εγώ, εσύ είσαι, και πού το κάνεις τώρα;

Έφυγε ο πρώτος που δεν σ' άφηνε, που σε πήγαινε, και μπήκε ο δεύτερος τώρα, μπήκε η νοικοκυρούλα μέσα και άρχισε και τακτοποιεί. Βλέπεις έναν στο δρόμο και θυμάσαι: «Α, του 'φαγα το κατοστάρικο ενός τέτοιου», και φεύγει και του δίνει το κατοστάρικο. Δηλαδή, βάζεις ένα αυτό: «Για μένα μιλάει ο ιεροκήρυκας απόψε. Τι κάνεις τώρα; Αυτά που είπε για μένα τα είπε». Όλα αυτά είναι μια νοικοκυρά που έρχεται και πέτυχε να βάλει πόδι μέσα και άρχισε να νοικοκυρεύει. Ο καθένας το βλέπει αυτό το πράγμα και το ξέρει αυτό το πράγμα. Και από εδώ ο άνθρωπος τακτοποιείται, ώστε να μην τον ελέγχει η συνείδηση. Πότε λοιπόν τον ελέγχει η συνείδηση; Έστω και αν είναι θυσία, να του κοπούνε χέρια και πόδια. «Λυτρωμός», θα σε τι είπε ο Χριστός; «Εάν», λέει, «ο δεξιός οφθαλμός σου σκανδαλίζει σε, έξελε αυτόν». Δηλαδή, έχεις ένα σπίτι που μένεις, αλλά είναι άδικα, είναι το...

Ενδεχομένως άδικα. Προτίμησε να μείνεις έξω και να πεθάνεις σε πεζοδρόμιο, παρά να πας με αυτό στην κόλαση. Έχεις ένα πρόσωπο που συζεί μαζί και λοιπά, που υπέχει θέση δεξιού χεριού, διότι έχει σύνταξη, διότι είναι βοηθός. Προτίμησε να πεθάνεις απόψε και σκύλοι να σε φάνε, παρά να πας στην κόλαση μαζί του. Αυτό το αναπτύσσει, το λέγει, τα έχει πει ο Χριστός και πλανάσαι. «Κύριε, πού;» Στα Γραφά. Αν ήθελε ο άνθρωπος να μελετήσει, όχι να διαβάσει, να μελετήσει τις βάσεις αυτές που είναι γραμμένες γι' αυτά τα πράγματα, θα ήταν διαφορετικά και δεν θα κατηγορούσε ούτε τον Θεό ούτε αυτός θα πήγαινε χαμένος. Αυτό λοιπόν λέγει αυτός ο άνθρωπος επάνω σ' αυτά τα πράγματα. Πιο κάτω ένα παρεμφερές λέγει. Λέγει δηλαδή αυτά με ένα μικρό πρόλογο.

Ο άνθρωπος όσο πιο ελεύθερος είναι, τόσο ευχερέστερα μπορεί να τα χτυπήσει, και το ξέρετε κι εσείς. «Έχω τόσα μπαγκάζια, πού να πάω; Δεν μπορώ να μεταφερθώ». Και είναι άνθρωποι οι οποίοι έχουν πολλά μπαγκάζια στον κόσμο τούτο και κάθονται δωρεάν, διότι δεν θέλουν να εγκαταλείψουν ορισμένα λεγόμενα καλούδια του κόσμου τούτου. Και φέρει το εξής επιχείρημα.

Για σας! Ζώστερ, γυσκερός, βεσμότε βαβίδηση, ένας με τα χέρια δεμένος μπορεί να περπατήσει το ίδιο με τον άλλον που θα έχει τα χέρια του να τα κουνήσει και να πάει. Ότι ούτω των δρόμων της αρέτης ηχημπλέονται στο βίο.

Λέει, είναι δύσκολο αυτοί που ταξιδεύουν τον δρόμο αυτόν της αρετής να ταξιδέψουν, αν είναι δεμένοι με ορισμένες αδυναμίες. «Καθαρῶς ἀνύσαι οὐ δύνανται», εύκολα να περπατήσουν, λέει, δεν μπορούνε. «Τὴν ἁμαρτίαν μισῆσαι», είναι ανάγκη, λέει, την αμαρτία να τη μισήσουν, να απομακρυνθούν από την αμαρτία, να απελευθερωθούν από την αμαρτία και από τις αδυναμίες του κόσμου τούτου, εάν θέλουνε ελεύθεροι να περπατήσουν για τη Βασιλεία των Ουρανών. Και πιάστε έναν αετό. Υπάρχει και ο ελεύθερος που είναι ο βασιλεύς των αιθέρων. Δέστε του ένα σίδερο στα πόδια, κι αυτός δεν μπορεί να κάνει. Έτσι είναι και για τον άνθρωπο κάθε αμαρτία.

Μπορεί ο άνθρωπος να πετάξει και να φτάσει στην κατάπαυσή του, εκεί που μέλλει να πάει, γιατί ο καθένας από εμάς έχει μια θέση στον παράδεισο που τον περιμένει και εξαρτάται από αυτόν εάν θα φτάσει εκεί. «Ποθηνὴν πατρίδα Παράδεισον», πάλι, «πολίτην με», για εκεί προώρισε ο άνθρωπος. Αν θέλει να χαθεί στα μονοπάτια της αμαρτίας, θα πάει «τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ». Εάν θέλει όμως να υπακούσει και να αγωνιστεί στον κόσμο τούτο, με τα μέτρα του δυνατού, με τη βοήθεια του Χριστού, θα πάει στη Βασιλεία των Ουρανών, ως βασιλόπουλο, να κληρονομήσει φτιαγμένη από καταβολής κόσμου. Ο άνθρωπος λοιπόν αυτός διδάσκει: κάθε άνθρωπος ο οποίος είναι δεσμευμένος, άλλος με τη σάρκα, άλλος με το συμφέρον, άλλος με τη μόδα...

με τον κόσμο, άλλος, άλλος, άλλος, άλλος, με διάφορα περιστατικά, δεν θα μπορέσει ευχερώς να ταξιδεύσει τον δρόμο αυτόν της αρετής. Αν όμως ο άνθρωπος αυτός θέλει να διαρρήξει τα δεσμά αυτά, να ελευθερωθεί... Τότε, όταν άνθρωποι πρόκειται να ανέβουν, φορτώνονται πολύ; Όταν πρόκειται να κάνουν μια ορειβασία, όσο λιγότερο είναι φορτωμένοι ή και αν είναι απαλλαγμένοι τελείως, όσο είναι δυνατόν, τόσο ευκολότερα θα μπορέσουν να αναρριχηθούν και να φτάσουν στην κορυφή. Αυτό κάνει η μοναχία, παραδείγματι. Εγκαταλείπουν κόσμο, οικογένεια, χρήματα, εγώ, τα πάντα. Αγία Γραφή, Ανάληψη, Αποκάλυψη, Εισόδια της Θεοτόκου, Βασιλεία Ουρανών, των Γέννησης Θεοτόκου, της Ευαγγέλιο Θεοτόκου, της Ευαγγελία Ουρανών, των Γέννησης Θεοτόκου, της Ευαγγελία των Ουρανών, Γέννησης Θεοτόκου, της Ευαγγελία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου.

Δεσμευόμεθα, μη δεσμευόμεθα με φιλίες που δεν μπορούμε να σπάσουμε τα δεσμά τους και αναγκαζόμαστε και να αμαρτήσουμε σαρκικώς και να κάνουμε και χαρτί και να πιούμε και κρασί και να πάμε και στο καφενείο να καταναλώσουμε την ώρα μας και τα λεφτά μας και να καπνίσουμε και λοιπά, γιατί θα εξαφανιστούμε άνθρωποι κοινωνικοί. Ω, κοινωνία, πολύ άσχημα μας θέλει για να μας εκλέγει τους τυπικώς κοινωνικούς ανθρώπους. Αλλά δεν πρόκειται να μείνουμε εδώ. Κάποια ώρα έρχεται μια αρπάγη και μέσα από τη συντροφιά, μα απ' το παγκάκι, μα απ' το καφενείο, μα απ' το σινεμά, μα απ' το μπιλιάρδο, μα απ' το νάιτ κλαμπ, μα, μα, μα, κατά κάποιον τρόπο, και μας αρπάζει μια αρπάγη. Και τότε τι ώρα κάνουμε; Άνθρωποι άλλοι έχουν δεσμευτεί με το χρήμα. Είναι και αυτό κάτι. Μια πληγή μεγάλη, είναι μια δύναμη μεγάλη. Και δεν είναι ο καθένας για να μπορεί να κρατήσει χρήματα χωρίς να τα αποδεχθεί.

Δύναμη το χρήμα ευεργετική, αλλά έχει και καταστρεπτική δύναμη. Είναι άνθρωποι οι οποίοι χάνονται και καταποντίζονται στον κόσμο τούτον, εξαιτίας των υλικών πραγμάτων του κόσμου τούτου. Αναφέρεται ότι έγινε κάποτε ένα ναυάγιο. Μέσα στο καράβι αυτό είχανε επάνω από 500 αστέρες του σημερινού κόσμου, άνθρωποι του Χόλιγουντ. Μεταξύ αυτών ήταν και μία μεγάλη βεντέτα που, εφόσον όλοι έτρεξαν, άφησαν ό,τι ήταν στο καράβι και πιάσαν τις βάρκες και πέσαν στη θάλασσα, άλλος κρατώντας μια σανίδα, άλλος κρατώντας μια σαμπρέλα, άλλος κρατώντας ένα σωσίβιο κλπ. Μία εξ αυτών, διότι είχε βαρύτιμα παλτά και και και, τα φόρεσε το ένα απάνω στ' άλλο να τα πάρει μαζί της. Αυτό έγινε η αιτία να βυθιστεί, να καταποντιστεί. Και ρωτήσανε εκ των υστέρων όσοι εσώθησαν.

Αυτή ήταν, και δεν είναι κολυμβήτρια; Πώς έγινε; Δεν είχε να κολυμπήσει, διότι φορτώθηκε πολλά, γι' αυτό ακριβώς κατεποντίστηκε. Και άλλο πάλι έχω διαβάσει. Πάλι έγινε ένα ναυάγιο και ένας μετέφερε χρυσό, είχε 60-70 κιλά χρυσό, και πήρε και το σακί με το χρυσό κάτω, το οποίο είχε την τρέλα να το δέσει στη ζώνη του. Νόμιζε να το βγάλει έξω, λες σαν κολοκύθα. Και αποτέλεσμα είναι ότι πήγε κάτω και τον φάγανε οι καρχαρίες. Το χρυσό δεν τον φάγανε, αυτόν τον φάγανε όμως. Αυτό λέει γι' αυτόν ο άνθρωπος. Πόσοι άνθρωποι καθημερινώς δεν κάνουν την εκκλησία, δεν περιορίζουν την προσευχή τους, εξαιτίας των πραγμάτων του κόσμου τούτου. Να ετοιμάσουν, να κάνουν, να παρουσιαστούν. Έχουμε σπίτι και λοιπά, ναι, αλλά έχουμε και παράδεισο. Και το σπίτι ας μείνει εκεί, μα θα παρεξηγηθώ.

Εξαρτάται από αυτόν, δεν εξαρτάται από σένα. Αν αυτός είναι καλός, θα... μπορεί να σε κρίνει επιεικώς. Αν είναι κακός και έρχεται να ελέγξει το σπίτι σου, θα σου βρει ελαττώματα, οσοδήποτε και καλό να το περιποιηθείς. Πήγε κάποτε ένας σε έναν και τον επισκέφθη μοναχός. Τον επισκέφθη, λοιπόν, και τα βρήκε τακτοποιημένα στο έπακρο. Ο λογισμός του είπε: «Αυτός, για να κάνει τέτοια καθαριότητα και τόσο να περιποιείται εδώ, πάει να πει δεν προσέχει, παραμελεί την προσευχή». Όμως αυτός δεν απήντησε έτσι. Όταν βγήκε, αντέφερε και είπε: «Δόξα σοι ο Θεός, που θεωρεί καθήκον του αυτός ο άνθρωπος να έχει τόσο καθαρά και να περιποιείται αυτές τις άγιες εικόνες μέσα και να προσέχει να πηγαίνει αμόλυντος η ψυχή στον ουρανό». Αυτή την απάντηση, βέβαια. Προχωρεί πιο κάτω.

Επισκέπτεται έναν άλλον και τα βρίσκει μέσα στις διμήγγυλ, το τηγάνι, για παράδειγμα, πάνω στο κρεβάτι, το μαξιλάρι, το χύσει, δεν ξέρω πώς θα βρίσκεται εκεί πέρα. Δεν είπε τίποτα. Εκάθηκε, τον εχαιρέτησε και, όταν έφυγε, έφτιαξε, του λέει ο λογισμός: «Βρε τον βρώμικο, βρε τον...» Τίποτα αυτός. «Πήγαινε πίσω μου, σατανά. Ο άνθρωπος αυτός, για να τα έχει έτσι, θα πει ότι αδιαφορεί, έστω και αποσπασθεί από τον κόσμο τούτον, για να είναι στην υπηρεσία του Θεού του, στην προσευχή».

Απήντησε και στους δυο λογισμούς. Μα είμαστε πονηροί εμείς. Εμείς είμαστε πονηροί και βρίσκουμε ελαττώματα εκεί που μπορούσαμε να βρούμε και να δώσουμε κάτι άλλο. Αν θέλει ο άνθρωπος να αναπαύσει τον εαυτό του, δεν πειράζεται από τίποτα. Μην παρασυρθείτε, λοιπόν, ποτέ από τα θέματα του κόσμου τούτου. Πόσοι άνθρωποι, εξαιτίας του κόσμου τούτου, δεν δεσμεύονται να μην κάνουν τα καθήκοντά τους; Πόσοι άνθρωποι δεν βάζουν αρτύσιμο φαγητό σε Τετάρτη, Παρασκευή ή σε περίοδο νηστείας, διότι ήρθαν εκεί επισκέπτες, να μην παρεξηγήσουν; Δεσμεύεται εκεί κάτω από τον κόσμο, δεν έχει τη δύναμη να σπάσει τα δεσμά και να πει ό,τι. Πόσες άλλες γυναίκες εμπίπτουν, άντρες κ.λπ., σε διάφορα περιστατικά του κόσμου τούτου, και έτσι είναι δεσμευμένοι εδώ κάτω και δεν μπορούν να πετάξουν για τη Βασιλεία των Ουρανών. Είναι αλήθεια, είναι πολλές δύσκολες περιπτώσεις που ήθελαν να προβληματίζονται ορισμένες ψυχές που ακούνε τα λόγια αυτά και να μπορούσαν να λένε μέσα τους: «Αχ, Παναγόπουλε, να ήξερες την υπόθεση τη δικιά μου». Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

Να σου απαντήσω όπως έχω απαντήσει και σε άλλες περιπτώσεις. Είναι αλήθεια ότι, εν αγνοία μας και εν απροσεξία μας, έχουμε φτιάξει θέματα τέτοια, έχουμε δημιουργήσει καταστάσεις που είναι μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα, όπως λέμε. Είναι άλυτα από πολλών τα προβλήματα και οι υποθέσεις, οικογενειακές, ατομικές, συναισθηματολογικές, ηθικές κ.λπ., που δεν μπορεί ανθρώπινος νους και ανθρώπινο χέρι να τα λύσει. Είναι, κατά το δη λεγόμενον, ένας γόρδιος δεσμός, που όλοι έρχονται και βλέπουν την υπόθεση και αντιπαρέρχονται. Τέλος, ο Αλέξανδρος είπε, όταν τον φέραν αντιμέτωπο του γορδίου δεσμού, ότι «όσα δεν λύονται κόπτονται» και έβγαλε τη σπάθα του και έκοψε τον γόρδιο δεσμό, δυνατή της Θεοπότητας.

Βέβαια, δεν έχουμε ανάγκη Μεγάλου Αλεξάνδρου σήμερα. Έχουμε Ιησού Χριστόν εσταυρωμένον, και ο Χριστός ήρθε σε μια δύσκολη στιγμή, ανεβάζοντας τον Σταυρό στον Γολγοθά, και έπεσε τρεις φορές και δεν μπορούσε τον Σταυρό του, όπως εμείς δεν μπορούμε. Όμως ευρέθη Σίμων ο Κυρηναίος να αγγαρεύσει και ο Σταυρός επήγε επάνω. Έχουμε εμείς Μέγα Αλέξανδρο εδώ, τον Ιησού Χριστό. «Κύριε, όσο γνωρίζεις, μου συμβαίνει αυτό κι αυτό. Το έφτιαξα εγώ, δεν μου το φτιάξανε. Έστω κι αν μου το φτιάξανε άλλοι, εγώ το έφτιαξα, οι αμαρτίες μου το φτιάξανε, ο εγωισμός μου τον έφτιαξε αυτόν τον Σταυρό, αυτόν τον γόρδιο δεσμό, και παρακαλώ λύσ' τον. Εκεί που έβγαλες από τον τάφο ζωή, εκεί που έβγαλες από τον θάνατο ανάσταση,

που με έφερες εκ του μη όντος εις το είναι, σου δίνω την υπόθεσή μου και λύσ' τη και να τα συζητήσεις με την άλλη θέμη της». Αν τη λύνει ο Χριστός, μέσα σε μια βραδιά. Αλλά δεν επισκεφθήκαμε, δυστυχώς. Δεν εταπεινωθήκαμε και δεν πήραμε επάνω μας την κατάσταση, ώστε να τακτοποιηθούν και να αποδεσμευτούμε, για να πετάξουμε, όπως λέει ο άγιος άνθρωπος αυτός, για εκείνη την κατάπαυση την οποίαν έχει ετοιμάσει ο Χριστός και την εύχομαι σε όλο τον κόσμο και σε εμάς. Αμήν.