Questions

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Continuing from our previous talk, this evening we shall once again draw on questions from the audience. Those who were with us at the last talk will, I think, remember that our subject arose from certain questions considered capable of benefiting more than one person, and so we bring them before a wider audience for discussion. We completed one series in the previous talk, and tonight I shall continue with another question before me, which someone has submitted.

It says: “My uncle was an Evangelical. But I commemorate him very regularly in the Church. Is that wrong?”

He died an Evangelical; he died a heretic. He does not believe in the Church, the Mysteries, the clergy, or, above all, the Holy Eucharist. He does not believe in the Saints, in the Ever-Virginity of the Theotokos, in the Holy Relics, or in miracles. He believes in none of these things. So what place does he have here now? You commemorate him, you bring me his name, I write it on your paper, and you make your offering. Yet he himself severed his communion with the Church of Christ. Consequently, what place does he have in the Church of Christ, when throughout his life he himself disregarded the Church of Christ?

Leave him to be commemorated in his own church. You may tell me, “That is how I feel; that is how I understand it.” In any case, you asked me, and I was obliged to answer you. Let me also take this opportunity to tell you something further, because you are not the only one who does this; others do it as well. Some have Roman Catholic relatives, others Protestant relatives, and perhaps some even have Jehovah’s Witnesses. Out of affection, sorrow, or whatever else it may be, they even bring an offering to the Church for these people. It is not accepted. I remember once reading of something that happened during the Proskomedia.

The priest was reading the names and removing particles for those commemorated, secretly and quietly, as is done during the Proskomedia in the morning, when we Orthodox bring our prosphoron and our paper with the names. An angel standing beside him took certain particles from the Holy Diskos and removed them. When asked why, the angel replied, “This person is a heretic; he has no place here.” So no matter how much you torment yourself, you cannot help your loved one in this way. Nothing is being taken away from me, nor is anything being taken away from you. He himself left his place empty. Those who doubt this, whether moved by sentiment or by a mistaken understanding of the true faith, will remember me when they go to the next life. There is no other way for this to be proved.

When they go there, they will remember what Panagopoulos said in answer to this question. Another question related to these matters is the following: “Why do they persecute the Orthodox...”

The Orthodox. “Why are musical instruments not used in the Church? What becomes of David’s words, ‘with strings and instrument,’ and ‘with psaltery and harp’?” This is something that concerns certain people. As you know, in recent times, because of our papist tendencies and Western ways of thinking, some of our churches—not many, certainly—have introduced harmoniums, wind instruments, and the like. This person’s argument, then, is that David clearly says that we should praise God “with strings and instrument” and “with psaltery and harp.”

Since he apparently finds support for this in Holy Scripture, he means to ask: why should it not be so? And yet it is not so. One might wish to know why. David did indeed write a thousand years before Christ, and in his Psalms we find the phrases “with strings and instrument” and “with psaltery and harp.” But later, five hundred years afterward, God abolished this practice and did away with the instruments through another prophet—specifically, through the Prophet Amos, in chapter 5, verse 23: “Take away from Me the sound of your songs, and I will not hear the melody of your instruments.” I will not hear it!

Do you understand why? Yes, it had once been permitted, but it was later abolished. You must therefore read Holy Scripture as a whole and believe in the divine inspiration of the Orthodox Church, which has made no mistake in what it has permitted or forbidden. Let us continue. Someone asks: “God is love. Yet in the Old Testament, through Moses and the Prophet Elijah, thousands of people were slain. Is this not a sin, and how can it be justified? God, who loves mankind so greatly...”

“...does not intervene in great disasters and terrible crimes. He sees blood being shed in abundance and thousands of living people mourning, yet God is not moved. How can this be explained?” Such thoughts circulate widely, especially today, and particularly among people who have not studied these matters deeply. God is love, they say. Well, is He not? I answer: He is love. But is He not also justice? God is not only love, in the way we would like Him to be. God is also justice. And woe to the person who reduces God to one thing, as though He stood on one leg.

God is love, but at the same time God is also justice. This was especially evident in the Old Testament, when justice was at work: “an eye for an eye.” What, then, are we to say? Did God commit a crime, for example, by permitting the fourteen thousand infants to be slaughtered? Is He responsible? Did God commit a crime by permitting the Prophet Elijah to slay four hundred and fifty men with his own hand? Does it not strike you that one man slew four hundred and fifty? If they had merely sneezed together—never mind picked up stones against him—he could not have stood his ground. Surely he did not hold them back with a machine gun so that they could not approach him. He slaughtered them with a knife. Does it not strike you that God Himself gave him the strength to execute them and cleanse the situation of its corruption? Does that not make an impression on you? If God were love but not also justice, could He possibly have done such things? No; all these things have their justification. Many related questions arise here. For example, did God not say, “You shall not murder”? Then how could His own servant kill? It is true that He said, “You shall not murder.” And Elijah, who killed, did not do so before the Law...

Strangely enough, he did so after the Law. When God gave the commandment “You shall not murder” through Moses in the Decalogue, it was about fifteen hundred years before Christ. When Elijah killed those four hundred and fifty men—and also twice called down fire from heaven, consuming fifty men and their centurion each time—it was about a thousand years before Christ. Thus, the law “You shall not murder” had already existed for five hundred years. How, then, could Elijah be justified in killing? This question naturally arises for many people who have not been instructed in matters of faith and Holy Scripture. The answer is similar to what we said earlier about musical instruments. It is true that the commandment “You shall not murder” existed then and remains in force to this day.

But there is also a command to put certain people to death, and the world does not know about it. Is there a Law in the Old Testament, or is there not? The answer must surely be yes. And is Deuteronomy also found in the Old Testament? Those who read it will say, “Of course Deuteronomy is there.” Have you ever read Deuteronomy to see what it says and answered for yourself why it is called Deuteronomy? Does the very name not speak of a second law? And what does this second law say? You understand where this thought is leading. In Deuteronomy, then, there are exceptions to “You shall not murder”: there are cases in which you are to put someone to death. In those cases, killing is both permitted and commanded.

You were to remove, destroy, and clear away prophets who led people to foreign gods rather than to the true God, and, in general, those who deceived people and drew them away to foreign gods. If God’s justice were acting today as it did then, Jehovah’s Witnesses, Protestants, and heretics would be subject to the Law’s judgment, just as such people were in those days. That is what would have to happen. But today we are not living in the age of justice under the Law; we are living in the age of grace. Christ came into the world, as we read in Isaiah chapter 61, a passage repeated in Luke chapter 4...

Christ took up that passage to read in the synagogue when He stood as the reader. Beginning with verse 16, we find these things written there. He said that He had come to proclaim “the acceptable year of the Lord,” so that whoever chooses to embrace metanoia, repentance, may be saved. He came to give people a period of time in which those who repent and return may be saved. Today we live in the age of grace, not in the age of the Law. In the Old Testament there was a Law that demanded justice, and that Law was enforced. Therefore, whenever there was disobedience, as Paul says in Hebrews, it “received a just recompense.” People were judged and punished immediately. So we should not find this strange.

Read Deuteronomy chapter 13, verse 5, and Deuteronomy chapter 18, verse 20. There you will find the death penalty commanded, and this was what the Prophet Elijah carried out, being zealous and seeking the true justice of God. Do not find it strange. As for the question of why Christ—why God—does not weep when blood is shed by unbelievers, that is not really a serious difficulty. God left mankind free. He gave us reason and planted many things within us: love, compassion, goodness, longsuffering toward others—everything we need. Man chose not to cultivate these things, and that is why we see people tearing one another apart.

If God were to intervene by force and compel us to become good, then our goodness would have no value. He wants us to become good willingly: to seek His teaching, learn it, and put it into practice. Then we will not bite others; and even when they bite us, we will forgive them. For this is the remarkable thing about Orthodox teaching: a person must not take revenge, even when he is punished in this world. He must turn the other cheek as well. This is the Orthodox Christian: he is persecuted but does not persecute; insulted but does not insult; reviled but does not revile; treated unjustly but does no injustice. Therefore, when people have not accepted Christ, it is only to be expected that they will tear one another apart, that society will become a jungle, and that the law will prevail...

...that the strongest will rise to the top. So, my dear friend, do not be surprised that God watches all this. He is not pleased by what is happening, but He watches, especially in the age of the New Testament. In the Old Testament, people received according to their deeds and their own desires, and they were punished when punishment was required, because that was what the Law demanded at the time. God is indeed love; but why do you conceal the fact that He is also justice? This, too, is something that should sober us. It is related to the point at hand, so let me mention it since it has arisen. Imagine God as standing with two feet: one here in this temporary life, and the other there in eternity. He spans both realms, possessing authority over both the dead and the living, as death reigns over both. Here there is mercy; there, judgment.

Judgment is without mercy. There is no partiality in judgment. That is why, as I told you on another occasion, when a person enters the Church and looks at the iconostasis—the Lord, the Theotokos (God-bearer), and what are called the Royal Doors—there he sees God’s mercy and compassion. Through the intercessions of the Theotokos, God saves and forgives man, gives him His Body and Blood for the remission of sins and eternal life, and brings him through the Royal Doors into the Kingdom of Heaven. But if a person is unwilling in this world to be reconciled with Christ through the intercessions of the Theotokos and all the Saints, and so receive God’s mercy in this world...

...then one day he will find himself where he neither wants nor desires to be: before the throne of God’s justice. Here is the throne of mercy; there is the throne of God’s justice, symbolized by the bishop’s throne. Whenever you see the bishop’s throne, see in it the throne of Judgment. You will also notice that all the icons in the Church, both of the Lord and of the Theotokos, have vigil lamps filled with oil, but the bishop’s throne has no lamp and no oil. Why? Because there is no mercy there once a person has departed from this world. And this is being brought to your remembrance while you are still here in this world. So let us not take these matters and measure them by our own feelings.

Was He grieved over the blood of the fourteen thousand infants? In what way did God wrong those fourteen thousand infants? Tell me, how did He wrong them? Did He take away their lives? He permitted it, and Herod’s wickedness took their lives. Agreed. But did those children come into the world to live, or to die? They came to die; they did not come to remain alive. Man did not come into this world merely to live. He came to die, and after dying, to live. That life has no end; this life does have an end. And I ask you: suppose God had struck Herod down and removed him, had intervened and taken him out of the way, and those fourteen thousand infants had been spared. How many of them would now be in Paradise?

Take away from that number the sexually immoral, the adulterers, the men who would have lain with men, the blasphemers, the unbelievers, the atheists—take them all away, and tell me how many would remain. What harm have they suffered now, when their blood served as Baptism, and they are fourteen thousand martyrs of Christ, beholding for all eternity the three-sunned countenance of the Godhead? In what way were they harmed? Because their mothers lost the fine young sons who might later have trampled them underfoot—is that it? But we have never reflected, never truly considered what we are here on earth. Our leaders call us “inhabitants of the earth.” Are we inhabitants of the earth? Is that ultimately true? How can you be an inhabitant of the earth and yet belong to eternity? Then why do you depart from here, and often at a time you least expect?

Man is not an inhabitant of the earth, my dear friends. He is only a tenant here. Paul says plainly, “Here we have no continuing city.” We do not remain; we are not meant for this place, but “we seek the city that is to come.” So how can you tell me that you are an inhabitant of the earth? Such words from our great men are empty. Leave those great men aside. A Christian has never believed that anything in this world is permanent. A Christian lives between the past and the future, suspended between past and future. According to Paul there is no present, and in reality there is no present. Within a fraction of a second it is gone and never truly existed. Where is the present? Whatever I have said is already in the past, and whatever I am about to say is still in the future.

Man is suspended between past and future. Are you not afraid that, within a fraction of a second, you may cease to be here? Where is this understanding? Who ever thinks about it? Does Paul not write, “Forgetting what lies behind and reaching forward to what lies ahead”? He says nothing about the present. If a person considered that, within a fraction of a second, he might be summoned from the other world to give an account, he would not conduct himself as he does, nor would he be the little beast he has become in this world today. So let us not view these things through our own emotions. God does not desire wars. God does not desire slaughter. But neither does He become a policeman. God is not a law-enforcement officer. He does not police man; He has left man free. Let man listen to God.

Then he will not be able to slaughter or kill. He will become a Good Samaritan. He will be neither a robber nor a Levite: not one of the robbers who drink the blood and sweat of others, nor one of the Levites who take nothing but also give nothing. People will become Samaritans; they will give rather than take. But not everyone wished to put this teaching, with its lofty meaning, into practice—or even to accept it. That is why, as you know, the world today is a jungle. Yet people expect God to act as their nursemaid, and they regard Him as a sadist who watches blood being shed. How many people do not want God? Who has truly wanted God? Which one of us truly wants God? I am not speaking about unbelievers. Nor am I speaking about those who belong to the various...

...groups that do not even wish to discuss such matters. I am speaking about ourselves: we who make the sign of the Cross and write such questions, or others like them. Do we truly want God? Because if we wanted Him, we would do exactly what He says. Do we do what He says? Do we? You want God to be just toward those outside. Why should He not also be just toward those within? Why should He be just toward them and not toward you as well? And I bring you to David’s thought, expressed in these words: “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” If You take up Your papers, Your pencils, and Your books and come to settle accounts with me...

...will I be able to stand? And how great is His mercy toward me, when in ten thousand ways I shed blood, even though my hands do not appear bloodstained? Before the justice of God, we are stained with blood according to the way He knows how to weigh and measure things. We are not even worthy to appear before Him, and then we would not dare entertain thoughts like these. Such thoughts belong to those still far from God, or to people who have not considered the matter of God from every side. That is precisely why they demand outward justice: they want a God standing there with a switch in His hand, forbidding one person to trouble another, and so forth. He could do that too, if man permitted Him. But today man does not permit God to do it. He does not.

Man acknowledges no rights at all in God. He has killed God, buried God, and put the matter out of his mind. Yet every time you kill God, you have already killed yourself first, because only the dead do not believe in the spirit—the dead, those who are physically dead. They will see God face to face, but by then it will be too late. Blessed is the person who dies before he dies, because the one who dies before he dies will not die when he dies. But those who refuse to let their ego die here will truly die when they die, and that is the most wretched and dreadful thing. The next question says this: Do the righteous in Paradise know about their relatives who are in Hell?

Do they grieve and suffer for them, or do they take no interest in them at all? I cannot speak with authority, because then something a little girl once said to her grandfather would apply to me as well. He had spoken very authoritatively—and I have told you this story before.

The children were talking about Hell, life beyond the grave, and so forth. They disagreed among themselves, but they kept talking: does it exist or not? Then the grandfather stepped in with patriarchal authority and said, “None of that exists. Now be on your way.” The old man had delivered the final word. But the little girl spoke up and asked, “Grandfather, have you ever died?”

How can you speak so absolutely? Have you ever gone there—have you died, crossed over, and seen what it is like? The same would apply to me if I claimed to say exactly what happens there. I would have to have gone, seen what it is like, and returned to tell you. Yet there are indications available to us here. I do not wish to call them proofs, because anyone could dispute them. Nevertheless, from certain events regarded as revelations of the departed to the living, it appears that they know when someone dear to them has departed this life and has gone to Hell. Likewise, those in Hell know that another person dear to them is in a better place than they are. They know this.

They are informed of it; it is not that, as spirits, they possess the power to see everything here from there. Omnipresence is an attribute of God alone. We see only what we are shown and go only where our angel guides us. Many people can tell you that departed relatives visited them, and when they asked them to stay, the relatives replied, “No, we must leave; we have work to do.” Then you see them depart at once, being led away to their appointed place. There are personal experiences of this kind among Orthodox believers. But do they grieve or suffer? That cannot be so. Suppose, for example, that I were saved and passed over to the right-hand side, but then sat there grieving and tearing out my hair because my mother, my father, my wife, or my children had gone to Hell...

...then that place would be Hell, not Paradise. Such fleshly emotions do not exist beyond the grave. There is no “my dear little wife,” “my darling husband,” “my little child,” or “my dear father.” Such things do not exist there. That condition is beyond such attachments. This kind of emotion belongs to the flesh. If we carried the bitterness, sorrows, family disasters, and financial ruin of this life into Paradise, we would turn Paradise into Hell. All those things are left behind. They belong to the flesh. Therefore, by the very nature of things, it cannot be so. To give you a more definite answer: when I go there, if they permit me to write back, I will tell you. Pray that I die quickly, so the letter has time to arrive! Let us continue. This is what I choose to believe...

What follows is similar and overlaps somewhat with the previous questions. Someone naturally wonders: A wicked man tormented many people during his life in various ways. For the most part, he even took lives. He committed crimes and caused many tears to be shed. At the end, however, he repents and is saved. What then becomes of the sufferings and the blood of those unjustly killed, who await recompense? How will those who suffered in this life receive satisfaction, and how will Divine Justice act? These questions attempt to force the Gospel into the confines of human logic. But they do not fit within that logic. Christianity is not logic, though neither is it irrationality. It is neither according to human reason nor contrary to reason; it is above reason. The things of faith are neither irrational nor merely logical. They transcend reason. This tiny pair of pincers—the little human mind—cannot grasp them. Although, of course, these particular objections do not really stand up at all. More generally, however, when a person reaches the point where such thoughts...

...lead him toward unbelief, he must say, “Get behind me, Satan.” Leave God to put these things in order. How could I arrange them? How could I settle accounts between myself and others? For do you know what position man immediately assumes? He imagines that he is just and God is unjust; that he loves while God does not; that he feels pain while God does not. Do you see where he has placed himself? He is sitting on thorns like a fakir, sitting on needles. At any moment they are ready to fling him off, make him an unbeliever, and cast him into the conviction that nothing exists. Why? Because his logic—those little pincers of his—cannot justify these things. He cannot arrange them neatly within himself, do you understand? So the question says: “A wicked man tormented many people during his life in various ways.” When you call him wicked, you mean it in an exemplary sense.

When is a person wicked? A person is wicked when he is under the influence of Satan, and he is good when he is under the influence of Christ. Now let us take this wicked man whom, as you say further on, we must punish so that others may receive satisfaction. I ask you: do we punish this wicked man? He is wicked because he is a slave of Satan. As Satan’s slave, he recognizes no rights in another person and even takes that person’s life. But how do others treat someone who is a slave? Tell me: suppose a prisoner of war is captured. How is he treated? The International Red Cross—the humanitarian concern that flows from the Bible and underlies the International Red Cross—was not simply fashioned by men; it was fashioned by God. But that is another subject.

A prisoner of war is regarded as a sacred person. You have no right to strike him or leave him to die. You must care for him and provide everything he needs. He is a sacred person. Why, then, should someone held captive by Satan, the cruelest master in the world, not also be regarded as a sacred person? Why should he not also receive compassion from men and from God Himself? God loves that man. Christ loves him more than anyone else does. A mother has ten children. Nine love her, while one curses her. That one child falls ill. What will the mother do? What will she do for that little beast? She will leave the other nine and sit beside the child who curses her and refuses to accept her. She will...

...give him his milk, his medicine, and his injection. “Get out of here! I’m throwing you out!” he shouts. He curses her, rebuffs her, and drives her away, yet you still see the mother sitting there. Is that not a mother’s tender compassion? That beast may turn against her, but toward that child she still shows love, forbearance, and mercy. How does God look upon a wicked person? With pity, awe, love, and compassion. He sees Satan dragging him along and causing what appear to be injuries. Yet the wicked man ultimately harms no one outside himself; he harms himself. A wicked man kills another person, but it is himself he has killed. The other person ought to have been ready to die. However violently he shatters the other, he has merely placed him in a glass case, putting him on display. The other person must be ready to die. So on what basis do we simply declare that the man is wicked because he kills?

Can these judgments stand when we place them beneath the teaching of the Gospel? The robber—excuse me, Moses the Ethiopian—committed a hundred murders, yet he became a saint because he came to metanoia, to repentance. And did Paul not kill? Tell me, are there no killings charged to Paul’s account? There are killings. Do you ever read the Scriptures? “I did many things contrary to Him,” he says.

“I sinned.” Then everything changed. How many people did Constantine the Great kill? He was baptized, and he became great. It is finished; they were cleansed. Does that fit your logic? Stand aside, O man. Does it fit your idea of justice? Stand aside, O man. God’s justice is different. God judges differently. He makes recompense differently. Why are you demanding justice here? Yes, the man caused suffering. But were those who suffered then “satisfied”? What satisfaction are you speaking of? You are not the one who can compensate others or repay everything. You were merely like a hand wielding a piece of wood.

He was supposed to give satisfaction. Someone struck me, and a thousand incidents followed. So what? If I punish you, does that make you right while I remain wrong? Why are you right—because you struck me second, while I struck you first? My friend, I want you to rise above that, to show yourself the better person. That is what I saw in the Gospel. I did not see it in what we call justice. There is no justice here. And why do we not consider the other person—why was he not killed? Suppose someone was killed: might his killers actually have benefited him, because he departed sooner and otherwise might have sinned more or suffered greater condemnation? How can you pry into such matters and come out declaring, “This is how it is”? You take your position and deliver your verdict, as though it were just and serious. That is why I say: when a person tries, by means of reason...

and human standards, to judge the Gospel and its teaching, he will stumble. He cannot do it. Whoever wrote this question—I do not know whether it was a woman, a man, a young man, or a young woman—may have lost someone, just as another person had a question but did not put it into words. Let us suppose that I myself asked this question. I speak of all the evils other people have committed—this, that, and the other. But am I not evil before God? That man sinned against other people. But I sin, commit fornication and adultery, steal, and lie before God. Who, then, is the greater evildoer: the one who sins against other people, or the one who sins against God? At once the pen falls from your hand, and you stop formulating such questions. There are some things you simply cannot fit inside your head. As for everything I am saying, as I told you the day before yesterday...

There is neither the ability, let me tell you, nor the time to develop all this and exhaust these subjects. These matters touch upon the justice of God, and God has kept us away from it and shut the door to us: “Do not judge; do not probe what is beyond you.” Leave justice to Him. We judge in human terms, with mistakes, weaknesses, and our own reasoning. My range of vision is fifty yards; God works across eternity. God also knows what might have happened. He may have permitted someone to be killed because that person would have produced another Hitler and set all humanity on fire. How do you know what is taking place? Who is it that demands justice? “Do not touch him; let him live out his life.” Do I know what would happen?

How can a human being presume to resolve the justice of God or understand how God thinks? These are difficult matters, I tell you. I cannot do it, and even as I try to answer, I ache within, because I fear that I am creating a problem rather than shedding light on it. But I had to say something, and so I did. Further down there is another question. I see that this too is similar to the others: “Do those in Hell and those in Paradise have full awareness?” No, this is the same question, the very same one. I shall move on; forgive me. Another question says: “Why did our Most Holy Theotokos go to Elizabeth rather than to her own mother...

to learn about what had happened to her as the bearer of God?”

Was her mother still alive? Do you know that she was alive and that the Most Holy Theotokos avoided her? To ask this question, you must know, first, that her mother was alive, and second, that she avoided her and went to her kinswoman instead. We do not know this. Her mother may already have fallen asleep. So that side of the question has no basis. But that is not the main point. She went to Elizabeth because the angel had told her, “Your kinswoman is now in her sixth month.” That is why she went to Elizabeth. Her mother could not give her confirmation about such things.

When our Most Holy Theotokos received the Angel, the Archangel, she was perplexed. She reasoned logically, as we do. Naturally, she thought according to what she could understand—according to what her experience, her age, and her dealings with others had enabled her to know about pregnancy and all its circumstances and consequences. A concrete fact stood before her. And she asked the angel, as you know: “How shall this be, since I know not a man?” I have no husband. The man to whom I was entrusted was not given to me as a husband. If he had been given to me as a husband, what new thing would you be telling me? He was not given to me as a husband; he is my protector. The arrangement extends only to betrothal and no further. That is why she is the Bride Unwedded.

To reassure her, he said: “With God nothing shall be impossible.” Since God says it, why are you troubled? Besides, is it natural that your kinswoman, an old woman of a hundred, should be six months pregnant? Saintly woman, just as that extraordinary thing has happened and your kinswoman is six months pregnant, so it will be with you. “Where God wills, the order of nature is overcome.” The Resurrection! The limits of nature are overturned, and the saying of the divine John Chrysostom is fulfilled: “Where God wills, the order of nature is overcome.” There is no place for asking how. When God is at work, do you ask how it will happen? Do you ask how He will accomplish it? She kept this saying in her heart. It made the greatest impression upon her. It was something...

that she could verify immediately, and so she held on to it. As for what he had said would happen to her, those things lay in the future. But she had a test available now: “I will go and see whether the woman you say is six months pregnant truly is.” That is precisely why the Evangelist Luke, who writes such excellent Greek, uses the words “with haste.”

With her head lowered, she resolved, “I shall go and see.” And she set out and walked those one hundred and sixty kilometres from Nazareth, my dear friends, to reach the hill country. Today it is one hundred and sixty kilometres, now that the roads have been straightened and improved. How far must it have been then? A little girl of fourteen, alone.

Her mother had probably fallen asleep. She may not even have had anywhere to sleep herself. Bear in mind what did not exist in those days. Why does the Evangelist not mention whether she took anyone with her? How many days did she walk? At how many inns did she stay? Was she alone outdoors at night, and so forth? She arrived there with this longing, this determination: “I shall go and see.” That is why she went up there. She held on to the words, “Your kinswoman is now in her sixth month.” Tell me that, tell me that; the rest belongs to another matter. And then she said: “Behold the handmaid of the Lord; be it unto me according to thy word.” Notice this. That was what was needed. And the angel departed, because once the Most Holy Theotokos gave her consent, the conception was accomplished. This, I think, is again the reason she went there: first, her mother may no longer have been alive; and second, prompted by what the angel had told her, she wished to verify whether, and how clearly, these extraordinary things were taking place in her kinswoman.

Did you see what happened there? A great revelation took place. Elizabeth said, “How is this happening to me? How did this come about? Whence is this to me, that the mother of my Lord should come to me?” One was fourteen years old and the old woman was a hundred, yet she called her “the mother of my Lord”—try to make sense of that! How did this come about? How did you know? “When the voice of thy salutation sounded in mine ears, the babe leaped in my womb for joy.” John greeted her from within. And how beautifully this is expressed. What else could he do—come out and shout, or stretch out his hand? The hymnographer of the Akathist puts it beautifully: he leaped as though singing. He made leaps and bounds within, as though singing and greeting his Lord and the mother of his Lord who stood outside. So much for that. Further down, another question says...

“I heard that women are not permitted to preach sermons. Is this true, and where is it stated?” You did not hear that correctly. There is a prohibition against women preaching, not at other gatherings, but in the Church. Women may preach in other settings. Indeed, we have women who are Equal-to-the-Apostles. The first among them was Mary Magdalene, who carried the message of the Resurrection to Italy. Our Most Holy Theotokos and other women also preached. In 1 Timothy 2:12, Paul forbids a woman to speak in the Church.

During the Divine Liturgy, a woman may not serve as a priest or take any such role. She is forbidden to speak. In general, a woman is forbidden to appear in the Church holding a place of precedence. Let some women who go and chant take heed of this. Nor may men chant if they truly fear God—unless they are appointed chanters. If they have no fear of God, they behave without restraint. But if they fear God, men too may not chant unless they are chanters. The chanter belongs to the minor clergy; he is a cleric, as is the reader. The clergy are divided into major and minor orders. The major clergy consist of the bishop, the priest, and the deacon; the minor clergy consist of the subdeacon, the reader, and the chanter.

A chanter must have received ordination. If you consult the Great Euchologion, you will find the service of ordination for both the chanter and the reader. If you read the sixty-ninth Canon of the Holy Apostles, you will find that it speaks about fasting and says: “If any bishop”—if any bishop, priest, deacon, subdeacon, reader, or chanter does not fast on Wednesday and Friday, or during Great Lent, let him be deposed. From what would a chanter be deposed? From his ordained office.

A woman is forbidden to serve either as a priestess or as a chanter. An exception by economy is made in women’s monasteries, where men are kept out as far as possible because of temptations, as you know. A woman is not to be at the chanter’s stand or in the sanctuary—not in the sanctuary. The priest is to light the vigil lamps in the sanctuary; the priest is to sweep the sanctuary; the priest is to change the coverings of the Holy Table in the sanctuary. The priest. “The sanctuary may be entered by priests alone.” This is what Orthodoxy teaches. What actually happens is not mine to govern or account for. Each person has God and will settle the matter with Him. Since I have been asked, I am obliged to remind you how the matter stands. Whoever wishes may observe it. If someone does not wish to, God is there. My task ends there.

The prohibition does not concern a woman giving a talk. A woman may lead a study group even inside the church building, though not during a service, when the building is being used for catechesis. Women catechists, for example, speak to boys, girls, and others. Outside the time of a service, the church building may be regarded as a hall where catechesis takes place. This is not only permitted but necessary, provided the woman has the qualifications and can fulfil this beneficial role. You will find the relevant passage, as I said, in 1 Timothy 2:12. Now, since Jesus came to earth in order to save us...

giving His blood, and since some Judas would have had to betray Him, why is Judas condemned as a traitor, when anyone of that age might have taken his place? This question troubles many people. It troubled me too when God granted me the grace to return to Christ. I have written about it, and there is a book entitled Why Judas Is Guilty. There is also a recording—if you cannot read, you can obtain it and listen to it—entitled The Responsibility of Judas. There you will see that matters are not as they appear to human reasoning. Judas is guilty, and God had no need of him. Yet once again, we examine things by our own logic and find God guilty instead of Judas. But I have not seen even those who defend Judas...

If he were a scapegoat, he ought also to be a holy martyr. Yet I have never seen any of them keep his icon at home or in their icon corner. To this day, no one has an icon of Judas. Apparently they have all wronged the poor man.

Συνέχεια της άλλης μας ομιλίας και απόψε το βράδυ θα δανειστούμε από τις ερωτήσεις του ακροατηρίου. Όσοι ήσαν μαζί στην περασμένη ομιλία, νομίζω ότι θα ενθυμούνται ότι το θέμα το πήραμε από ορισμένες ερωτήσεις, οι οποίες εθεωρήθησαν ότι μπορούν να ωφελήσουν περισσότερους του ενός και τις οποίες φέρουμε υπόψη και επί το πλατύτερο που συζητούν. Κλείσαμε μια σειρά στην περασμένη ομιλία και να συνεχίσω απόψε με άλλη ερώτηση που έχω μπροστά μου, που μια ψυχή έχει διατυπώσει.

Λέγει: «Ο θείος μου, Ευαγγελικός. Εγώ όμως τον μνημονεύω πολύ τακτικά στην εκκλησία. Μήπως δεν κάνει;»

Πέθανε Ευαγγελικός, πέθανε αιρετικός, δεν πιστεύει την Εκκλησία, δεν πιστεύει τα Μυστήρια, δεν πιστεύει τον κλήρο, δεν πιστεύει τη Θεία Ευχαριστία κατ' εξοχήν, δεν πιστεύει τους Αγίους, δεν πιστεύει το Αειπάρθενον της Θεοτόκου, δεν πιστεύει τα Άγια Λείψανα, δεν πιστεύει τα θαύματα, δεν πιστεύει τίποτα. Τι δουλειά έχει λοιπόν αυτός τώρα στη μέση; Εσύ τον μνημονεύεις, φέρε, εγώ τον γράφω στο χαρτί σου, κάνεις, φτιάχνεις. Μόνος του έχει κόψει την επαφή με την Εκκλησία του Χριστού. Κατά συνέπεια, τι δουλειά έχει στην Εκκλησία του Χριστού, εφόσον αυτός δεν την υπολόγισε στη ζωή του, την Εκκλησία του Χριστού;

Τον αφήνεις να τον μνημονεύουν στη δική του εκκλησία. Θα μου πεις: «Ξέρω εγώ, έτσι το αισθάνομαι, το αντιλαμβάνομαι». Πάντως, με ρώτησες. Είχα υποχρέωση να σου απαντήσω. Δράττομαι ακόμη της ευκαιρίας να σας πω το εξής: γιατί αυτό δεν είναι μόνο σε εσάς· είναι και άλλοι που το κάνουν. Έχουν άλλοι Καθολικούς συγγενείς, άλλοι έχουν βέβαια Προτεστάντας, δεν ξέρω αν φτάνουν και μέχρι Ιεχωβίτας ακόμη, και από μια συμπάθεια, από έναν πόνο, από δεν ξέρω, και προσφορά ακόμη πηγαίνουν στην Εκκλησία για τους ανθρώπους αυτούς. Δεν γίνεται δεκτή. Θυμούμαι, διάβαζα κάποτε: έγινε η προσκομιδή.

Διάβαζε ο ιερεύς και έβγαζε μερίδες των μνημονευθέντων, μυστικώς, μυστικώς, μυστικώς, μυστικώς, που γίνεται στην προσκομιδή το πρωί, που πάμε εμείς οι Ορθόδοξοι το πρόσφορό μας και το χαρτάκι μας με τα ονόματα. Ένας άγγελος από δίπλα έπαιρνε ορισμένες μερίδες επάνω από το Άγιο Δισκάριο και τις έβγαζε. Και, ρωτηθείς γιατί: «Είναι αιρετικός αυτός, δεν έχει θέση εδώ». Όσο λοιπόν να χτυπιέσαι, δεν μπορείς να βοηθήσεις τον άνθρωπό σου. Εμένα δεν μου παίρνει τίποτα, ούτε εσένα σου παίρνει τίποτα. Μόνος του άφησε τη θέση του άδεια. Όσοι το αμφιβάλλουν, όπως συναισθηματικώς κινούμενοι ή από κακή ερμηνεία περί ορθής πίστεως, όταν πάνε πάνω να με θυμηθούν. Άλλος τρόπος δεν υπάρχει να αποδειχτεί αυτό.

Θα πάνε πάνω, να θυμηθούν τι είπε ο Παναγόπουλος στην ερώτηση αυτή. Μία άλλη ερώτηση στη συνέχεια αυτών είναι η εξής: «Διατί διώκουν τους Ορθοδόξους...»

Ορθόδοξοι. «Διατί τα μουσικά όργανα εις την Εκκλησία; Τα “ἐν χορδαῖς καὶ ὀργάνῳ” του Δαβίδ και “ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ”, πού πηγαίνουν;» Και αυτό είναι κάτι που απασχολεί ορισμένους και, όπως ξέρετε, τελευταία με τις παπικές μας τάσεις και δυτικές μας σκέψεις έχουμε βάλει στην Εκκλησία μας —ορισμένες μάλιστα, δεν είναι πολλές— έχουν βάλει αρμόνια, έχουν βάλει όργανα πνευστικά, τέτοια. Εφόσον, λέει λοιπόν αυτός, ο Δαβίδ λέγει σαφώς ότι τον Θεόν να τον υμνούμε «ἐν χορδαῖς καὶ ὀργάνῳ» και «ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ».

Εφόσον βρίσκει, θέλει να πει, προφανώς γραφική υποστήριξη, γιατί να μην είναι έτσι; Και εντούτοις δεν είναι έτσι. Πώς είναι, θα ήθελε να μάθει κανείς. Ο Δαβίδ πράγματι έγραψε χίλια χρόνια π.Χ. και βρίσκουμε στους ψαλμούς του αυτά: το «ἐν χορδαῖς καὶ ὀργάνῳ», το «ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ». Όμως αργότερα, έπειτα από πεντακόσια χρόνια, το κατήργησε αυτό το πράγμα ο Θεός, τα κατήργησε τα όργανα, και δι' άλλου προφήτου, και συγκεκριμένως διά του προφήτου Αμώς, στο 5ο κεφάλαιο, στίχος 23, λέγει το εξής: «Ἀπόστησον ἀπ’ ἐμοῦ ἦχον ᾠδῶν σου, καὶ ψαλμὸν ὀργάνων σου οὐκ ἀκούσομαι». Δεν θα ακούσω!

Καταλαβαίνετε γιατί; Ναι μεν, αλλά κατηργήθη αυτό. Θα πρέπει λοιπόν να διαβάζεις γύρω γύρω και να πιστεύεις στη θεοπνευστία της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ότι δεν έχει κάνει λάθη γι' αυτά τα οποία έχει επιτρέψει ή γι' αυτά τα οποία έχει απαγορεύσει. Προχωρούμε. Μια ψυχή λέει: «Ο Θεός είναι αγάπη. Στην Παλαιά Διαθήκη, διά του Μωσή και του προφήτη Ηλία, εσφάγησαν χιλιάδες άνθρωποι. Δεν είναι αυτό αμαρτία και πώς δικαιολογείται; Ο Θεός, που τόσο πολύ αγαπά τον άνθρωπο...»

δεν επεμβαίνει στις μεγάλες συμφορές και στα μεγάλα εγκλήματα, βλέπει το αίμα να χύνεται άφθονο και να θρηνούν χιλιάδες ζωντανοί και ο Θεός δεν συγκινείται. Πώς εξηγείται;» Είναι σκέψεις αυτές που κυκλοφορούν πολύ, κατεξοχήν σήμερα, και μάλιστα μεταξύ των ανθρώπων οι οποίοι δεν έχουν εγκύψει στα θέματα αυτά. Πως ο Θεός είναι αγάπη, ε! Θα μου πει κανείς, δεν είναι; Θα απαντήσω: είναι αγάπη. Μήπως όμως είναι και δικαιοσύνη; Γιατί ο Θεός δεν είναι μόνο αγάπη, όπως τον θέλουμε εμείς. Είναι και δικαιοσύνη ο Θεός. Και αλίμονο στον άνθρωπο που τον Θεό τον κάνει μονό, με ένα ποδάρι.

Αγάπη ο Θεός, ταυτόχρονα όμως είναι και δικαιοσύνη ο Θεός. Και κατεξοχήν στην Παλαιά Διαθήκη, που ενεργούσε η δικαιοσύνη, «ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ». Τι γίνεται; Άλλωστε έκανε κακούργημα ο Θεός, επί παραδείγματι, που επέτρεψε να σφαγούν τα 14.000 νήπια; Είναι υπεύθυνος; Έκαμε κακούργημα άραγε ο Θεός που επέτρεψε στον προφήτη Ηλία να σφάξει 450 με το χέρι του; Δεν σου κάνει αίσθηση ότι ένας άνθρωπος έσφαξε 450, που απλώς να φτερνίζονταν, όχι πέτρες να παίρνουν εναντίον του, γιατί ασφαλώς τους κράτησε με το πολυβόλο τότε μακριά και δεν μπορούσαν να πλησιάσουν; Με μαχαίρι τους έσφαξε· που απλώς να φτερνίζονταν, δεν μπορούσε να σταθεί. Δεν σου κάνει αίσθηση αυτό, ότι ο ίδιος ο Θεός τού έδωσε τη δύναμη να τους εκτελέσει αυτούς και να ξεβρομίσει την τότε κατάσταση; Αυτό δεν σου κάνει αίσθηση; Είναι δυνατόν λοιπόν ο Θεός, που είναι αγάπη, αν δεν ήτο και δικαιοσύνη, να έκανε τέτοια πράγματα; Δεν είναι· είναι όλα δικαιολογημένα. Εδώ παράλληλα μπαίνουν πολλά μέσα. Παραδείγματι, δεν είπε αυτός «οὐ φονεύσεις»; Πώς ο δικός του φονεύει; Είναι αλήθεια ότι είπε «οὐ φονεύσεις». Και ο Ηλίας, ο οποίος εφόνευσε, δεν εφόνευσε προ του νόμου,

παραδόξως, αλλά μετά τον νόμο. Όταν έδωκε την εντολή στον Δεκάλογο, «οὐ φονεύσεις», διά του Μωσέως, ήμεθα 1500 χρόνια π.Χ. Και όταν ο Ηλίας εφόνευσε, και μάλιστα 450, και έριξε και φωτιά από τον ουρανό δυο φορές και έκαψε 50 και 50 μαζί με τους εκατοντάρχους, ήταν 1000 χρόνια π.Χ. Άρα 500 χρόνια υπήρχε ο νόμος, το «οὐ φονεύσεις». Πώς ο Ηλίας —γεννάται ευλόγως σε πολλούς που δεν έχουν ενημερωθεί στα θέματα της πίστεως και της Γραφής— δικαιολογείται να φονεύσει; Όπως και γρηγορότερα στο θέμα των οργάνων, έτσι και τώρα. Είναι αλήθεια ότι υπήρχε και υπάρχει μέχρι σήμερα η εντολή «οὐ φονεύσεις».

Έλα που υπάρχει και εντολή να φονεύσεις. Και αυτή δεν την ξέρει ο κόσμος. Υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει νόμος στην Παλαιά Διαθήκη; Βέβαια, πρέπει να είναι η απάντηση. Μήπως υπάρχει και Δευτερονόμιο στην Παλαιά Διαθήκη; Αυτοί που διαβάζουν θα πούνε: «Βέβαια, υπάρχει και Δευτερονόμιο». Διάβασες ποτέ το Δευτερονόμιο να ιδείς τι λέει και έδωσες απάντηση στον εαυτό σου γιατί λέγεται Δευτερονόμιο; Μήπως το ίδιο ομιλεί και για δεύτερο νόμο; Και τι λέει αυτός ο δεύτερος νόμος; Καταλαβαίνετε πού πάει η σκέψη. Στο Δευτερονόμιο λοιπόν υπάρχουν εξαιρέσεις του «οὐ φονεύσεις»: να φονεύσεις. Και επιτρέπεται και επιβάλλεται ο φόνος.

Επρόκειτο να βγάλεις από τη μέση, να εξολοθρεύσεις, να ξεκαθαρίσεις προφήτας που οδηγούσαν τους ανθρώπους σε ξένους θεούς, όχι στον πραγματικό, και γενικά ανθρώπους που επλανούσαν τους ανθρώπους και τους μετέφεραν σε ξένους θεούς. Αν η δικαιοσύνη του Θεού ενεργούσε σήμερα, δεν έπρεπε να υπάρχει κανένας Ιεχωβάς και κανένας Προτεστάντης και κανένας αιρετικός. Έπρεπε να τους καθαρίσουν όλους, όπως τους καθάριζε ο νόμος εκεί κάτω. Αυτό έπρεπε να γίνει. Αλλά σήμερα δεν είμεθα στον αιώνα της δικαιοσύνης, είμεθα στον αιώνα της χάριτος. Ο Χριστός μας ήρθε εις τον κόσμο, όπως διαβάζουμε στον Ησαΐα, στο 61ο, το οποίο επαναλαμβάνεται στο 4ο του Λουκά,

το οποίο επήρε ο Χριστός μας σε ανάγνωση στη συναγωγή, όταν εσηκώθη ως αναγνώστης, από 16 εδάφιο και κάτω, όπου θα τα βρούμε αυτά τα πράγματα, και είπε ότι ήρθε να κηρύξει «ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν», που όποιος θα θελήσει να μετανοήσει θα σώζεται, να δώσει ένα περιθώριο χρόνου στους ανθρώπους· όσοι μετανοήσουν και επιστρέψουν, να σώζονται. Σήμερα είμεθα στον αιώνα της χάριτος, δεν είμεθα στον αιώνα του νόμου. Στην Παλαιά Διαθήκη υπήρχε νόμος και ζητούσε δικαιοσύνη και εχρησιμοποιείτο ο νόμος. Γι' αυτό βλέπουμε όπου υπήρχε παρακοή —μάλιστα λέγει ο Παύλος στους Εβραίους— «ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν». Δικάστηκαν αμέσως και τιμωρήθηκαν. Μη λοιπόν μας φαίνεται παράξενο.

Θα διαβάσετε στο Δευτερονόμιο, στο 13ο κεφάλαιο, στίχος 5, και στο 18ο κεφάλαιο, στίχος 20 του Δευτερονομίου· θα βρείτε εκεί να επιβάλλεται ο φόνος, πράγμα το οποίον εφήρμοσε ο προφήτης Ηλίας, ζηλωτής ων και ζητώντας την πραγματική δικαιοσύνη του Θεού. Μη σου φαίνεται παράξενο. Τώρα, το γιατί δεν κλαίει ο Χριστός, ο Θεός, όταν χύνονται αίματα από τους απίστους, αυτό δεν είναι σοβαρό θέμα. Τον άνθρωπο τον άφησε ελεύθερο, του έδωσε μυαλό, φύτεψε πολλά πράγματα μέσα του: αγάπη, συμπάθεια, αγαθοσύνη, μακροθυμία προς τους έξω, τα πάντα. Αυτά δεν ηθέλησε ο άνθρωπος να τα καλλιεργήσει και έτσι βλέπουμε αυτούς τους αλληλοσπαραγμούς.

Αν επέμβει δυναμικά να μας κάνει με το ζόρι καλούς, τότε δεν έχουμε καμία αξία. Θέλει να γίνουμε θεληματικά καλοί, να του ζητήσουμε τη διδασκαλία του, να τη μάθουμε και να την εφαρμόσουμε, και τότε δεν θα δαγκώνουμε, αλλά και όταν μας δαγκώνουν θα τους συγχωρούμε, γιατί αυτό το παράξενο έχει η ορθόδοξη διδασκαλία: να μην εκδικείται, έστω κι αν τιμωρείται στον κόσμο τούτον· να γυρίζει το μάγουλό του, την παρειά του, και το άλλο μέρος. Αυτός είναι: να διώκεται και να μην διώκει, να υβρίζεται και να μην υβρίζει, να λοιδορείται και να μην λοιδορεί, να αδικείται και να μην αδικεί. Όταν λοιπόν οι άνθρωποι δεν έχουν δεχθεί τον Χριστόν, είναι επόμενο να υπάρχει αυτός ο αλληλοσπαραγμός και αυτή η ζούγκλα και αυτός ο νόμος, ότι...

ο ισχυρότερος να επιπλέει. Μη σου κάνει λοιπόν παράξενο, αγαπητέ μου, το ότι ο Θεός παρακολουθεί. Δεν του αρέσουν αυτά που γίνονται, όμως παρακολουθεί, κατ' εξοχήν εις την Καινή Διαθήκη. Στην Παλαιά Διαθήκη απέλαβαν αυτοί κατά τα έργα τους, κατά την επιθυμία τους, κατά το δικό τους, και ετιμωρήθησαν όταν έπρεπε, διότι αυτό ζητούσε ο νόμος τότε. Ότι είναι αγάπη, είναι αγάπη· αλλά ότι είναι και δικαιοσύνη, αυτό γιατί το κρύβεις; Και αυτό είναι κάτι πάλι που πρέπει να μας συνέχει. Είναι παράλληλο βέβαια, αλλά να το πω, μια και έρχεται μπροστά. Θα φαντάζεσαι τον Θεό με δυο ποδάρια: το ένα του ποδάρι από εδώ, στην προσωρινότητα, και το άλλο του ποδάρι από εκεί, στην αιωνιότητα. Είναι καβαλάρης, ο και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχων, όσο ο θάνατος βασιλεύει και στους δύο. Από εδώ είναι έλεος, από εκεί είναι κρίση.

Η κρίσις είναι ανέλεος. Δεν υπάρχουν συμπάθειες στην κρίση. Γι' αυτό, όπως σας έλεγα μια άλλη φορά, όταν μπαίνει ο άνθρωπος μέσα στην εκκλησία και βλέπει το τέμπλον, τον Κύριον και την Θεοτόκον και την Ωραία λεγόμενη Πύλη, εκεί θα βλέπει το έλεος και τη συμπάθεια του Θεού. Με τις πρεσβείες της Θεοτόκου, ώστε να σώζει, να συγχωρεί τον άνθρωπο, να του δίδει το σώμα του και το αίμα του, εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνια, και να τον εισαγάγει διά της Ωραίας Πύλης εις τη Βασιλεία των Ουρανών. Αν ο άνθρωπος δεν θελήσει να δεχθεί στον κόσμο τούτον συνδιαλλαγή με τον Χριστό, διά πρεσβείας της Θεοτόκου και όλων των Αγίων, μια μέρα, και να τύχει του ελέους του Θεού στον κόσμο αυτόν,

μια μέρα θα βρεθεί εκεί που δεν... δεν θέλει και δεν επιθυμεί· θα βρεθεί μπροστά στον θρόνον της δικαιοσύνης του Θεού. Εδώ είναι ο θρόνος του ελέους, εκεί είναι ο θρόνος της δικαιοσύνης του Θεού, που συμβολίζεται διά του Δεσποτικού. Όταν βλέπετε το Δεσποτικό, να βλέπετε τον θρόνο της Κρίσεως. Και, εφόσον ακόμη θα δείτε ότι όλες οι εικόνες, και του Κυρίου και της Θεοτόκου, παίρνουν καντήλι με έλαιον μέσα στην εκκλησία, το Δεσποτικό δεν έχει καντήλι, δεν έχει λάδι. Γιατί; Διότι εκεί δεν υπάρχει έλεος, όταν πάει από τον κόσμο τούτο. Και σου το υπενθυμίζω από τον κόσμο αυτόν που ευρίσκεσαι. Μη λοιπόν τα παίρνουμε τα πράγματα και τα βάζουμε στα συναισθήματα τα δικά μας.

Λυπόταν το αίμα των 14.000 νηπίων; Σε τι τα αδίκησε ο Θεός τα 14.000 νήπια; Πείτε μου, σε τι τα αδίκησε; Τους αφαίρεσε τη ζωή; Επέτρεψε και η κακία του Ηρώδη αφαίρεσε τη ζωή. Σύμφωνοι. Γιατί, τα παιδιά ήρθαν στον κόσμο να ζήσουν ή να πεθάνουν; Ήρθανε να πεθάνουν, δεν ήρθαν για να ζήσουν. Ο άνθρωπος δεν ήρθε στον κόσμο να ζει. Ήρθε να πεθάνει και, αφού πεθάνει, για να ζει. Εκείνη η ζωή σου δεν έχει τέλος. Αυτή η ζωή σου έχει τέλος. Και ερωτώ: αν παραδεχτούμε ότι ο Θεός επάτασσε τον Ηρώδη και τον έβγαζε από τη μέση, γινότανε σπεκουλάτωρ και τον έβγαζε από τη μέση και γλίτωναν 14.000 μπέμπηδες, πόσοι θα ήσαν στον Παράδεισο;

Βγάλε μου τους πόρνους, βγάλε μου τους μοιχούς, βγάλε μου τους αρσενοκοίτας, βγάλε μου τους βλασφήμους, βγάλε μου τους απίστους, βγάλε μου τους αθέους, βγάλε μου, βγάλε μου, βγάλε μου και πες μου πόσοι θα είχατε. Τι εζημιώθησαν σήμερα, που το αίμα τους εχρησιμοποιήθη ως βάπτισμα και είναι 14.000 μάρτυρες του Χριστού και βλέπουν το τρισήλιο πρόσωπο της Θεότητας στην αιωνιότητα; Σε τι εζημιώθηκαν; Που έχασαν οι μανάδες τους λεβέντες που θα τρώγανε με την παντούφλα στο κεφάλι, ε, αυτό; Αλλά δεν σκεφτήκαμε ποτέ, δεν φιλοσοφήσαμε ποτέ τι είμαστε εδώ στη γη. Λένε οι μεγάλοι μας: «Κάτοικοι της γης». Είμαστε κάτοικοι της γης; Είναι αλήθεια αυτό, στην τελευταία του ανάλυση; Πώς να είσαι κάτοικος στη γη και έχει αιωνιότητα, δεν ξέρω. Τότε γιατί φεύγεις, και μάλιστα σε ανύποπτον χρόνο;

Ο άνθρωπος δεν είναι κάτοικος της γης, αγαπητοί μου. Είναι ένοικος της γης. Ο Παύλος λέει σαφώς: «οὐκ ἔχομεν τὴν μένουσαν πόλιν». Δεν μένουμε, δεν είμαστε για εδώ, αλλά «τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦμεν». Πώς λοιπόν μου λες ότι είσαι κάτοικος της γης; Κούφια τα λένε οι άνθρωποι, οι μεγάλοι μας. Άσ' τους, οι μεγάλοι. Χριστιανός δεν πίστεψε ποτέ του σε μονιμότητα στον κόσμο τούτο. Χριστιανός ζει μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, αιωρείται μεταξύ του παρελθόντος και του μέλλοντος. Παρόν δεν υπάρχει, κατά τον Παύλον, και στην πραγματικότητα παρόν δεν υπάρχει. Σε κλάσμα δευτερολέπτου δεν υπάρχει και δεν υπήρξε. Πού είναι το παρόν; Ό,τι λέγω είναι στο παρελθόν και ό,τι θα πω είναι στο μέλλον.

Αιωρείται ο άνθρωπος μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος. Δεν φοβάσαι ότι σε κλάσμα δευτερολέπτου υπάρχει εκδοχή να μην υπάρχεις; Πού η φιλοσοφία αυτή; Ποιος το σκέφτεται ποτέ; Δεν γράφει ο Παύλος «τὰ μὲν ὀπίσω ἐπιλανθανόμενος, τοῖς δὲ ἔμπροσθεν ἐπεκτεινόμενος»; Παρόν δεν ομιλεί. Αν λοιπόν ο άνθρωπος εσκέπτετο ότι σε κλάσμα δευτερολέπτου υπάρχει εκδοχή να έχει κληθεί από εκεί για λογαριασμό, δεν θα πολιτεύετο και δεν θα ήταν θηριάκι όπως είναι στον κόσμο τούτον σήμερα. Μη λοιπόν βλέπουμε τα πράγματα με το συναίσθημα το δικό μας. Ο Θεός δεν θέλει τους πολέμους. Ο Θεός δεν θέλει τις σφαγές. Αλλά δεν γίνεται και χωροφύλακας. Δεν είναι αστυνόμος ο Θεός. Δεν αστυνομεύει τον άνθρωπο· τον άνθρωπο τον άφησε ελεύθερο. Ας ακούσει ο άνθρωπος τον Θεό.

Δεν μπορεί να σφάξει και δεν μπορεί να σκοτώσει. Θα γίνει καλός Σαμαρείτης. Δεν θα είναι ούτε ληστής ούτε Λευίτης. Οι ληστές, που πίνουν το αίμα των άλλων και τον ιδρώτα των άλλων· οι Λευίτες, που δεν παίρνουν αλλά και δεν δίδουν όμως· θα γίνουν Σαμαρείτες και θα δώσουν, δεν θα πάρουν. Όλοι δεν ηθέλησαν αυτή τη διδασκαλία, με αυτά τα υψηλά νοήματα, να την εφαρμόσουν, ούτε καν να τη δεχθούν, και γι' αυτό σήμερα, όπως ξέρετε, είναι μια ζούγκλα και περιμένουν παιδονόμο τον Θεό και βλέπουν σαν σαδιστή τον Θεό, που βλέπει τα αίματα να χύνονται. Πόσοι δεν τον θέλουν τον Θεό; Ποιος τον θέλησε τον Θεό; Ποιος από μας τον θέλει τον Θεό; Εγώ δεν βάζω τους ανθρώπους τους απίστους. Δεν βάζω τους ανθρώπους τους στα διάφορα...

που δεν θέλουν να συζητήσουν καν για τέτοια θέματα. Βάζω εγώ τον εαυτό μας, που κάνουμε εμείς ένα σταυρό και που γράφουμε και αυτά ή παρόμοια. Τον θέλουμε πραγματικά τον Θεό; Γιατί, αν τον θέλαμε, θα κάναμε ακριβώς ό,τι λέει. Κάνουμε εμείς ό,τι λέει; Κάνουμε; Τον θέλεις δίκαιο τον Θεό προς τα έξω. Γιατί να μην είναι και προς τα μέσα; Γιατί να είναι δίκαιος προς τα εκεί και να μην είναι δίκαιος και προς εσένα; Και σε μεταφέρω στου Δαβίδ τη σκέψη. Πώς βγήκε εκεί σε μια πλευρά: «Ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃς, Κύριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται;» Αν πάρεις τα χαρτιά σου και τα μολύβια σου και τα βιβλία σου και έρθεις να λογαριαστούμε,

θα σταθώ; Και πόσο σε μένα είναι έλεος, που χύνω κατά μυρίους τρόπους αίμα, που δεν είναι ματωμένα τα χέρια μου; Είμαστε ματωμένοι μπροστά στη δικαιοσύνη του Θεού, με τον τρόπο που ξέρει αυτός να ζυγίζει, να μετρά, που δεν είναι καν να παρουσιαστούμε και δεν θα τολμούσαμε να βάλουμε τέτοιες σκέψεις. Αλλά είναι οι σκέψεις οι μακριά από τον Θεό ακόμη ή των ανθρώπων εκείνων που δεν έχουν δει από όλες τις πλευρές το θέμα του Θεού. Γι' αυτό ακριβώς ζητούν δικαιοσύνη προς τα έξω, τον Θεό ένα δίκαιο με μια βίτσα στο χέρι, να απαγορεύει στον άλφα να δυσκολεύει τον βήτα και ούτω καθεξής. Θα μπορούσε και αυτό να το κάνει, εάν όμως ο άνθρωπος το επέτρεπε. Αλλά δεν το επιτρέπει σήμερα ο άνθρωπος αυτό στον Θεό. Δεν το επιτρέπει.

Δεν του αναγνωρίζει του Θεού τίποτα δικαιώματα. Τον πέθανε το Θεό, τον έθαψε το Θεό και ξένοιασε. Κάθε στιγμή που πεθαίνεις το Θεό, έχεις πεθάνει πρώτα εσύ. Γιατί μόνο οι νεκροί δεν πιστεύουν στο πνεύμα. Νεκροί δεν πιστεύουν, οι σωματικά νεκροί. Θα δουν κατά πρόσωπο το Θεό, αλλά θα είναι αργά τότε. Μακάριος ο άνθρωπος που θα πεθάνει πριν πεθάνει. Γιατί ο άνθρωπος που θα πεθάνει πριν πεθάνει, δεν θα πεθάνει όταν πεθάνει. Εν αντιθέσει με τους ανθρώπους που δεν θα θελήσουν τον εγωισμό τους να πεθάνει από εδώ. Θα πεθάνουν όταν πεθάνουν και τότε είναι το πιο ελεεινό, το πιο άσχημο πράγμα. Στη συνέχεια, ένα άλλο σημείο μάς λέγει το εξής: Οι δίκαιοι στον Παράδεισο έχουν γνώση των συγγενών των που ευρίσκονται στην Κόλαση;

Λυπούνται και πονούν γι' αυτούς ή δεν ενδιαφέρονται καθόλου; Δεν μπορώ να μιλήσω αυθεντικά, γιατί τότε θα ισχύει και για μένα κάτι που είπε μια μικρούλα στον παππού της, ο οποίος από καθέδρας είπε, και σας το έχω πει μια άλλη φορά.

Μιλούσαν τα παιδιά περί Κολάσεως, περί ζωής πέραν του τάφου κλπ. Είχαν τις διχογνωμίες τους, όμως μιλούσαν: είναι, δεν είναι. Πετάχθηκε ο παππούς πατριαρχικά και είπε: «Δεν υπάρχει τίποτα από αυτά, τραβάτε το δρόμο σας». Ο γέρος επισφράγισε, και πετάχθηκε η μικρούλα και είπε: «Παππού, έχεις πεθάνει καμιά φορά;»

Μιλάς έτσι δεσποτικά; Πήγες καμιά φορά, πέθανες και πήγες από εκεί και είδες περί τίνος πρόκειται; Αυτό θα ισχύει σε μένα εάν πω ακριβώς τι γίνεται από εκεί. Θα πρέπει να έχω πάει, να δω πώς είναι και να γυρίσω να σας πω. Όμως, όμως υπάρχουν ενδείξεις από εδώ. Δεν θέλω να πω αποδείξεις, γιατί ο καθένας μπορεί να μου τις αντιστρατευτεί. Πάντως, από ορισμένα που θεωρούνται αποκαλύψεις των κοιμημένων στους ζωντανούς, βγαίνει ότι ξέρουν ότι ο προσφιλής τους έφυγε από εδώ και ότι έφυγε στην Κόλαση. Όπως και οι κολασμένοι ξέρουν ότι άλλος προσφιλής βρίσκεται σε καλύτερη θέση από αυτούς. Το ξέρουν αυτό το πράγμα.

Το πληροφορούνται, όχι ότι έχουν δύναμη σαν πνεύματα να ιδούν από εκεί εδώ. Η απανταχού παρουσία είναι μόνο στο Θεό ιδιότης. Εμείς ό,τι μας δείξουν, όπου μας χειραγωγήσει ο άγγελός μας, διότι πολλοί θα έχουν να πούνε ότι εδέχθησαν επισκέψεις συγγενών και τους είπαν να μείνουν και λέει: «Όχι, φεύγουμε, έχουμε δουλειά», και βλέπεις και φεύγει αμέσως, οδηγείται και, και, και, και εκεί. Υπάρχει ατομικός πειραματισμός επάνω στους πιστούς, στους Ορθοδόξους, σε αυτό το θέμα. Τώρα, λυπούνται ή πονούν; Αυτό δεν στέκει. Διότι, εάν εγώ, παραδείγματι, επρόκειτο να σωθώ και πέρασα στη δεξιά πτέρυγα, έτσι, και καθόμουν τώρα να λυπούμαι και να τραβάω τα μαλλιά μου από εκεί γιατί η μητέρα μου, ο πατέρας μου, η γυναίκα μου, τα παιδιά μου κολαστήκανε,

θα ήτανε Κόλαση εκεί, δεν θα ήτανε Παράδεισος. Δεν υπάρχουν τα συναισθήματα αυτά πέραν του τάφου. Δεν υπάρχει γυναικούλα μου, αντρούλη μου, το παιδάκι μου, ο πατερούλης μου. Δεν υπάρχουν τέτοια πράγματα. Εκεί είναι ουδέτερη κατάσταση. Δεν υπάρχει το συναίσθημα. Το συναίσθημα αυτό είναι της σαρκός. Άρα, αν τότε μεταφέραμε την πικρία και τις στενοχώριες, τα ναυάγια τα οικογενειακά, τα οικονομικά, στον Παράδεισο, θα κάναμε τον Παράδεισο Κόλαση. Τα άλλα αυτά μείνανε πίσω. Είναι της σαρκός πράγματα αυτά. Δεν είναι λοιπόν δυνατόν, ως εκ των πραγμάτων, δεν είναι δυνατόν. Έτσι, τώρα θετικότερα λέω: όταν πάω και μου επιτρέψουν και γράψω, θα σας πω. Προσευχηθείτε να πεθάνω γρήγορα, να προλάβει να έρθει το γράμμα. Προχωρούμε. Αυτό θέλω να πιστεύω...

Συνέχεια είναι παρεμφερές, κάπου δηλαδή διασταυρώνεται με τα άλλα. Αυτό θα απορεί ασφαλώς: Ένας άνθρωπος κακός εβασάνισε στη ζωή του πολλούς ανθρώπους με διαφόρους τρόπους. Επί το πλείστον αφαίρεσε ζωές. Έκανε εγκλήματα και έχυσαν δάκρυα πολλά. Στο τέλος μετανοεί και σώζεται. Τα μαρτύρια και τα αίματα που εχύθησαν από τους αδικοσκοτωμένους, οι οποίοι περιμένουν ανταπόδοση, τι θα γίνουν; Με ποιον τρόπο θα ικανοποιηθούν οι βασανισμένοι στη ζωή αυτή και πώς θα ενεργήσει η Θεία Δικαιοσύνη; Αυτά βέβαια είναι θέματα τα οποία θέλουν να βάλουν το Ευαγγέλιο στη λογική. Δεν εισέρχονται στη λογική, δεν ταιριάζουν με τη λογική. Ο Χριστιανισμός δεν είναι λογική. Δεν είναι βέβαια και παραλογισμός. Ούτε κατά λόγον ούτε παρά λόγον. Είναι υπέρ λόγον. Τα θρησκευτικά πράγματα δεν είναι ούτε άλογα ούτε λογικά. Είναι υπέρ λόγον. Δεν τα πιάνει αυτή η πρέζα, το μυαλουδάκι του ανθρώπου. Παρότι αυτά βέβαια δεν αντέχουν, δεν στέκονται καθόλου κανένα. Όμως γενικότερα ο άνθρωπος αυτά τα πράγματα, όταν φτάνει

οδηγείται σε απιστία και πρέπει να πει: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά». Και άσ' τον αυτόν να τα κανονίσει. Πώς θα τα φτιάξω εγώ; Πώς θα τα φτιάξω εγώ με τους άλλους; Γιατί αμέσως ο άνθρωπος ξέρετε πού τοποθετεί; Ότι είναι αυτός δίκαιος και ο Θεός άδικος. Ότι αυτός αγαπάει και ο Θεός δεν αγαπάει. Ότι αυτός πονάει και ο Θεός δεν πονάει. Ξέρετε πού το τοποθετεί; Απάνω στα αγκάθια, σαν φακίρης, κάθεται επάνω σε βελόνες, κάθεται. Και είναι έτοιμο να τον εκτινάξει, να τον κάνει άπιστο, να τον πετάξει από εκεί και να τον κάνει να μην υπάρχει τίποτα. Γιατί; Διότι η λογική του, η πρέζα του αυτή, δεν μπορεί να τα δικαιολογήσει. Δεν μπορεί να τα ταξινομήσει μέσα του, καταλάβατε; Λέγει λοιπόν: ένας άνθρωπος κακός εβασάνισε στη ζωή του πολλούς ανθρώπους με διαφόρους τρόπους. Όταν λες κακό, σε παραδειγματική έννοια.

Πότε ο άνθρωπος είναι κακός; Ο άνθρωπος είναι κακός όταν είναι υπό την επήρεια του σατανά και ο άνθρωπος είναι καλός όταν είναι υπό την επήρεια του Χριστού. Παίρνουμε τώρα τον κακό που λες παρακάτω ότι πρέπει να τον τιμωρήσουμε για να λάβουν οι άλλοι ικανοποίηση. Τον κακό τον τιμωρούμε, σε ρωτώ; Αυτόν τον κακό, ο οποίος είναι κακός διότι είναι δούλος του σατανά. Σαν δούλος του σατανά δεν αναγνωρίζει τίποτα στον άλλο και αυτή τη ζωή του την αφαιρεί. Ένας που είναι δούλος πώς χρησιμοποιείται εκ μέρους των άλλων; Πείτε μου, έπιασε έναν αιχμάλωτο. Ποια τον κάνει; Ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός, η φιλανθρωπία των ανθρώπων, η οποία απορρέει από τη Βίβλο για το Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, δεν τον έφτιαξαν οι άνθρωποι, τον έφτιαξε ο Ελληναίος, ο Θεός τον έφτιαξε. Είναι άλλο θέμα.

Αιχμάλωτο τον θεωρούν ιερό πρόσωπο. Δεν έχεις δικαίωμα να τον χτυπήσεις, δεν έχεις δικαίωμα να τον αφήσεις να πεθάνει, θα τον περιποιηθείς, θα, θα, θα, θα. Είναι ιερό πρόσωπο. Αυτός ο οποίος είναι αιχμάλωτος στον σατανά, στον πιο σκληρό αγά του κόσμου, γιατί να μην είναι ιερό πρόσωπο και γιατί να μη χαίρει κι αυτός φιλανθρωπίας εκ μέρους των ανθρώπων και αυτού του Θεού; Γιατί ο Θεός τον αγαπάει αυτόν. Περισσότερο από εκείνον που τον αγαπάει ο Χριστός. Η μάνα έχει δέκα παιδιά. Τα εννιά την αγαπούνε και το ένα τη βλασφημεί. Το ένα αυτό αρρωσταίνει. Τι θα κάνει η μάνα; Αυτό το θηριάκι, τι θα κάνει; Θα τα διώξει όλα τα άλλα και θα πάει να καθίσει απάνω σε αυτό το παιδί που, παρότι τη βλασφημάει, παρότι δεν την εδέχεται κλπ., θα

του δώσει το γάλα του, θα του δώσει το φάρμακό του, θα του κάνει την ένεσή του. «Βγες από εδώ, σε βγάζω από εδώ». Την αναθεματίζει, την αποπαίρνει και την αφήνει από εδώ. Και τη βλέπεις και κάθεται εκεί η μάνα. Κάνει σπλάχνα ή τριγυρνάει η μάνα. Αυτό το θηρίο που σκοτώνει τον απαιτεί απάνω στ' άλλο. Κάνει όμως εκεί, στο παιδί εκείνο, κάνει αγάπη, κάνει συγκατάβαση, κάνει φιλανθρωπία. Πώς τον βλέπει τον κακόν άνθρωπο ο Θεός; Με οίκτο, με δέος, με αγάπη, με συμπάθεια. Τον βλέπει να τον σέρνει ο σατανάς και να κάνει ζημιές, νομιζόμενες ζημιές. Δεν κάνει ζημιές σε κανέναν έξω, στον εαυτό του κάνει ζημιές. Ένας κακός άνθρωπος θα σκοτώσει έναν άλλον· τον εαυτό του σκότωσε. Ο άλλος θα ήταν ανέτοιμος να σκοτωθεί. Και όσο και σπάει τον άλλον, σε γυάλινο κουβί τον έβαλε, στη θέα τον έβαλε τον άλλον. Ο άλλος πρέπει να είναι έτοιμος να πεθάνει. Πού το βρήκε ότι είναι κακός και σκοτώνει;

Αντέχουνε αυτά τα πράγματα να τα βάλουμε κάτω απ' αυτού; Απ' τη διδασκαλία του Ευαγγελίου. Ο ληστής, συγγνώμη, ο Μωυσής ο Αιθίοψ εκατό φόνους έκανε. Και έγινε άγιος, διότι μετενόησε. Ο Παύλος πώς δεν εσκότωσε; Πείτε μου, ο Παύλος δεν έχει στο παθητικό του φόνους; Φόνους. Διαβάζετε ποτέ τις Γραφές; «Εναντία», λέει, «εποίησα».

Ήμαρτον. Πράγματα άλλαξαν. Ο Μέγας Κωνσταντίνος πόσους σκότωσε; Βαφτίστηκε. Μεγάλος. Πάμε. Καθαρίστηκαν. Πάει στη λογική τη δικιά σου; Στην άκρη, άνθρωπε. Πάει στη δικαιοσύνη τη δικιά σου; Στην άκρη, άνθρωπε. Αλλιώς η δικαιοσύνη του Θεού. Αλλιώς κρίνει ο Θεός. Αλλιώς ξεπληρώνει. Τι ζητάς εδώ δικαιοσύνη; Ε, βασάνισε. Και εκείνοι που βασανίστηκαν ήταν ικανοποιημένοι; Τι ικανοποιημένοι; Κότερες των άλλων δεν είσαι ικανοποιητής, κότερες δεν πληρώνεις. Ήσουν σαν ένα χέρι ξύλο.

Έπρεπε να ικανοποιήσει. Με χτύπησαν εμένα, βγήκανε χίλιες στιγμές. Τι; Και όταν με τιμωρήσεις είσαι εντάξει και εγώ δεν είμαι; Γιατί είσαι εντάξει; Που με έδειρες δεύτερος και εγώ σε έδειρα πρώτος; Φίλε μου, εγώ σε θέλω να είσαι ανώτερος, να παρουσιαστείς ανώτερος. Αυτά είδα στο Ευαγγέλιο. Δεν είδα σε αυτά που λέμε δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει δικαιοσύνη εδώ. Και γιατί δεν σκέφτηκε ο άλλος, και γιατί δεν σκοτώθηκε; Που τον σκότωσαν τον άλλον, επί παραδείγματι, έτσι, μήπως τον ωφέλησαν που τον σκότωσαν και έφυγε γρηγορότερα, διότι θα αμάρτανε περισσότερο ή θα κολαζόταν περισσότερο; Πού μπορείς να βάλεις τη μύτη σου τώρα εδώ πέρα μέσα και να βγάλεις και να πεις ότι έτσι είναι; Αποφαίνομαι της θέσης και απεφάνθης, δίκαια, σοβαρά, του. Γι' αυτό λέγω, όταν ο άνθρωπος θέλει με τη λογική

με ανθρώπινα δεδομένα να κρίνει το Ευαγγέλιο και τη διδασκαλία του, θα σκοντάψει. Δεν μπορεί. Μήπως εγώ, αν το γράφω αυτό, δεν ξέρω, γυναίκα, άντρας, νεαρός, νεαρά, θα χάσει ο κόσμος κάποιος άλλος, όπως είχε μια απορία και δεν διατύπωσε. Θα παραδεχτούμε ότι ήμουν εγώ που διατύπωσα αυτό το πράγμα, έτσι; Και λέω των άλλων κακών που έκαναν τούτο, τ' άλλο, τ' άλλο, τ' άλλο, τ' άλλο. Εγώ δεν είμαι κακός ενώπιον του Θεού; Και αυτός αμάρτησε ενώπιον των ανθρώπων. Εγώ που αμαρτάνω, που πορνεύω, που μοιχεύω, που κλέβω, που ψεύδομαι, ενώπιον του Θεού. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος κακός τώρα; Αυτός που είναι προς τους ανθρώπους ή αυτός που αμαρτάνει προς τον Θεό; Αμέσως σου πέφτει ο κονδυλοφόρος από το χέρι και σταματάς να διατυπώνεις παρόμοιες ερωτήσεις. Είναι κάτι πράγματα που δεν μπορείς να βάλεις στο κεφάλι σου μέσα. Εγώ όλα αυτά που μιλώ, όπως σας είπα και προχθές...

Δεν υπάρχει ούτε η δύναμη, αν σας πω, ούτε ο χρόνος να αναπτυχθούν αυτά και να εξαντληθούν τα θέματα. Γιατί, εφόσον είναι θέματα που άπτονται της δικαιοσύνης του Θεού και ο Θεός μάς έχει απομακρύνει, μας έχει κλείσει την πόρτα: «Μην κρίνετε, μην αμήκρισετε». Άφησε τη δικαιοσύνη σε Εκείνον. Ανθρωπίνως, γιατί εμείς κρίνουμε ανθρωπίνως, με λάθη, με αδυναμίες, με τη δικιά μας λογική. Το δικό μου βεληνεκές είναι 50 μέτρα. Ο Θεός δουλεύει την αιωνιότητα. Ο Θεός δουλεύει και τι θα γίνει πιθανώς. Μπορεί αυτός να επέτρεψε να σκοτωθεί, διότι αυτός θα έβγαζε ένα Χίτλερ. Θα πυρπολούσε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Πού ξέρεις εσύ τι γίνεται; Ποιος δεν θέλει περίσημες στιγμές και ζητά δικαιοσύνη; Μην τον πειράξουμε, για να κάνει τη ζωή του. Ξέρω εγώ τι γίνεται;

Πώς μπορεί να λυθεί ο άνθρωπος που φαίνεται να λύσει τη δικαιοσύνη του Θεού και πώς σκέφτεται ο Θεός; Είναι δύσκολα πράγματα, θα σας λέω. Εγώ δεν μπορώ, και αυτό που καλούμαι να πω και πάλι πονώ μέσα μου, διότι μάλλον δημιουργώ το θέμα παρά το διαφωτίζω. Όμως έπρεπε κάτι να πω και γι' αυτό το είπα. Πιο κάτω υπάρχει το εξής. Είναι παρεμφερές, βλέπω, και αυτό. Ο ευρισκόμενος τόσο στην Κόλαση όσο και στον Παράδεισο, οι ευρισκόμενοι μάλλον είναι, έχουν πλήρη επίγνωση. Όχι, είναι το ίδιο αυτό, το ίδιο είναι. Προχωρώ, με συγχωρείτε. Μια άλλη ερώτηση λέγει: Γιατί η Παναγία μας επήγε στην Ελισάβετ και όχι στη μητέρα της;

Να πληροφορηθεί τα σχετικά με τη θεοφορία της.

Ζούσε η μητέρα της; Ξέρεις ότι ζούσε και την απέφυγε; Για να διατυπώσεις αυτή την ερώτηση πρέπει να ξέρεις ότι ζούσε η μητέρα της, το πρώτο, και την απέφυγε και πήγε στην εξαδέλφη. Δεν το ξέρει, μπορεί να είχε κοιμηθεί η μητέρα της. Δεν είχε λοιπόν πρόσωπο μια πλευρά. Αλλά δεν είναι κυρίως το θέμα αυτό. Στην Ελισάβετ επήγε διότι ο άγγελος της είπε: «Η συγγενής σου τον έκτο μήνα φέρει». Γι' αυτό πήγε στην Ελισάβετ. Η μητέρα δεν μπορεί να σε πληροφορεί σε τέτοια πράγματα.

Η Παναγία μας, όταν εδέχθη τον Άγγελο, τον Αρχάγγελο, βρέθηκε σε απορία. Σκέφτεται λογικά, όπως σκεφτόμαστε εμείς. Σκέφτεται φυσικά όσο μπορούσε. Όσο η πείρα της και η ηλικία της, οι συναναστροφές της είχαν επιτρέψει να ξέρει γύρω από τα θέματα της εγκυμοσύνης και των άλλων περιστατικών και επομένων γεγονότων. Πράξη. Και του είπε, όπως θέλετε, του διετύπωσε του αγγέλου: «Πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;». Δεν έχω άνδρα. Αυτός που μου έδωσε, δεν μου έδωσε για άνδρα μου. Αν μου έδωσε για άνδρα μου, τι το καινούριο μου λες; Δεν μου έδωσε για άνδρα μου, προστάτης μου αυτός. Η υπόθεση είναι μέχρι τον αρραβώνα. Παραπέρα τίποτα. Γι' αυτό είναι η νύμφη η ανύμφευτος.

Για να τη συγκρατήσει της είπε: «Ουκ αδυνατήσει παρά τω Θεώ παν ρήμα». Όσο ο Θεός το λέγει, τι δυσκολεύεσαι; Άλλωστε φυσικό πράγμα είναι η συγγενής σου να είναι έξι μηνών, εκατό χρονών γριά; Αγία, όπως εκείνο το παράξενο υπάρχει να είναι η συγγενής σου έξι μηνών, έτσι και σε σένα. «Όπου Θεός βούλεται, νικάται φύσεως τάξις». Ανάσταση. Ανατρέπονται τα όρια και εφαρμόζεται εκείνο που λέγει ο θείος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Όπου Θεός βούλεται, νικάται φύσεως τάξις». Ούτε έχει θέση το πώς. Ή ρωτάς πώς θα είναι ο Θεός στη μέση; Ρωτάς πώς θα τα κάνουν; Αυτό λοιπόν το κράτησε. Της έκανε εντύπωση περισσότερο. Ήταν ένα πράγμα

που μπορούσε αμέσως να το ελέγξει, γι' αυτό το κράτησε αυτό. Της είπε ότι θα με βρει στον δρόμο του, θα βρει ό,τι θα κάνει. Καλά, αυτά θα γίνουν μελλοντικά, εγώ έχω κριτήριο τώρα. Τώρα θα πάω να ιδώ εδώ που λες είναι έξι μηνών. Θα πάω να ιδώ, είναι έξι μηνών; Γι' αυτό ακριβώς, όπως ωραιότατα ο Ευαγγελιστής Λουκάς, ο οποίος γράφει ελληνικότατα, «μετά σπουδής» έβαλε.

Το κεφάλι κάτω, θα πάω να ιδώ. Έφυγε και περπάτησε αυτά τα 160 χιλιόμετρα από τη Ναζαρέτ, αγαπητοί μου, για να έρθει στην ορεινή. Είναι 160 χιλιόμετρα σήμερα που έχουν ευθυγραμμιστεί οι δρόμοι κλπ. Τότε πόσο θα ήσαν; Μια παιδούλα 14 ετών, μόνη. Ευχαριστώ.

Πιθανόν να είχε κοιμηθεί. Ούτε καν θα κοιμήθηκε. Έλα δε υπόψη, δεν υπήρχε. Της, γιατί δεν αναφέρει ο Ευαγγελιστής, πήρες συντροφιά; Πόσες ημέρες περπατούσε, σε πόσα χάνια έμεινε, μόνη της τη νύχτα έξω και λοιπά. Και έφτασε εκεί με αυτό τον καημό, με αυτό το πείσμα: θα πάω να ιδώ. Γι' αυτό επήγε εκεί επάνω. Κρατούσε ότι «η συγγενής σου τον έκτο μήνα φέρει». Πες τονε, πες τονε, και τα άλλα είναι αλλού δουλειά, και είπε εκείνο: «Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου». Παρατηρούμε. Αυτό θέλαμε. Και ο άγγελος έφυγε, διότι ήδη, όταν η Παναγία συνηγόρησε, η σύλληψη ολοκληρώθηκε. Αυτός είναι, νομίζω, και πάλι ο λόγος που επήγε προς τα εκεί. Αφενός ότι δεν θα υπήρχε η μητέρα, αφ' ετέρου διότι είχε την περιέργεια, με βάση αυτό που της είπε ο άγγελος, να διασταυρώσει εάν και κατά πόσο και σαφή θα γίνουν αυτά τα παράξενα τα οποία λαμβάνουν χώρα στη συγγενή.

Είδατε εκεί επάνω το τι έγινε; Έγινε η Αποκάλυψη μεγάλη. Είπε: «Δέχτη, γιαγιά, πώς έσαι με τούτο, ρε, πώς ήταν αυτό, τι έγινε; Πόθεν μοι τούτο, ίνα έλθη η μήτηρ του Κυρίου μου προς με;». Δεκατεσσάρων χρονών, εκατό η γιαγιά, μήτηρ του Κυρίου, άντε να τα βγάλεις πέρα. Καλά, πώς ήρθε αυτό; Πώς το κατάλαβες; «Όταν ήκουσα τον ασπασμό σου εις τα ώτα μου, το βρέφος εσκίρτησεν εν αγαλλιάσει εν τη κοιλία μου». Ο Ιωάννης από μέσα χαιρέτησε. Και ωραία το έχει. Τι να βγει να φωνάξει, τι να βγάλει το χέρι του; Και ωραία το έχει τοποθετήσει ο υμνογράφος του Ακαθίστου: «Ήμουν Άλμαση ενάσμαση». Έκανε άλματα, σάλτους μέσα, σαν να τραγουδούσε, σαν να χαιρετούσε τον Κύριό του και τη μητέρα του Κυρίου απ' έξω. Αυτά γι' αυτά. Πιο κάτω εδώ ένα άλλο σημείο μάς λέει.

Άκουσα ότι δεν επιτρέπεται να κηρύττουν οι γυναίκες σε κηρύγματα. Είναι αλήθεια αυτό και πού αναφέρεται; Δεν το έχεις ακούσει καλά αυτό. Υπάρχει απαγόρευση να κηρύττουν οι γυναίκες όχι σε κηρύγματα, στην Εκκλησία. Σε κηρύγματα οι γυναίκες μπορούν να κηρύττουν. Και μάλιστα έχουμε Ισαποστόλους. Η πρώτη Ισαπόστολος ήταν η Μαρία η Μαγδαληνή, η οποία μετέφερε την υπόθεση της Αναστάσεως στην Ιταλία. Η Παναγία μας, άλλες γυναίκες εκήρυξαν. Απαγορεύει ο Παύλος στην Α' Τιμόθεον Β' 12 τη γυναίκα να ομιλεί στην Εκκλησία.

Σε λειτουργία, να ιερατεύεται, γυναίκα τίποτα. Απαγορεύεται να μιλήσει. Γυναίκα γενικά απαγορεύεται στην Εκκλησία να παρουσιάζεται έχοντας πρωτεία. Γι' αυτό να τα ακούσουν μερικές που πηγαίνουν και ψάλλουν. Ούτε άντρες μπορούν να ψάλλουν, αν πραγματικά φοβούνται το Θεό. Αν είναι αθεόφοβοι, χαλάγητοι. Αν φοβούνται τον Θεό, ούτε άντρες μπορούν να ψάλλουν χωρίς να είναι ψάλτες. Ο ψάλτης είναι ο κατώτερος κλήρος, είναι κληρικός ο ψάλτης, όπως και ο αναγνώστης. Ο κλήρος διαιρείται σε ανώτερο και σε κατώτερο. Ο ανώτερος συνίσταται από τον Επίσκοπο, από τον Πρεσβύτερο και τον Διάκονο, και ο κατώτερος από τον Υποδιάκονο, από τον Αναγνώστη και τον Ψάλτη.

Ψάλτης πρέπει να φέρει χειροτονία. Αν πάρετε το Μέγα Ευχολόγιο, θα βρείτε την ακολουθία της χειροτονίας τόσο του ψάλτου όσο και του αναγνώστου. Εάν διαβάσετε τον 69ο κανόνα των Αγίων Αποστόλων, θα βρείτε εκεί που ομιλεί περί νηστείας και λέγει: «Εἴ τις Επίσκοπος», αν κάποιος Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος ή Διάκονος ή Υποδιάκονος ή Αναγνώστης ή Ψάλτης, Τετάρτη και Παρασκευή δεν νηστεύσει ή Μεγάλη Τεσσαρακοστή, καθαιρείσθω. Από τι να τον καθαιρέσει τον ψάλτη; Από τη χειροτονία του.

Γυναίκα απαγορεύεται και ως ιερεύς, ως ιέρεια και ως ψάλτης. Η οικονομία γίνεται εις τας μονάς, τας γυναικείας, εκεί που... Άντρες τούς κλείνουνε κατά το δυνατόν έξω, διά τους πειρασμούς, όπως ξέρετε. Ούτε στο αναλόγιο η γυναίκα, ούτε στο ιερόν η γυναίκα, ούτε στο ιερόν η γυναίκα. Τα καντήλια να τα ανάψει ο πάτερ στο ιερό, ο πάτερ να σκουπίσει στο ιερό, ο πάτερ να αλλάξει την Αγία Τράπεζα στο ιερό. Ο πρεσβύτερος. «Τὸ ἱερόν, ἱερεῦσι μόνο βατόν». Αυτό λέει η Ορθοδοξία. Το τι γίνεται δεν είναι δικός μου ρόλος ούτε λόγος. Έχει ο καθένας Θεό και θα τα βγάλει πέρα με Αυτόν. Με υποχρεώνει, μια και προκαλούμαι, να υπενθυμίσω πώς έχει το θέμα. Και όποιος θέλει να εφαρμόσει. Δεν θέλει; Υπάρχει και Θεός. Λήγει η εργασία μου αυτή.

Η γυναίκα όχι στο κήρυγμα· μπορεί να κάνει κύκλο η γυναίκα και μέσα στην εκκλησία, όχι σε ώρα λειτουργίας όμως, να χρησιμοποιηθεί σαν κατηχητικό, όπως είναι οι κατηχήτριες που ομιλούν σε αγόρια, σε κορίτσια κλπ. Δύναται, όχι σε ώρα λειτουργίας, να θεωρηθεί η εκκλησία σαν μία αίθουσα στην οποία γίνεται κατήχηση. Όχι μόνο επιτρέπεται, αλλά και επιβάλλεται, αν έχει τα φόντα και μπορεί να παίξει αυτόν τον ρόλο τον ευεργετικό. Θα βρεις όμως σχετικώς, όπως σας είπα, στην Α΄ Τιμόθεον Β΄ 12. Αφού ο Ιησούς προχωρεί, ήρθε στη γη για να μας σώσει,

δίδοντας το αίμα Του, και αφού κάποιος Ιούδας θα βρισκόταν για την προδοσία, γιατί κατηγορείται ο Ιούδας; Προδότης, αφού στη θέση του θα ήταν ο οποιοσδήποτε της εποχής εκείνης; Είναι ένα θέμα που πολλούς τους απασχολεί αυτό. Και μένα με απασχόλησε, όταν επέτρεψε ο Θεός να γυρίσω στον Χριστό. Και έχω γράψει περί αυτού και βιβλίο υπάρχει, «Γιατί ο Ιούδας είναι ένοχος», και κασέτα υπάρχει, αν δεν ξέρεις γράμματα να την πάρεις να ακούσεις, «Η ευθύνη του Ιούδα». Εκεί θα δεις ότι τα πράγματα δεν έχουν έτσι όπως παρουσιάζονται στο νοητικό. Ο Ιούδας είναι ένοχος και ο Θεός δεν τον είχε ανάγκη. Αλλά εμείς πάλι με τη λογική τα πράγματα τα εξετάζουμε και βρίσκουμε τον Θεό ένοχο και όχι τον Ιούδα. Αλλά δεν είδα ούτε αυτοί που υποστηρίζουν τον Ιούδα...

Ήτανε εξιλαστήριο θύμα, θα έπρεπε να είναι και Άγιος Μάρτυς. Δεν είδα όμως να έχουν την εικόνα του στο σπίτι, στο εικονοστάσι, κανέναν. Κανένας μέχρι σήμερα δεν έχει του Ιούδα. Όλοι τον αδίκησαν αυτόν τον καημένο.