Questions

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, with God’s help, our subject will in some way continue the previous talks. You will remember that these talks deal with various questions asked by some of our brothers and sisters. For certain questions that are considered rather serious, we prefer to devote an entire talk to them, so that more people may be benefited—both those listening now and those who will hear it later. Next in the order in which I have arranged them comes this question: “Please explain to us the words, ‘These you ought to have done, without leaving the others undone.’”

These are the words of Christ. The questioner does not say where the passage was found, but it is in the twenty-third chapter of Matthew, where Christ pronounces the eight woes. He says, “These you ought to have done, without leaving the others undone.” In other words, you must do these things and not neglect the others. You must do both. We often do one without doing the other. For example, what do people say? “What good is it? You fast, but you eat three bowls of bean soup. I do not do that. I may eat a little butter or a little meat.”

“As for me and my stomach, I am already fasting even from what I normally eat.” How does that make sense? The person who observes the fast should not eat so much, and you, when it is a fasting day, should also fast. Another person says, for example, “I may not go to Church, but I do not harm anyone. I know others who go to Church, yet they do this and that; they break up marriages, take people to court, and so on.” No. You must both go to Church and refrain from doing those things. You must go to Church and curb your tongue. You must go to Church and not break up a married couple.

You must go to Church, and then there will be no accusers of the clergy. You must do this and refrain from saying that. “These you ought to have done”: you must do these things and the others as well. We sometimes make comparisons and balance one fault against another. Someone says, “I am better than the person who goes to Church.” Christ does not approve of the person who goes to Church but is not good, nor does He approve of you because you are good but do not go to Church. You must be good and go to Church. You must be good and refrain from evil. You must do both, not merely one. To avoid doing one thing, we substitute another. But Christ commands both: “These you ought to have done, without leaving the others undone.” You must not neglect these either. If we search within ourselves, we will discover many such comparisons and compromises. The Lord comes and tells us, “You must do both.”

If we examine ourselves, then, we will discover where we have gone wrong, and we will stop and change. Someone says, “I do not even step on an ant.” That is good. Should you step on it? You speak as though you had the right to crush it and deserve a reward because you do not. Yet you have not been to confession, and you cannot bear to see the other person

at all.

Both things are therefore needed: the negative and the positive. One alone is not enough. We cannot say, “I do not do this, but I do something else that the other person does not. He only pretends to be a Christian, but he is not.” You must truly be one. You must not merely act like a Christian; you must be one. Both are necessary, the one and the other. You must do it and prove it by your life. What you show outwardly must also be true in reality. This is what the passage reminds us: “These you ought to have done, without leaving the others undone.” To excuse ourselves from doing something, we point to others who fail to do it. But we must do both. Someone says, “Why should I go to Church? Should I go there just to see who has what and what someone is wearing today?” No. You must go to Church and not chatter. You must go to Church and not mock this person or that. You must go to Church and not pry into other people’s affairs. You must do both. “These you ought to have done, without leaving the others undone.” We say, “I do not do that. I make the sign of the Cross at home. I do not go to Church to ridicule people.” No. You must go, and you must not ridicule anyone. You must do both. This is the emphasis Christ wishes to give through these words.

Next, I have another question before me: “Am I right to ask God to guide my son to become His minister and a good worker in His vineyard? My son is a good Christian, but he does not want to become a priest. Am I right to pray in this way or not?” We Christians have a habit of giving orders to God. Here God is being ordered: “You will make my son a priest.” Do you understand?

“You will make him a lawyer; You will have him marry this woman; he will take that journey; he will succeed.” For the most part, these are our prayers. Some people do not pray at all. Others sometimes say the prayers given by the Church, but when those are finished, they add their own. They insert their own requests, as though the prayers of the Church did not already contain every human need and concern. They contain them all. If a person would simply and thoughtfully follow the Church’s service appointed for every hour and every circumstance, there would be no need for all these additional prayers from outside.

For the most part, in our prayers we tell God what to do and what He must do for us. We want Him to give us this particular thing. In this specific case, we might answer as follows: Yes, you see something in your son and have the ambition that he could serve as a clergyman at the altar. But God sees this too. He also has eyes and sees. Does your vision agree with God’s vision? Does your desire agree with God’s desire? Are they the same? “But is what I ask not good?” Yes, it is good and can be fulfilled; someone must undertake this ministry.

But does this child have the necessary gifts? It is good to desire that he become a worker in the vineyard. Indeed, it is also a commandment: “Pray to the Lord of the vineyard that He raise up workers.” That is good. But to nominate the particular worker yourself does not seem quite so good. Our task is not to make him a clergyman by God’s power and place him at the altar ourselves. God must choose him; God must call him. Your task, in the hope that your prayer is right and that God may consent to it, is to guard your son.

Guard him so that he will not slaughter even a young chicken, and may become one who offers sacrifice to God with clean hands. That is the point: preserve your child blameless, clean from sin and, in general, from bloodshed. Whether he then becomes a clergyman is the Master’s concern; it is Christ’s concern. The prophet says somewhere, “But why do you declare My statutes?” Who appointed you? Who called you? You are not going to work in your father’s business or in your father’s factory. Will you stand there and ask God to send down divine grace in return?

He will surely ask you, “Who appointed you to assume this role?” That is why He rejects such presumption. You could always pray for the salvation of your child’s soul, even if he becomes a shoeshine boy in Omonia Square. Then you are a blessed person and are acting rightly. God will see your humility: that you offer your child to Him and would be glad for him to receive this honor if God finds him capable, places him in the right circumstances, wishes to call him, and appoints him. God may make him not merely a priest but an Apostle—or anything else He wills. Yet you and I have no right to put him forward ourselves.

Do we have the right to nominate him? We may offer him to God, yes. But what happens after that belongs to God alone. Two kinds of calling are needed for such work. This is not merely a profession or a trade; it is a sacred ministry. There must be both a calling from God and a personal inclination toward it. He must have the inclination for that path. But you tell me that he does not have it and does not want it. He may become something else. He may excel in the world. He may become an honest and highly skilled professional, an honorable inventor, a great scientist, an ordinary father and family man, or a manual laborer. I do not know what he will become. What matters is not what he becomes. Christ was a carpenter, and Paul made tents. Do not listen to what the world says or to what the evil one puts into our heads. No, what matters is

that his soul be saved. So let the parent say, “My God, I ask You to guard his soul. You did not give him to me so that I could turn him into a professional. You gave him to me so that I might protect him and return him to You. You gave him to me as an angel, and my task is to return him to You pure.” My prayer, then, should be that he becomes a person whose soul will be saved and who will not cause God’s name to be blasphemed—whether he enters the Church’s ministry, remains in society, or leaves for the mountains, wherever he may go. This is what I will ask of You. If you believe this answer is right—though I certainly do not claim to have exhausted the subject—then change your prayer. Stop prescribing methods to God, and entrust both your child and yourself to Him.

If God wants to make him something else, will you agree? You may leave here saying, “As you told us, I will not dictate to God. I will not dictate to Him.” But let me ask you something. If God called your child and he said to you, his mother or father, “I am leaving to become a monk,” what would you do? You would go all the way to the Archbishop and even to the public prosecutor to bring him back. For what you really mean is, “I do not want You to send him away as a monk. No, I want him to be a priest.” Have you ordered God about or not? Is there still an unspoken condition in your heart, one that God knows about, or is there not? God may tell you, “No. If I send him to be a priest, I see the possibility that tomorrow greed or some other passion may seize him and destroy him. I will send him to the Higher War College and let him rise through its ranks.” Will you give him to God or not? Your whole performance of prayer comes with conditions.

If you surrender your child to God, perhaps I do not surrender mine. If I do, the person next to me may not. Perhaps one percent truly surrender their children, while ninety-nine percent do not. Where, then, is the prayer? We must not order God around, telling Him what to do for us and whom to appoint for us. Yet that is where most of our prayers are directed. A practical prayer in this case would be: “My God, You know. You entrusted this child to me as a responsibility, and I want to return him to You. Illumine me so that I may know how to conduct myself toward him, and illumine him as well, I beg You, so that his soul may not be lost. Lead him wherever You know he can flourish.”

How many people ambitiously declare, “I will make something of my child; I will not let him become a laborer.” Then they pressure him, saying, “You must become this, this, and this.” Does he have the ability for it or not? And if he does not have the ability, how will he become it? That is why we have failed scientists. They were not suited to that work; they were meant for something else.

It is the confused meddling of the mother, the father, the uncle, the politician, the godfather, and so on. They place people in positions where they do not belong. A person is not made by his job or profession. What good is it to have the finest profession if I am not even truly human? It is the person who gives worth to the profession. I gave you the examples of the God-Man and, after Him, Paul. They practiced two trades that today many people would consider beneath discussion. “What does the prospective bridegroom do?” “He is a carpenter.” “A carpenter?” They would reject him at once. “He makes tents?” Would that be a problem? Do you understand? If he is a thief, that seems not to matter. If he has some impressive position—even if he is a thief—the only question asked is, “Are you a gentleman?” Do you not hear people say that? They put “Mr.” before his name. He may be called a gentleman, yet in reality he is a slave to his passions. That is roughly how this matter stands.

Below that, here before me, is another question: “When a relative has died and we want to receive Holy Communion at the forty-day memorial, are we doing good for the departed person or for our own soul?”

As you can understand, the question answers itself. It is not a Christian question at all. A Christian receives Holy Communion every day. Are you going to tell me, “I want to receive Holy Communion at the forty-day memorial”? Still, let us suppose that I want to receive Holy Communion at this relative’s forty-day memorial. I receive at other times too, but I also want to receive at his forty-day memorial. What holds the central place in the Church? The so-called Holy Altar. And what does it offer? It offers the Bread of Life. To whom? To those who draw near. And what do those who draw near do? They eat from the Bread of Life. So, when I sit down at the table, you set a plate before me, and I eat, will you be filled, or will the departed person be filled? It is you yourself who will receive Holy Communion.

Can such a question even be asked? It can be asked of non-Christian people who do not receive Holy Communion. In their case it makes sense: “You do not normally receive Holy Communion. But today, when you have come here to attend the memorial service for someone dear to you, do you not think that you ought to receive today?” For where is that soul? Who holds it? “He who, as the immortal King, has authority over both the dead and the living.” Christ holds it. And what is Holy Communion? It is divine communion. If you, who have been invited, are not in communion with Christ because your sins have separated you from Him, how can you possibly move Him to mercy on behalf of the person for whom you have come to pray? Do you understand?

You put on black because afterward you will drink cognac and coffee and say, “May you live to remember him.” These falsehoods have nothing to do with God. It is a mockery from beginning to end. What good can that do? It accomplishes nothing. Woe to the departed who have died without leaving Christians behind them. Woe to them when fifty, a hundred, or two hundred people gather, put on black clothes and black ties, and not one of them is able to move Christ to mercy on behalf of that person. The departed person’s condition before God is one matter, and your own condition is another. You should receive Holy Communion on the day you are present in the Church, because you hear the invitation, “With fear of God...” —and that is why you should come forward to receive Holy Communion. Christ sacrificed Himself indirectly for the departed and directly for you.

The departed will partake in his own way, if you have brought the prosphoron and a particle has been taken out for him, which will afterward be placed in the Blood of the Lamb. You, meanwhile, will receive Holy Communion directly. Through Jesus, then, you are united with the departed. But if you simply put on black and go there just as you were at the marketplace—or wherever you have been all week—and people embrace you and ask what he was like, and you have come merely because he was your relative and you do not want people to take offense, then you neither benefit him nor are you yourself benefited. Our purpose in going is to receive Holy Communion; we have no other purpose. And by receiving Holy Communion, by entering into communion with Christ, we gain a certain boldness to say to Him, “Judge with mercy this dear soul who departed from this life a sinner, whether in word, deed, or thought.”

Thus the departed is benefited, and we too are benefited. He will be benefited through the prosphoron; and if we receive Holy Communion and entreat Christ, we have boldness before Him and can also help the departed. That, more or less, is the meaning of this. Next comes another question concerning the departed. Another soul asks: “Since a person’s lot is judged immediately after death, what meaning do the memorial services and the prayers of the Church have?”

I do not know whether you have ever followed certain court cases. A man has been convicted, they say, but he appeals and is released. He is convicted by the court of appeal, but then he appeals to the Supreme Court. Although he has been sentenced to ten years, he may remain free for another two, three, four, or five years. During that time he may succeed not only in avoiding the ten-year sentence, but even in being acquitted in the end. At the first trial he was sentenced to ten years; he appealed, and it became seven; he went to the Supreme Court, and it became five. Then, perhaps, he makes another application to the Council of State—I do not know—and may even escape the sentence.

He keeps fighting, does he not? Does not a convicted man continue to fight his case here on earth? Something similar applies there. He has been judged—not by a human judgment, but by divine judgment. God has judged him and found that he failed. Yet Christ, in His love for mankind, allows the Church and the people left behind who love him to continue struggling on his behalf.

Will he live in a somewhat lighter condition? That is the point. Prisoners too—the condemned, those serving life sentences, and so forth—can pass their imprisonment somewhat more comfortably when they are helped by people outside. So Christ our God places one on the left and another on the right, according to each one’s faith and deeds. Yet the case remains open. Until the consummation of the ages, through the Church the condition both of the saved and of the condemned may always be changed for the better. The saved may be sanctified still more, while the condemned may have his condition improved—moving from the outer fire to another fire, from the place where “their worm does not die” to another place.

One star differs from another, as it says of our homeland above: “There is one glory of the sun, another of the moon, and another of the stars.” So there too there are degrees. In fact, the other day I was speaking with a woman whose husband had departed this life in a very bad spiritual condition. After forty Divine Liturgies had been offered, his wife saw him in an utterly black, swampy place; but he had risen partly out of it and half his body was now outside. In this way she was shown that he had been raised a little and helped through this indirect receiving of Holy Communion. She continued her struggle, and forty days later she saw him again, now entirely out of that mire. My dear ones, Christ seeks occasions to help us. He seeks occasions.

This is what I said earlier: blessed are those who leave Christians behind them; blessed are those whose final days will be spent among Christians. But woe to those who have no Christians around them, who regard the priest as a misfortune and Holy Confession and Holy Communion as bad omens. Woe to those whom people bundle up and hastily send off to Hell. Where can you find them afterward, and how can you bring them back? So, does the matter truly stand this way? Do memorials have meaning? The Church has left nothing unused, and memorial services and such things go back even to the Old Testament. If you open the Book of Maccabees, you will find references to memorials. They are also found in the first Divine Liturgy, that of Saint James the Brother of the Lord. In it there are...

particles offered for those who have fallen asleep. Offerings for those who have fallen asleep have existed since that time. And you should know that only the Orthodox Church offers this consolation for the departed. No other so-called church does. In Papism, once you die, you burn; there is no help at all. No sacrifice is offered afterward. There is no offering—there is nothing. And never mind the others, the heresies, Protestantism, and so forth, who believe in God in their own way. This is why the case is not closed and why these things have meaning. Let us not be deceived on this point. As I have told you—and I have had occasion to speak about this before—I have given three talks: two about death and one about memorial services.

Memorial services continue to care for those who have fallen asleep until the Second Coming. Only at the Second Coming is each person’s case closed. Until then, the case remains open, and Christ has not yet come to judge. The Church can still improve the condition of many. I will tell you something bold—very bold. Saint Gregory the Dialogist prayed for a friend of his who had been condemned, and after some time our Lord personally sent him an angel who said, “Cease praying for him.” Every day, like the first Christians, he was putting into practice the words, “Our daily bread.”

“Give us this day.” I would like to ask the following.

What do you want to ask this person? Do you want to ask him so that you can learn how he manages to do this, or so that you can justify yourself and say, “This is impossible”? Whether or not such a person exists, there ought to be one. Christ said nothing that cannot be put into practice. And even today there are people who receive Holy Communion—not every day, because often the Divine Liturgy is not celebrated daily.

First of all, throughout Great Lent there are days—Monday, Tuesday, and Thursday—when no Divine Liturgy is celebrated. There are also other days of the year when no Divine Liturgy is celebrated. So that is not the issue. The question could instead be put this way: who is able to receive Holy Communion every day? Yes, there are people who receive Holy Communion every day. Suppose someone works and, because of his employment, can attend the Church every Sunday. He receives Holy Communion every Sunday. In that sense he receives daily, because if he could attend the Church on the other days, he would receive then too—except on those days when, if he is married, he cannot come forward.

There are days when he cannot come forward. You may have sinned and therefore be unable to come forward. There are also other circumstances that often keep a person from receiving. You may sin even while you are in the Church. Still, if you are asking whether daily Communion can be put into practice, yes, it can. Of course, for many people other questions will then arise: “When does such a person fast?” That opens another subject: whether there is a special fast before receiving Holy Communion. We will find that there is no such special fast before Holy Communion. When it is a fast day, you fast and receive Holy Communion; when it is not a fast day, you receive without fasting.

Then you will be able to put into practice what now seems difficult and has led you to ask this question. Many people ask me about this. At the sermon I gave before coming here, someone asked me, “May I eat on Saturday if I am going to receive Holy Communion on Monday?” I said, “Will you go to the Church on Saturday?” “I may go.” “Will you go to the Church on Sunday?” “Yes,” he said, “I will go on Sunday.” Then why receive Holy Communion only on Monday? Why receive on Monday and not on Saturday, Sunday, and Monday as well? What is stopping you? The matter of food? Is there any ecclesiastical law that forbids it? Search every book in the world, and you will find no such law.

I am not telling you to receive Holy Communion; that is a matter for your spiritual father. You must ask him. I am not a confessor. I do not wear a confessor’s stole, and I do not possess the authority to bind and loose. I am simply saying that, if I were in your place and there were no other sin involved, I would receive Holy Communion on Saturday, Sunday, and Monday. On Sunday I would eat what I normally eat; and if I did not want to eat, I would not. But I would not fast merely in order to receive Holy Communion on Monday and thus make myself worthy. No. I would eat on Sunday and receive Holy Communion on Monday too. What Christ said can be put into practice. He made no mistake; we are the ones who have confused matters. Open the second chapter of the Acts of the Apostles and see how the first members of the early Church lived. Thank you. They were daily...

“in the breaking of bread, partaking with simplicity of heart.” When did they fast? No appointed fast had yet been established. The fasts were instituted later—the fasts on Wednesday and Friday, and so forth. Scripture tells you that they received Holy Communion every day. “But my heart will not let me eat and then receive Holy Communion.” Can you tell me what Christ and His disciples had on their table on Great and Holy Thursday? What do you think they had? Stuffed squash blossoms or boiled greens? What do you imagine was served? When was the Mystical Supper given? When was Holy Communion instituted? If you have ever read the Gospel, it says, “After supper, He took the cup, blessed it,” and spoke. After supper. Thank you.

These two tables are closely joined, my dear ones; let us not confuse them. The material table and the spiritual table do not negate one another. Now, if certain spiritual fathers allow some people to receive Holy Communion continually and do not allow others, that is a particular matter known to them, because many people do not live the life they claim to live, and many do not live as they ought in order to be able, whenever they stand before the Holy Chalice, to say, “Behold, here I am, Lord.” For this reason I cannot criticize those spiritual fathers. Through each person’s confession, they know more than I do while speaking in general terms at this moment. I am speaking generally and saying that a person must reach the point where his spiritual father’s hands are untied.

Then he can say to you, “My child, go and regulate this for yourself,” as the Apostle says: “Let a man examine himself, and so let him eat of the bread and drink of the cup.” But when your spiritual father hears your confession and it is the same as the previous ones, each one repeating the last—when you have changed nothing and keep doing the same things over and over—how can he permit you to receive Holy Communion frequently? How can he not impose fasting on you when he knows that you do not fast, when he sees that you are avoiding having children, and sees a thousand other things in your life? How can he permit you to receive Holy Communion? Do you understand? I am explaining the general principle, but its particular application belongs to each person’s spiritual father. Now, if some spiritual fathers make certain mistakes because they do not study, or because they regulate people’s lives according to their own ideas, that is another matter. Look further and find someone with greater discernment, someone whom you know understands these matters. You have that right; the soul is yours.

It is yours. You are the one who must surrender it to God; your spiritual father does not have that surrender on your behalf. You change a doctor who is not right for you, who has made a mistake in a diagnosis, or whom you learn has failed somewhere else. You change him, you become cautious, and you guard yourself. You have every right to do so; no one binds you. Yet I cannot condemn a spiritual father completely and say that he is not doing his work unless I could look behind the scenes of the confession. If he permits someone to receive Holy Communion after a single meatless day of fasting, or whatever it may be, perhaps I would not permit that person to receive at all. Do we understand, then? The words, “Give us this day our daily bread,” still stand. We also see that the early Church, and even Basil the Great, upheld this through daily Holy Communion. Basil the Great says, “We receive Holy Communion...”

“...on Wednesday and Friday”—four times during the week. “And if there is another feast,” he says, “we receive Holy Communion on that day as well”: five times, six times, even every day. The question, then, is not how someone will receive Holy Communion, but how he will stop sinning so that he may receive. That is the issue. How will you restrain your tongue, close your eyes, and hold back your hand, your flesh, and your mouth? Everything depends on that. The question is not how you will receive Holy Communion, but how you will stop sinning. From that point, frequent Holy Communion begins. That is roughly how the matter stands. We have given many series of talks on Holy Communion, and there is also a special book entitled The Antidote to Death. The whole subject of Holy Communion is set out there, so that a person may learn how, when, and why to receive. Further down there is another question, which comes to soften and ease the tone a little. The question is this:

Why are miracles not performed today, as Christ performed them in His time, by His present-day representatives?

A representative is someone who represents a person who is absent. The representative fills the place left by the real person’s absence. That is what the Pope claims to be. So we might write to him and ask why this representative does not perform miracles. But the question is not correct, my dear friend. Miracles are performed even today. Go to Tinos and see how many miracles take place there. Go to Saint Nektarios of Aegina and see how many miracles occur. Go to Saint Raphael on Mytilene and see how many miracles occur. Who said that miracles no longer happen? And who is supposed to perform them? Is the priest to perform them? How would a Saint perform them?

Is the priest to perform them? And even if a miracle took place through a priest, would it be the priest who performed it, or Christ through that priest? Read about Anthony the Great and see what he says. Once they brought him a man possessed by a demon. He prayed, made the sign of the Cross over him, and the demon came out. They thanked him, fell at his feet, and continued thanking him. “Come now,” he said. “The miracle was performed through the Cross and through Christ. It was not performed by me. The Cross of Christ, and Christ through His Cross, drove the devil out of this man.” Is the miracle something for him to boast about? Even when miracles take place through the Saints, the Church attributes them to Christ and not to the Saint. I may say, “Saint Nektarios performed a miracle,” or, “Saint Spyridon performed a miracle.” But then why is the glory not given to Saint Spyridon or Saint Nektarios?

What happens instead? The glory is directed through Saint Spyridon to God, and we say: “Glory to Him who has glorified you; glory to Him who has crowned you; glory to Him who works healings for all through you.” I am nothing; I have nothing. The glory, the honor, the worship—everything belongs to Him. So the question is not correctly put, and we should not expect clergy today to perform miracles.

Besides, do the clergy not work miracles? When you bring a priest your unbaptized child, in whose heart Satan has established himself, and the priest baptizes the child, is that not a miracle? Does the demon not come out? It happens on Christ’s behalf, because I can perform no miracle of myself. It is done on Christ’s behalf. Even our Most Holy Theotokos does not perform a miracle by herself; it is done on behalf of the Lord. For many years she interceded for Greece. For at least one hundred and eighty years, the Most Holy Theotokos prayed for the liberation of Greece, and yet Christ did not grant her request. We remained enslaved for another two hundred and fifty years, because He told her: “Mother, the reasons for which this nation, this people, was enslaved have not disappeared. This people has not repented.” And so we remained enslaved until four hundred years had passed. Can the Theotokos, then, perform a miracle by herself? Christ performs the miracle, even when He does so through the Theotokos.

So this poor, sinful little priest performs a Baptism, casts out the demon, and makes the child new—is that not a miracle? Does Christ not perform a miracle through him? When the priest changes the bread into the Body and the wine into the Blood, it is Christ and the Holy Spirit who do this through him. Is that not also a miracle worked through the priest? And have you never read what the Lord will say: “Depart from Me, you workers of lawlessness. I do not know you”? They will answer: “You do not know us? We preached! We cast out demons!” Yet He will say, “Depart from Me, you workers of lawlessness. I do not know you.” Is this not so? Therefore, do not be scandalized, and do not demand visible ranks of wonderworkers. Even today, people read an exorcism and cast out demons.

Even today a priest reads a prayer over someone, reads the prayer against the evil eye, and the child opens his eyes. In a village an animal is lying on the ground about to die; the priest reads a prayer over it, and it rises. Is that not a miracle performed through those whom you call His representatives? Who performs the miracle? Does Christ not perform it through the priest? And did Christ not perform miracles through His servants then as well? When Peter said, “In the name of Jesus Christ of Nazareth—silver and gold I do not have—rise and walk,” did the man walk in Peter’s name? Did Peter, from his own power, give healing to the forty-year-old paralytic who lay there by the gate? Miracles, then, are still performed today. Go to Malevi and see the thousands of votive offerings. Are these not testimonies of miracles? Who said that miracles do not occur today? The blind refuse to see that miracles still happen. At the blessing of water, the sinful little priest reads the prayers over the water; you take it home, and it does not spoil. Is that not a miracle performed for you through him? Is that not a miracle through the man whom you call God’s representative?

Miracles do exist. They simply do not happen in the way we demand.

Next I find another question: “On Sunday, should we never kneel in the Church under any circumstances?” We have spoken about this issue many times. It has repeatedly come to the forefront because, as you see, it is disputed. We have formed bad habits. Some people—perhaps even some of our spiritual fathers or clergy—do not take the correct position according to the Patristic teaching on this matter and according to what the Canons of the Church and the Synods teach. So here too people do as they please. Someone says, “I experience greater katanyxis, greater compunction, when I kneel. Why should I not kneel? What harm am I doing? And if I do not kneel in the Church, where I come to pray, where will I kneel?” There is truth in these words, and yet they are not correct.

What should you do? Your reward lies in your obedience. You have something to gain if you obey, and obedience here means not kneeling. Because you did not kneel, you will gain spiritually. You gain nothing if you do your own will. But we have not yet cut off our own will. How, then, can we obey? We insist on applying our own reasoning. Did Peter not do the same when Christ told him to sit down so that He could wash his feet? Peter rose to leave. “Impossible!” he said. “You cannot wash my feet. How could such a thing be allowed? What are You saying, Master?” What did Christ tell him? “You have no part with Me.” When Peter heard that Christ was sending him away, he turned and said, “No—not only my feet, but my head and my whole body as well! Am I to leave this place?”

So let Him wash your feet, and leave wisdom to be vindicated by her works. I now ask those who raise this question, those who have asked it before, those who will ask it, and those who argue that a person should kneel and thus do as he pleases: Are there Canons that forbid kneeling in the Church, or are there not? We Orthodox, at least, begin with the words, “Through the prayers of our Holy Fathers,” and we end with, “Through the prayers of our Holy Fathers.” Who are these Fathers whose prayers we invoke at the beginning and at the completion of the Divine Liturgy? Who are they? They are all the Fathers—Basil the Great, Gregory, Athanasius, and all the others. Above all, they are the Fathers who took part in the Spirit-bearing Councils.

No true Council of the Orthodox Church has taken place without the presence of the Holy Spirit, and no such Council has taken place without miracles. Consequently, what the Councils established and what the God-bearing Fathers taught came through the Holy Spirit. How, then, do you dare to set yourself against Canon 20 of the First Ecumenical Council, where 318 Fathers, with Saint Spyridon among their leaders and with four miracles bearing witness, tell you, “No, you must not kneel during the Divine Liturgy from Saturday evening until Sunday evening”? If you have—not the courage, but the audacity—to say, “Down with the Ecumenical Council and down with its twentieth Canon,” then you may follow your own way.

Very well, then. I will make a prostration before you, say, “Bless me,” and leave, if you have the audacity to do such a thing. If you have the audacity to strike out Canon 90 of the Sixth Ecumenical Council, which forbids kneeling on Sunday, then again, have it your way.

You must also strike out Canon 21 of Basil the Great—again, have it your way. And if you are prepared to strike out Canon 15 of Peter of Alexandria, then once again, have it your way.

They have not read these Canons. It is not the end of the world; they simply have not read them. If they had, they would mention them. Whether that other person says it or I say it, at least we hear it. Would it somehow be more blessed if it came from a priest’s mouth? What am I saying? I am citing Canon 20 of the First Ecumenical Council. That settles the matter, whether a priest says it, Panagopoulos says it, George says it, or no one says it. I am not presenting my own opinion. I am telling you what the Canons say—the Fathers whose prayers we invoke when we say, “Through the prayers of our Holy Fathers.” That is what I am saying. Why does someone else not say it? Perhaps he has not read it. Or perhaps some newer theory has shaken his conviction on this matter. There have also been prominent men within our Orthodoxy who opposed this teaching about kneeling—men who were considered great. Do you understand? That is why people become uncertain and reduce the matter to human reasoning. Someone says, “How can I possibly...”

“...refrain from kneeling?” But, my dear friend, open the Euchologion. “But the priest kneels,” you say. The Euchologion tells the priest to stand upright, with the deacon also standing upright, their heads bowed, and to offer the prayer, saying: “Send down, O Lord, Your Holy Spirit upon us and upon these Gifts here set forth.” If he dares to alter the Great Euchologion, why do you hold me responsible? We must pray for people to arise in the Church who will apply the Canons, so that the Rudder may be placed within the Church—not human reasoning and opinion, which come from the head, but the Rudder, which concerns the heart and obedience. Then everyone will draw guidance from the Rudder and guide the people by it, and the little ship will sail on a true course. Then we shall have the One who is...

“...the grace of God and of the Holy Spirit.” Yet people speak as though the Fathers had imposed excommunications on those who disobey. In their paternal exhortations, the Fathers say: “My children, do this. This is what we write and teach you.” But we do not do it. They did not impose excommunication or deposition. Let me tell you: if they had, we would see what each person would do. They did not impose excommunication or deposition, as they did upon a priest who does not fast on Wednesday, Friday, and during Great Lent. There is no penalty of deposition here. The Fathers appeal to us; the 318 Holy Fathers appeal to us: “My children, pray in this way. This is what is right.” They imposed no penalty. If they had imposed excommunication, we would see whether everyone could continue doing as he pleased. But even so...

For an excommunication to take effect, someone must formally impose it. The Church says in the Ninth Canon of the Holy Apostles that any Christian who goes to Church and does not receive Holy Communion is to be excommunicated. Are we who do not receive Holy Communion therefore excommunicated? No, we are not. Why? Because no one has excommunicated us. Do you understand? People say, “The Patriarch is a heretic because he did such and such. He is excommunicated.” Who excommunicated him? He may have committed acts deserving excommunication. But since no one excommunicated him—since the other Patriarchates and the rest of the Christian world did not excommunicate him—he has not been deprived of anything. How could he be? Have we not called those who do not have children excommunicated? Have we not said the same of those who do not fast, those who do not receive Holy Communion, and those who do not go to Church

every Sunday? Well, are they excommunicated? No, they are not. Since no sentence of excommunication has been pronounced, they are not excommunicated. A person who did not receive Holy Communion has lost all the spiritual benefit of receiving it, but he is not excommunicated. Do you understand? This is precisely why I say that we must pay attention to these things, and each person should gradually put them into practice. There are other matters here as well, but it seems I do not have time to address them. God willing, when we meet again—if we do meet again—we shall discuss them. If we do not, let someone else who takes my place speak about them. Crosses and various other matters.

Το βράδυ, με τη βοήθεια του Θεού, το θέμα μας θα είναι συνέχεια, κατά κάποιον τρόπο, των άλλων ομιλιών. Θα ενθυμείσθε ότι οι ομιλίες αυτές έχουν σχέση με διάφορα ερωτήματα ορισμένων αδελφών και, για να δώσουμε περισσότερα στοιχεία σε ορισμένα που θεωρούνται σοβαρά, κατά κάποιον τρόπο, ερωτήματα, θα προτιμούσαμε να γίνεται ολόκληρος ομιλία, για να ωφελούνται περισσότεροι, και από αυτούς που ακούουν αμέσως και από αυτούς που θα ακούσουν εμμέσως. Στη σειρά, όπως τα βάζω, έρχεται το εξής ερώτημα: «Σας παρακαλούμε», λέγει, «να μας εξηγήσετε το “Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι”».

Του Χριστού μας αυτό. Δεν γράφει, βέβαια, εδώ πού το βρήκε. Αναφέρεται πάντως στο 23ο κεφάλαιο του Ματθαίου και λέει εκεί, κοντά που λέει τα «ουαί» ο Χριστός μας, τα οκτώ «ουαί», όταν λέγει: «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι», δηλαδή και αυτά θα κάνεις και τα άλλα δεν θα αφήσεις. Θα τα κάνεις και τα δύο. Εμείς πολλές φορές κάνουμε το ένα χωρίς να κάνουμε το άλλο. Ε, παράδειγμα, τι λένε οι άνθρωποι: «Τι είναι καλό τώρα; Μα, νηστεύεις και τρως τρία πιάτα φασολάδα. Εγώ δεν το κάνω αυτό. Εγώ μπορεί να φάω λίγο βούτυρο, μπορεί να φάω λίγο κρέας».

«Εγώ και την κοιλιά μου, εγώ ήδη νηστεύω κι από αυτό που τρώω». Πώς, λέει, γίνεται; Και εκείνο δεν θα φας τόσο, που λέει εκείνος που νηστεύει, και εσύ που νηστεύεις, που έχεις νηστεία, θα πρέπει να νηστεύεις. Λέγει, παράδειγμα, το άλλο, ότι «εγώ μπορεί να μην πηγαίνω στην εκκλησία, αλλά δεν βλάπτω κανέναν. Ξέρω άλλους ανθρώπους που πηγαίνουν στην εκκλησία, μα κάνουν εκείνο, κάνουν το άλλο, χώρισαν το αντρόγυνο, πάνε στο δικαστήριο κ.λπ.». Όχι. Και στην εκκλησία θα πας και αυτό δεν θα το κάνεις. Και στην εκκλησία θα πας και τη γλώσσα θα την κόψεις. Και στην εκκλησία θα πας και το αντρόγυνο δεν θα το χωρίσεις.

Στην Εκκλησία θα πας και οι ιεροκατήγοροι δεν θα έρθουν. Και αυτό θα το κάνεις και εκείνο δεν θα πεις. «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι»: και αυτά θα κάνεις και τα άλλα θα κάνεις. Γιατί ωρισμένοι εμείς... Συμψηφισμούς. «Εγώ είμαι καλύτερος», λέει, «από εκείνον που πάει στην εκκλησία». Ο Χριστός δεν είναι υπέρ εκείνου που πάει στην εκκλησία και δεν είναι καλός, ούτε υπέρ σου που δεν πας στην εκκλησία και είσαι καλός. Και καλός θα είσαι και στην εκκλησία θα πηγαίνεις. Και καλός θα είσαι και το κακό δεν θα κάνεις. Θα τα κάνεις και τα δύο, δεν θα κάνεις το ένα. Εμείς, προκειμένου να μην κάνουμε το Α, κάνουμε το Β. Ο Χριστός λέει και τα δύο: «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι». Και αυτά δεν θα τα αφήσεις. Αν λοιπόν αναζητήσουμε μέσα στον εαυτό μας, θα βρούμε πολλούς συμψηφισμούς που κάνουμε εμείς, πολλούς συμψηφισμούς που κάνουμε. Έρχεται εδώ να μας πει: «Κύριε, θα τα κάνετε και τα δύο».

Αν λοιπόν εξεταστούμε, θα βρούμε πού έχουμε κάνει λάθος και θα σταματήσουμε, θα αλλάξουμε. «Εγώ δεν πατώ το μυρμήγκι». Καλώς κάνω. Πρέπει να το πατήσεις; Παράδειγμα, έχεις δικαίωμα να το πατήσεις και δεν το πατάς και ζητάς να σου δώσουμε αμοιβή. Αλλά εξομολόγηση δεν έχεις. Τον άλλον δεν θέλεις να τον δεις

πολύ.

Χρειάζονται, λοιπόν, δύο, και το αρνητικό και το θετικό. Δεν χρειάζεται το ένα μόνον: «Εγώ δεν κάνω αυτό, αλλά κάνω εκείνο που δεν το κάνει ο άλλος. Εκείνος κάνει δήθεν τον χριστιανό, αλλά δεν είναι». Εσύ και θα είσαι. Δεν θα κάνεις απλώς, αλλά και θα είσαι. Και τα δύο. Και το ένα και το άλλο. Θα το κάνεις και θα το αποδεικνύεις. Αυτό που φανερώνεις είναι και στην πραγματικότητα. Αυτό θέλει να υπενθυμίσει η περίπτωση αυτή. «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι». Διότι εμείς, προκειμένου να μην κάνουμε κάτι, φέρνουμε παραδείγματα άλλων που δεν κάνουν. Εμείς θα τα κάνουμε και τα δύο. «Τι να πάω», λέει, «στην εκκλησία; Να πάω στην εκκλησία να κοιτάζω ποιος έχει και τι φόρεσε σήμερα;» Όχι. Εσύ και στην εκκλησία θα πας και δεν θα ομιλείς. Και στην εκκλησία θα πας και δεν θα ειρωνεύεσαι τον άλφα και τον βήτα. Και στην εκκλησία θα πας και δεν θα περιεργάζεσαι. Θα τα κάνεις και τα δύο. «Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι». Γιατί εμείς κοιτάζουμε: «Δεν κάνω αυτό εγώ, κάνω τον σταυρό μου στο σπίτι μου. Δεν πάω να κοροϊδεύω στην εκκλησία». Όχι, θα πας και δεν θα κοροϊδεύεις κιόλας. Θα τα κάνεις και τα δύο. Αυτή την έμφαση θέλει να δώσει με αυτά που λέγει ο Χριστός μας εδώ.

Στη συνέχεια έχω μπροστά μου ένα άλλο ερώτημα που λέει το εξής: «Κάνω καλώς που παρακαλώ τον Θεό να κατευθύνει τον υιόν μου να γίνει λειτουργός Του και καλός εργάτης του αμπελώνος Του; Παρόλο που ο υιός μου είναι καλός χριστιανός, αλλά ιερεύς δεν θέλει να γίνει. Κάνω καλώς που προσεύχομαι κατά αυτόν τον τρόπο ή όχι;» Είναι μια συνήθεια ημών των χριστιανών να διατάσσουμε τον Θεό. Εδώ τώρα διατάσσεται ο Θεός: «Θα μου κάνεις τον γιο παπά». Καταλάβατε;

«Θα τον κάνεις δικηγόρο, θα μου τον παντρέψεις με αυτή, θα κάνει εκείνο το ταξίδι, θα επιτύχει». Αυτές είναι οι προσευχές οι δικές μας, ως επί το πλείστον, διότι εμείς, εκτός των προσευχών που ορισμένοι δεν κάνουν καθόλου, από αυτά που λέει η Εκκλησία κάνουν ορισμένες φορές, αλλά όταν τελειώσουν αυτά λένε και τα δικά τους. Βάζουν και τα δικά τους, λες και δεν υπάρχουν μέσα στις ευχές της Εκκλησίας όλες οι απαιτήσεις και οι ανάγκες του ανθρώπου. Υπάρχουν όλες οι απαιτήσεις. Και αν ο άνθρωπος δεχότανε απλώς να κάνει μετά φρονήσεως την ακολουθία της Εκκλησίας, αυτή που έχει σε κάθε ώρα και σε κάθε στιγμή, δεν του χρειάζονται τα άλλα, τα απέξω. Εμείς

ως επί το πλείστον στις προσευχές μας διατάσσουμε τον Θεό τι να κάνει, τι να μας κάνει. Θέλουμε να μας κάνει αυτό. Τώρα, εδώ στο συγκεκριμένο θέμα, θα μπορούσαμε να απαντήσουμε το εξής: Ναι, εσύ βλέπεις και έχεις μια φιλοδοξία ότι ο γιος σου θα μπορεί να σταθεί κληρικός στο θυσιαστήριο. Ο Θεός το βλέπει αυτό, βλέπει κι Αυτός, έχει κι Αυτός μάτια και βλέπει. Συμπίπτει το βλέμμα το δικό σου με το βλέμμα του Θεού; Η επιθυμία η δικιά σου συμπίπτει με την επιθυμία του Θεού; Είναι το ίδιο; «Μα, καλό δεν είναι αυτό που ζητώ;» Καλό, εφαρμόσιμο είναι, κάποιος πρέπει να το εφαρμόσει αυτό.

Το παιδί αυτό έχει τα προσόντα; Το να φιλοδοξείς, το να θέλεις να γίνει εργάτης του αμπελώνος, είναι καλό. Είναι μάλιστα και εντολή: «Να προσεύχεσθε στον Κύριον του αμπελώνος να αναδείξει εργάτας». Είναι καλό αυτό. Να υποδεικνύεις όμως και τον εργάτη, αυτό σαν να μην είναι τόσο καλό. Διότι το θέμα μας δεν είναι να τον κάνουμε εμείς, δυνάμει του Θεού, κληρικό, να τον βάλουμε στο θυσιαστήριο. Πρέπει Αυτός να τον διαλέξει, πρέπει Αυτός να τον καλέσει. Η δουλειά η δικιά σου είναι, με την ελπίδα ότι μπορεί η προσευχή σου να είναι σωστή που κάνεις και να συνηγορήσει ο Θεός, εσύ να φυλάς τον γιο σου.

Μη σφάξει ούτε κλωσσόπουλο, να γίνει θύτης του Θεού με καθαρά χέρια. Αυτό είναι το θέμα: να φυλάξεις το παιδί σου άμωμο, καθαρό από την αμαρτία και γενικά από το αίμα. Αν τώρα γίνει κληρικός, είναι δουλειά του Αφέντη, είναι δουλειά του Χριστού. Αναφέρει ο προφήτης και λέγει σε ένα μέρος: «Τί δὲ σὺ ἐκδιηγῇ τὰ δικαιώματά μου;» Ποιος σε έβαλε εσένα, λέει; Ποιος σε κάλεσε; Διότι δεν πας στη δουλειά του πατέρα σου, δεν πας στη φάμπρικα του πατέρα σου. Θα πας και θα παρακαλείς τον Θεό να αντικαταπέμψει τη Θεία Χάρη;

Θα σε ρωτήσει, βεβαίως: «Ποιος σε έβαλε εσένα να παίξεις αυτόν τον ρόλο;» Γι’ αυτό έχει διώξει αυτό το θέμα. Θα μπορούσες, λοιπόν, πάντοτε να προσεύχεσαι για τη σωτηρία της ψυχής του παιδιού σου, έστω κι αν είναι λούστρος στην Ομόνοια. Τότε είσαι ο ευδεμένος άνθρωπος, ο σωστός. Και, βλέποντας ο Θεός την ταπείνωσή σου, ότι προσφέρεις το παιδί σου και θα ήθελες, αν το βρίσκει ικανό και αν το βρίσκει σε περιβάλλον τέτοιο, να δεχτεί αυτή την τιμή, και θέλει να το καλέσει και να το βάλει. Και όχι απλώς να το κάνει ιερέα, να το κάνει Απόστολο, να το κάνει και ξέρετε τι να το κάνει. Εσύ όμως κι εγώ δεν έχουμε το δικαίωμα να το προτείνουμε.

Έχουμε το δικαίωμα να το υποδείξουμε; Να το δώσουμε, ναι. Τι όμως; Αυτό είναι μόνο του Θεού. Χρειάζονται δύο κλήσεις γι’ αυτές τις δουλειές. Γιατί δεν είναι κάποιο επάγγελμα, κάποια τέχνη, είναι λειτούργημα. Και χρειάζεται να υπάρχει κλήση με ήτα και κλίση με γιώτα. Και να έχει την κλίση για εκεί. Και μου λέτε ότι δεν την έχει, δεν θέλει. Μπορεί να γίνει κάτι τι άλλο. Μπορεί να διαπρέψει μέσα στον κόσμο, μπορεί να γίνει ένας τίμιος ειδικός επαγγελματίας, μπορεί να γίνει ένας τίμιος ειδικός εφευρέτης, ένας μεγάλος επιστήμων, ένας απλούς πατέρας, ένας οικογενειάρχης, ένας χειρώνακτας. Δεν ξέρω τι θα γίνει. Το θέμα δεν είναι τι θα γίνει. Ο Χριστός ήταν μαραγκός, ο Παύλος έφτιαχνε τσαντίρια. Δεν ακούς τι λέει ο κόσμος και τι μας λέει στο κεφάλι ο πονηρός. Όχι, θέμα είναι

να σωθεί η ψυχή του. Ας λέγει, λοιπόν: «Θεέ μου, την ψυχή του θέλω να φυλάξεις. Διότι εμένα δεν μου το έδωσες για να το κάνω επαγγελματία, εμένα μου το έδωσες να το φυλάξω και να Σου το δώσω πίσω. Μου το έδωσες άγγελο και να Σου το δώσω καθαρό είναι η δουλειά μου». Προσευχή μου, λοιπόν, θα είναι να γίνει ένα παιδί που θα σωθεί η ψυχή του, που δεν θα γίνει αιτία να βλασφημηθεί το όνομά Του, είτε στην Εκκλησία μπει είτε στην κοινωνία μείνει, είτε στο βουνό φύγει, οπουδήποτε κι αν πάει. Αυτό θα Σε παρακαλώ. Γι’ αυτό, αν νομίζετε την απάντηση αυτή, χωρίς βέβαια πάντοτε να λέγω ότι εξαντλώ το θέμα, σαν σωστή, τροποποιήστε την προσευχή σας. Σταματήστε να υποδεικνύετε τρόπους εις τον Θεό και παραδώστε το παιδί σας και τον εαυτό σας στον Θεό.

Αν ο Θεός θέλει να το κάνει κάτι τι άλλο, θα συνηγορήσετε; Γιατί θα μου πείτε —και έτσι λέμε εμείς φεύγοντας— ότι «δεν υποδεικνύω στον Θεό, όπως είπατε, δεν υποδεικνύω». Σου λέω εγώ ένα πράγμα: αν ο Θεός το καλούσε, σου έλεγε, μητέρα, πατέρα, ξέρω εγώ τι είσαι, σου έλεγε «φεύγω για μοναχός», τι θα έκανες; Θα πήγαινες μέχρι τον Αρχιεπίσκοπο και μέχρι τον Εισαγγελέα να τον γυρίσεις πίσω. Γιατί εγώ λέω: «Δεν το θέλω για μοναχό να μου το στείλεις, όχι, θέλω για παπά». Τον διέταξες, δεν τον διέταξες; Μένει υπόλοιπο ή δεν μένει, το οποίο το ξέρει ο Θεός; Και ο Θεός θα σου πει: «Όχι, ρε, αν τον στείλω παπά, εγώ βλέπω και εκδοχή αύριο να τον πάρει η φιλαργυρία, να τον πάρει κάτι τι άλλο και να καταστραφεί. Εγώ θα τον στείλω στην Ανωτέρα Σχολή Πολέμου, να πάει ψηλά». Τον δίνεις, δεν τον δίνεις; Με όρους το πανηγυράκι της προσευχής σου.

Αν το δίδεις εσύ, δεν το δίδω εγώ. Και αν το δίδω εγώ, δεν το δίδει ο διπλανός. Και έχουμε ένα 1% το δίδει και 99% δεν το δίδει. Πού είναι η προσευχή; Δεν διατάσσουμε, λοιπόν, τον Θεό και Του υποδεικνύουμε τι να μας κάνει και ποιον να μας διορίσει. Εκεί πάνε οι προσευχές οι δικές μας οι περισσότερες. Λοιπόν, ένα πρακτικό πράγμα στην περίπτωση αυτή είναι: «Θεέ μου, Εσύ γνωρίζεις. Μου το έδωσες με ευθύνη και θέλω να το γυρίσω σε Εσένα. Φώτισέ με και εμένα πώς να πολιτευθώ κοντά του και φώτισέ το και αυτό, Σε παρακαλώ, να μην χαθεί η ψυχή του, κι όπου Εσύ νομίζεις ότι μπορεί».

Πόσοι άνθρωποι δεν φιλοδοξούνε: «Κάνω το παιδί μου άνθρωπο, δεν το κάνω εργάτη». Το κάνουν και του φωνάζουν: «Να γίνεις έτσι, έτσι, έτσι». Έχει τα φόντα για να γίνει; Δεν έχει τα φόντα να γίνει; Και εφόσον δεν έχει τα φόντα να γίνει, πώς θα γίνει; Γι’ αυτό έχουμε αποτυχημένους επιστήμονες. Δεν είναι γι’ αυτήν τη δουλειά, για άλλη δουλειά ήσαν.

Αλλοπροσαλλισμός της μάνας, του πατέρα, του θείου, του πολιτευτού, του νονού κ.λπ. Τοποθετεί πρόσωπα εκεί που δεν πρέπει να αποδοθούν. Πόσο η εργασία, το επάγγελμα, δεν είναι εκείνο που κάνει τον άνθρωπο. Τι να το κάνω αν έχω το α΄ επάγγελμα και δεν είμαι καν άνθρωπος; Ο άνθρωπος είναι εκείνος που αξιοποιεί το επάγγελμα. Και σας έφερα τα παραδείγματα του Θεού και του μετά τον Θεόν, του Παύλου, ότι είχανε δύο επαγγέλματα που σήμερα, όπως θέλετε, να μην γίνεται συζήτηση. «Τι δουλειά κάνει ο μνηστήρας;» «Είναι μαραγκός». Μαραγκός; Αμέσως θα κρεμάσει τον μνηστήρα. «Κάνει τσαντίρια;» Θα πειράξει; Καταλάβατε; Αν είναι λωποδύτης, αδιάφορο. Αν είναι με κάποια... Αν είναι λωποδύτης, το μόνο που εξετάει: «Εσύ είσαι ο κύριος;» Τα δεν έλεγες; Πάνε με κύριο μπροστά. Μπορεί να είναι κύριος, αλλά είναι δούλος ο άνθρωπος των παθών του. Κάπως έτσι έχει αυτό το θέμα.

Κάτω, εδώ μπροστά μου, ένα άλλο που λέγει: «Όταν έχει πεθάνει κάποιος συγγενής και θέλουμε να κοινωνήσουμε στα σαράντα, κάνουμε καλό στον νεκρό ή στην ψυχή μας;»

Πέφτει από μόνο του, όπως καταλαβαίνετε. Δεν είναι καθόλου χριστιανικό το ερώτημα. Ο χριστιανός κοινωνεί κάθε μέρα. Θα μου λες εμένα «θέλω να κοινωνήσω στα σαράντα»; Τέλος πάντων, ας παραδεχτούμε ότι θέλω να κοινωνήσω στα σαράντα αυτού του συγγενούς. Κοινωνώ και τις άλλες φορές, αλλά θέλω να κοινωνήσω και στα σαράντα αυτού. Τι είναι αυτό που δεσπόζει στην Εκκλησία; Είναι η λεγομένη Αγία Τράπεζα, η οποία τι προσφέρει; Προσφέρει άρτον ζωής. Για ποιον; Για τους προσερχομένους. Και οι προσερχόμενοι τι κάνουν; Τρώνε από τον άρτο της ζωής. Όταν, λοιπόν, καθίσω εγώ στο τραπέζι και μου βάλεις το πιάτο και φάω, θα χορτάσεις εσύ ή θα χορτάσει ο πεθαμένος εκεί; Θα κοινωνήσεις τον εαυτό σου.

Μπορεί να τεθεί αυτό το ερώτημα; Μπορεί να τεθεί στους ανθρώπους τους μη χριστιανούς, οι οποίοι δεν κοινωνούν. Σε αυτούς στέκεται αυτό. «Καλά, δεν κοινωνείτε. Σήμερα που ήρθατε εδώ να παρασταθείτε στο μνημόσυνο αυτού του προσφιλούς σας προσώπου, δεν το νομίζετε ότι πρέπει να κοινωνήσετε σήμερα;» Διότι πού είναι αυτή η ψυχή; Ποιος την έχει; «Ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων τὴν ἐξουσίαν ἔχων ὡς ἀθάνατος Βασιλεύς». Την έχει ο Χριστός. Η Θεία Κοινωνία τι είναι; Θεία επικοινωνία. Αν, λοιπόν, εσύ ο προσκεκλημένος δεν επικοινωνείς με τον Χριστό, διότι δεν τα έχεις καλά λόγω αμαρτιών σου, πώς είναι δυνατό να Τον επηρεάσεις ευμενώς υπέρ του προσώπου που έρχεσαι να προσευχηθείς; Βοηθάτε;

Φόρεσες μαύρα, διότι θα πιεις το κονιάκι και τον καφέ εκ των υστέρων και θα πεις «να ζεις να τον θυμάσαι». Αυτά τα ψέματα δεν έχουν καμία σχέση με τον Θεό. Είναι κοροϊδία από την αρχή μέχρι το τέλος. Να φτιάξει τι; Δεν έχει καμιά... δεν βγάζει τίποτα. Αλλοίμονο από τους πεθαμένους που πέθαναν και δεν άφησαν χριστιανούς πίσω. Αλλοίμονο, που μαζεύονται πενήντα, εκατό, διακόσιοι και βάζουν τα μαύρα και τις μαύρες γραβάτες και ούτε ένας δεν είναι ικανός να επηρεάσει τον Χριστό υπέρ του ανθρώπου αυτού. Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι... είναι δικό του σε ποια κατάσταση αυτός ευρίσκεται με τον Θεό. Και ξεχωριστό πάλι δικό σου. Εσύ να κοινωνείς την ημέρα εκείνη που παρευρίσκεσαι στην εκκλησία, διότι σου λέει: «Μετά φόβου Θεού...

γι’ αυτό να έρθεις να κοινωνήσεις». Ο Χριστός εθυσιάστηκε και γι’ αυτόν εμμέσως και για σένα αμέσως. Αυτός θα κοινωνήσει με τον τρόπο του, εάν πήγες το πρόσφορο και βγήκε η μερίδα που θα πέσει μέσα στο αίμα του Αρνίου εκ των υστέρων. Και εσύ θα κοινωνήσεις απευθείας. Διαμέσου του Ιησού, λοιπόν, ενώνεσαι με αυτόν. Αν όμως εσύ πας, απλώς έβαλες τα μαύρα και πηγαίνεις, όπως ήσουν στην αγορά ή όπως ήσουν, δεν ξέρω πού ήσουν όλη τη βδομάδα, σε πιάνουν αγκαλιά και τι έφτιαχνε, απλώς γιατί είναι συγγενής αυτός και για να μην παρεξηγηθείς, πηγαίνεις, ούτε ωφελείς ούτε ωφελείσαι. Η δουλειά μας, λοιπόν, πηγαίνουμε να κοινωνήσουμε, δεν έχουμε κανέναν άλλον σκοπό. Και κοινωνώντας, επικοινωνώντας με τον Χριστό, έχουμε κάποια παρρησία να Του πούμε: «Κρῖνον ἐπιεικῶς την ψυχούλα αυτή, η οποία έφυγε είτε λόγω είτε έργω είτε διανοία από εδώ αμαρτωλός».

Ωφελείται, λοιπόν, αυτός, ωφελούμεθα εμείς. Αυτός θα ωφεληθεί διαμέσου του προσφόρου και, αν εμείς κοινωνήσουμε και παρακαλέσουμε τον Χριστό, έχουμε παρρησία, θα τον βοηθήσουμε και εμείς. Έτσι έχει κάπως αυτή η σκέψη. Στη συνέχεια είναι πάλι κάτι που έχει σχέση με νεκρούς. Λέγει μια άλλη ψυχή: «Αφού αμέσως μετά τον θάνατον

κρίνεται η τύχη του ανθρώπου, τι νόημα έχουν τα μνημόσυνα και οι ευχές της Εκκλησίας;» Δεν ξέρω αν καμιά φορά έχετε προσέξει μερικές δίκες. Εδικάστηκε, λέγει, αλλά έκανε έφεση και αφέθη ελεύθερος. Εδικάστηκε στο εφετείο, αλλά έκαμε, λέει, αναίρεση στον Άρειο Πάγο. Και, εφόσον έχει δικαστεί δέκα χρόνια, μπορεί να είναι και δύο, τρία, τέσσερα, πέντε χρόνια έξω ακόμη. Και να καταφέρει μέσα σε αυτά όχι μόνο να μην κάνει τα δέκα χρόνια, αλλά να αθωωθεί και στο τέλος. Δικάστηκε πρωτοδίκως δέκα χρόνια, πήγε παραπάνω, του έγιναν επτά, πάει στον Άρειο Πάγο, του γίνονται πέντε, δεν ξέρω, Συμβούλιο Επικρατείας, μπορεί να σου κάνει και ένα αίτημα και να διαφύγει.

Αγωνίζεται, ε! Ένας δικασμένος δεν αγωνίζεται εδώ; Έτσι, λοιπόν, είναι και εκείνη η περίπτωση. Εκρίθη, όχι κατά το ανθρώπινον, κατά το θείον. Ο Θεός τον έκρινε και τον έβγαλε ότι αυτός απέτυχε. Κατά το ανθρώπινον όμως αφήνει, εν τη αγάπη Του, ο Χριστός στην Εκκλησία να παλέψουν οι άνθρωποι που είναι πίσω και τον αγαπούν.

Θα ζήσει κάπως ελαφρότερα; Αυτό είναι. Και αυτοί οι φυλακισμένοι, καταδικασμένοι, ισοβίτες κ.λπ., βοηθούμενοι από τους απ’ έξω, περνούνε τη φυλάκισή τους κάπως ανετότερα. Ο Χριστός μας, λοιπόν, σαν Θεός έβαλε αριστερά τον μεν, δεξιά τον δε, κατ’ αναλογία πίστεως και έργων. Όμως ο φάκελος μένει ανοιχτός ακόμη. Μέχρις η συντέλεια των αιώνων, δια της Εκκλησίας δύναται να επηρεαστεί ευμενώς πάντοτε η υπόθεση και του σεσωσμένου και του κολασμένου. Ο σεσωσμένος να αγιαστεί έτι μάλλον και ο κολασμένος να διορθώσει, να έρθει από το πῦρ τὸ ἐξώτερον σε ένα άλλο πυρ, από εκεί που «ὁ σκώληξ οὐ τελευτᾷ» σε ένα άλλο μέρος.

ἀστέρος διαφέρει, όπως στην πατρίδα εκεί επάνω λέει «ἄλλη δόξα τοῦ ἡλίου, τῆς σελήνης, τῶν ἀστέρων». Έτσι και εκεί υπάρχει μια κλιμάκωση. Και μάλιστα προχθές συζητούσα με μια ψυχή που ο σύζυγος είχε φύγει πολύ άσχημα από εδώ. Και η σύζυγος πίσω, με σαράντα λειτουργίες, τον είδε ότι ήταν μέσα σε ένα βαλτώδες μέρος, κατάμαυρο, αλλά είχε βγει από εκεί μέσα και ήταν ο μισός έξω. Με αυτό της έδειξε ότι τον ανασήκωσε λίγο, τον βοήθησε διά της εμμέσου Θείας Κοινωνίας, και συνέχισε τον αγώνα της και έπειτα από σαράντα μέρες ξανά τον είδε βγαλμένο τελείως από τον βούρκο αυτό μέσα. Ο Χριστός μας, αγαπητοί μου, ζητάει αφορμές για να βοηθήσει, αφορμές ζητάει.

Αυτό είπα προηγουμένως· χαρά στους ανθρώπους αυτούς οι οποίοι αφήσανε ανθρώπους πίσω χριστιανούς, χαρά στους ανθρώπους αυτούς που οι τελευταίες ημέρες της ζωής των θα είναι μεταξύ χριστιανών, και αλίμονο από τους ανθρώπους εκείνους που δεν έχουν χριστιανούς στο περιβάλλον, που βλέπουν ως δυστυχία τον ιερέα, βλέπουνε ως κακό οιωνό την εξομολόγηση και τη Θεία Κοινωνία. Αλίμονο από τους ανθρώπους αυτούς που τους σαμπαλάρουν και τους στέλνουνε στην κόλαση με σπουδή. Πού να τους βρεις και πού να γυρίσεις πίσω; Λέει, είναι λοιπόν έτσι το θέμα; Έχει νόημα; Η Εκκλησία δεν έχει αφήσει τίποτα ανεκμετάλλευτο και το θέμα των μνημοσύνων και τα τοιαύτα είναι κάτι το οποίο είναι από την Παλαιά Διαθήκη ακόμη. Αν ανοίξετε το Μακκαβαίων βιβλίο, θα βρείτε περί μνημοσύνων. Ακόμη είναι από την πρώτη λειτουργία του Αδελφοθέου Ιακώβου. Από εκεί μέσα υπάρχουν...

μερίδες υπέρ των κεκοιμημένων. Από τότε υπάρχουν προσφορές υπέρ των κεκοιμημένων. Και ξέρετε, μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει αυτή την παρηγοριά για τον πεθαμένο. Καμιά άλλη λεγόμενη εκκλησία. Παπισμός: πέθανες, κάηκες. Δεν υπάρχει κανένα βοήθημα. Δεν υπάρχει θυσία εκ των υστέρων. Δεν υπάρχει προσφορά, δεν υπάρχει τίποτα. Άσε τους άλλους, αιρέσεις και λοιπά, προτεσταντισμός και άλλα, που με τον τρόπο τον δικό τους πιστεύουν στον Θεό. Γι’ αυτό δεν κλείνει το θέμα και έχουν λόγο αυτά τα πράγματα. Και μη πλανώμεθα στο σημείο αυτό. Διότι, όπως σας έλεγα, και μου έχει δοθεί κι άλλη φορά, έχω κάνει τρεις ομιλίες, δηλαδή δύο περί θανάτου και μία περί μνημοσύνων.

Τα μνημόσυνα είναι αυτά που καταπιάνονται ακόμη με τους κεκοιμημένους μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας. Μόνο κατά τη Δευτέρα Παρουσία κλείνει ο φάκελος του καθενός. Ώσπου να κλείσει, ο φάκελος είναι ανοιχτός και ο Χριστός μας δεν ήρθε ακόμη να κρίνει· δύναται η Εκκλησία να ρετουσάρει τη θέση πολλών. Ένα τολμηρό θα σας πω, μα είναι τολμηρό. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος προσευχήθηκε για έναν φίλο του που είχε κολαστεί και, έπειτα από καιρό, του έστειλε άγγελον ο Κύριός μας προσωπικώς και του είπε: «Πάψε», του λέγει, «να προσεύχεσαι γι’ αυτόν». Κάθε μέρα, όπως οι πρώτοι χριστιανοί δηλαδή, να εφαρμόζει το «ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον».

«Δὸς ἡμῖν σήμερον». Αυτό θα ήθελα να ρωτήσω το εξής.

Τι θα συμβουλευτείς αυτόν; Θέλω να τον συμβουλευτείς για να μάθεις πώς αυτός κατορθώνει αυτό το πράγμα ή να δικαιολογήσεις τον εαυτό σου και να πεις «αυτό είναι ακατόρθωτο»; Λοιπόν, είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει, θα έπρεπε να υπάρχει. Ο Χριστός μας δεν είπε τίποτα που δεν εφαρμόζεται. Και εντούτοις υπάρχουν άνθρωποι και σήμερα οι οποίοι κοινωνούν. Όχι καθημερινώς, διότι πολλές φορές δεν γίνεται καθημερινά Θεία Λειτουργία.

Πρώτα πρώτα, ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, που Δευτέρα, Πέμπτη, Τρίτη δεν γίνεται λειτουργία. Έχουμε άλλες ημέρες του έτους που δεν γίνεται λειτουργία. Άρα δεν είναι αυτό το θέμα. Εάν παραδεχτούμε, θα μπορούσε να τροποποιηθεί η ερώτηση: ποιος θα μπορεί να κοινωνεί καθημερινώς; Ναι, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι κοινωνούν καθημερινώς. Είναι ένας άνθρωπος ο οποίος εργάζεται, παραδείγματος χάριν, και εκκλησιάζεται κάθε Κυριακή λόγω της εργασίας του. Κοινωνεί κάθε Κυριακή. Αυτός κοινωνεί καθημερινώς, διότι και τις άλλες ημέρες, αν μπορούσε να εκκλησιαστεί, θα κοινωνούσε. Εκτός των ημερών εκείνων, αν είναι έγγαμος, που δεν μπορεί να προσέλθει.

Είναι οι μέρες που δεν μπορεί να προσέλθει. Μπορεί να είσαι αμαρτωλός, δεν μπορείς να προσέλθεις. Είναι επίσης άλλα περιστατικά που τον κρατάνε πολλές φορές τον άνθρωπο. Μπορεί να αμαρτάνεις, να είσαι στην εκκλησία. Πάντως, αν θέλεις να πεις αν μπορεί να εφαρμοστεί αυτό, ναι, μπορεί να εφαρμοστεί αυτό. Βέβαια, για πολλούς ανθρώπους θα ξεκινήσουν άλλα θέματα: «Και πότε νηστεύει αυτός;» Θα ανοίξει άλλο κεφάλαιο τώρα εδώ, αν υπάρχει νηστεία προ της Θείας Κοινωνίας, και θα βρούμε ότι δεν υπάρχει νηστεία προ της Θείας Κοινωνίας και θα βρούμε ότι θα κοινωνείς, όταν είναι νηστεία, νηστεύοντας και θα κοινωνείς, όταν δεν είναι νηστεία, χωρίς να νηστεύεις.

Τότε θα το εφαρμόζεις αυτό που σου φαίνεται δύσκολο και το θέτεις ερώτημα. Με ρωτούν πολλοί, και στο προηγούμενο κήρυγμα που έκανα πριν έρθω εδώ με ρώτησαν: «Θα μπορώ το Σάββατο να φάω για να κοινωνήσω», λέει, «τη Δευτέρα;» Λέω: «Το Σάββατο θα πας στην Εκκλησία;» Λέει: «Μπορεί να πάω». «Πάω. Την Κυριακή θα πας στην Εκκλησία;» «Ναι», λέει, «θα πάω την Κυριακή». Τότε γιατί θα κοινωνήσεις τη Δευτέρα; Γιατί θα κοινωνήσεις τη Δευτέρα και δεν θα κοινωνήσεις το Σάββατο, την Κυριακή και αυτή τη Δευτέρα; Τι είναι εκείνο που σε δυσκολεύει; Το θέμα του φαγητού; Υπάρχει τέτοια νομοθεσία που να απαγορεύει; Όλα τα βιβλία του κόσμου να τα ψάξεις, δεν θα βρεις τέτοια νομοθεσία.

Δεν σου λέγω να κοινωνήσεις, είναι θέμα πνευματικού. Αυτόν θα ρωτήσεις. Εγώ δεν είμαι πνευματικός. Δεν έχω πετραχήλι, δεν έχω το δικαίωμα του δεσμεῖν καὶ λύειν εγώ. Απλώς σου λέγω ότι εγώ, αν ήμουν στη θέση σου και δεν υπήρχε άλλη αμαρτία στη μέση, θα κοινωνούσα Σάββατο, Κυριακή και Δευτέρα. Την Κυριακή θα φάω ό,τι τρώω και, αν δεν θέλω να φάω, δεν τρώω. Αλλά δεν θα νηστέψω για να κοινωνήσω τη Δευτέρα, για να είμαι άξιος. Όχι. Την Κυριακή τρώω και θα κοινωνήσω τη Δευτέρα. Και τη Δευτέρα, όχι τη Δευτέρα, και τη Δευτέρα. Είναι εφαρμόσιμο αυτό που είπε ο Χριστός. Δεν έκαμε λάθος, εμείς τα έχουμε μπλέξει. Εάν ανοίξετε στις Πράξεις των Αποστόλων, το δεύτερο κεφάλαιο, πώς συμπεριφέρονται οι πρώτοι άνθρωποι της πρώτης Εκκλησίας; Σας ευχαριστώ. Ήσαν καθημερινώς.

τῇ κλάσει τῶν ἄρτων, μεταλαμβάνοντες ἐν ἀφελότητι καρδίας. Πότε νήστευαν; Νηστεία δεν υπήρχε νομοθετημένη ακόμη τότε. Η νηστεία νομοθετήθηκε εκ των υστέρων, αυτή των Τετάρτης, Παρασκευής κ.λπ. Σου λέει, κοινωνούσαν κάθε μέρα. «Μα δεν μου το πάει η καρδιά μου να φάω και να κοινωνήσω». Μπορείς να μου πεις τι είχανε τη Μεγάλη Πέμπτη στο τραπέζι τους ο Χριστός; Σαν τι είχανε; Κολοκυθολούλουδα ή βλήτα; Σαν τι φαντάζεσαι ότι είχανε; Πότε δόθηκε ο Μυστικός Δείπνος, πότε δόθηκε η Θεία Κοινωνία; Αν έχετε ποτέ το Ευαγγέλιο: «Μετὰ τὸ δειπνῆσαι, λαβὼν τὸ ποτήριον, εὐλόγησε» και είπε. Μετὰ τὸ δειπνῆσαι. Σας ευχαριστώ.

Στενώς συνδεδεμένα τα δύο τραπέζια αυτά, αγαπητοί μου, μην τα μπλέκουμε. Το υλικό με το πνευματικό, και το ένα δεν εξουθενώνει το άλλο. Αν τώρα ορισμένοι πνευματικοί σε άλλους επιτρέπουν και σε άλλους δεν επιτρέπουν το συνεχώς κοινωνεῖν, αυτό είναι δικό τους μυστικό, ειδικό, διότι πολλοί άνθρωποι δεν κάνουν τη ζωή που λένε και πολλοί άνθρωποι δεν κάνουν τη ζωή που πρέπει να κάνουν, για να μπορούν κάθε φορά που θα βρεθούν μπροστά στο Άγιο Ποτήριο να λένε «Ἰδοὺ ἐγώ, Κύριε». Γι’ αυτό δεν μπορώ να τους παρεξηγήσω. Ξέρουνε περισσότερα εκείνοι από την εξομολόγηση του καθενός από μένα που μιλάω γενικά αυτή την ώρα. Εγώ μιλώ γενικά και λέγω: ο άνθρωπος πρέπει να φτάσει σε αυτό το σημείο, ώστε να λύσει τα χέρια του πνευματικού του.

Να του πει: «Παιδί μου, πήγαινε και κανόνισε μόνος σου», όπως λέγει ο Απόστολος: «Δοκιμαζέτω δὲ ἄνθρωπος ἑαυτόν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω». Όταν βλέπει την εξομολόγησή σου και είναι η ίδια σαν τις προηγούμενες και οι άλλες σαν τις προηγούμενες, δηλαδή δεν άλλαξες τίποτα, τα ίδια και τα ίδια κάνεις, πώς θα σου επιτρέψει να κοινωνείς συχνά; Πώς δεν θα σου βάλει νηστεία, που ξέρει ότι δεν νηστεύεις, και βλέπει ότι δεν κάνεις παιδιά και βλέπει χιλιάδες άλλα πράγματα στη ζωή; Πώς θα σου επιτρέψει να κοινωνείς; Καταλάβατε; Εγώ λέω ποιο είναι το γενικό, αλλά το μερικό είναι στη θέση ενός εκάστου πνευματικού. Τώρα, αν γίνονται και ορισμένα λαθάκια εκ μέρους ορισμένων πνευματικών, γιατί δεν διαβάζουν ή οι ίδιοι ρυθμίζουν τη ζωή, άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Κοίτα παρακάτω, βρες κάποιον άλλον διακριτικότερο, που πληροφορείσαι ότι τα πράγματα τα κατέχει. Λοιπόν, έχεις δικαίωμα· η ψυχή δικιά σου.

είναι δικιά σου, εσύ δεν την παραδίνεις στον Θεό, δεν έχει την παράδοση αυτός. Όπως αλλάζεις τον γιατρό που δεν σου κάνει ή που έκανε μια αποτυχία σε κάποια διάγνωσή του ή που έμαθες ότι έχει κάποια αποτυχία κάπου αλλού και τον αλλάζεις, φυλάσσεσαι, κουμπώνεσαι, το όλο δικαίωμα το έχεις, δεν σε δεσμεύει κανένας. Αλλά δεν μπορώ να τον κακίσω εγώ εκατό τοις εκατό, δεν κάνει τη δουλειά του, αν μπορούσα να ανατρέξω πίσω στα παρασκήνια της εξομολογήσεως. Αν αυτός του επιτρέπει να κοινωνήσει κατόπιν μιας άσπρης ημέρας νηστείας ή ξέρω εγώ τι, εγώ πιθανόν να μην του επέτρεπα καθόλου να κοινωνήσει. Το καταλαβαίνουμε λοιπόν; Το «δὸς ἡμῖν σήμερον τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον» στέκει και βλέπουμε η πρώτη Εκκλησία και ο Μέγας Βασίλειος ακόμη έτσι εστέκετο, με καθημερινή Θεία Κοινωνία. Εμείς, λέει ο Μέγας Βασίλειος, κοινωνούμε

Τετάρτη και Παρασκευή. Την εβδομάδα τέσσερις φορές. Κι αν βρεθεί, λέει, κι άλλη εορτή, και σε αυτή κοινωνούμε. Πέντε και έξι και κάθε μέρα. Δεν είναι θέμα, λοιπόν, πώς θα κοινωνήσει· πώς θα σταματήσει να αμαρτάνει για να κοινωνήσει. Αυτό είναι το θέμα. Πώς θα κόψεις τη γλώσσα σου, πώς θα κλείσεις τα μάτια σου, πώς θα σταματήσεις το χέρι σου, τη σάρκα σου, το στόμα σου. Αυτό εξαρτάται. Όχι πώς θα κοινωνήσει· πώς θα σταματήσει να αμαρτάνει. Και από τότε αρχίζει η Θεία Κοινωνία η συνεχής. Έτσι κάπως περίπου. Περί Θείας Κοινωνίας έχουμε κάνει πολλές σειρές ομιλιών και υπάρχει και ειδικό βιβλίο με τίτλον «Το Αντίδοτο του Θανάτου». Εκεί είναι μέσα δεμένο, υπάρχει εκεί έξω όλο το θέμα αυτό της Θείας Κοινωνίας, να μάθει ο άνθρωπος πώς, πότε και γιατί. Πιο κάτω υπάρχει και ένα άλλο, το οποίο έρχεται να απαλύνει, να αμβλύνει λίγο το πνεύμα. Η ερώτηση είναι η εξής.

Διατί δεν γίνονται θαύματα σήμερον, όπως ο Χριστός έκαμε στην εποχή του, από τους σημερινούς αντιπροσώπους του;

Αντιπρόσωπος. Αντιπρόσωπος θα πει ένα πρόσωπο που αντιπροσωπεύει κάποιο απόν πρόσωπο. Την απουσία του πραγματικού προσώπου καλύπτει ο αντιπρόσωπος. Αυτό το λέει ο Πάπας. Και θα μπορούσα να πω, πρέπει να γράψουμε εκεί να μας πει αυτός ο αντιπρόσωπος γιατί δεν κάνει θαύματα. Αλλά δεν είναι σωστό, αγαπητέ μου. Κάνουν θαύματα και σήμερα. Για πήγαινε στην Τήνο να δεις πόσα θαύματα κάνει. Για πήγαινε στον Άγιο Νεκτάριο στην Αίγινα να δεις πόσα θαύματα γίνονται. Για πήγαινε στον Άγιο Ραφαήλ στη Μυτιλήνη να δεις πόσα θαύματα γίνονται. Ποιος είπε ότι δεν γίνονται θαύματα; Ποιος δηλαδή θα τα κάνει; Θα τα κάνει ο ιερεύς; Πώς θα τα κάνει ο Άγιος;

Να τα κάνει ο ιερεύς; Και αν θα τα έκανε ο ιερεύς, θα τα έκανε ο ιερεύς ή ο Χριστός δι’ αυτού του ιερέως; Για διάβασε τον Μέγα Αντώνιο να δεις τι λέει εκεί πέρα. Κάποτε του πήγανε δαιμονισμένο και προσευχήθηκε και τον εσταύρωσε και βγήκε το δαιμόνιο. Και πήγαν, τον ευχαρίστησαν, έπεσαν στα πόδια και τον ευχαρίστησαν. «Ε, πάμε τώρα. Διά του Σταυρού και διά του Χριστού έγινε», λέγει, «το θαύμα. Δεν έγινε δι’ εμού. Ο Σταυρός του Χριστού και ο Χριστός με τον Σταυρό Του διώξαν τον διάβολο από τον άνθρωπο». Το καύχημά του είναι το θαύμα; Και όταν τα θαύματα τα οποία γίνονται διά των Αγίων ακόμη η Εκκλησία τα αποδίδει στον Χριστό και όχι στον Άγιο. Έκαμε, λέω, ο Άγιος Νεκτάριος. Τότε γιατί δεν δίνεται η δόξα στον Άγιο Σπυρίδωνα, Νεκτάριο; Έκαμε ο Άγιος Σπυρίδων ένα θαύμα.

Τι; Κατευθύνεται η δόξα στον Άγιο Σπυρίδωνα και λέμε: «Δόξα τῷ σε δοξάσαντι, δόξα τῷ σε στεφανώσαντι, δόξα τῷ ἐνεργοῦντι διὰ σοῦ πᾶσιν ἰάματα». Εγώ τίποτα, τίποτα έχω. Η δόξα, η τιμή, η προσκύνηση, τα πάντα σε Αυτόν. Δεν είναι λοιπόν σωστό και μην περιμένουμε σήμερα να κάνουνε θαύματα

κληρικοί. Άλλωστε, δεν κάνουνε θαύματα οι κληρικοί; Όταν του πας το παιδί σου αβάφτιστο, που έκτισε ο σατανάς στην καρδιά του, και το βαφτίζει, δεν κάνει θαύμα; Δεν βγαίνει το δαιμόνιο; Για λογαριασμό του Χριστού, γιατί θαύμα αφ’ εαυτού μου δεν μπορώ να κάνω. Για λογαριασμό του Χριστού θα γίνει. Και αυτή η Παναγία μας, αυτή, αυτή δεν κάνει θαύμα· για λογαριασμό του Κυρίου θα γίνει. Χρόνια παρακαλούσε για την Ελλάδα. Από εκατόν ογδόντα χρόνια, τουλάχιστον, παρακαλούσε η Παναγία για την απελευθέρωση της Ελλάδας, και εντούτοις ο Χριστός δεν την άφησε. Διακόσια πενήντα χρόνια ακόμη μείνανε υπόδουλοι, διότι της είπε: «Μητέρα, διά των λόγων που υποδουλώθηκε το έθνος αυτό, ο λαός αυτός δεν εξέλιπε, δεν μετενόησε ο λαός αυτός». Και μείναμε ακόμη και φτάσαμε τετρακόσια. Τότε η Θεοτόκος μπορεί να κάνει θαύμα; Ο Χριστός το κάνει το θαύμα και διά της Θεοτόκου ακόμα.

Λοιπόν, ο κληρικός, ο παπαδάκος αυτός ο αμαρτωλός, κάνει ένα βάπτισμα και βγάζει το δαιμόνιο, το παιδί το κάνει καινούριο· αυτό δεν είναι θαύμα; Ο Χριστός δεν κάνει δι’ αυτού θαύμα; Όταν μεταβάλλει τον άρτον σε σώμα και τον οίνον σε αίμα, δι’ αυτού, το κάνει ο Χριστός, το Πνεύμα το Άγιον, δεν θαυματουργεί λοιπόν κι αυτός; Και δεν έχεις διαβάσει ποτέ σου που θα πει αύριο: «Πηγαίνετε, ἐργάται τῆς ἀνομίας. Δεν σας ξέρω». «Εμάς δεν ξέρεις, που εκηρύξαμε; Εμείς που εκβάλαμε δαιμόνια;» «Πηγαίνετε, ἐργάται τῆς ἀνομίας. Δεν σας ξέρω». Είναι αυτή, δεν είναι αυτή; Έτσι, μη σκανδαλίζεσαι και μη ζητάς να έχεις τάγματα. Και σήμερα άνθρωποι διαβάζουν έναν εξορκισμό και εκβάλλουν δαιμόνια.

Σήμερα ο ιερεύς διαβάζει γι’ αυτό προσευχή, διαβάζει την αβασκανία και το παιδί ανοίγει τα μάτια του. Το ζώο πάει κάτω να ψοφήσει στο χωριό, το διαβάζει ο ιερεύς και σηκώνεται επάνω. Δεν είναι θαύμα αυτό, διά των αντιπροσώπων του που το λες; Ποιος το κάνει το θαύμα; Δεν το κάνει ο Χριστός δι’ αυτού; Και τότε ο Χριστός δεν το έκανε δι’ αυτού; Όταν ο Πέτρος είπε «ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Ναζωραίου, ἀργύριον καὶ χρυσίον δεν έχω, σήκω επάνω και περπάτησε», εν ονόματι Πέτρου επερπάτησε; Από τον εαυτό του ο Πέτρος έδωσε στον σαράντα ετών παράλυτο που ήταν εκεί πέρα στην πόρτα; Και σήμερα λοιπόν γίνονται θαύματα. Κι αν πάτε, πηγαίνετε στη Μαλεβή, χιλιάδες αναθήματα. Δεν είναι θαύματα αυτά; Ποιος είπε ότι δεν γίνονται σήμερα θαύματα; Οι τυφλοί δεν θέλουν να δουν ότι γίνονται σήμερα θαύματα. Στον αγιασμό, το νερό που σου διαβάζει και το παίρνεις σπίτι και δεν χαλάει, αυτό δεν είναι θαύμα που στο κάνει ο παπαδάκος ο αμαρτωλός; Δεν είναι θαύμα αυτό, αντιπρόσωπος του Θεού που τον λες;

Θαύματα υπάρχουν. Δεν είναι όπως τα θέλουμε εμείς.

Βρίσκω στη συνέχεια ένα άλλο που λέγει: «Την Κυριακή στην Εκκλησία δεν πρέπει να γονατίζουμε σε καμιά περίπτωση;» Σε αυτό το θέμα έχουμε μιλήσει πολλές φορές, έχει βγει επί σκηνής, διότι, βλέπετε, είναι σημείο αντιλεγόμενο. Εμείς είμαστε στραβοφτιαγμένοι. Ορισμένοι, ξέρω εγώ, ίσως και από τους πνευματικούς μας ή από τους κληρικούς μας, δεν παίρνουν τη σωστή θέση, όπως είναι η πατερική διδασκαλία επάνω στο θέμα αυτό και όπως οι κανόνες της Εκκλησίας και των Συνόδων διδάσκουν, και έτσι ο κόσμος κάνει και εδώ το δικό του. «Κατανύγομαι καλύτερα», σου λέει, «εγώ όταν γονατίζω, κατανύγομαι καλύτερα. Γιατί να μην γονατίσω; Τι κακό κάνω; Και αν δεν γονατίσω στην Εκκλησία, που έρχομαι να προσευχηθώ, πώς θα γονατίσω;» Είναι αλήθεια αυτά τα πράγματα, αλλά δεν είναι.

Τι θα κάνεις; Η αμοιβή σου είναι στην υπακοή σου. Έχεις να κερδίσεις αν υπακούσεις, και υπακοή είναι να μην γονατίσεις. Εφόσον δεν γονάτισες, θα κερδίσεις. Τίποτα εάν κάνεις το δικό σου. Αλλά έλα που εμείς το θέλημα δεν το κόψαμε ακόμη. Πώς είναι δυνατό να υπακούσουμε; Εμείς θα βάλουμε τη λογική μας. Αυτό δεν είπε και ο Πέτρος όταν ο Χριστός μας είπε να καθίσει να του πλύνει τα πόδια; Ο Πέτρος σηκώθηκε να φύγει. «Αδύνατον», λέει, «εσύ να μου πλύνεις τα πόδια. Μα επιτρέπεται αυτό το πράγμα; Τι λες, Δάσκαλε;» Τι του είπε ο Χριστός μας; «Δεν έχεις μέρος μετ’ ἐμοῦ». Και όταν άκουσε ότι τον διώχνει, γυρίζει και του λέει: «Όχι», λέει, «μόνο τα πόδια· και το κεφάλι και το σώμα όλο να με πλύνεις. Θα πάω να φύγω από εδώ;»

Λοιπόν, να σου πλύνει τα πόδια και άφησε τη σοφία στη δικαιότητά της. Ερωτώ λοιπόν τώρα αυτούς που ρωτάνε και άλλους που έχουν ρωτήσει και άλλους που θα ρωτήσουν και άλλους που συνηγορούν να γονατίζει ο άνθρωπος και φτιάχνει το δικό του. Ερωτώ: υπάρχουν κανόνες οι οποίοι απαγορεύουν τη γονυκλισία στην εκκλησία ή δεν υπάρχουν; Γιατί εμείς οι Ορθόδοξοι τουλάχιστον αρχίζουμε «δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών» και τελειώνουμε «δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών». Ποιοι είναι αυτοί οι πατέρες, των οποίων επικαλείται, άμα τη ενάρξει και άμα τη αποπερατώσει της λειτουργίας, τις ευχές; Ποιοι είναι αυτοί οι πατέρες; Είναι όλοι οι πατέρες, ο Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος, Αθανάσιος, ξέρω εγώ, όλοι αυτοί. Πατέρες κατεξοχήν, οι οποίοι επήρανε μέρος

στας πνευματοφόρους συνόδους. Γιατί σύνοδος χωρίς την παρουσία του Πνεύματος του Αγίου δεν έχει γίνει στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Και χωρίς θαύματα σύνοδος δεν έχει γίνει. Κατά συνέπεια, ό,τι ενομοθέτησαν οι σύνοδοι και ό,τι μίλησαν οι πατέρες οι θεοφόροι ήταν διά Πνεύματος Αγίου. Πώς λοιπόν τολμάς, άνθρωπε, να παρουσιάσεις το ανάστημά σου στον 20ό κανόνα της 1ης Οικουμενικής Συνόδου, που 318 πατέρες, με επικεφαλής τον Άγιο Σπυρίδωνα και με τέσσερα θαύματα, και να μου πεις εσύ «θα γονατίσεις», όταν οι πατέρες λένε «όχι, δεν θα γονατίσεις μέσα στη λειτουργία από το Σάββατο το βράδυ μέχρι την Κυριακή το βράδυ»; Αν έχεις λοιπόν, όχι το θάρρος, το θράσος, να πεις «κάτω η Οικουμενική Σύνοδος και κάτω ο 20ός κανόνας αυτής», θα αλλάξεις. Τότε κάνω αυτό που λένε.

Χαλάλι σου. Βάζω μετάνοια και σου λέω «ευλόγησον» και φεύγω, άμα έχεις την τόλμη να κάνεις ένα τέτοιο πράγμα. Άμα έχεις την τόλμη να διαγράψεις τον 90ό κανόνα της 6ης Οικουμενικής Συνόδου, που απαγορεύει το γόνυ κλίνειν την Κυριακή, και πάλι χαλάλι.

Έχεις επίσης να διαγράψεις τον 21ο κανόνα του Μεγάλου Βασιλείου, και πάλι χαλάλι. Εάν έχεις να διαγράψεις τον 15ο του Πέτρου Αλεξανδρείας, και πάλι χαλάλι.

Δεν τα έχουν διαβάσει, δεν χάθηκε ο κόσμος, δεν τα έχουν διαβάσει. Αν τα είχαν διαβάσει, θα τα έλεγαν. Ή εκείνος το έλεγε ή εγώ το λέω, τα ακούμε εν πάση περιπτώσει. Δηλαδή, άμα θα βγει από του παπά το στόμα θα είναι πιο ευλογημένο; Εγώ τι λέω; Ο εικοστός κανών της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Σταματάει. Είτε παπάς το πει είτε Παναγόπουλος το πει είτε Γιώργος το πει είτε κανείς να το πει. Εγώ δεν λέω τι λέω εγώ· τι λένε αυτοί οι κανόνες που λέμε «δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών». Αυτό λέω εγώ. Τώρα γιατί δεν το λέει; Δεν το διάβασε ίσως. Ή κάποια άλλη θεωρία νεότερη που κλόνισε αυτό το πράγμα. Ήταν και μεγάλοι άνθρωποι κατά της γονυκλισίας, που θεωρούνταν μεγάλοι άνθρωποι εδώ στην Ορθοδοξία μας, καταλάβατε; Γι’ αυτό και κλονίζεται, το βάνει στη λογική το θέμα. Σου λέει «μπορώ τώρα εγώ...»

εκτός όν να μην γονατίσω; Μα άνοιξε, καλέ μου, το ευχολόγιο. «Μα εφόσον ο παπάς γονατίζει». Μα το ευχολόγιο του λέει του παπά να στέκεται όρθιος και ο διάκος όρθιος και κεφαλήν κεκλιμένην, και να κάνει την προσευχή και να λέει: «Κατάπεμψον, Κύριε, το Πνεύμα Σου το Άγιον εφ’ ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα». Εφόσον εκείνος τολμάει και τροποποιεί το Μέγα Ευχολόγιο, τι μου ζητάς ευθύνη εμένα; Το θέμα είναι να προσευχηθούμε να βγουν άνθρωποι στην Εκκλησία, να εφαρμόσουν τους κανόνες και να μπει το Πηδάλιο στην Εκκλησία και όχι η λογική και η γνώμη, που έχει σχέση με το κεφάλι, αλλά το Πηδάλιο, που έχει σχέση με την καρδιά και με την υπακοότητα, και έτσι όλοι να αντλούνε από το Πηδάλιο και να οδηγούν τον λαό με Πηδάλιο, που τότε θα ορθοπλοεί το καΐκι. Και θα έχουμε εκείνον δε που είναι...

είναι η Χάρη του Θεού και του Αγίου Πνεύματος, της οποίας, λένε, έχει βάλει αφορισμούς σε όσους... Ήλες και τις πατριαρχικές, λέει, εύχονται οι πατέρες: «Παιδιά μου, να κάνετε αυτό». Εμείς σας γράφουμε και λοιπά και δεν κάνουμε αυτό. Δεν έβαζε αφορισμούς και καθαιρέσεις. Να σας πω τότε τι θα έκανε ο καθένας. Δεν έχει βάλει αφορισμό, δεν έχει βάλει καθαίρεση, όπως του έχει βάλει του ιερέως αν δεν νηστεύει Τετάρτη και Παρασκευή και Τεσσαρακοστή. Δεν έχει βάλει καθαίρεση. Εύχονται οι Πατέρες, εύχονται οι Άγιοι 318 Πατέρες: «Παιδιά μου, έτσι και έτσι να προσεύχεστε, έτσι είναι το σωστό». Δεν έχει βάλει. Αν είχε βάλει αφορισμό, θα δούμε τι θα έκανε ο καθένας, αν μπορούσε να κάνει το δικό του. Αλλά και πάλι...

Για να ισχύει ο αφορισμός πρέπει κάποιος να τον ενεργήσει. Λέει η Εκκλησία, ο ένατος κανών των Αγίων Αποστόλων: όποιος χριστιανός πάει στην Εκκλησία και δεν κοινωνήσει, να αφορίζεται. Εμείς είμαστε αφορισμένοι που δεν κοινωνούμε; Δεν είμαστε αφορισμένοι. Γιατί; Γιατί δεν μας αφόρισαν. Το καταλαβαίνετε; «Αιρετικός», λέει, «ο Πατριάρχης», λέει, «γιατί έκανε» κ.λπ. «Αφορισμένος». Ποιος τον αφόρισε; Μπορεί να έκανε έργα άξια αφορισμού. Εφόσον δεν τον αφόρισαν, εφόσον τα Πατριαρχεία τα άλλα και ο κόσμος ο άλλος δεν του έκανε, δεν τον αφόρισε, δεν του εστέρησε τίποτα. Πώς; Μήπως εμείς δεν είπαμε αφορισμένοι; Δεν είπαμε αφορισμένοι εκείνοι που δεν κάνουν παιδιά, δεν είπαμε αφορισμένοι εκείνοι που δεν νηστεύουν, εκείνοι που δεν κοινωνούν, εκείνοι που δεν πάνε στην εκκλησία

κάθε Κυριακή; Ε, είναι αφορισμένοι; Δεν είναι αφορισμένοι. Εφόσον δεν διαβάστηκε όμως αφορισμός, δεν είναι αφορισμένοι. Έχασε όλη την ευεργεσία που δεν εκοινώνησε, αλλά δεν είναι αφορισμένος. Καταλάβατε; Γι’ αυτό λοιπόν ακριβώς λέγω: αυτά πρέπει να τα προσέχουμε και σιγά σιγά ο καθένας να τα εφαρμόσει. Τώρα είναι κι άλλα εδώ πέρα, τα οποία, όπως φαίνεται, δεν τα προλαμβάνω να μπουν στα υπόψη και, Θεού θέλοντος, όταν θα ξανασυναντηθούμε, αν συναντηθούμε, θα τα μιλήσουμε. Αν δεν συναντηθούμε, ας τα μιλήσει κάποιος άλλος που θα βρεθεί στη θέση αυτού. Σταυρά και διάφορα.