Counsels from Sinai

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The day before yesterday, as you will remember, we spoke on the occasion of the feast of the Great Martyr Saint Catherine, and we tried to draw whatever moral benefit we could from her life, so that we might be edified by her example. That same day, as you know, together with the many other Saints, the Great Martyr Saint Mercurius was also commemorated. At the end, I did not have time to say the few words I had promised you. So you must allow me, in a sense, to say those few words now. You will see why I am bringing them forward, and why we Christians must read the Lives of the Saints if we want to become true Christians and Saints.

Can a person become a Saint without walking the path of the Saints? And the Saints who became holy followed the first Saint, the one and only Holy One, Christ, who opened a path and showed it to us: “Do you want to find Me one day, when I have gone before you into heaven? Do you want to succeed, to become holy, and to have your path blessed in this world? Follow My path, the path of My Saints.” Every day, a person faces problems in this world, both spiritual and material, because man is both flesh and spirit. Consequently, he faces problems and obstacles in both.

These concern both things: the spiritual and the material. If, then, a person reads the Lives of the Saints—and it is easy enough to read them if he truly wants to, since he reads, hears, says, and watches so many other things—the sorrowful fact, as I have said before, is that people may have a fine library and yet have never even opened it. They do not read. I will not say that they may own thousands of books, but they may have hundreds or dozens, and they have not read them. Satan does not let them read. If we read the Lives of the Saints, I tell you, we would find much consolation and learn to act rightly. And when we act rightly, we will also have God as our helper.

This applies to people as individuals, as families, as a society, as a nation, and as the Church. Otherwise, we will experience precisely the opposite: we will wander helplessly in a sea of confusion, imagining that we are accomplishing something when in reality we are accomplishing nothing, and God will not be with us. Even if our cause is just, God will not be with us, because we are not acting rightly, according to what He has shown us and the footprints He has left here for us. Holy Scripture says that we must follow “in His steps”—we must tread in His footsteps, not open new paths, systems, and methods of our own. We must tread in His footsteps. “He suffered for us.” I do not intend to tell you the life of this Saint. That is why I do not have before me

the Synaxarion for November. I have the Synaxarion for January, and before me I have the life of Saint Basil the Great, whose authority no one can dispute—at least none of us, nor this institution, nor those who study here. He is one of the three greatest luminaries. In any case, I want to present Saint Mercurius to you, whom the Most Holy Theotokos once employed against an impious man, Julian, who is called the Apostate. If you have the Synaxarion, open the first volume, the volume for January, turn to page 29, and you will find the following:

“In those days, Julian, the most defiled and impious emperor, wishing to go into the regions of Persia, came near the city of Caesarea,” where Saint Basil the Great was. Saint Basil knew him from Athens—perhaps you do not remember that Saint Basil the Great and Julian the Apostate had been fellow students in Athens. “For, as we have said, they studied there together. Moreover, honoring him as emperor”—although Julian was impious, he respected his imperial office—Saint Basil the Great obeyed what Paul wrote to Timothy: that we should pray for those in authority, for emperors, and for all such people, “that we may lead a quiet and peaceful life.”

Someone says to you, “The ruler is a communist, or an atheist, and so on; I will not pray for him.” Really? You pray precisely so that he may cease to be a communist. And God will use him for your benefit, even if he is like Satan himself—whether he is your ruler or anyone else. That is what Paul says. We have introduced our own new approach, and that is why we fail. “They studied together,” the account says, and Saint Basil respected him “as emperor; therefore, he took his people and went out to meet him.” Saint Basil the Great knew what a beast Julian was. He knew that he was an Antichrist. He knew that he was setting out on a campaign of conquest. Nevertheless, because he was the emperor, Saint Basil took his people and went to meet him. Then the following took place: “Having no other gift to offer him,” from among the things the people had there, “he offered him”

“at the emperor’s request, three barley loaves, of the kind the Saint himself ate.” The Saint ate barley bread, and the emperor asked him to give him some bread. Since Saint Basil the Great ate barley bread, he offered him barley bread. This shocked the emperor. He regarded what had been done as an insult. “After accepting the gift, the emperor ordered his servants to repay it by giving him grass from the meadow”—as though they were telling Saint Basil that he was an animal. Instead of thanking Saint Basil the Great, the emperor sent him grass, because he considered the gift insulting.

“It is a bundle of grass that he sent me. He himself is the bundle of grass, and everyone knew what he was.”

“When the Saint saw this contemptuous response, he said to the emperor: ‘We, O emperor, offered you what we ourselves eat, just as you requested. And your imperial majesty, as was fitting, repaid our gift with what you yourself eat.’” I gave you what I eat, since you asked me to send you some of the bread I eat. Perhaps you expected me to send you fine offerings and the like, but I eat barley bread, so that is what I sent you. Now you were offended and sent me some grass; evidently, that is what you eat. May it be blessed. Do you understand what Saint Basil did to him?

When the emperor heard this, he became exceedingly angry and said to the Saint, “I will deal with you. For now, accept this gift that I have sent you. But when I return victorious from Persia, I will burn your city to the ground and enslave the foolish people whom you deceive, because they dishonor the gods whom I worship. And you will receive the reward you deserve.” He would reserve special treatment for Saint Basil. Having delivered this message, he continued on his way. “After making these threats, the impious emperor departed for Persia” on his military campaign. “The Saint returned to the city, called together the entire multitude of the people, and, after telling them of the emperor’s threats, advised them as follows: ‘My Christian brethren, do not grieve over your money; be concerned only for your lives.’”

“Keep only a little for your needs, and bring whatever money you have so that we may gather it all in one place. When we hear that the emperor is returning, we will cast it in heaps along the road, so that when he sees it, being a lover of money, he may be appeased and refrain from doing what he intends against you.” Do you remember that I once told you about the gifts the queen receives from Caesarea?

That is how it is. Saint Basil the Great does not bring gifts for himself; he gives gifts. In any case, “the Christians departed and did as the Saint had instructed. They brought immense wealth: gold, silver, and precious stones. The Saint, accepting their willing offering, placed these things in the treasury and inscribed each person’s name upon his possessions,” so that everyone’s name was written on his own belongings, “and kept them there until they should receive word of the emperor’s return. When the Saint learned that the emperor was returning, he gathered the multitude of Christians, together with their wives and children”—yes, certainly the children too—“and commanded them to fast for three days.” Pay attention. “Then he took them and went up the mountain of Caesarea called Didymon,” because it consisted of two mountains, “for it has two peaks, and on it stood a church of the Most Holy Theotokos.” Ladies and gentlemen, we are facing a beast, an unbeliever, an idolater, a persecutor, and an atheist.

Does the Church not have to face such people every day? Here is my first prescription: you will fast for three days, and then all of you will come with me so that we may keep vigil. “In that church, the Christians prayed and entreated the only compassionate God and His Most Holy Mother with contrite hearts, asking that He change the intention of the most impious emperor.” If we act rightly, as God desires, He has the power. Could He not gather all these people up like an old rag and cast them aside in a single night? God has the power. How deluded we are!

“The Saint,” the account says, “was standing with the people in prayer.” Apparently the hour grew late; he became sleepy and tired, and perhaps, there in his stall, he dozed off for a little while. “Then he saw a multitude of the heavenly host encircling the mountain.” On the mountain where he and the people had gone to keep vigil, he saw the entire mountain surrounded by the heavenly host. It was like what Elisha said; have you ever read that passage? “In the midst of these heavenly hosts, he saw a woman seated upon a throne in great glory. She said to the Angels standing around her, ‘Call Mercurius to Me, so that he may go and slay Julian, the enemy of My Son.’” There in Caesarea stood a church of Saint Mercurius, containing his relics. He had been a soldier, if you did not know, and all his equipment was kept there: his helmet, his breastplate, his sword, and all his armor. And she said—Saint Basil was now seeing all this in a state between sleep and wakefulness—that this Lady seated upon the throne, whose house this church plainly was, our Most Holy Theotokos, commanded the Angels to summon Mercurius so that he might go and slay Julian, the enemy of her Son.

“Then”—and here we learn another mystery that we did not know—“it appeared to Saint Basil that the martyr Mercurius came, clothed in his armor, and, after receiving the command of that woman, who was the Most Holy Theotokos, departed swiftly.” That is what Saint Basil saw: Mercurius came after being summoned by the Angels, received her blessing, and departed. That is what he saw. “After the martyr Mercurius had departed, the Queen of the Angels called Saint Basil and handed him a book containing the whole written account of the creation of the world, followed by man fashioned by God.”

She handed him what is called the Hexaemeron—the Hexaemeron, which tells how God created the world. First she gave him the Hexaemeron, but that book does not include the creation of man. For, as we know, man was made after the rest of creation: God made the entire creation, the material world and the world of mixed material and spiritual beings, and then He made man last of all. “At the beginning of the book was the inscription ‘Beginning,’ while at the end of the book,” where it spoke of the formation of man, it bore the word “End.” In other words, once it had spoken about creation, it said “End.” When the account of creation was completed and the words “Let Us make man in Our image and likeness” were about to begin, it said “End” and stopped. In this vision,

the Saint immediately awoke. But so that you will not wonder about the meaning of the vision of the book, I will explain it. Saint Basil wrote a commentary on the Hexaemeron of Moses, as you know, and it is still in circulation. In it he relates how God made heaven, earth, the sun, the moon, the sea, the animals, and every perceptible created thing. Unfortunately, we have not read Saint Basil the Great’s Hexaemeron, and yet we seek arguments, methods, and explanations of our own. Here we see that our Most Holy Theotokos was showing Saint Basil his own book. Consequently, Saint Basil the Great’s interpretation must be divinely inspired. That is what I want to say and emphasize.

But what happened next? “When he was about to write about the seventh day—that is, about how God fashioned Adam and Eve—on that very day the Saint departed to heaven and left the book unfinished.” When he had finished interpreting the six days and came to the seventh, where he was to explain the creation of man, the book had shown him the word “End.” This is as far as you will go. From this point onward, the work belongs to someone else. And what happened? “Later, his brother Gregory of Nyssa, who became Archbishop of Nyssa, wrote about the formation of man and completed the work.” One wrote the Hexaemeron, as it had been shown to him; the other wrote about the creation of man.

That is the meaning of what was written in the book: “‘Beginning’ at the start, and ‘End’ at the formation of man.” But let us continue. When the Saint saw this vision, he went down into the city with several clerics—apparently leaving the people on the mountain to continue the vigil. “There was in the city a church of the Holy Great Martyr Mercurius,” as I told you, there in Cappadocia, “in which his relics and weapons were kept and venerated by the Christians,” who bowed before them, “because Saint Mercurius had been martyred there in Caesarea a hundred years earlier, during the reign of Valerian and Valerius. The Saint entered this church and did not find either the relics or the weapons”—he found neither the martyr nor his weapons there.

He asked the sacristan of the Church what had happened to them. But the man, knowing nothing of the matter, swore that he had no idea. “I do not know,” he said, “what happened to them or where they are.” Then the Saint remembered and understood that his vision had truly come from God, and that on that very night the most impious emperor had died. He immediately returned to the mountain, where the others were keeping vigil, and said to the Christians: “Rejoice and be glad today, my brethren! God has heard our supplication, for the defiled emperor has received the punishment he deserved. Let us give thanks to God and return to the city, so that each of you may take back his money.”

When the Christians heard this, they all cried out with one voice: “We had intended to give these things to the impious emperor. Now, then, should we not offer them to the King of heaven and earth, who has graciously spared our lives? Keep them.” And so Saint Basil the Great took what they had offered to appease that impious emperor, who had waged wars for his own harmful purposes, and distributed it. We, then, ought to give to Saint Basil the Great so that he may distribute, and we ourselves ought to play the part of Saint Basil the Great by giving, not taking. For the things we have invented afterward in our imagination bear no relation to this. And here is the final point: the sword of Saint Mercurius exists to this very day.

It is a holy relic of that righteous man. It is kept at Karakallou Monastery on the Holy Mountain, and this year, when we went there, we were counted worthy to venerate it. I cannot even imagine what deeds that sword performed, or what kind of man it belonged to, for our Orthodoxy treasures it so greatly. Those of you gentlemen who sometimes go to the Holy Mountain, when you visit Karakallou Monastery, ask to see that sword. Saint Basil the Great found neither it nor the martyr there on the night when the people were praying. Now, should I speak about the lesson in this and apply it to our own affairs? Would we understand? We do not understand. This is the path Christianity has marked out. There is no other path—no other path. This is the way of Saint Basil. Let us continue.

We must return to God, because everything that takes place, whether in society or in the Church, happens because of our sins. That is what I choose to believe, without fear or passion. So much for what I promised to say the day before yesterday. I think it gives us a thread to follow, so that we may begin to think rightly. Now I shall use the rest of our time once again for our spiritual edification.

If you remember, we were considering the thoughts of Saint Nilus the Sinaite. Since then, we have had two other talks:

one on the Entry of the Theotokos into the Temple and one on the Holy Great-Martyr Catherine. So now I shall continue from where we left off. You may remember that the previous talk—the eighth in this series on the Sinaite teachings—was based on the human conscience. It is a great gift that God has given to man. If a person attends to it, he will never go completely astray.

For just imagine what would happen to a ship, however large it might be, if its captain ignored what the compass was telling him. The compass tells him that he is going the wrong way, but he follows his own ideas instead.

The conscience truly is our compass, provided it has not become rusted, as we said then.

Saint Nilus concludes with this reminder: “Just as prisoners in chains walk with difficulty, so those entangled in worldly things have difficulty walking the paths of virtue.” But the pure man does not merely refrain from sin; he hates it. A man who is bound cannot climb easily. He struggles, slips backward, and falls. In the same way, anyone entangled in this world—in the flesh, in self-interest, and in worldly concerns—finds it difficult to rise and finally reach his destination. And not only that: he also finds it difficult to hate sin. We may avoid a particular sin, but we still glance at it longingly from a distance. For a person truly to hate sin...

there must be a new inhabitant within him, one who hates sin. We do not yet have this new inhabitant fully dwelling within us. That is precisely why we may avoid sin because we hear the word “Hell,” yet we do not hate sin itself. He then gives us this thought: “In this way, even if someone is caught in its snare, he will quickly escape from it.” Whoever falls into this snare can, he says, come out of it quickly. “Everyone who does not hate sin is judged a sinner, even if he does not commit the sin.” Yet the matter is not so simple.

A man may be saved after falling; he may be saved through fear of Hell and punishment, as I said. Yet, “Everyone who does not hate sin is judged a sinner, even if he does not commit the sin.” Even if he does not actually commit it, he will still be judged, Saint Nilus says, because he did not hate sin. He may have refrained from doing it, but he did not hate it. Imagine, then, how subtle the work of salvation is. Yet we treat it so casually: “I am a Protestant; I read the Gospel, so I go straight to salvation. Simple as that.” But who truly reads the Gospel? Do you understand? Is there any greater theologian than the devil? And where is he going? Do we know the Gospel as well as the devil knows it? He knows it. But what benefit has he gained from it? This holy man, then, gives us a standard by which to measure ourselves.

How do we stand in relation to sin? If we ourselves do not commit a particular sin, we still find some way to recommend it or excuse it: “We are only human,” and that is the end of the matter. But if we do not commit that sin and someone else does, then we hate the other person. We do not hate his sin; we hate him. “So-and-so did this and that,” we say. But that is not how we should see it. He is sick; he is a patient suffering from an illness. You must hate the illness, not the patient. You must do what a physician does—even a physician who may believe neither in the Creator nor in anything else. He has compassion on the patient.

He devotes himself to the man’s illness and helps him. He may spend his whole life in the laboratory seeking medicines against the disease, so that he may bring relief to the patient. His hatred and his struggle are directed toward destroying the disease, so that the patient may be set free from it. He sees the patient as someone in need of love, tenderness, and support. Here, then, Saint Nilus gives us a measure and asks: Do you hate sin, or do you merely avoid it so that you will not go to Hell? If that is all, you have not yet advanced. Ask God to help you and to give you this grace: truly to hate sin.

If we do not hate sin, it means that we do not yet possess that fullness of grace which makes us saints and purifies us. “For we are all answerable for sins.” When you see your neighbor sinning, he says, groan with sorrow and take his sin upon yourself. Groan for him, so that you too may find mercy for your own sin. For “we are all answerable for sins.” He falls into one kind of sin, and you fall into another.

If a person does not accuse another for his sin, but instead sighs and says, “My God, bless this man,” then both the sinner and the one who prays for him find mercy. If you read the Lives of the Saints, you must at some point have encountered the stories of Macarius the Great. Once, as he was going down to the city with his disciple, he came upon a couple outside the city who were committing a sin. When he saw them, he stepped off to the side of the road, fell facedown, and began to weep, saying: “My God, charge their sin to me. I am the one committing their sin. Do not charge it to them.”

He wept there with sobs, asking to take their sin upon himself. What a great heart that was! Farther down the road, he suddenly saw a dog carrying a sickle twenty cubits long. An angel of the Lord had been sent ahead to teach him a lesson, and said: “Macarius, do you see this? It is going to reap all those who accuse others and condemn their sins. But because you not only refused to accuse them, but even took their sin upon yourself, you find great mercy in the sight of God.” This is evidently what the Saint had in mind, whether the account was contemporary with him or whether he expressed the same truth in his own way. Let each of us take our own measure and draw our own conclusions, for it is very easy to judge and condemn.

Many times we are mistaken, because we do not possess divine knowledge and do not know exactly what has happened. Let me tell you something from my own experience. Listen. A few days ago—perhaps fifteen days ago—I was walking toward the end of the Pangrati bus line. A lady was coming up the road with her sixteen- or seventeen-year-old son. They stopped and greeted me. The boy did not know me and was actually avoiding me. Apparently his mother had spoken to him about me—who knows what she had said, perhaps something about religious matters—and when he realized that I was the man his mother had been telling him about...

he kept turning his head away. I said nothing to the boy. I merely greeted them—“How are you?” and so forth—and continued on my way. When I reached the shop, I received a telephone call.

What did the woman say to me? “Mr. Panagopoulos, what have you done to me today?” I replied, “Forgive me, but what did I do? Tell me, so that I may apologize. I am only human.” “What I have suffered because of that boy!” she said. “What happened?” I asked. “That boy smokes, and I told him not to smoke because it is a sin, and I explained all the reasons. Then he saw you,” she said, “noticed that your mustache was yellow, and said, ‘Panagopoulos smokes, and now you are telling me not to? What are you doing to me, Mr. Panagopoulos?’” Pay attention; do not laugh. See how easily a person can be harmed by a misunderstanding. What had actually happened? My wife had made carrot juice, and I had drunk some without cleaning the juice from my mustache.

So the boy concluded, “There you are—he smokes.” That became the cause of the whole misunderstanding. Now try to remove that idea from his mind and convince him that Panagopoulos does not smoke. Do you understand? You never know where such things may lead or where an accusation may come from, whether through knowledge or ignorance, or in some other way. That is why the Church distinguishes between two different cases.

Joy awaits those who gradually struggle to come back to themselves, to stop talking about others, and to look at their own faults. It is like that poor man who went to a priest with his head broken open by his wife. Trying to put him at ease and console him, the priest asked, “How are things at home? How are you getting along with your wife and children?” He replied, “Father, I did not come to confess my wife’s sins or my children’s. I came to tell you about my own.” His head was broken, and his wife had broken it! Unless we turn back and come to ourselves, we cannot see even from afar. Moses was counted worthy to see the Promised Land from a distance, but because of his disobedience he did not enter it. God still showed it to him from afar, to console him. But we do not see it even from afar; we avoid looking at it. Yet this is how things are: “When your neighbor sins, groan in sorrow, for we are all answerable for sins.” One sins a little, another a great deal; one in this way, another in that way; one indirectly or in ignorance. We all sin, and we become the cause of souls being lost.

What follows concerns the worldly side of life—the so-called good things of this world, which captivate us so deeply and which all of us, some more and some less, seek to acquire and enjoy. He says: “The beauty and abundance of the good things to come are infinite.” The beauty, the loveliness, and the abundance of the good things to come are infinite. When Paul went there and returned, he wrote: “Eye has not seen, nor ear heard, nor has it entered into the heart of man” what God has prepared for those who...

love Him. Human language cannot express what the life to come is like. And that is what the saint says here: “The beauty and abundance of the good things to come are infinite; but these earthly things are shadow and smoke and bubbles.” Listen to those words! There, he says, the beauty and abundance are infinite. But the things for which we do so much in order to possess them—the earthly things—are a shadow. “All things are weaker than a shadow,” as the profound theology of the funeral service puts it with perfect concision. Think of it: the shadow cast by my hand or my body...

is more substantial than all these things. “All things are weaker than a shadow; all things are more deceptive than dreams,” the service says. And here the saint says: “These things here are smoke and bubbles.” You know how soap makes a bubble. That is what the things of this world are really like. His struggle, as you have followed...

and as you have followed his thought, is to show how a person may tear himself away from the things for which he works himself to death, toils, loses his soul, and even loses this temporal life, quite apart from eternity. Many people compete to achieve things, build things, possess things, and enjoy all manner of pleasures, and in the process they lose even this present life. Some waste away in hospitals; others waste away elsewhere, and so on.

They lose not only eternity but this temporal life as well. That is what he is trying to make us understand here. And toward the end—though I do not have the patient endurance to take you all the way through it—he says: “The sum of the matter, the sum of the matter, and the one concern is this: you do not know when death is coming.” You do not know when death will come. One prayer, he says, one concern. With these words that I have quoted to you, he concludes this chapter of his reflections. Then he continues: “Do not sow evil, for there the harvest awaits the farmer who has sown thorns.” My God! Do not sow evil deeds in this world, because there, where the harvest is...

the farmer who sowed the thorns will reap them. Do you remember when they once said to Christ, “Shall we pull out the weeds from among the good wheat?” He said, “No, do not pull them out, because in pulling out the weeds you may uproot some of the good wheat as well. Let them grow together, and one day all the weeds will be gathered and cast into the fire.” This is clearly what the saint has in mind when he says, “Do not sow evil.” For, as folk wisdom also says, as you make your bed, so you will lie in it; as you sow, so shall you reap; what the winds gather, the devils scatter. Yes, that is how it will be. So do not sow evil, either in word or in deed, because whatever a person does throughout the day, he is sowing and reaping, sowing and reaping...

and reaping. “Do not sow evil, for there the harvest awaits the farmer who has sown thorns.” There, he says, the farmer who sowed thorns here—who caused tears, tribulation, and groaning in this world—will find the Judge awaiting him on that day. As you know, values have been reversed today. Morality, for example, is regarded as failure, and honesty as foolishness, and everything has been turned upside down. People say, “You can eat, you can revel, you can live like a human being.” Do you know what they mean by a human being? You say to me, “You can live like a human being,” and these things are regarded as roses—roses!

Whereas the moral and honorable things, of which Paul speaks in his Epistle to the Ephesians, are treated like nettles, as though they were of no use. And so the world falls headlong into this supposed rose garden. The saint says here: “The roses of this life are the hypocrites, the greedy, and the lovers of pleasure.” These are the roses of this life. That is how you have come to see them: these fine blossoms are the people who supposedly know how to live, the people always in the public eye. “But wait a little.” Wait a little, he says; practice patient endurance and watch the grass being trampled underfoot. Then you will see these roses trampled too. That is how it is with Hollywood: every couple of months there is a new face on the front page, and after another two months even Hollywood has moved on.

If only we could truly see these things—and how much more if we could enter deeply into everything written by God’s saints. Unfortunately, we always load all the weight onto one side, and when a person loads everything on one side, it is natural for him to overturn. Knowing how to distribute a load is very important. It matters when loading an animal, a ship, or any other means of transport. Even when carrying something in your hands, how can you manage unless you divide the load? Can you put twenty kilograms in one hand and fifty grams in the other? You divide it so that both hands can take hold and lift the weight. But we do not distribute our load properly. We load everything according to the world, the flesh, the ego, and one partner alone. We load everything onto the flesh and the world, as though we were going to remain here forever. Thus we wrong the other partner; we wrong the spirit.

Saint Basil the Great puts it beautifully: if you are unwilling to give the better partner—the soul—the greater share that she deserves, then at least give her an equal share. Show as much concern for your immortal soul as you show for your body. This is why the saint says, “But wait a little.” Just wait a little. If we were to look at the great names, at people whom we once admired and thought so highly of, we would see that even their names have vanished. Their very names have disappeared. I speak plainly because you have some familiarity with these matters. One day I read something—I do not wish to single out one or two persons, God forbid; I mention only the event. A great artist here in Athens eventually came to such a state that...

the police granted him a street vendor’s license. Once he had been a celebrated figure, greeted everywhere with joy. Yet this great artist, who had been applauded and called back to the stage ten times for encore after encore, finally had to petition the chief of police for a special street vendor’s license, and it was granted to him. We should reflect deeply on such things. I say this against no one. We have many similar examples around us, and within our own lives as well. Yet we stubbornly refuse to reflect on what is truly profitable for us. Every evil deed arms the devil. When you do evil, you give the devil ammunition with which to fight you. Every evil...

deed arms the devil. Someone may make the sign of the Cross and so forth, but did you not nourish the evil? Did you not destroy your own child? Why, then, do you make the sign of the Cross over him now? Do you think the devil is afraid merely because you make the sign of the Cross over the child, after you have given him so many weapons? “By what right will anyone drive me out?” he says. “By what right will anyone drive me out?” A woman was pregnant and suffering because of her pregnancy. In bitterness she said to the child, “May the devil enter you, and may he not come out unless all the priests of the province gather and read the Four Gospels over you.” When the child grew up, he became possessed before her eyes. She kept making the sign of the Cross over him, but she had given the devil his weapon. “He is mine,” the devil said. “She gave him to me back then.” Afterward it took three months to assemble everyone. The bishop, who grieved over the situation, would summon them, but one priest was ill and another was away on a journey. It took three months...

and throughout those three months she watched the child thrashing before her like a fish. The devil said, “I will not come out. She gave him to me through the bitter words she spoke. She told me to enter him, and that is what I did.” This is what the saint means here: “Every evil deed arms the devil; and once armed, he cruelly uses those who armed him.” He uses the very people who nourish him. He moves them about and manipulates them. You understand what takes place. Therefore, when something happens to us—even a simple illness—two people should set out: one to fetch the doctor and the other to fetch the priest. Someone present here knows what the devil can do outwardly.

Now, if the devil possessed the power—and, as I write further on, if the Lord permitted him—he would tear us to pieces. But the Lord does not permit him; he does not possess that power. He puts on a brave show and stamps his feet, but he has neither the power nor the authority. If a person truly understood this, he would see that we are the ones who arm him. We arm him. And if he took seriously every adversity and opposition that befell him—whether in his body, his finances, or his home—and tried to resolve it by thinking, “I am responsible; I gave him the opportunity to do this,”...

then the matter would be resolved. Unfortunately, however, we do not believe these things. Someone says, “It was just the weather; it happened by chance; it was nothing.” Yet if not one hair of our head and not one leaf of a tree falls without receiving God’s command, then nothing happens to a person without His providence—not even a headache or the slightest adversity. An old account says, “When we live rightly, not even a fever”—I am reminded here of Mr. Stavros, who often repeats this—“not even a fever is sent without God’s command. It will not touch a person otherwise.” So do not accept the usual excuses: “I was careless; it happened by chance; it simply befell me; it was an evil man, an evil neighbor, this person or that person,” and so forth. We look for the evil in the husband, in the priest, or in society. But since it lies within us, we ourselves arm the one who is sent against us. For a person to find the root of the matter...

and discover where the opening lies is difficult. Some people suffer for years through various personal and family troubles, yet still have not discovered where the opening is. What is it? Pride, some former sin, an injustice, a curse, an excommunication—something must be sought out and found. This, then, is what he says: “Every evil deed arms the devil”; it gives him weapons. “And once armed, he cruelly uses those who armed him.” He uses those people in a most dreadful way.

He continues: “Do you want your enemy to be weak? Cut off sin, and when he has been stripped of his wings, he will be mocked like a little sparrow.” Do you want to weaken your enemy, Satan, so that he has no power? “Cut off sin.” Cut off sin. This applies to me as well as to you: do it. Cut off sin. And what happens then? He is “stripped of his wings.” You give him wings through sin, through your tongue, through malice, through refusing forgiveness, through withholding even a simple greeting, and so forth. You give him wings. Therefore, if you want to weaken the enemy so that he cannot ensnare you, cut off sin. “And when he has been stripped of his wings, he will be mocked like a little sparrow.” You can toy with the devil as though he were a sparrow. A person can render him utterly powerless.

The devil seems strong. But if he does all that he does to us, it is because we give him wings and enable him to fly. If we did not give him those wings, he could not fly and could not do the things he does. The saint then gives ten woes. Our Lord pronounced eight woes against the scribes and Pharisees. After the ten woes, the saint gives ten beatitudes: “Woe to the ungodly,” for example, and then, “Blessed is such a one.” It is a very powerful teaching and a distinct chapter, both this section and the one that follows, containing the beatitudes. So please allow me to take ten minutes from you this evening...

and not continue further, lest I spoil it. Let the woes form one section and the beatitudes another.

Μετά, μαζί προχθές, θα θυμάστε ότι μιλήσαμε εξαιτίας της Μεγαλομάρτυρος Αγίας Αικατερίνης και κοιτάξαμε να μεταφέρουμε ό,τι μπορούσαμε ηθικό, για να ωφεληθούμε γύρω από το πρόσωπο αυτό. Την ημέρα εκείνη είπαμε, όπως ξέρετε κι εσείς, μαζί με τους άλλους Αγίους —ήταν πολλοί κι αυτοί— εόρταζε και ο Μεγαλομάρτυς Άγιος Μερκούριος. Και στο τέλος δεν πρόλαβα να έλεγα δυο λόγια, που σας είπα. Και κατά κάποιον τρόπο θα οφείλω να μου επιτρέψετε να πω αυτά τα λίγα λόγια. Θα δείτε για ποιο λόγο θα επιστρατεύω και για ποιο λόγο θα πρέπει να διαβάζουμε τους βίους των Αγίων εμείς οι Χριστιανοί, αν θέλουμε να γίνουμε Χριστιανοί και Άγιοι.

Μπορεί ο άνθρωπος να γίνει Άγιος, εάν δεν περπατήσει τον δρόμο των Αγίων; Και οι Άγιοι που έγιναν Άγιοι ηκολούθησαν τον πρώτο Άγιο, τον μοναδικό Άγιο, τον Χριστό τον Άγιο, ο οποίος άνοιξε έναν δρόμο και υπέδειξε: «Θέλετε να με βρείτε κάποια μέρα, που έχω πάει πρόδρομος για σας στον ουρανό; Θέλετε να επιτύχετε, θέλετε να αγιάσετε, θέλετε ο δρόμος σας να είναι ευλογημένος στον κόσμο τούτον; Ακολουθήστε τον δρόμο μου ή τον δρόμο των Αγίων μου». Κάθε μέρα ο άνθρωπος έχει προβλήματα στον κόσμο τούτον, πνευματικά και υλικά προβλήματα, διότι ο άνθρωπος είναι και σάρκα, είναι και πνεύμα. Κατά συνέπεια, έχει προβλήματα και εμπόδια.

Για τα δύο αυτά πράγματα, και πνευματικά και υλικά. Αν λοιπόν διαβάζει ο άνθρωπος τους βίους των Αγίων, που είναι εύκολο να τους διαβάζει αν θέλει, εφόσον τόσα άλλα διαβάζει, τόσα άλλα ακούει, τόσα άλλα λέει και τόσα άλλα βλέπει. Και το λυπηρό, που είπα και άλλες φορές, είναι ότι οι άνθρωποι που έχουν βιβλιοθήκη ανάλογη, λοιπόν, δεν την απεσφράγισαν ακόμη. Δεν διαβάζουν. Να μην σας πω χιλιάδες βιβλία μπορεί να έχουν, αλλά εκατοντάδες ή δεκάδες. Δεν τα έχουν διαβάσει. Δεν τους αφήνει ο σατανάς να διαβάσουν. Αν λοιπόν διαβάζαμε, λέω, τους βίους των Αγίων, θα είχαμε πολλά να παρηγορηθούμε και να πράξουμε και σωστά. Διότι, όταν θα πράξουμε σωστά, θα έχουμε και τον Θεό βοηθό.

Άνθρωποι, σαν οικογένεια, άτομα, σαν οικογένεια, σαν πολιτεία, σαν φυλή, σαν Εκκλησία, σαν, σαν, σαν. Αν όμως όχι, θα έχουμε το τελείως αντίθετο: θα πελαγοδρομούμε, θα νομίζουμε ότι κάτι κάνουμε, αλλά δεν κάνουμε τίποτα στην πραγματικότητα και ο Θεός δεν είναι μαζί μας. Ακόμη κι αν έχουμε το δίκαιο, ο Θεός δεν είναι μαζί μας, διότι δεν κάνουμε σωστά εκείνο που αυτός έχει υποδείξει και έχει αφήσει ίχνη εδώ. «Εἰς τὸ ἴχνος αὐτοῦ», λέγει, να πατήσουμε στα βήματά του, όχι να ανοίξουμε καινούριους δρόμους εμείς, συστήματα, τρόπους κ.λπ. Να πατήσουμε στα βήματά του. «Αὐτὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἔπαθεν». Για τον Άγιο αυτόν δεν θέλω να σας πω τον βίο του. Γι’ αυτό και μπροστά μου δεν έχω

Συναξάρι του μηνός Νοεμβρίου· έχω του μηνός Ιανουαρίου το Συναξάρι και έχω μπροστά μου τον βίο του Μεγάλου Βασιλείου, τον οποίον δεν μπορεί να αμφισβητήσει κανείς, εμείς τουλάχιστον και το ίδρυμα αυτό και αυτοί που φοιτούν εδώ. Τρεις μέγιστοι φωστήρες. Εν πάση περιπτώσει, λοιπόν, θέλω να σας παρουσιάσω τον Άγιο Μερκούριο, που τον χρησιμοποίησε η Παναγία μας κάποτε εναντίον ενός ασεβούς, του Ιουλιανού, του λεγόμενου Παραβάτη. Αν έχετε Συναξάρι, θα ανοίξετε το πρώτο βιβλίο, που είναι του Ιανουαρίου Συναξάρι, και θα πάτε στη σελίδα 29 και θα βρείτε το εξής:

«Εκείνων των καιρών, Ιουλιανός ο μιαρότατος και ασεβέστατος βασιλεύς, θέλων να υπάγει στα μέρη της Περσίας, ήλθε πλησίον της πόλεως Καισαρείας», όπου ήταν ο Μέγας Βασίλειος. Ο δε Άγιος Βασίλειος, γνωρίζων αυτόν από τας Αθήνας —ίσως δεν ενθυμείστε— συμφοιτητές ήταν εις τας Αθήνας ο Μέγας Βασίλειος και ο Ιουλιανός ο Παραβάτης. «Διότι, ως είπομεν, εσπούδαζον εκεί ομού, προσέτι δε τιμών αυτόν ως βασιλέα» —παρότι ασεβή, τον εκτιμούσε ως βασιλέα— ο Μέγας Βασίλειος, υπακούων στον Παύλο, στον Τιμόθεο. Αυτό που λέγει, ότι να προσεύχεσαι υπέρ των εν αρχαίς όντων, υπέρ βασιλέων, υπέρ, υπέρ, υπέρ, «ἵνα ἤρεμον καὶ ἡσύχιον βίον διάγωμεν».

Του λέει ο άλλος: «Είναι κομμουνιστής ο βασιλιάς, ή άθεος και λοιπά· δεν προσεύχομαι γι’ αυτόν». Σοβαρά; Συ προσεύχεσαι για να μην είναι κομμουνιστής. Και εσένα ο Θεός, έστω και σατανά να είναι, θα τον χρησιμοποιήσει να ωφεληθείς. Είτε τον άρχοντά σου είτε, είτε, είτε. Έτσι λέει ο Παύλος. Αυτή είναι η τροπή η δική μας, καινούργια, γι’ αυτό και αποτυγχάνουμε. «Εσπούδαζαν», λέει, «ομού» και τον εσέβετο, λέω, «και ως βασιλέα, παρέλαβε τον λαόν αυτού και προϋπάντησεν αυτόν». Ο Μέγας Βασίλειος ξέρει τι θηρίο είναι, ξέρει ότι είναι Αντίχριστος, ξέρει ότι πάει για κατακτητικούς σκοπούς και, εν τούτοις, ως βασιλέα, παίρνει τον λαόν αυτού και πάει και τον προϋπαντά. Όμως έλαβε χώραν το εξής: «Μη έχων δε άλλο δώρημα να του προσφέρει», τον κόσμο εκεί, «προσέφερεν εις αυτόν»

«κατ’ απαίτησιν του βασιλέως τρεις άρτους κριθίνους, από εκείνους τους οποίους έτρωγε ο Άγιος». Ο Άγιος έτρωγε κριθαρένιο ψωμί και του ζήτησε ο βασιλεύς να του δώσει κάνα ψωμί. Και διότι ο Μέγας Βασίλειος έτρωγε κρίθινο ψωμί, του προσέφερε κρίθινο ψωμί. Αυτό έγινε αιτία να σοκαριστεί ο βασιλιάς. Το θεώρησε ως προσβλητικό αυτό το πράγμα που του έκαναν. «Δεχθείς ο βασιλεύς το δώρημα, διέταξε τους υπηρέτας να ανταμείψωσι τη δωρεά και να δώσουν χόρτον εκ του λιβαδίου». Σαν να του λένε ότι είναι ζώο. Του στέλνει, αντί για ευχαριστώ, του Μεγάλου Βασιλείου ο βασιλεύς, γιατί το θεώρησε προσβλητικό.

ζώνη είμαι που μου έστειλε. Αυτός είναι η ζώνη και τους ένιωθαν όλοι.

«Ιδών δε ο Άγιος την καταφρόνησιν ταύτην, είπε εις τον βασιλέα: “Ημείς μεν, ω βασιλεύ, από εκείνο το οποίον τρώγομεν, καθώς εζήτησας, από εκείνο που τρώγω προσεφέραμεν· η δε βασιλεία σου, ως αρμόζει, μας αντήμειψε τη δωρεά από εκείνο που τρώγει”». Εγώ σου έδωσα από εκείνο που τρώω, που ζήτησες να μου ζητήσεις κανένα ψωμί από εκείνο που τρώω. Ίσως να εννοείς να σου στείλω προσφορές και λοιπά, αλλά εγώ τρώω κρίθινο ψωμί και σου έστειλα από εκείνο. Τώρα εσύ προσβλήθηκες και μου έστειλες ένα· φαίνεται ότι από αυτό τρως. Να είναι ευλογημένο. Καταλαβαίνετε τι του έκανε.

αυτά ακούσες ο βασιλεύτης. Εθιμώθει πολύ και λέγει προς τον Άγιο. Σε κανονίθω εγώ. Τώρα δέξου την δωρεάν τάφη, πατρός Ανώπου Σούστηλε. «Όταν επιστρέψω από την Περσία νικητής, τότε μεν την πόλη σου θα κατακαύσω, τον δε υπ’ αυτής απατώμενον μωρόν λαόν», τον κόσμο που κοροϊδεύεις, «θα αιχμαλωτίσω, διότι τους θεούς τους οποίους εγώ προσκυνώ, αυτοί ατιμάζονται. Συ δεν θέλεις λάβει την πρέπουσα αμοιβή». Εσένα θα είναι ιδιαίτερη, θα σε περιποιηθεί. Έτσι του παρήγγειλε και προχώρησε. «Ούτως απειλήσας ο ασεβής βασιλεύς, απήλθεν εις Περσίαν». Στην επιχείρησή του πήγαινε εναντίον. «Επιστρέψας ο Άγιος εις την πόλη, εκάλεσε άπαν το πλήθος του λαού και, αφού ανήγγειλε τας απειλάς του βασιλέως, συνεβούλευσεν αυτούς ως ακολούθως: “Μη λυπηθείτε, αδελφοί μου Χριστιανοί, τα χρήματά σας· μόνον φροντίζετε διά την ζωήν”».

«Λίγα να συντηρηθείτε. Φέρετε δε ό,τι χρήματα έχετε, να συνάξωμεν εις έναν τόπο. Και όταν ακούσωμεν ότι επιστρέφει ο βασιλεύς, θα ρίψωμεν σωρούς στον δρόμο, ίνα βλέπων ταύτα, ως φιλοχρήματος που είναι, ημερεύσει και δεν πράξει καθ’ υμών όσα σκέπτεται». Θυμάστε κάποτε που σας είχα πει τα δώρα που παίρνει η βασίλισσα από την Καισαρεία;

Είναι. Δεν φέρνει δώρα, δίνει δώρα ο Μέγας Βασίλειος. Εν πάση περιπτώσει, «απελθόντες λοιπόν οι Χριστιανοί έκαμον ως προσέταξεν ο Άγιος και έφεραν πλούτον άπειρον, χρυσόν, άργυρον και πολυτίμους λίθους. Ο δε Άγιος, αποδεχθείς την προαίρεσιν αυτών, ετοποθέτησε ταύτα εντός σκευοφυλακείου και επέγραψεν εις έκαστο το όνομα», καθενός το όνομα επάνω στα πράγματά του, «διά να φυλάττωνται έως ότου πληροφορηθώσι την επιστροφήν του βασιλέως. Όταν έμαθε ο Άγιος ότι επιστρέφει ο βασιλεύς, συνάξας το πλήθος των Χριστιανών, συν γυναιξί και τέκνοις» —ναι, και τέκνοις πάντως— «προσέταξεν αυτούς να νηστεύσουν ημέρας τρεις». Προσέξτε. «Κατόπιν, παραλαβών αυτούς, ανήλθεν εις το όρος της Καισαρείας, το ονομαζόμενον Δίδυμον», γιατί ήσαν δύο όρη, «διότι έχει δύο κορυφάς, εν τω οποίω ήτο και ναός της Υπεραγίας Θεοτόκου». Κυρίες, αντιμετωπίζουμε ένα θηρίο, έναν άπιστον, έναν ειδωλολάτρη, έναν διώκτη, έναν άθεον.

Πώς τους τέτοιους δεν έχει καθημερινώς η Εκκλησία να αντιμετωπίσει; Εγώ, πρώτη συνταγή: θα νηστέψετε τρεις ημέρες και θα έρθετε μαζί όλοι να πάμε να αγρυπνήσουμε. «Εις τον ναόν αυτόν, δεόμενοι και παρακαλούντες οι Χριστιανοί μετά συντετριμμένης καρδίας τον μόνον εύσπλαγχνον Θεόν και την Υπεραγίαν Μητέρα αυτού, όπως μεταλλάξει την βουλή του ασεβεστάτου βασιλέως». Αν εμείς κάνουμε σωστά, όπως θέλει ο Θεός, έχει τη δύναμη· δεν μπορεί όλους αυτούς να τους μαζέψει σαν πανί με το παλιόματιλο και να το πετάξει στην άκρη μέσα σε μια βραδιά; Έχει τη δύναμη ο Θεός. Τι πλανώμεθα!

«Ο Άγιος δε», λέγει, «ιστάμενος μετά του λαού εις προσευχήν» —φαίνεται πέρασε η ώρα και νύσταξε, κουράστηκε και ίσως εκεί στο στασίδι του κάπου τον πήρε λιγάκι, αποκοιμήθηκε— «ούτως είδε πλήθος στρατιάς ουρανίου κυκλόθεν του όρους». Το βουνό απάνω, που είχαν βγει με τον λαό να αγρυπνήσουν, είδε ότι γύρω γύρω το βουνό ήταν γεμάτο από ουράνια στρατιά. Όπως είπε ο Ελισσαίος· έχετε διαβάσει ποτέ εκείνη; «Εν μέσω δε αυτών των ουρανίων στρατιών έβλεπε γυναίκα τινά καθημένην επί θρόνου μετά δόξης πολλής, η οποία είπε προς τους περιεστώτας Αγγέλους» που την περιτριγύριζαν: «Καλέσατέ μου τον Μερκούριον, όπως μεταβεί και φονεύσει τον εχθρόν του Υιού μου, Ιουλιανόν». Εκεί, στην Καισάρεια, ήτανε ναός του Αγίου Μερκουρίου και το λείψανο του Αγίου Μερκουρίου. Ήτο στρατιωτικός, δεν ξέρω αν ξέρετε, και όλα του: περικεφαλαία του, θώρακάς του, το ξίφος του, όλος ο οπλισμός του εκεί. Και λέγει εκείνη —αυτά τα βλέπει τώρα μεταξύ ύπνου και γρηγορήσεως ο Άγιος— ότι αυτή η κυρία που καθόταν στον θρόνο, που ήταν το σπίτι της εκεί προφανώς, της Παναγίας μας, ειδοποίησε τους Αγγέλους να ειδοποιηθεί ο Μερκούριος, όπως μεταβεί και φονεύσει τον εχθρόν του Υιού μου, τον Ιουλιανόν.

«Εφάνη τότε» —εδώ θα μάθουμε και ένα άλλο μυστικό που δεν ξέρουμε— «εφάνη τότε εις τον Άγιο Βασίλειο», του φάνηκε, «ότι ήρθε ο μάρτυς Μερκούριος, ενδεδυμένος με τα όπλα του, και λαβών προσταγήν παρά της γυναικός εκείνης, ήτις ήτο η Υπεραγία Θεοτόκος, απήλθε ταχέως». Αυτό είδε αυτός: ότι ήρθε ο Μερκούριος, ειδοποιήθη παρά των Αγγέλων, επήρε ευλογία και έφυγε. Αυτό είδε. «Μετά δε την αναχώρησιν του μάρτυρος Μερκουρίου, προσκαλέσασα η βασίλισσα των Αγγέλων τον Άγιον Βασίλειον», του Λίτς «Παρέδωκεν αυτώ βιβλίον, περιέχον γεγραμμένην πάσαν τη δημιουργία της κτίσεως και κατόπιν τον άνθρωπον πεπλασμένον υπό του Θεού».

Παρέδωσε την Εξαήμερο τη λεγόμενη, την Εξαήμερο, πώς ο Θεός εδημιούργησε τον κόσμο. Στην αρχή τού έδωσε την Εξαήμερο, όμως μέσα εκεί δεν αναφέρεται στο βιβλίο αυτό και η δημιουργία του ανθρώπου. Διότι, όπως ξέρουμε, ο άνθρωπος έγινε μετά τη δημιουργία, δηλαδή έφτιαξε ολόκληρη τη δημιουργία των υλικών και των μικτών κόσμων και έπειτα έκανε τον άνθρωπο, τον έκανε τελευταίο. «Και εις μεν την αρχή του βιβλίου ήτο η επιγραφή λέγουσα “Αρχή”, εις δε το τέλος του βιβλίου», εκεί όπου έγραφε για την πλάση του ανθρώπου, έγραφε «Τέλος». Δηλαδή, εφόσον έγραφε για τη δημιουργία, εκεί έλεγε «Τέλος». Όταν τελείωνε η δημιουργία και άρχιζε «ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα και ομοίωσιν», εκεί έλεγε «Τέλος» και σταμάτησε. Σε αυτήν την οπτασία

ο Άγιος ευθύς εξύπνησε. Πλην, για να μην απορείτε το νόημα της οπτασίας του βιβλίου, θα σας το εξηγήσω. Ο Άγιος Βασίλειος έγραψε την ερμηνεία στην Εξαήμερο του Μωυσέως, το ξέρετε, και κυκλοφορεί μάλιστα, στην οποία διηγείται πώς εποίησε ο Θεός τον ουρανόν, τη γη, τον ήλιο, τη σελήνη, τη θάλασσα, τα ζώα και πάντα τα αισθητά κτίσματα. Εμείς, δυστυχώς, του Μεγάλου Βασιλείου δεν την έχουμε διαβάσει την Εξαήμερο και ζητάμε λόγους, τρόπους κ.λπ. δικούς μας να ερμηνεύσουμε. Εδώ βλέπουμε ότι η Παναγία μας του υπεδείκνυε του ιδίου το βιβλίο. Κατά συνέπεια, η ερμηνεία που θα έδωσε ο Μέγας Βασίλειος θα πρέπει να είναι θεόπνευστη. Αυτό θέλω να πω και εκείνο θέλω να τονίσω.

Τι έγινε όμως στη συνέχεια; «Όταν δε έμελλε να γράψει τα περί της εβδόμης ημέρας, τουτέστι πώς έπλασε ο Θεός τον Αδάμ και την Εύαν, τότε εκείνης της ημέρας απήλθεν ο Άγιος εις ουρανούς και άφησε το βιβλίο ημιτελές». Όταν έφτασε να ερμηνεύσει τις έξι ημέρες και την εβδόμη, που επρόκειτο να ερμηνεύσει περί του ανθρώπου, εκεί του είχε γράψει το βιβλίο «Τέλος». Εδώ θα πας. Είναι αλλουνού δουλειά από εδώ και κάτω. Και τι έχει γίνει; «Κατόπιν δε ο αδελφός του Γρηγόριος, ο Νύσσης, χρηματίσας Αρχιεπίσκοπος Νύσσης, έγραψε περί της πλάσεως του ανθρώπου και ετελείωσε τούτο». Ο μεν έγραψε την Εξαήμερο, όπου του υπέδειξε, ο δε άλλος έγραψε για τη δημιουργία του ανθρώπου.

Αυτό είναι το νόημα, το οποίο έγραφε το βιβλίο: «Εις μεν την αρχήν “Αρχή”, εις δε την πλάσιν του ανθρώπου “Τέλος”». Αλλά, ας έλεγα, όταν είδε ο Άγιος την οπτασίαν ταύτην, κατελθών μετά τινων κληρικών εις την πόλη —άφησε προφανώς τον λαόν εκεί να συνεχίζει την αγρυπνία και κατεβήκανε στην πόλη— «ήτο δε εκεί ναός του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Μερκουρίου», όπως σας είπα, στην Καππαδοκία, «εις τον οποίον ευρίσκετο το λείψανον αυτού και τα όπλα του, τιμώμενα παρά των Χριστιανών», τα προσκυνούσαν, «διότι ο Άγιος Μερκούριος εκεί στην Καισάρεια εμαρτύρησε προ χρόνων εκατό, επί της βασιλείας Βαλεριανού και Βαλερίου. Εις αυτόν τον ναόν εισελθών ο Άγιος» —εισήλθε μέσα ο Άγιος— «και μη ευρών το λείψανον και τα όπλα» —δεν τον βρήκε εκεί, ούτε τα όπλα βρήκε εκεί—

«ηρώτα τον σκευοφύλακα της Εκκλησίας τι εγένοντο. Εκείνος δε, μη γνωρίζων την υπόθεσιν, ωρκίζετο ότι ουδόλως γνωρίζει», «δεν ξέρω», λέει, «τι έγιναν και πού είναι». «Τότε ενεθυμήθη ο Άγιος και εγνώρισε ότι αληθώς είδε το όραμα και ότι κατά τη νύχτα εκείνη απέθανεν ο ασεβέστατος βασιλεύς. Παρευθύς επέστρεψεν εις το όρος», το όρος, όπου οι άλλοι πάνω αγρυπνούσαν, «και λέγει εις τους Χριστιανούς: “Χαίρετε και αγαλλιάσθε σήμερον, ω αδελφοί, εισήκουσε την δέησιν ημών, διότι ο μιαρός βασιλεύς υπέστη την πρέπουσαν τιμωρίαν. Ευχαριστούντες τον Θεόν, ας υπάγωμεν στην πόλη, ίνα λάβει έκαστος εξ υμών τα χρήματα αυτού”».

«Αυτά ακούσαντες οι Χριστιανοί, εβόησαν πάντες με μια φωνή: “Εσκεφθήκαμε να τα δώσουμε του ασεβούς βασιλέως. Εμείς σκεφτήκαμε να τα δώσουμε αυτού· τώρα να μην τα προσφέρουμε στον Βασιλέα του ουρανού και της γης, όστις μας εχάρισε τη ζωή; Κράτησέ τα”». Και τα πήρε αυτά που είχαν προσφέρει αυτοί, για να δοθούν στον ασεβή αυτόν βασιλέα, να τον εξευμενίσουν, ο οποίος για δικά του ασύμφορα έκανε τους πολέμους. Τα εμοίρασε τότε ο Μέγας Βασίλειος. Λοιπόν, που εμείς πρέπει να δίνουμε στον Μέγα Βασίλειο να μοιράζει και να παίζουμε εμείς τον ρόλο του Μεγάλου Βασιλείου, μοιράζοντας και όχι παίρνοντας. Γιατί δεν έχουν καμιά σχέση αυτά τα οποία έχουμε φτιάξει εμείς με τη φαντασία μας εκ των υστέρων. Το τελευταίο είναι το εξής: το ξίφος του Αγίου Μερκουρίου υπάρχει μέχρι σήμερα.

Άγιο λείψανο του δικαιοποιημένου. Είναι στη Μονή Καρακάλλου, στο Άγιον Όρος, και αξιωθήκαμε φέτος, που είχαμε πάει, να το προσκυνήσουμε. Μπορεί να μην μπορώ να φανταστώ ποτέ τι δουλειά έκανε αυτό το ξίφος και τινός ανθρώπου ήταν, που το έχει ως μεγάλο θησαυρό η Ορθοδοξία μας. Αν οι κύριοι που καμιά φορά πηγαίνουν στο Άγιον Όρος, όταν πάτε στη Μονή Καρακάλλου, ζητήστε το να το δείτε, το ξίφος αυτό, το οποίον, λέει, το βρήκε ο Μέγας Βασίλειος ούτε αυτό ούτε τον Μάρτυρα το βράδυ εκείνο που προσευχόταν ο λαός. Τώρα, να μιλήσω επάνω σε αυτό το δίδαγμα και να πω τα δικά μας; Θα τα καταλάβουμε; Δεν τα καταλαβαίνουμε εμείς. Αυτός είναι ο δρόμος που χάραξε η Χριστιανοσύνη. Κανένας άλλος δρόμος, κανένας άλλος δρόμος. Αυτός είναι ο Βασιλισμός. Μετά.

Επιστροφή, διότι όλα τα οποία λαμβάνουν χώρα, είτε σε πολιτεία είτε στην Εκκλησία, είναι εξαιτίας των αμαρτιών μας. Εγώ αυτό θέλω να πιστεύω, χωρίς να έχω ούτε φόβο ούτε πάθος. Αυτά, εν σχέσει με εκείνα τα οποία είχα υποσχεθεί να έλεγα προχτές, που νομίζω ότι δίνουν έναν μίτο κάπως να σκεφτόμεθα κάπως σωστά. Τώρα, το υπόλοιπο της ώρας να το χρησιμοποιήσω πάλιν στην οικοδομή

μας, αν ενθυμείστε, τις σκέψεις του Οσίου Νείλου του Σιναΐτου. Είχαμε μιλήσει δύο, εν τω μεταξύ, ομιλίες.

Των Εισοδίων, όσον και της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Αικατερίνης. Να συνεχίσω εξ αυτού τώρα στη συνέχεια. Θα ενθυμείστε ότι η τελευταία ομιλία, η οποία ήταν η ογδόη ομιλία εξ αυτών από τα Σιναϊτικά, είχε ως βάση τη συνείδηση του ανθρώπου. Αυτό το μεγάλο δώρο που έχει δώσει ο Θεός στον άνθρωπο, αν θέλει να το προσέξει, και δεν θα πέσει ποτέ εκτός.

Διότι... Διότι μπορεί να φανταστεί κανείς τα αποτελέσματα ενός πλοίου, οσοδήποτε μεγάλου κι αν είναι, εάν ο κυβερνήτης αδιαφορήσει το τι του λέει η πυξίδα. Ότι η πυξίδα του λέει ότι πηγαίνει άσχημα και αυτός να κάνει από το μυαλό του.

Είναι η πυξίδα, πραγματικά, αν δεν είναι σκουριασμένη, όπως είπαμε και τότε.

Άνθρωπος λοιπόν ο οποίος, όπως λέει στο τελευταίο, για να επανασυμβουλεύσει, «ὥσπερ δυσχερῶς δεσμῶται βαδίζουσιν, οὕτω τῶν δρόμων τῆς ἀρετῆς πλακέντες». Το δε καθαρόν, αν είσαι, οὐδὲ να τεχρεί την αμαρτίαν μισεί. Όπως λέει, ένας που είναι δεμένος δεν μπορεί να ανεβεί εύκολα, δυσκολεύεται. Πίσω πηγαίνει, κάτω φεύγει. Έτσι και κάθε άνθρωπος που μπλέκει στον κόσμο τούτον με τη σάρκα του, με το συμφέρον του και με τον κόσμο, είναι δύσκολο να ανέλθει, να φτάσει κάποια μέρα. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και να μισήσει ταυτόχρονα. Διότι εμείς, κατά κάποιον τρόπο, ίσως αποφεύγουμε μια αμαρτία, αλλά την κρυφοκοιτάμε από μακριά. Γιατί, για να μισήσει ο άνθρωπος την αμαρτία...

θα πει καινούριος νοικάρης μέσα, που μισεί την αμαρτία. Εμείς δεν έχουμε καινούριο νοικάρη από όλα τα μέσα, γι' αυτό ακριβώς μπορεί να αποφεύγουμε την αμαρτία, διότι λέγει «κόλαση». Αλλά δεν τη μισούμε την αμαρτία. Στη συνέχεια ακριβώς έχει την εξής σκέψη: «Οὕτω γὰρ αὐτῆς τὴν παγίδα, κἂν ὁ ληφθείς, θᾶττον ἐξ αὐτῆς ἐξελεύσεται». Μπορεί, λέγει, ο οποίος θα πέσει στην παγίδα αυτή, εύκολα να βγει. «Πᾶς ὁ μὴ μισῶν τὴν ἁμαρτίαν, ἁμαρτωλός, κἂν μὴ πράττῃ τὴν ἁμαρτίαν, κρίνεται». Δεν είναι όμως απλώς.

Μεν θα σωθεί, έπεσε και θα σωθεί με τον φόβον, όπως είπα, της κολάσεως, της τιμωρίας. Αλλά «ὁ μὴ μισῶν τὴν ἁμαρτίαν, ἁμαρτωλός, κἂν μὴ πράττῃ τὴν ἁμαρτίαν, κρίνεται». Έστω κι αν δεν την πράττει, πάλι, λέει, θα κρίνεται, διότι δεν εμίσησε την αμαρτία. Ας μην την έκανε, αλλά δεν εμίσησε την αμαρτία. Φανταστείτε, δηλαδή, πόσο λεπτό πράγμα είναι για να σωθεί ο άνθρωπος. Και εμείς το έχουμε έτσι. Δηλαδή, προτεστάντης, εγώ που διαβάζω το Ευαγγέλιο, πάω κατευθείαν. Με το έξυπνο. Ποιος διαβάζει το Ευαγγέλιο; Καταλάβατε; Υπάρχει μεγαλύτερος θεολόγος απ' τον διάβολο; Πού πάει; Το ξέρουμε εμείς όπως το ξέρει ο διάβολος το Ευαγγέλιο; Το ξέρει. Τι διένει απ' αυτό; Λοιπόν, είναι ένα μέτρο που μας δίνει ο Άγιος άνθρωπος αυτός.

Στεκόμαστε εμείς έναντι της αμαρτίας. Εμείς, εάν δεν την κάνουμε εμείς την αμαρτία, βρίσκουμε τρόπο να τη συστήσουμε, να τη δικαιολογήσουμε. Άνθρωποι είμαστε, πέρα. Αν αυτή την αμαρτία δεν την κάνουμε εμείς και την κάνει ο άλλος, μισούμε τον άλλον. Όχι την αμαρτία του άλλου, τον άλλον μισούμε. Σας κάνει αυτός και αυτός αυτό, αυτό. Όμως το θέμα δεν είναι έτσι. Είναι άρρωστος, είναι ασθενής και ασθενεί. Θα μισήσεις την ασθένεια και όχι τον άρρωστο. Θα κάνεις αυτό που κάνει ο γιατρός, αυτός που πολλές φορές και δεν πιστεύει ούτε σε δημιουργό ούτε σε τίποτα. Τον λυπάται τον ασθενή.

Καταπιάνεται με την ασθένειά του, αυτόν τον βοηθάει, έχει χάσει τη ζωή του μέσα στο εργαστήριο για να βρει φάρμακα κατά της ασθενείας και να ξεκουράσει αυτόν. Το μίσος του και ο αγών του είναι να εξοντώσει την ασθένεια, για να απαλλαχθεί ο ασθενής. Τον ασθενή τον βλέπει έχοντα ανάγκη αγάπης, στοργής, συμπαραστάσεως. Εδώ λοιπόν δίδει ένα μέτρο και μας υπενθυμίζει και λέγει: Εσείς μισείτε την αμαρτία ή απλώς αποφεύγετε την αμαρτία για να μην πάτε στην κόλαση; Δεν έχετε προχωρήσει λοιπόν ακόμα. Ζητήστε, με τη βοήθεια του Θεού, να σας δοθεί η χάρις αυτή, να μισήσετε την αμαρτία.

Αν δεν μισήσουμε την αμαρτία, θα πει ότι δεν έχουμε ολοκληρωτικά χάρη τόση που... μας κάνει Αγίους, καθαρούς. «Πάντες γάρ ἐσμεν ἁμαρτιῶν ὑπεύθυνοι». Όταν βλέπεις, λέει, τον πλησίον σου αμαρτάνοντα, στέναξε, πάρε επάνω σου εσύ την αμαρτία εκείνου. Είναι και σε αυτόν στέναξη, για να βρεις κι εσύ έλεος επάνω στη δικιά σου αμαρτία. Διότι «πάντες γάρ ἐσμεν ἁμαρτιῶν ὑπεύθυνοι». Αυτός πέφτει στο Α και εσύ πέφτεις στο Β.

Ο άνθρωπος δεν κατηγορήσει την αμαρτία του άλλου, αλλά στενάξει, πει «Θεέ μου, ευλόγησε τον άνθρωπο αυτόν», τότε βρίσκει έλεος και εκείνος και αυτός ο οποίος κάνει αυτό το πράγμα. Πάλι, εάν διαβάζετε, θα πρέπει να έχετε βρει κάποτε τις διηγήσεις του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου. Κατέβαινε κάποτε στην πόλη με τον υποτακτικό του και συνάντησε, ως συνήθως, έξω της πόλεως, ένα ζευγαράκι το οποίο αμάρτανε. Και όταν είδε αυτή τη σκηνή, κάνει αριστερά του δρόμου και πέφτει πρηνής και αρχίζει και κλαίει και λέει: «Θεέ μου, σε μένα να καταλογίσεις την αμαρτία τους. Εγώ την κάνω την αμαρτία τους. Μην τους την καταλογίσεις».

Έκλαψε με αναφυλλητά εκεί, ζητώντας την αμαρτία να την πάρει αυτός. Μεγάλη, πάλι, η καρδιά αυτή. Και όταν πήγε πιο κάτω, να σου ένα σκυλί με ένα δρεπάνι είκοσι πήχεων. Άγγελος Κυρίου εστάλη μπροστά να του κάνει μάθημα και του λέει: «Μακάριε, το βλέπεις αυτό; Αυτό πρόκειται να θερίσει όλους τους κατηγόρους, που κατηγορούν τις αμαρτίες των άλλων. Εσύ», του λέγει, «διότι όχι μόνο δεν κατηγορείς, αλλά και την πήρες επάνω σου, μεγάλο έλεος βρίσκεις στα μάτια του Θεού». Αυτό προφανώς έχει υπόψη του ο Άγιος, παρότι είναι σύγχρονη αυτή τότε, ή με το δικό του τρόπο, και διατυπώνει αυτές τις σκέψεις. Ο καθένας ας πάρει τα μέτρα του και ας πάρει τα συμπεράσματά του. Διότι είναι πολύ εύκολο να κρίνουμε και να κατακρίνουμε.

Πολλές φορές λανθάνουμε, διότι δεν είμαστε θεϊκοί και δεν ξέρουμε ακριβώς περί τίνος πρόκειται. Θα σου πω κάτι δικό μου, άκουσε. Προ λίγων ημερών, δεκαπέντε ημερών, κατέβαινα προς το τέρμα Παγκρατίου. Να σου μια κυρία ανέβαινε επάνω με ένα γιο δεκαέξι-δεκαεπτά ετών. Εστάθηκαν, με χαιρέτησαν. Αυτός δεν με γνώριζε και με απέφευγε μάλιστα, γιατί προφανώς αυτή θα του μιλούσε, του παιδιού, για μένα, ξέρω εγώ τι, ή για θρησκευτικά πράγματα, και όταν αυτός θα αντελήφθη ποιος είμαι εγώ, ότι είμαι εκείνος που του μίλαγε η μάνα του...

Έγερνε το κεφάλι του προς τα ίδια. Έπειτα. Έπειτα, εγώ δεν του μίλησα του παιδιού και χαιρέτησα απλώς, «Τι κάνετε;» και λοιπά, και προχώρησα. Και πήρα ένα τηλεφώνημα όταν πήγα στο μαγαζί.

Τι μου λέει; Λέει: «Κύριε Παναγόπουλε, τι μου κάματε σήμερα;» Λέω: «Με συγχωρείτε, τι σας έκανα; Πείτε μου να σας ζητήσω συγγνώμη. Άνθρωπος είμαι». «Τι έπαθα με εκείνο το παιδί!» Λέω: «Τι πάθατε;» «Αυτό το παιδί καπνίζει και του είπα να μην καπνίζει, είναι αμαρτία, είναι έτσι, είναι έτσι, είναι έτσι. Και είδε εσάς», λέγει, «είδε τα μουστάκια σας κίτρινα και είπε: “Ο Παναγόπουλος καπνίζει και μου λες εσύ τώρα;” Τι μου κάνεις, κύριε Παναγόπουλε;» Προσέξτε, μην γελάτε, να δείτε πώς μπορεί να πάθει ο άνθρωπος. Τι είχε γίνει; Λέει: «Η γυναίκα μου φτιάχνει καροτόζουμο, καροτόζουμο, κι εγώ είχα πιει καροτόζουμο και δεν καθάρισα τα μουστάκια μου εδώ πέρα από τον χυμό».

Γίνεται, λέει, και καπνίζει. Ε, αυτό έγινε αιτία. Άντε να το βγάλεις αυτού του τώρα από μέσα του. Θα έβαλα να το βγάλεις αυτού από μέσα του, ο Παναγόπουλος δεν καπνίζει. Καταλάβατε; Δεν ξέρεις πού σε φτάνεις, πού δεν σου έρχεται. Είτε γνώση είτε άγνοια, είτε, είτε, είτε. Γι' αυτό η Εκκλησία έχει... Είναι δυο περιπτώσεις.

Χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι σιγά σιγά κάνουν αγώνα να γυρίσουν στον εαυτό τους και να σταματήσουν να μιλάνε για τους άλλους και να βλέπουν τα δικά τους. Όπως πήγε ο καημένος εκείνος με σπασμένο το κεφάλι, που το είχε σπάσει η γυναίκα του, και του λέει ο πάτερ, για να τον διευκολύνει, να τον παρηγορεί: «Πώς στο σπίτι σου; Πώς θα περνάς με τη σύζυγό σου, τα παιδιά σου;» «Πάτερ μου, δεν ήρθα να σου εξομολογηθώ για τη γυναίκα μου ούτε για τα παιδιά μου. Ήρθα να σου πω τα δικά μου». Το κεφάλι ήταν σπασμένο. Το είχε σπάσει η γυναίκα του. Αν δεν γυρίσουμε να φτάσουμε, δεν μπορούμε να δούμε ούτε από μακριά. Όμως ο Μωυσής αξιώθηκε, είδε τη γη της Επαγγελίας, λόγω της παρακοής του, από μακριά. Μέσα δεν εισήλθε. Του την έδειξε όμως, από μακριά, να τον παρηγορεί. Και εμείς δεν την βλέπουμε ούτε από μακριά, το αποφεύγουμε, αλλά έτσι τα πράγματα. «Ἐπὶ τῷ πλησίον ἁμαρτάνοντι στέναξον· πάντες γάρ ἐσμεν ἁμαρτιῶν ὑπεύθυνοι». Άλλος λίγο, άλλος πολύ, άλλος έτσι, άλλος αλλιώς, άλλος ερημικός, εν αγνοία, αμαρτάνουμε και γινόμαστε αιτία να χάνονται ψυχές.

Η συνέχεια που θα ακούσετε έχει σχέση με το κοσμικό μέρος, με τα καλούδια τα λεγόμενα του κόσμου τούτου, που τόσο μας σαγηνεύουν και τόσο ο καθένας, άλλος λίγο, άλλος πολύ, κοιτάμε και να τα κατακτήσουμε και να τα απολαύσουμε. Λέγει λοιπόν: «Τῶν μελλόντων ἀγαθῶν τὸ κάλλος καὶ τὸ πλῆθος ἄπειρον». Των μελλόντων αγαθών το κάλλος, η ωραιότητα, και το πλήθος άπειρον. Ο Παύλος, όταν πήγε και ήρθε, έγραψε ότι «ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη» το τι έχει φτιάξει ο Θεός για αυτούς που...

Τον αγαπάνε. Η ανθρωπίνη γλώσσα δεν μπορεί να διατυπώσει τι είναι η άλλη ζωή. Και αυτό λέει αυτός εδώ: «Τῶν μελλόντων ἀγαθῶν τὸ κάλλος καὶ τὸ πλῆθος ἄπειρον. Ταῦτα δὲ τὰ γήινα, ταῦτα δὲ σκιά και καπνός και πομφόλυγες». Άκου χαρακτηρισμό! Εκείνο, λέει, το κάλλος και το πλήθος άπειρον. Αυτά δε τα οποία εμείς ξέρετε τι κάνουμε για αυτά να τα κατακτήσουμε; Τα γήινα, σκιά. «Πάντα σκιᾶς ἀσθενέστερα», λέγει επιγραμματικότατα η μεγάλη θεολογία της νεκρώσιμης ακολουθίας, αν είναι δυνατόν. Δηλαδή, δίδει η σκιά αυτή που κάνει το χέρι μου ή το σώμα μου...

είναι δυνατότερο από ό,τι είναι αυτά τα πράγματα. «Πάντα σκιᾶς ἀσθενέστερα, πάντα ὀνείρων ἀπατηλότερα», λέγει εκεί. Εδώ λέγει λοιπόν: «Ταῦτα δὲ», αυτά που είναι εδώ, «και καπνός και πομφόλυγες». Ξέρετε, το σαπούνι που κάνει φούσκα. Έτσι είναι αυτά που είναι εδώ και έτσι είναι ακριβώς. Βέβαια, ο αγών του, όπως παρακολουθήσατε...

παρακολουθούσατε τη σκέψη του, είναι ο τρόπος να ξεκολλήσει τον άνθρωπο από αυτά που σκοτώνεται, που μοχθεί, που χάνει την ψυχή του, που χάνει και την προσωρινότητα ακόμα, όχι την αιωνιότητα. Γιατί πολλοί άνθρωποι διαγωνίζονται να κάνουν, να φτιάξουν, να απολαύσουν και τα διάφορα, χάνουν και την προσωρινότητα. Άλλοι λιώνουν μέσα στα νοσοκομεία, άλλοι λιώνουν μέσα, άλλοι, άλλοι, άλλοι, άλλοι.

Όχι μόνο την αιωνιότητα, αλλά και την προσωρινότητα. Αυτός κοιτάζει εδώ να μας κάνει. Το έχει. Και στο τέλος αυτός ως εξής, δεν έχω την υπομονή να σας πάω μέχρι και κάτω, λέγει: «Κεφάλαιον δὲ τοῦ λόγου, κεφάλαιον δὲ τοῦ λόγου, καὶ ἡ μία μέριμνα· ὡς οὐκ οἶδας γὰρ ὁ θάνατος ἔρχεται». Διότι δεν γνωρίζεις πότε ο θάνατος έρχεται. Ευχή, λέει, μία μέριμνα. Έτσι έχει στο τέλος του κεφαλαίου του αυτού, των σκέψεών του, αυτά τα λόγια που σας είπα. Προχωρώντας, λέγει: «Μὴ σπεῖρε πονηρά· ὁ γὰρ θερισμὸς ἐκεῖ τὸν γεωργὸν τῶν ἀκανθῶν ἐκδέχεται». Και Θεέ! Μη σπέρνεις πονηράδες στον κόσμο τούτον, διότι εκεί που είναι ο θερισμός...

τον γεωργό των ακανθών θα τα βγάλει τα αγκάθια. Θυμόσαστε που είπανε κάποτε στον Χριστό μας: «Να τα βγάλουμε», λέει, «τα αγκάθια μέσα από το σιτάρι το καλό;» «Όχι», λέει, «μην τα βγάζετε, διότι μπορεί, βγάζοντας τα αγκάθια, να βγάζετε και κάνα καλό. Αφήστε τα», λέει, «να συναυξάνουν και κάποια μέρα θα μαζευτούν όλα τα αγκάθια», λέει, «και θα τα βάλουμε στην πυρκαγιά, στη φωτιά». Αυτό λοιπόν προφανώς έχει υπόψη του ο Άγιος και λέει: «Μὴ σπεῖρε πονηρά», διότι, όπως λέει και η λαϊκή σοφία, όπως στρώνεις έτσι θα κοιμηθείς, όπως σπέρνεις έτσι θα θερίσεις, ανεμομαζώματα, διαβολοσκορπίσματα. Ναι, έτσι θα γίνει. Λοιπόν, λέει, μη σπέρνεις πονηρά, ούτε λόγια ούτε έργα, διότι ό,τι κάνει ο άνθρωπος όλη την ημέρα, σπέρνει και θερίζει, σπέρνει και θερίζει...

και θερίζει. «Μὴ σπεῖρε, λοιπόν, πονηρά· ὁ γὰρ θερισμὸς ἐκεῖ τὸν γεωργὸν τῶν ἀκανθῶν ἐκδέχεται». Τον περιμένει, λέει, τον γεωργό αυτό με τα αγκάθια, που έσπειρε εδώ πέρα δάκρυα, θλίψη, στεναγμούς δημιούργησε στον κόσμο τούτον. Τον περιμένει, λέει, εκεί ο Κριτής την ημέρα εκείνη. Έχουν αντιστραφεί οι όροι, όπως ξέρετε, σήμερα. Και η ηθική, παραδείγματι, θεωρείται αποτυχία, η τιμιότητα θεωρείται βλακεία και ούτω καθεξής, και έχουν βγει όλα επάνω. «Μπορείς να φας, μπορείς να γλεντήσεις, μπορείς να ζήσεις σαν άνθρωπος». Μπορείς, ξέρεις τι θα πει άνθρωπος; «Μπορείς να ζήσεις σαν άνθρωπος», μου λες εμένα, και θεωρούνται αυτά ρόδα, ρόδα.

Σωστά, τα ηθικά, τα τίμια, όπως λέγει ο Παύλος προς τους Εφεσίους εκεί, θεωρούνται αυτά ότι είναι τσουκνίδες και δεν χρειάζονται. Γι' αυτό ο κόσμος πέφτει στο μπαξέ των ρόδων. Λέγει, λοιπόν, εδώ ο Άγιος αυτός: «Ρόδα του βίου οι υποκριτές, οι πλεονέκτες, οι φιλήδονοι». Αυτά είναι τα ρόδα του βίου. Έτσι τα έχετε δει. Ότι αυτοί οι μπουμπούκια, αυτοί ξέρουν να ζήσουνε και είναι σε προσκήνιο πρόσωπα. Αλλά μικρόν καρτέρει. Περίμενε, λέει, λίγο, κάνε υπομονή και θεώρει το χόρτο πατούμενον και θα τα δεις, λέει, αυτά τα ρόδα να πατούνται. Και έτσι είναι, έτσι είναι το Χόλιγουντ. Κάθε δυο μήνες πρωτοσέλιδο, δυο μήνες και για το Χόλιγουντ.

Μακάρι, αν τα δούμε εμείς αυτά τα πράγματα, και πού να βαθύνουμε σε όλα αυτά που γράφουν οι Άγιοι άνθρωποι του Θεού. Φορτώνουμε πάντοτε κατά μία δυστυχώς, και όταν ο άνθρωπος φορτώνει κατά μία είναι φυσικό να ανατραπεί. Είναι μεγάλο πράγμα το πώς θα φορτώσει. Μα και ένα ζώο πώς θα το φορτώσει, ένα πλοίο, ένα, ξέρω εγώ, άλλο μέσον. Μα στα χέρια σου πώς θα φορτωθείς πάλι, αν δεν το μοιράσεις; Γιατί πρέπει να το μοιράσεις το φόρτωμα, να το πας. Μπορείς να βάλεις είκοσι κιλά στο ένα και να πηγαίνεις πενήντα γραμμάρια στο άλλο; Το μοιράζεις για να πιάσεις από κοινού, να σηκώσεις το βάρος. Αυτό λοιπόν το φόρτωμα δεν γίνεται σωστά σε εμάς. Φορτώνουμε κατά κόσμον, κατά σάρκα, κατά εγώ, κατά συνεταίρο. Φορτώνουμε μόνο για τη σάρκα και για τον κόσμο, ωσάν να μείνουμε εδώ. Έτσι αδικούμε τη συνεταίρο, αδικούμε το πνεύμα.

Ωραία λέγει ο Μέγας Βασίλειος ότι, αν δεν θέλεις να δώσεις την κρείττονα, την καλυτέρα, την εταίρο, τα περισσότερα που της αξίζουν, στην ψυχή, τουλάχιστον δώσε τα ίδια. Ό,τι ενδιαφέρεσαι για το σώμα σου, ενδιαφέρσου για την αθάνατη ψυχή σου. Αυτό λοιπόν λέει: «Ἀλλὰ μικρὸν καρτέρει». Περίμενε λίγο. Και αν θέλαμε να κοιτάξουμε σε μεγάλα ονόματα, σε ανθρώπους που, ξέρω εγώ, τους θαυμάσαμε και τους εννοήσαμε, και χάθηκαν και τα ονόματά τους. Χάθηκαν και τα ονόματά τους. Αλλά είμαι σαφής επειδή ήσουν στα θέματα αυτά. Διάβαζα μια μέρα, δεν θέλω να μιλήσω για ένα-δύο πρόσωπα, μη γένοιτο, παίρνω το γεγονός. Ένας μεγάλος καλλιτέχνης εδώ των Αθηνών κατάντησε...

Του χορηγηθεί από την αστυνομία μικροπωλητού άδεια. Διότι ήταν ο τάδε τότε, για του με χαρά του. Όμως κατήντησε αυτός ο μεγάλος καλλιτέχνης κλπ., που χειροκροτείτο και έβγαινε δέκα φορές, τον βγάζανε με τα μπιζ κλπ. Έκαμε αίτηση στον αστυνομικό διευθυντή κατ’ εξαίρεση και του έδωσε άδεια μικροπωλητού. Να φιλοσοφούμε αυτά. Δεν τα βάζω κατά κανενός· απλώς και άλλα πράγματα έχουμε στο περιβάλλον μας και απάνω μας έχουμε. Αλλά εξακολουθούμε με πείσμα να μη θέλουμε να φιλοσοφήσουμε το τι είναι αυτό το οποίο μας συμφέρει. Πάσα πονηρά πράξη οπλίζει τον διάβολο. Κάνεις κακό; Πολεμοφόδια δίνεις στον διάβολο να σε πολεμήσει. Πάσα κατ’

πράξη οπλίζει τον διάβολο. Κάνει σταυρούς και λοιπά· δεν έτρεφε, σκότωσε το παιδί σου, έτσι; Τι το σταυρώνεις το άλλο; Φοβάται ο διάβολος τώρα που το σταυρώνεις το άλλο; Πόσο του έδωσες όπλα! «Ποιο δικαίωμα θα με διώξει; Ποιο δικαίωμα θα με διώξει;» Η άλλη ήταν έγκυος και υπέφερε λόγω της εγκυμοσύνης. «Είθε να σου μπει ο διάβολος μέσα σου», του λέει, «και αν δεν μαζευτούν όλοι οι παπάδες της επαρχίας να διαβάσουν το Τετραβάγγελο, να μη βγει». Και όταν μεγάλωσε, σατανίστηκε μπροστά του. Και τον σταύρωνε, και τον σταύρωνε· γιατί έδωσε όπλα σε αυτόν, να δει. «Δικό μου», λέει, «μου το έδωσε από τότε». Και χρειάστηκαν τρεις μήνες έπειτα για να γίνει ολομέλεια. Καλούσε τους μεν ο επίσκοπος που ελυπείτο την κατάσταση, αλλά ήταν άρρωστος ο τάδε. Καλούσε τους άλλους, ήταν σε ταξίδι ο άλλος, και χρειάστηκαν τρεις μήνες και

το έβλεπε και σπαρταρούσε μπροστά εκεί κάτω σαν το ψάρι, τρεις μήνες. Και λέει ο διάβολος: «Δεν βγαίνω. Μου το έδωσε με τα πικρά λόγια της που ήταν. Είπε να μπω μέσα κι εγώ αυτό έκανα». Αυτό λέει αυτός τώρα εδώ: «Πάσα πονηρά πράξη οπλίζει τον διάβολο. Οπλισθείς δε χαλεπώς, εις οπλίζουσι κέχρηται». Αυτοί που τον εκτρέφουν, τους χρησιμοποιεί κατά τέτοια έννοια. Τους μετακινεί, τους... Καταλαβαίνετε το τι γίνεται. Γι’ αυτό, όταν μας συμβαίνει κάτι, έστω ας πούμε απλώς μια ασθένεια, πρέπει να ξεκινάνε δύο. Πρέπει να ξεκινάνε δύο: ο ένας να πηγαίνει για τον γιατρό και ο άλλος να πηγαίνει για τον παπά. Είναι παρών εδώ, έχετε την... τι πει στο εξωτερικό διάβολο.

Τώρα, αν είχε, όπως γράφω ο ίδιος πιο κάτω, τη δύναμη, αν του επέτρεπε ο Κύριος, θα μας είχε κάνει στύλια, στύλια. Αλλά δεν του επιτρέπει, δεν έχει τη δύναμη. Κάνει τις παλικαριές του, χτυπάει τα πόδια του, αλλά δεν έχει τη δύναμη και την εξουσία. Εάν λοιπόν, λέγω, ο άνθρωπος αυτό το εννοούσε, θα έβρισκε και θα έβλεπε ότι εμείς τον εξοπλίζουμε, εμείς τον εξοπλίζουμε. Και αν ελάμβανε σοβαρώς υπόψη κάθε τι που του συμβαίνει αντίξοο, αντίθετο, μα στο σώμα του, μα στην τσέπη του, μα στο σπίτι του, μα, μα, μα, ήθελε να το λύσει με τη σκέψη ότι εγώ είμαι υπεύθυνος και έδωσα σε αυτόν την ευκαιρία να κάνει αυτό το πράγμα.

Το θέμα θα ελύετο. Αλλά δυστυχώς εμείς δεν τα πιστεύουμε αυτά τα πράγματα. «Τι, καιρός», μου λέει, «ήταν, συνέβη, τίποτα». Εφόσον, λέγει, μια τρίχα από το κεφάλι ή ένα φύλλο δέντρου δεν πέφτει χωρίς να πάρει εντολή από τον Θεό, δεν συμβαίνει τίποτα στον άνθρωπο. Μα ούτε πονοκέφαλος που λέμε, μα ούτε και μία αντίξοη... Διότι σε ένα μέρος παλιάς διηγήσεως λέει: «Όταν κάνουμε σωστά, ούτε πυρετός», λέει, «ποτέ μας» — θυμάμαι εδώ τον κύριο Σταύρο που το λέει πολλές φορές — «ούτε πυρετός είναι εντολή του Θεού. Δεν πρόκειται να πειράξει έναν άνθρωπο». Αλλά όλα μη σας λένε αυτά ότι «συνήθως δεν πρόσεξα, έτυχε, μου συνέβη, κακός άνθρωπος, κακός γείτονας, κακός αυτός» και λοιπά. «Φεύγει το κακό απ’ τον άντρα, φεύγει απ’ τον παπά, φεύγει απ’ τον τύπο». Και εφόσον είναι μέσα μας, εμείς τον εξοπλίζουμε αυτόν, ο οποίος στέλλεται εναντίον μας. Για να μπορέσει να βρει ο άνθρωπος την άκρη...

πού σε μπαίνει, είναι δύσκολο πράγμα. Υπάρχουν άνθρωποι που υποφέρουν χρόνια με διάφορα περιστατικά, ατομικά και οικογενειακά, και εντούτοις δεν έχουν βρει ακόμη πού σε μπαίνει. Τι είναι; Εγωισμός, κάποια αμαρτία παλιά, κάποια αδικία, κάποια κατάρα, κάποιος αφορισμός, κάτι, κάτι, κάτι· να αναζητηθεί και να βρεθεί αυτό το πράγμα. Αυτό λοιπόν λέει αυτός: «Πάσα πονηρά πράξις οπλίζει τον διάβολο, δίδει όπλα σ’ αυτόν. Οπλισθείς δε χαλεπώς, εις οπλίζουσι κέχρηται». Τους χρησιμοποιεί, λέει, πολύ άσχημα αυτούς τους ανθρώπους.

Συνεχίζοντας, λέει: «Βούλει τον εχθρόν ασθενή; Την αμαρτίαν περίκοπτε, και γυμνωθείς των πτερών ως στρουθίον εμπαίζεται». Θέλεις, λέει, τον εχθρό σου, τον σατανά αυτόν, να τον ασθενήσεις, να μην έχει δύναμη; «Την αμαρτίαν περίκοπτε». «Την αμαρτίαν περίκοπτε». Είναι για δικό μου θέμα η αιώικος, κάντε. «Την αμαρτίαν περίκοπτε». Και τι γίνεται τότε; «Γυμνωθείς των πτερών». Φτερούγες τού δίνεις με την αμαρτία, με τη γλώσσα, με την κακία, με τη συγχωρητικότητα που δεν δίνεις, με την καλημέρα που δεν λες κλπ. Του δίνεις φτερούγες. Όταν λοιπόν ασθενήσεις τον εχθρό, αν θέλεις να ασθενήσεις τον εχθρό, να μην μπορεί να σε βάλει, περίκοψε την αμαρτία. «Και γυμνωθείς των πτερών ως στρουθίον εμπαίζεται». Σαν σπουργίτι, λέει, μπορείς να τον εμπαίζεις, να παίζεις τον διάβολο. Ο άνθρωπος τον αχρηστεύει σαν τίποτα.

Είναι παλικάρι. Εάν μας κάνει ό,τι μας κάνει, είναι διότι εμείς του δίνουμε τις φτερούγες και πετάει. Εάν εμείς δεν του δίναμε τις φτερούγες, δεν θα πετούσε και δεν θα έκανε αυτά τα οποία κάνει. Στη συνέχεια έχει δέκα «ουαί». Ο Κύριός μας είπε οχτώ «ουαί» στους γραμματείς και τους Φαρισαίους. Και μετά τα δέκα «ουαί» έχει δέκα μακαρισμούς. «Ουαί τω ασεβεί», παραδείγματι, «μακάριος ο τάδε». Είναι μια διδασκαλία πολύ δυνατή, όπως θα λέγαμε, και ένα ξεχωριστό κεφάλαιο, τόσον αυτό όσον και η συνέχειά του που βλέπω από τους μακαρισμούς. Γι’ αυτό να μου επιτρέψετε να σας κλέψω απόψε δέκα λεπτά.

Να μην προχωρήσω, για να μην το χαλάσω, να είναι ξεχωριστά τα «ουαί» και ξεχωριστά οι μακαρισμοί. Εύχομαι οι άγιες του ευχές, που έχει μεγάλη παρρησία στον Θεό, να μας ελεούν και να μας ευλογούν προς τούτο. Αμήν.