Questions

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our previous talk, we said that some questions are serious and could help other people as well. So we wanted to find a way not to answer them hastily, one after another, but to treat them at greater length, so that others might also be benefited.

Let us keep some order here. Thank you very much. I have also seen questions from others, perhaps. The truth is that very often one person is benefited by another person’s question, and so on.

Here is a note which says:

“Please, can you tell us whether there is a Canon, and which one, that forbids one spouse to receive Holy Communion when that spouse does not want to have children, against the wishes of the other?” In other words, is one spouse—for example, the husband—punished because his wife refuses to agree to have children? Is there some Canon, this person is asking, as I understand it, that punishes me because I am married to a woman who does not want children? Or, conversely, does it punish the wife when the husband, without good reason, does not want children? Can I be punished for that?

If so, does this prohibition deprive the spouse who desires children of the sanctifying power of the Mysteries, or does it not? Of course it does. If that person does not receive Holy Communion, he is deprived of grace. The answer on this point is that nowhere is there an objective Canon stating that, if one spouse is responsible for the couple not having children, the other spouse must also be punished—or must not be punished. The matter has simply been left as it is. Just as there is no Canon...

that says you must have children. But this matter did not need to be regulated by a Canon, since marriage has no other purpose than the begetting of children. There was therefore no need for a Canon compelling us to have children. Woman was made for man for this very purpose, and the first married couple was blessed by God for this purpose: “And He blessed them” and said, “Be fruitful and multiply.” So that is not really the issue. God never expected man to reject Him as his fellow worker. A person does not want God, because whoever avoids having children does not want God as a partner. God made man His partner so that they might increase—not the number of apartment buildings...

but the number of human beings, who are not lost in eternity. Now let us come to this person’s question. I do not know whether the person is a man or a woman. What am I supposed to do? Am I to bear the penalty imposed on my wife? Am I to separate from her because she rebels against God and turns marriage from “be fruitful and multiply” into nothing more than “seek pleasure”? Must I be punished? Why should I be deprived? I want children, but she does not. Or I want children, but he does not. Why should I be punished? That is more or less the sense of the question. Yet the fact that you are suffering is not accidental. If the matter is examined not from the branches, but from the root...

you will find many reasons that explain how you reached the point of being cut off from God without realizing it. It is not accidental. We imagine that events happen by chance. Did my wife suddenly develop this fault, or did she inherit it from her mother? Did you discuss it before you married, or did you look only at the surface and take what seemed attractive?

Examine the matter more deeply. How did this happen? Where did you find this woman—on the street? Where did you find this man—on the street? Did God give him to you? How? You made the choice yourself. There are many things that must be examined, and many things will be uncovered in the past. Then we shall say, “Lord, I am worthy of everything that brings me bitterness today, and of everything I enjoy.” Nothing is accidental. I am not a spiritual father, nor do I possess the gift of discernment that would enable me to read the portrait of your soul as doctors read a cardiogram and tell us, “Your heart has a problem here; you have this condition and must do that.” I do not have that gift. But if I did, I am ninety-nine percent certain that I could find the cause in this person’s life. Then he would neither speak about the matter in this way nor complain. Perhaps he is not actually expressing a complaint...

Perhaps he is merely asking a question out of curiosity and is not even married, whether man or woman, and has no children. But this is a broader issue that affects many people. Therefore, whenever something goes wrong in your life, do not look only at the immediate event. You have seen that when you go to a doctor to discuss something troubling you, the doctor may sit for an hour, an hour and a half, or two hours, listening to your history. On the basis of that history, he reaches a diagnosis and seeks a cure. He searches for the cause so that he can treat the result. Many people stand at such crossroads. If not because they have been deprived of children, then because of other situations that cause them bitterness. They are truly poisoned within, and they bear a cross.

They say, “I did nothing wrong. Why should I be punished? Why should I suffer? Why?” And yet there are details in our past that we do not remember unless someone points them out to us. Something I read in the Testament of Ephrem the Syrian comes to mind. It contains something very revealing about situations like these. He writes in his Testament that he once went down to Alexandria. He did not arrive before the city gates were closed, so he remained outside the city, staying at the sheepfold of a shepherd who knew him well.

The shepherd gladly offered hospitality that night to this holy elder. During the night, however, some animals were stolen from the flock. When the authorities investigated the matter in the morning, they accused Father Ephrem. They claimed that he had deliberately gone there to distract the shepherd so that his accomplices could seize the opportunity to steal. So they put him in prison. He was tried immediately, as we might say, and sent to jail. He was human, after all, and when he was taken inside, he was deeply troubled...

Two other prisoners gathered around him and asked how such a venerable man had ended up there. His outward appearance alone was enough to show that he could never have been an accomplice in such a crime. So he told them, “My children, do not be scandalized. I have been brought here unjustly; I am not guilty.” This gave the other two an opportunity to open their hearts and say plaintively, “You know, elder, both of us are also here unjustly. Since you appear to be a man of God, how do you explain this? Does that mean God is unjust?” The elder could not answer that God was unjust. How could he?

Nor could he understand why he himself was imprisoned. “Why are you here?” he asked them. “We have been charged with murder, but we never committed this murder.” Faced with this third strange circumstance, he left them to sleep and knelt down. He reached out to Heaven and said, “Tell me, Lord, what is happening here? I cannot accept this. Otherwise, from this day forward, everything between us is broken, whatever the consequences may be. As for me, what answer am I to give these men? I am obliged to answer them. They are here unjustly, and I have no reason not to believe them.” He began to weep and pray, waiting for an answer. Then, at one moment...

someone approached and gently, tenderly touched him on the shoulder. He turned and saw a radiant, tall figure, evidently an angel. The figure said to him, “What are you doing there, O divine Ephrem?” “I am praying,” he replied. “What are you praying about?” “I am praying and asking for an answer.” “Then I have brought you the answer.” “Let me hear it.” “They told you that they are here unjustly, and you say that you too are here unjustly. You leave no room for anything else. By extension, that would make God unjust. Do you know what debt you are paying by being imprisoned now?” “What debt am I paying?” he asked. “When you were a boy, nine or ten years old, you were playing with some other children. You went and untied a widow’s heifer.”

“That heifer ran away, was taken by butchers, and was slaughtered; and that widow still weeps over it. In His love, God has willed that you repay this debt here, so that you will not find yourself entangled in it tomorrow when you ascend above.” Ephrem replied, “So I did that, and this is what I am paying for now?” “Yes.” “But I sold everything I had. I kept nothing for myself and distributed it all. Did all that property not repay the value of this heifer? Do I still owe the debt?” The angel said, “You gave those things away as gifts; you did not repay this debt. The debt remains.” Notice that detail. “You gave those things away. But you still owe what belongs to them. The debt remains.”

“Very well,” Ephrem said. “Is the man sleeping in the first bed innocent of murder? Has he committed no murder?” “Listen, then. When that man was twenty-five years old, he was by the river cutting wood with another man. The other man slipped and fell into the river, and cried out to him, ‘Run! Help me!’ But this man was indifferent. He could have run in time and reached the man before he was swept away. The river was not so violent that no one could stand in it, and he himself would not have been in danger. Yet he did nothing. That killing through negligence is recorded in the books, and this gentleman is paying for it now. He should not resent it. God is just.”

God loves him, and that is why He lets him pay the debt here; otherwise he would have paid it there, where debts cannot be repaid. “Do you want to know about the third man? Listen. The third man had a quarrel with a prominent elder of his village. Because he could neither strike him nor harm him in any other way, he accused the man’s daughter of immorality. That too was a spiritual murder, and the girl remained unmarried. Consider all that would have followed from it, one thing after another. He is guilty of murder because, although he did not kill a body, he destroyed a soul, as well as the family’s good name. Before the justice of God, he is guilty of murder.”

Ephrem woke the first man and then the other, and they all fell to their knees. “We are guilty.” “How did you learn this, Father? How did you learn it, elder?” “We are guilty. You did this, and this, and this.” The man was stunned. “And you,” he said to the other, “slandered that man’s daughter, his family, and his good name in the village because you could not lay hands on him and give him a beating.” “Yes, that is what I am paying for.” “And this is what I am paying for.” So for three days they wept. On the third day, orders acquitting all three arrived, and all three were released. Unfortunately, although we ourselves may bear so much responsibility for a situation, afterward we say, “You know, it is my wife,” or, “You know, it is my husband.” Where did you find this wife, my good man? Where did you find this husband? Who gave him to you, that you now complain against God? Take up your cross. You brought this about; you made the choice.

“With my own hands I created this temptation, O Lord, and now I am deprived of Your grace and of Your Body and Blood; and together with her, I too will be lost. I beg You: I did not mean it; I did not understand, but now I have learned. Please help her and help me as well. Let us undertake the struggle, so that she may be won—and perhaps I too may be saved.” God established no Canon for this. There had been no occasion for such a thing. He never imagined that there would be people who refused to take God as their partner. In the same way, He established no Canon saying, “You shall not blaspheme,” because He never expected His own creature to blaspheme God. He did not make one. It is like what we sometimes say: “I never expected matters to come to the point where I would have to issue an order forbidding you to love me.”

Such a thing can happen. But that does not mean you should use it as a weapon against the person who shares your life.

My dear man or woman, you have raised this matter, and I do not know whether it concerns you personally or whether you are simply asking a question. I think someone may receive some illumination from this. I would like to tell you from the outset that, when you feel the subject has been exhausted—well, one could speak about it for a month. I have simply brought together five points, so that we may understand how we can escape or receive God’s mercy when we have fallen into such a temptation. Another soul asks here: “I would like you to tell me whether curses take effect.” Have you never read the Gospel?

The Gospel tells us that the Lord cursed the fig tree, and it withered immediately. Have you never read that the Prophet Elijah commanded God to dry up the clouds, and in this way cursed the whole region so that no rain fell for three and a half years? Such things do exist. When curses are justified, they take effect—but not when they are unjust. A mother becomes angry and unjustly curses her child. That curse does not take effect. As the people say, an unjust curse runs about and returns; it takes hold nowhere and puts down no roots. Take care that no one should curse you, that no one should become righteously indignant with you, and that the clergy should not become righteously indignant with you. Guard yourself against this—when the cause is just and you are at fault...

Then show metanoia—repentance—and say, “Father, bless me.” Do not remain far away. Otherwise, you will pay for it in this world and find yourself bound in the next. Such things have force when they arise from righteous indignation. We often see this with our parents, when we have abandoned them or, for one reason or another, have left them and caused them sorrow. I know of cases where they cursed us and the curse took effect. It did take effect. There is also excommunication, in which one asks God to intervene in such a case. We saw what happened to a very wealthy man in the Peloponnese. I do not wish to name him, because he has already reposed, but the case is well known.

He had so many gold sovereigns that his parents used to say he could thrust his shepherd’s crook into them and it would stand upright—imagine how many there were. But once he blasphemed and mistreated his mother. She cursed him, blew upon her hand before him, and said, “May they become like this”—and that is exactly what happened. He had been as rich as Onassis or Roosevelt—or rather, not Roosevelt; what was the other man called? Rockefeller. Yet shortly before his death, my dear friends, he was reduced to living on tomatoes, the scraps left behind in the tomato fields of the region.

The consequences were plain after his mother made that gesture toward him, because he had blasphemed and mistreated her. This is why, as you may have noticed, we are urged to seek the blessings of our parents, for a parent’s blessing sustains a household. Many people have left home with their parent’s blessing: “Go, my child; may the soil you touch turn to gold.” They never departed from beneath that blessing of God. But we do not pay as much attention to these things as we should. Sadly, their consequences do reach us. This is therefore a matter for Holy Confession. Many people have pronounced justified curses and then died. You may ask, “Should that person have cursed me?” Normally, no.

“Bless, and do not curse.” The one who uttered the curse will also face the consequences if he did not repent and go to Holy Confession. Yet you too remain bound; you have not been released. This is a detail to which a person must pay attention. There are many such details and many such cases, both within homes—that is, within families—and more generally outside them. Of course, there are some exceptions; there are exceptions in all these matters. If someone asked me to give an example of an exception, suppose, for instance, that I wanted...

to become a clergyman, but my father and mother tried to prevent me by threatening me with a curse. That curse would not take effect.

That curse does not take effect. A daughter or a son—my own son—may wish to become a monk, and I might tell him, “You will not have my blessing; you will have my curse if you go.” My curse would not take effect; it would not be taken into account. But there are other matters to which a person must pay attention: he must not come into conflict either with a clergyman or with his parents. He must honor with patient endurance both his natural parents and his spiritual fathers. If, for one reason or another, someone has reached the point of causing another person to curse him, this should deeply concern him.

He should not be able to sleep, because, as you know, death is unexpected. At an unsuspected moment, in a fraction of a second, you are gone. And if you depart while still bound, where will you meet to settle the matter? Where will you be able to say, “Bless me,” and where will the Lord call you, “My child”? Where will you find that opportunity? Therefore, be afraid if you have ever quarreled in this way. I do not know whether you have noticed a prayer in the funeral service which is taken up by the Archbishop: it speaks of one who “has fallen under the curse of a parent, of the clergy, of a priest,” and so forth. Only the Archbishop reads it—that is to say, only the bishop reads it. The matter is that serious. So forgive me: once again, without claiming to exhaust the subject, I am simply saying that...

these matters are serious, and many people have failed to pay attention to them. The day before yesterday, Wednesday, I was speaking at military headquarters about blasphemy. That was the subject chosen for the month, to be addressed in the military units. There I recalled—and it has come back to mind now—the case of a woman who was only four months pregnant. She cursed the child in her womb because the child was causing her to suffer during those months. Her curse was that the devil should enter the child and leave only when all the priests had gathered with the Metropolitan of the diocese, read the Four Gospels, and said “Amen.” The evil one took note of it, but he did not enter immediately. The child was born, and when it was two or three years old...

a black cat came into the courtyard, in the mother’s presence, and entered the child. The child began foaming at the mouth, thrashing about, and screaming. A priest came to read the appointed prayers and so forth, but the demon answered: “I will not come out. She gave the child to me. She herself cursed it and told me to enter. The child has been mine since it was four months in the womb, but I let it grow a little first.” You understand what followed. The case reached the Metropolitan, but they could do nothing immediately. It took three months to gather all the clergy. Sometimes one priest was ill, another was on leave, and so forth. At last the Four Gospels were read and the devil came out, because the mother had cursed her own flesh and blood on account of the suffering the child had caused her. Next I see another question, which says: “The Gospel tells us that Philip found Nathanael.”

Was Nathanael one of the Twelve or one of the Seventy Apostles? Why is he not included among the Twelve? I do not know whether you have noticed that he is indeed not named among the Twelve Apostles. He is, however, among the disciples. The Apostles are one thing: as Apostles, there are the Twelve. But there were many disciples, and Nathanael was among them. You can find Nathanael in John, chapter 21, verse 2. There you will find Nathanael, who was from Cana, and so forth, and you will see that he was one of the disciples. The Twelve were called Apostles, as this event is related by...

the Apostle and Evangelist Luke in the thirteenth chapter of his Gospel, where you will see who were called Apostles. That is precisely why you do not find Nathanael where you expected to see him. Another soul asks: “Will you speak to us about the Axion Estin of the All-Immaculate Theotokos? How did it come to be, and where is it?” This, of course, is a matter connected with the Holy Mountain. There is indeed an icon called the Axion Estin, and it has a history associated with a cell in a place known as the region of Adein, a name connected with chanting.

This icon was brought to Athens during the reign of King Paul. Today it stands on the synthronon, behind the Holy Altar, in the Holy Monastery of the Protaton on the Holy Mountain—in the church of the Protaton at Karyes, the capital of the Holy Mountain.

For those who do not know the story—though the gentlemen who have been there may know its history—it is as follows. Every Saturday evening, it is customary for all those living in the surrounding cells to go to the katholikon at Karyes and keep vigil there. Everything there is always celebrated by vigil. They do not celebrate the Divine Liturgy during the daytime. The service begins at nine in the evening and may finish at noon the following day.

Everything is celebrated through the night.

The elder left the cell, leaving one of his disciples behind. On Saturday evening, the elder went to the katholikon to take part as the representative of his cell. After he had left, another monk visited the disciple, who asked him to stay there with him that night. The monk did indeed stay and was received as a guest. At one o’clock in the morning they rose to perform their canon, their rule of prayer. When they reached the part devoted to the Most Holy Theotokos, the disciple—not the guest, but the other monk—was about to chant, “More honorable than the Cherubim and beyond compare more glorious than the Seraphim.” The stranger interrupted him.

“Wait,” he said. “This is how you should chant to the Theotokos.” Then he began—I believe it is in the second plagal mode, though I cannot tell you the mode; I know these things only from books—to chant in the melody used to this day: “It is truly meet to bless you, O Theotokos,” and so forth, before adding, “More honorable than the Cherubim,” and the rest. The disciple now heard words that were new to him. His ear did not reject the melody; his soul drank it in. He asked the stranger to write it down so that they too could chant it, because until then they had not known it. The stranger asked him for paper and a pencil, but he had neither paper nor pencil to give him, so that he might show it to the elder in the morning.

The guest went outside, picked up a stone slab that was lying there, and wrote on it with his finger as though he were writing in soft dough: “It is truly right,” and the rest of the hymn. When the service was over, after the customary conclusion, he made an excuse and departed. Meanwhile, the disciple kept turning those words over in his nous, his spiritual mind. He had seen the stranger write on the stone with his finger, and questions began to arise within him. He tried to remember the melody until the elder returned. When the elder did return, he found him deeply shaken. Eventually, after much discussion, the disciple told him everything that had happened and showed him the slab on which the stranger had written with his own hand, “It is truly right,” and the rest.

This is the icon before which the hymn “Axion Estin” was first sung by an angel, for it was an angel who was sent and an angel who gave us the hymn. It is God-given; it came from heaven and was not composed by us here below. Because “Axion Estin” was first sung before this icon, the dwelling became known as “Axion Estin.” News of the event reached the Holy Community, the Protos, and the others. They took the stone up to the church of the Protaton. From there, it was later removed with due ceremony and taken to Constantinople. That stone is not on the Holy Mountain, just as many other sacred treasures are no longer there: the crown of thorns of our Lord, the vessel from Jacob’s well where He spoke with the Samaritan woman, holy relics, and many other things.

They were taken to the Queen of Cities, Constantinople. That is the story of “Axion Estin.” If you would like to know more about it, or about how the Most Holy Theotokos came to the Holy Mountain, what took place, and why the Holy Mountain is called the Garden of the Most Holy Theotokos, you may read a book in circulation called Platytera. There you will find details about the Most Holy Theotokos and about many icons on the Holy Mountain that bear particular titles, though people may not know the events behind them: why one is called the Revealed One, another the Sweet-Kissing One, another the Gatekeeper, another the Oil-Streaming One, or why another is called the Slain One. Miraculous events lie behind these names. There are many such stories.

If God grants us another twenty or forty years of life, we shall speak about those things too. For now, I do not have time to cover them. Another person asks in turn, “Why do we offer incense before icons?” In truth, in essence, we do not offer incense to the icons themselves. We offer incense to the persons depicted in the icons. It is the persons whom we honor with incense. Some people see wood, others see mosaic pieces, others see pigments, and others see idols, as the Protestants and Jehovah’s Witnesses say. But it is the person himself who is present through the image—the very person. The icon leads the believer to the prototype, the holy person represented.

The icon is the Gospel on wood. Just as we have the Gospel on paper, so we also have the Gospel in mosaic. What does the Gospel tell us? It tells us that at the time of the Crucifixion, the Most Holy Theotokos stood on the right and John on the left. The Gospel says this. The iconographer then takes what the writer has said and makes it into an image: the Most Holy Theotokos on the right, John on the left, and Jesus Christ in the middle. The icon brings the Gospel to the remembrance of those who cannot read or have little education. It is the Gospel. This is precisely why Satan allows a Protestant to keep photographs of his father, his mother, and his son at home—and rightly so—but will not allow him to have an icon of his Christ, of the Saints, or of the Most Holy Theotokos. He regards these as idolatrous things.

When you look at an icon, see the person depicted. Do not let Satan persuade you to remove the icons from your home. I would say only this—not as a command, but as a reminder: we should be discerning in choosing our icons. If possible, our icons should be Byzantine, because they teach. Other images are carnal rather than spiritual. If you can, gradually replace those hastily made commercial pictures with serious icons. No one becomes poor by having a proper photograph made of his mother, his father, or a benefactor. No one has ever been impoverished by doing so.

And surely families will not become poor by obtaining fitting and worthy sacred images, like the beloved persons presented to us in Holy Scripture—icons that inspire reverence when one stands before them. Satan does not want the icon, because it reminds us. A person once wrote to me—I did not bring the letter with me; I had not thought to do so, and it was sent to us online—about a time when I was speaking abroad. Protestantism is strong there, and six hundred sermons are preached every twenty-four hours: a relentless campaign of indoctrination against Orthodoxy, leaving nothing untouched. I spoke there about icons and other matters. When I went to America and then returned to Montreal, I brought Byzantine icons back from America and distributed as many as I could—at least an icon of Christ...

and an icon of the Theotokos to some homes—as many as I could carry from Boston to Canada. One family, although hesitant at first, eventually received one. Out of politeness, the woman did not ask me for an icon, as the others did when they crowded around to venerate the icons I was going to distribute. She remained at a distance. A long time later—two or three months ago, in fact—she wrote me a rather indirect letter: “In every home I visit, I see our Most Holy Theotokos, our Lady; I see our Lady there. And I too, if you would be willing and able...” Then she told me exactly what she wanted. I asked around and learned that she was requesting the icon...

that became widely known when Cyprus fell, a magnificent large icon of our Lord and the Most Holy Theotokos kept in the Byzantine Museum. So I managed to obtain precisely what she had asked for. I knew which one it was because she had told me that it had also appeared on a calendar, and I found it. I had a reproduction made, prepared it, and somehow it reached Canada within four days, although it normally takes fifteen. She then wrote to thank me and said that she had hung it up. I had also given her my own instruction: “Be careful to choose a dignified frame, one worthy of our Lady, not something frivolous.” She wrote that she had found one suited to the icon. After all these digressions, this is what I want to tell you. She wrote: “Believe me, Mr. Panagopoulos, I have never passed by the icon without stopping to say something to her.”

“I have never passed by without stopping to thank my Christ. Whenever I go in or out and pass before them, I always have something to say.” And that is true; that is what I want you to take from this. Everything else may have been embellishment, so set it aside. This is what I want to convey: when you enter through the door and see the Lady, bow before her and say, “Thank you for bringing me safely home.” You might not have returned. And when you are about to go out, take her with you in prayer and say, “Bless me as I leave.” And here, within this little digression, another story comes to mind. In a village, a devout father kept an icon of the Most Holy Theotokos in the entrance hall.

He required his young children—who did not yet understand who the Most Holy Theotokos was, what she did, or what her place was—to bow before her whenever they left the house. Nothing more. And whenever they came in, they were to bow before her. No one was to leave or enter without bowing before the Most Holy Theotokos. The children became accustomed to this, and every time they entered or left, they bowed before her. The village lay on two slopes, one on each side of a ravine. A small seasonal river ran between them. At times it carried soil and debris down from the hills, and a wooden bridge connected the two sides. The school was in the neighborhood across the river, so the children from this side crossed the bridge to get there.

One day, before they left for school, a very heavy rain began. By the time they set out, the rain had stopped, but the river was in flood. The children started toward the neighborhood on the opposite side. They went onto the bridge and saw logs and other debris being swept downstream. They stopped on the bridge and stared at everything passing below.

Then, amid the children’s commotion and laughter, the bridge broke and they fell into the river. All of them drowned, including children older than these two, except for the two children from that particular home. The mothers arrived afterward, tearing their hair and crying out. Farther downstream, the two children had caught hold of some branches near the riverbank. The villagers reached them in time and pulled them out.

Two children had drowned. One was twice the size of these little boys. A grieving mother asked one of them, “Tell me, my child: mine drowned, though he was twice your size, and the other child drowned too. How did you two survive?” The little boy answered, “Auntie, we all fell in together. But when we fell, a woman came and carried us.” “What woman, my child?” “My father has her picture at home, and he told us to bow like this whenever we pass it on our way out and to bow like this when we come back. She came, took hold of us, brought us here, and told us, ‘Hold on tightly. They will come soon to take you out.’” She is the one to whom we offer incense. We do not offer incense to the wood, the glass, or the mosaic.

We do not offer incense to the pigments. We offer incense to her; we offer it to the Lady.

This also happened in Constantinople. A Jewish man had rented his house to a Christian. When the Christian eventually moved out, he removed everything, but in one corner up high he had forgotten a small icon of the Most Holy Theotokos. The Jewish owner came, moved into the house, and on the second evening invited some friends to eat, celebrate, and enjoy themselves. As they sat together, a deathly silence suddenly fell. “What is the matter? What has happened? Why are you not speaking?” he asked. They pointed and said, “Since you too are one of them...”

“You invited us here, but how can we enjoy ourselves?” “One of whom?” “One of those people over there.” And they pointed to the small icon of the Most Holy Theotokos that had been forgotten. He understood what they meant. “No,” he said, “I am not one of them, and I will prove it. Wait and see. One of those people lived here and left this thing behind.” He placed a table and chair beneath it, reached the icon, and set it on the table before them. Then he took a small knife that was there and stood over it. “To show you that I have nothing to do with these things and that I hate them,” he said. He struck the icon with the knife, and blood burst from it and splashed over all of them.

There you are! Let me tell you another story—but you may want to hide when you hear this one. Listen. In a certain city, a Christian went to a Turkish butcher to buy meat. The Turkish butcher had two chopping blocks. On the feast of the Annunciation, the Christian noticed one of these square wooden blocks on which the butcher cut meat.

The butcher used it for cutting smaller pieces of meat. The Christian felt inwardly moved to ask for it, intending to buy it for whatever price was demanded, because he needed it for a particular purpose. So he asked the butcher in his language, “Would you sell me this? I need it very much for something I have in mind.” The butcher named a price, and he paid without arguing. The block was still bloody, but he put it into a sack and took it home with the meat. At home he washed it, and what was revealed? It was not merely a piece of Byzantine workmanship, but a most beautiful icon of the Most Holy Theotokos. The butcher had turned it face down and had been chopping meat on it. It was bloody, worn, and damaged. The Christian cleaned it reverently and carefully and restored it as best he could.

He hung it in the main room of his home and admired it. A few days later, he invited some friends over. His wife was not in good health, so he told them, “Have a cigarette while I go and help her bring the food and drinks more quickly.” When he returned, they asked him, “What is this? What a masterpiece! Where did you find it?” “Sit here in the main room, and I will tell you when I return.” He went out, brought in the remaining refreshments so that they could all sit together, and began to explain where he had found the icon: how he had gone to a certain neighborhood to buy meat, had met the Turkish butcher, paid him for it, and brought it home. Thank you very much.

Then the icon itself spoke and said, “If you brought me here so that you could offer me the devil’s incense, I would rather be the Turkish butcher’s chopping block.” At once, everyone froze. I say this for the sake of our own homes. You enter a house adorned with holy icons—a domestic church, as it ought to be called—and you think you have entered a den of smoke. The young ladies, the lady of the house, her husband, the young people, their male and female friends—all of them are offering the devil’s incense before the icons. One more story, then, about the value of icons. There was a monk who for fifty-five years...

...had been battling the devil and the passion of fornication. He was now eighty years old. One day, the old Satan appeared to him. The elder said, “We have both grown old, you accursed wretch. You have been fighting me for fifty-five years. Will you not leave me alone at last?” The devil replied, “If you promise to do one thing I ask of you, I will leave you alone.” The temptation had him cornered. “Tell me,” the elder said. “I promise I will do it.” “Throw that piece of wood out of here.” He meant the icon of the Most Holy Theotokos. “Throw that piece of wood out of this place,” he said, “and I will leave you alone.” The monk was utterly shaken.

Could he possibly imagine casting the Most Holy Theotokos outside? Yet he had promised beforehand that he would do whatever was asked of him. When he heard that he was being told to remove the icon, he said, “Give me two days. I will not answer you now.” So he arose, went out into the desert, and found another man gifted with spiritual discernment. Falling before him, he pleaded, “Save me! This is what happened: I promised the devil beforehand that I would do something, but the devil told me to remove the icon of the Most Holy Theotokos.” “You were wrong to make that promise,” the other elder told him. “But do not do it. Choose Hell with the Most Holy Theotokos rather than Paradise with the devil.” So the monk returned and told the devil, “You can forget it! I will never cast out the Most Holy Theotokos; I will never remove her icon.”

So it is not the material icon itself to which incense is offered, but the person depicted in it. Let us add one more point here. Is the Six Psalms just any single psalm? No. The Six Psalms is a particular group of psalms. As you know, it consists of six psalms that are chanted, and that is why it is called the Six Psalms: Psalms 3, 37, 62, 87, 102, and 142. Together they make up the Six Psalms, and that is why it bears this name. We shall stop here and, God willing, continue another time.

Στην περασμένη μας ομιλία, ότι έχουμε ορισμένες ερωτήσεις που θεωρούνται σοβαρές και μπορούσαν να βοηθήσουν και άλλους, να βρίσκαμε έναν τρόπο να μην τις δώσουμε στη σειρά επιτροχάδην, αλλά κάπως επί το πλατύτερον, που θα μπορούσαν να ωφελήσουν και άλλους.

Κρατήσει μια σειρά εδώ. Σας ευχαριστώ πολύ. Είδα, ίσως, ερωτήματα και άλλων. Για την αλήθεια, πολλές φορές, από την απορία του Α, ωφελείται ο Β. Και ούτω καθεξής.

Ένα σημείωμα, στο οποίο λέγει:

«Παρακαλώ, μπορείς να μας πεις αν υπάρχει κανόνας και ποιος είναι, που να απαγορεύει τη Θεία Κοινωνία εις έναν εκ των συζύγων, μη θέλοντα να αποκτήσει τέκνα, χωρίς να θέλει ο έτερος;» Δηλαδή, τιμωρείται ο Α, ο σύζυγος παραδείγματι, διότι η σύζυγος δεν θέλει να ενδώσει να κάνουν παιδιά; Υπάρχει κανένας κανόνας, λέει τώρα αυτός, όπως αντιλαμβάνομαι εγώ, που να με τιμωρεί εμένα, εφόσον είμαι σύζυγος αυτής η οποία δεν θέλει να κάνει παιδιά; Ή, ξανά πάλι, να τιμωρεί τη σύζυγο, εφόσον ο σύζυγος, που δεν είναι λόγος, δεν θέλει να κάνει παιδιά; Μπορεί να με τιμωρεί;

Αν ναι, υστερεί ή δεν υστερεί η απαγόρευση αυτή την αγιαστική δύναμη των Μυστηρίων στον θέλοντα την τεκνογονία; Ασφαλώς την υστερεί. Τη χάρη, εφόσον δεν κοινωνεί, υστερείται αυτός ο οποίος δεν κοινωνεί. Τώρα, η απάντησή της είναι στο σημείο αυτό ότι δεν υπάρχει πουθενά κανόνας αντικειμενικός. Εάν συμβεί στο ανδρόγυνο να μη θέλει να κάνει παιδιά και ευθύνεται ο ένας, να τιμωρείται και ο άλλος ή να μη τιμωρείται ο άλλος. Έχει μείνει έτσι. Όπως δεν υπάρχει και κανόνας...

να λέγει να κάνεις παιδιά. Αλλά το θέμα δεν ήταν ανάγκη να ρυθμιστεί με κανόνα, μια και ο γάμος δεν έχει άλλον σκοπό ειμή την τεκνογονία. Δεν χρειαζόταν, λοιπόν, να βρεθεί κανόνας να μας επιβάλλει να κάνουμε παιδιά. Τόσο γι’ αυτόν τον σκοπό έγινε η γυναίκα στον άντρα και το ανδρόγυνο, το πρώτο, γι’ αυτόν τον σκοπό ευλογήθη από τον Θεό, «και ευλόγησεν αυτούς» και είπε «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Δεν είναι θέμα, λοιπόν, τέτοιο. Ποτέ δεν περίμενε ο Θεός ότι ο άνθρωπος θα τον απεδοκίμαζε ως συνεργό του. Δεν τον θέλει τον Θεό, διότι ένας ο οποίος αποφεύγει τα παιδιά δεν θέλει τον Θεό ως συνέταιρο. Για τον άνθρωπο τον έκαμε ως συνέταιρον ο Θεός, για να αυξήσουν, όχι τις πολυκατοικίες...

οι οποίες δεν χάνονται στην αιωνιότητα. Τώρα να έρθουμε στο ερώτημα εδώ του ανθρώπου αυτού. Δεν ξέρω τι είναι, άντρας είναι ή γυναίκα. Τι να κάνω τώρα εγώ; Θα φέρω τον κανόνα της γυναίκας μου; Θα τη χωριστώ εγώ, διότι ανταρτεύεται εις τον Θεό και μετατρέπει τον γάμο από «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» στο «ηδονίζεσθε», μάλλον, μόνον; Θα πρέπει να τιμωρηθώ εγώ; Γιατί εγώ να στερηθώ; Εγώ θέλω παιδιά, αυτή δεν θέλει. Ή εγώ θέλω παιδιά, αυτός δεν θέλει. Γιατί εγώ να τιμωρηθώ; Έτσι κάπως πηγαίνει το ερώτημα. Δεν είναι τυχαίο γεγονός ότι τιμωρείσαι. Αν εξεταστεί το θέμα όχι από τα κλαδιά αλλά από τη ρίζα...

βρεις πολλές αιτίες πώς έφτασε στο σημείο αυτό να αποκοπείς από τον Θεό χωρίς να το καταλάβεις. Δεν είναι τυχαίο γεγονός. Νομίζουμε εμείς ότι είναι τυχαία τα γεγονότα. Ξέρεις, η γυναίκα μου τώρα το έβγαλε αυτό το ελάττωμα ή το είχε από τη μάνα της; Το συζητήσατε πριν παντρευτείτε ή κοίταξες μόνο την κρέμα να πάρεις;

Να εξετάσεις παρακάτω. Πώς έγινε αυτό; Πού τη βρήκες τη γυναίκα; Στον δρόμο; Πού τον βρήκες τον άντρα; Στον δρόμο; Στον έδωσε ο Θεός; Πώς; Έβαλες το χέρι σου μόνος σου. Είναι πολλά πράγματα που πρέπει να εξεταστούν. Και θα βρεθούν πολλά πράγματα πίσω. Και θα βρούμε: «Κύριε, είμαι άξιος για ό,τι πικραίνομαι...» πικραίνομαι σήμερα και για ό,τι απολαμβάνω. Δεν είναι τυχαίο γεγονός, τίποτα. Δεν είμαι πνευματικός, ούτε έχω το χάρισμα αυτό της διακρίσεως, να μπορώ να σου διαβάσω το ψυχογράφημά σου, όπως διαβάζουν οι γιατροί το καρδιογράφημά μας και μας λένε ότι σφάλλει η καρδιά σου εκεί, έχεις εκείνο, θα κάνεις το άλλο. Δεν έχω αυτό το χάρισμα. Αν είχα, όμως, αυτό το χάρισμα, θέλω να πιστεύω κατά 99% και 99% ότι θα μπορούσα να βρω στον άνθρωπον αυτόν την αιτία. Και δεν θα μιλούσε γι’ αυτό το θέμα και δεν θα παραπονείτο. Μπορεί να μη διατυπώνει παράπονο...

να διατυπώνει ερώτηση, απλώς περιέργεια να έχει και να μην είναι καν ούτε παντρεμένος, ούτε γυναίκα, ούτε παιδιά. Όμως είναι ένα θέμα γενικότερο, το οποίο πιάνει πολλούς μέσα αυτό. Γι’ αυτό, πάντοτε ό,τι θα συμβαίνει ανάποδο στη ζωή σας, μην το παίρνετε από εκεί. Είδατε, προκειμένου να πάτε στον γιατρό και να του μιλήσετε για κάτι που σας απασχολεί, κάθεται μία ώρα, μιάμιση ώρα, δύο ώρες και ακούει το ιστορικό σας. Και με βάση το ιστορικό βγάζει και έρχεται και βρίσκει να θεραπεύσει. Ψάχνει να βρει την αιτία, για να μπορέσει να θεραπεύσει το αποτέλεσμα. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι σε τέτοια σταυροδρόμια, αν όχι στο θέμα αυτό της στερήσεως των παιδιών, σε άλλες περιπτώσεις που πικραίνονται, που είναι πραγματικά δηλητηριασμένοι και φέρουν σταυρόν.

Λένε ότι «εγώ δεν έφταιξα τίποτα, προς τι να τιμωρούμαι; Προς τι να υποφέρω; Προς τι;» Και εντούτοις υπάρχουν λεπτομέρειες πίσω στη ζωή, τις οποίες εμείς δεν ενθυμούμεθα, εάν δεν μας τις υποδείξει κάποιος. Έρχεται στον νου μου κάτι που διάβαζα, όταν διάβαζα τη Διαθήκη του Εφραίμ του Σύρου. Στη Διαθήκη του Εφραίμ του Σύρου υπάρχει κάτι πολύ αποκαλυπτικό για τέτοιες παρόμοιες περιπτώσεις. Κάποτε γράφει στη Διαθήκη του ότι εκατέβηκε στην Αλεξάνδρεια και δεν πρόλαβε τις πύλες της πόλεως ανοιχτές και έμεινε έξω της πόλεως και, μάλιστα, σε έναν πολύ γνωστό του τσοπάνο.

Μαντρί. Το βράδυ που έμεινε εκεί, που με τα χαράς τον φιλοξένησε ο τσοπάνος, τον άγιο γέροντα αυτό, έγινε μια κλοπή στο κοπάδι. Και η αστυνομία, που επελήφθη το πρωί της υποθέσεως, ενοχοποίησε τον πατέρα Εφραίμ, ότι αυτός από σκοπού επήγε να απασχολήσει τον τσοπάνο, για να βρουν ευκαιρία οι δικοί του να κλέψουν, και τον βάζουν φυλακή. Τον δικάζουν, σαν να λέγαμε, στο αυτόφωρο και πάει στη φυλακή. Ο άνθρωπος είναι άνθρωπος, όμως πήγε μέσα. Μέσα που πήγε, στενοχωρημένος...

τον περιέβαλαν άλλοι δύο, οι οποίοι βρεθήκαν εκεί πέρα, και τον ρώτησαν πώς έφτασε ένας τέτοιος σεβάσμιος άνθρωπος, που η εξωτερική του και μόνον όψη ήταν αρκετή, ότι αυτός δεν είναι δυνατόν ποτέ να είναι συνένοχος σε τέτοιο πράγμα. Τους είπε, λοιπόν, ότι «παιδιά μου, μη σκανδαλίζεστε. Άδικα ήρθα εδώ, δεν είμαι ένοχος». Τότε, εδώ, δίνει μια ευκαιρία στους άλλους δύο να ανοίξουν και αυτοί το στόμα τους και να πούνε με παράπονο το εξής: «Ξέρεις, γέροντα, ότι και εμείς οι δύο εδώ είμεθα άδικα. Πώς εσύ, που φαίνεσαι άνθρωπος του Θεού, δικαιολογείς αυτό; Ώστε είναι άδικος ο Θεός;» Δεν μπορούσε να απαντήσει ο γέροντας, να πει ότι είναι άδικος. Μπορούσε;

Ούτε και να το χωνέψει μπορούσε ότι ήτανε μέσα εκεί. «Γιατί είσαι εσύ εδώ;» λέγει. «Είμεθα για φόνο ένοχοι, που εμείς δεν κάμαμε ποτέ αυτόν τον φόνο». Όταν είδε, λοιπόν, το τρίτο παράξενο γι’ αυτόν, τους άφησε και εκοιμήθησαν και γονάτισε. Και πιάνεται τώρα από τον ουρανό. «Εγώ, πες μου», του λέει, «Κύριε, τι συμβαίνει εδώ; Είναι αδύνατο να το κυκλοφορήσω αυτό και τα χαλάμε από σήμερα, ό,τι θέλει να είναι. Εγώ, καλώς, τι να απαντήσω σε αυτούς; Έχω υποχρέωση να απαντήσω. Είναι άδικα και δεν έχω κανένα λόγο να μην τους πιστέψω». Άρχισε να κλαίει και να προσεύχεται και να περιμένει απάντηση. Σε μια στιγμή...

ένας κύριος, του λέει, πάει και τον χτυπάει απαλά, τρυφερά, στον ώμο. Γυρίζει και βλέπει έναν απαστράπτοντα ψηλό, προφανώς άγγελος. Του λέει: «Τι κάνεις», του λέει, «εκεί, ω θείε Εφραίμ;» Λέει: «Προσεύχομαι». «Τι προσεύχεσαι;» «Προσεύχομαι και ζητώ μια απάντηση». «Δηλαδή, σου έφερα την απάντηση». «Να ακούσω». «Σου είπανε ότι άδικα είναι αυτοί και εσύ πάλιν άδικα είσαι εδώ. Δεν αφήνεις τίποτα. Κατ’ επέκτασιν είναι άδικος ο Θεός. Ξέρεις», του λέει, «τι πληρώνεις τώρα εδώ που μπήκες μέσα;» Λέει: «Τι πληρώνω;» «Όταν ήσουν», του λέει, «μικρός, εννιά-δέκα χρονών, έπαιζες», του λέει, «με κάτι παιδιά και πήγες και έλυσες», του λέει, «μια μοσχάρα μιας χήρας».

«Η μοσχάρα αυτή», του λέει, «έφυγε, την πήραν οι χασάπηδες, την έσφαξαν και κλαίει ακόμη η χήρα αυτή. Αυτή», του λέει, «εν τη αγάπη του ο Θεός θέλησε να έρθεις να ξεπληρώσεις, να μην βρεθείς μπερδεμένος αύριο, όταν θα ανεβαίνεις επάνω». Απαντά: «Ώστε το έκανα», λέει, «αυτό και αυτό πληρώνω τώρα;» Λέει: «Ναι». «Καλά», του λέγει, «εγώ τα πούλησα όλα. Δεν άφησα τίποτα. Και τα μοίραζα. Μα τόση περιουσία δεν πληρώθηκε», του λέει, «αυτή η μοσχάρα; Τη χρωστάω ακόμη;» Λέει: «Αυτά τα χάρισες, δεν επλήρωσες. Το χρέος μένει». Προσέξτε τη λεπτομέρεια. «Αυτά», του λέει, «τα χάρισες. Εκείνα τα οφείλεις. Το χρέος», του λέει, «μένει».

«Καλά», του λέει, «αυτός που κοιμάται στο πρώτο κρεβάτι είναι αθώος για φόνο, δεν έχει κάνει;» «Άκουσε, λοιπόν. Αυτός, όταν ήταν είκοσι πέντε ετών, βρισκότανε στο ποτάμι και έκοβε ξύλα μαζί με έναν άλλον. Ο άλλος εγλίστρησε και έπεσε στο ποτάμι και του φώναξε: “Τρέξε, κάνε με”. Και αυτός αδιαφόρησε», λέει. «Όσο μπορούσε να τρέξει, προτού να πιάσει τον άνθρωπο, να τον προφτάσει, να πιάσει τον άνθρωπο. Δεν ήταν το ποτάμι κατά τέτοια έννοια που δεν μπορούσε να κρατηθεί τίποτα, δεν κινδύνευε ο ίδιος. Αδιαφόρησε. Αυτός ο φόνος εξ αμελείας είναι γραμμένος μέσα στα χαρτιά και πληρώνει αυτός ο κύριος τώρα εκεί και μην του κακοφαίνεται. Είναι δίκαιος ο Θεός».

Τον αγαπά που πληρώνει εδώ, γιατί θα πλήρωνε εκεί που δεν πληρώνονται. «Θέλετε να μάθετε για τον τρίτον; Άκουσε για τον τρίτον. Ο τρίτος ήρθε στα λόγια με έναν άρχοντα, γέροντα άνθρωπο του χωριού του, και μη δυνάμενος να τον κτυπήσει ή να του κάνει κάτι τι άλλο, κατηγόρησε το κορίτσι του ότι είναι ανήθικο. Κι αυτός είναι», λέει, «φόνος πνευματικός και το κορίτσι έμεινε ανύπαντρο. Πόσον θα έκανε τούτο, τ’ άλλο, τούτο, μία σειρά πράγματα. Κι είναι ένοχος φόνου, διότι βέβαια δεν σκότωσε σώμα, εξετέλεσε ψυχή, όμως. Και η υπόληψη στην οικογένεια. Είναι ένοχος φόνου απέναντι της δικαιοσύνης του Θεού».

Ξυπνάει τον ένα, ξυπνάει τον άλλο, το γόνατο κάτω. «Είμαστε ένοχοι». «Πώς ήρθε, παπά; Πώς ήρθε, γέροντα;» «Είμαστε ένοχοι. Εσύ», του λέει, «έκανες αυτό και αυτό και αυτό και αυτό». Κόκαλο. «Εσύ», του λέει, «συκοφάντησες την ηθική και την οικογένεια και την υπόληψη του άλλου», του λέει, «στο χωριό, γιατί δεν μπορούσες», σου λέει, «να του βάλεις χέρι και να τον κάνεις ντα». «Ναι, αυτά πληρώνω». «Και εγώ πληρώνω αυτά». Πράγματι, λοιπόν, τρεις ημέρες ήσαν και έκλαιον. Την τρίτη ημέρα ήρθαν απαλλακτικά και για τους τρεις και βγήκανε και οι τρεις. Εμείς, δυστυχώς, πόσον είμεθα υπεύθυνοι μιας καταστάσεως, ζητούμε τώρα εκ των υστέρων: «Ξέρεις, η γυναίκα μου. Ξέρεις, ο άντρας μου». Πού τη βρήκες, βρε κύριε, τη γυναίκα; Πού τον βρήκες, βρε κύριε, τον άντρα; Ποιος σου τον έδωσε και παραπονείσαι με τον Θεό; Πάρε τον σταυρό σου. Εσύ το έκανες, εσύ το επέλεξες.

«Με τα χέρια μου έφτιαξα τον πειρασμό αυτό, Κύριε, και στερούμαι τη χάρη σου και στερούμαι το σώμα σου και το αίμα σου και κοντά σε αυτή θα χαθώ κι εγώ. Σε παρακαλώ, καμένε, δεν ήθελα, δεν γνώριζα, τώρα έμαθα. Σε παρακαλώ, βοήθα και αυτή, βοήθα και μένα, πάμε τον αγώνα, για να κερδηθεί κι αυτή, ίσως να κερδηθώ κι εγώ». Αυτός δεν έφτιαξε κανόνα. Δεν επρόλαβε για τέτοιο πράγμα. Δεν το φανταζόταν ποτέ πως θα βρεθούνε άνθρωποι να μην τον παίρνουν για συνέταιρο τον Θεό. Όπως δεν έφτιαξε και κανόνα, όπως δεν είπε και «ου βλασφημήσεις». Γιατί ποτέ δεν το περίμενε από το πλάσμα του να βλασφημήσει τον Θεό. Δεν έφτιαξε. Πώς λέμε καμιά φορά, «δεν το περίμενα πως θα έρθει ποτέ στο να κάνω απαγορευτική διαταγή για να με θέλετε».

Γίνεται αυτό το πράγμα. Αυτό δεν σημαίνει όπλο για τη ζωή αυτού του ανθρώπου κοντά σου.

Αγαπητέ μου ή αγαπητή μου, έχει αυτό το θέμα και δεν ξέρω αν σε απασχολεί προσωπικά ή αν διατυπώνεις μία απορία. Νομίζω ότι μπορεί κάτι να διαφωτιστεί ένας άνθρωπος από αυτό το πράγμα. Θα ήθελα εκ προοιμίου να σας πω, όταν δείτε ότι εξηντλήθη το θέμα... Έναν μήνα μπορείς να ομιλείς. Απλώς έδεσα πέντε πράγματα, να μπούμε στο νόημα πώς μπορούμε να ξεφύγουμε ή να ελεηθούμε από τον Θεό, όταν έχουμε περιπέσει σε έναν παρόμοιο πειρασμό. Μία άλλη ψυχή ρωτάει εδώ: «Θα ήθελα να μου πείτε αν οι κατάρες πιάνουν». Μα δεν διάβασες ποτέ σου το Ευαγγέλιο;

Αναφέρει το Ευαγγέλιο ότι ο Κύριος καταράστηκε τη συκή και εξηράνθη παραχρήμα. Δεν διάβασες ποτέ σου ότι ο προφήτης Ηλίας διέταξε τον Θεό να στερέψουν τα σύννεφα και έτσι καταράστηκε ολόκληρη την περιοχή να μη βρέξει τριάμισι χρόνια; Υπάρχουν. Όταν είναι νόμιμες, οι κατάρες πιάνουνε. Όχι όταν είναι άδικες. Θύμωσε η μάνα και καταράται το παιδί, άδικα. Δεν πιάνει αυτή η κατάρα. Τρέχει, γυρίζει σαν άδικη κατάρα, όπως λέγει ο λαός, δεν πιάνει πουθενά, δεν ριζοπιάνει πουθενά. Φυλάξου μη σε καταραστεί κανείς, μήπως αγανακτήσει εναντίον σου κανείς, μήπως κλήρος αγανακτήσει εναντίον σου. Φυλάξου από αυτό το πράγμα. Δίκαια, όμως, που να φταις...

Μετάνοια, «πάτερ, ευλόγησον», μην βγάζεσαι μακριά. Θα πληρώσεις και στον κόσμο τούτο και εκεί θα βρεθείς δεδεμένος. Ισχύουν προς τη δικαία αγανάκτηση. Πολλές φορές το βλέπουμε αυτό το πράγμα στους γονείς μας, όταν οι γονείς μας εγκαταλείφθησαν παρ’ ημών ή όταν εμείς εγκαταλείψαμε τους γονείς μας για τον α ή β λόγο, τους πικράναμε. Ξέρω ότι και μας καταράστηκαν, έπιασε η κατάρα. Έπιασε η κατάρα. Υπάρχει αφορισμός, ζητάς να επέμβει ο Θεός στην περίπτωση αυτή. Είδαμε μια περίπτωση ενός πολύ πλουσίου στην Πελοπόννησο. Δεν θέλω να σας πω, διότι είναι ήδη μακαρίτης. Όμως είναι γνωστό.

Οι γονείς του, παρότι είχε τόσες λίρες που έβαζε την κλίτσα του, αν είναι δυνατόν να σταθεί η κλίτσα στις λίρες, φανταστείτε πόσες είναι. Και του είπε, διότι τη βλασφήμησε τη μητέρα του κάποτε, τον καταράστηκε και του φύσηξε το χέρι μπροστά της. Του λέγει «έτσι να γίνουνε» και έτσι έγιναν. Αυτός, τι Ωνάσης, τι Ρούζβελτ, δεν ξέρω, όχι ο Ρούζβελτ, πώς τον λένε τον άλλο, Ροκφέλερ, έφτασε να τρέφεται, αγαπητοί μου, προλίγο να πεθάνει, με ντομάτες, υπόλοιπα από τις ντοματιές της περιοχής.

Φαίνεται. Έπειτα από το φύσημα που του έκανε η μητέρα του, διότι βλασφήμησε και την κακομεταχειρίστηκε. Γι’ αυτό, δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, μας προτρέπει να προσέχουμε να αντλούμε από τις ευχές των γονέων, οι οποίες στηρίζουν οίκον, του γονιού. Πολλοί άνθρωποι που έφυγαν με την ευχή του γονιού, «πήγαινε, παιδί μου, χώμα να πιάνεις και μάλαμα να γίνεται», δεν έφυγαν ποτέ κάτω από την ευλογία αυτή του Θεού. Αλλά δεν τα προσέχουμε αυτά όσο πρέπει. Φτάνουν, δυστυχώς. Γι’ αυτό είναι θέμα εξομολογήσεως. Είναι πολλοί άνθρωποι οι οποίοι έχουν φύγει, έχουν καταραστεί δικαιολογημένα και έχουν φύγει. Θα μου πείτε: «Έπρεπε να με καταραστεί;» Κανονικά δεν έπρεπε.

«Ευλογείτε και μη καταράσθε». Και αυτός θα τα βρει μπροστά, αν δεν μετανόησε, αν δεν εξομολογήθηκε. Άρα κι εσύ είσαι δεσμευμένος, όμως. Δεν απαλλάχτηκες. Και είναι μια λεπτομέρεια που πρέπει ο άνθρωπος να προσέξει. Υπάρχουν πολλές τέτοιες λεπτομέρειες. Και στα σπίτια, δηλαδή στις οικογένειες, και έξω γενικότερα υπάρχουν τέτοιες περιπτώσεις. Είναι βέβαια μερικές εξαιρέσεις· σε κάθε τι, σε όλα αυτά τα πράγματα, υπάρχουν και εξαιρέσεις. Αν με καλούσε κάποιος να του πω μια εξαίρεση, παραδείγματι, θέλω εγώ, παραδείγματι...

να γίνω κληρικός και ο πατέρας μου και η μητέρα μου με δυσκολεύουν με ποινή κατάρας. Αυτή η κατάρα δεν πιάνει.

Αυτή η κατάρα δεν πιάνει. Θέλει η κόρη, ο γιος, ο γιος μου να γίνει μοναχός. Εγώ θα του πω: «Την ευχή μου δεν θα την έχεις, την κατάρα μου θα έχεις, εάν πας». Δεν πιάνει η κατάρα μου, δεν λαμβάνεται υπόψη. Είναι άλλα τα θέματα, τα οποία ο άνθρωπος πρέπει να προσέξει: να μη συγκρουστεί ούτε με κληρικό ούτε με γονείς. Και τους γονείς του, τους σαρκικούς, και τους γονείς του, τους πνευματικούς, θα πρέπει να τιμήσει με υπομονή. Αν για τον Α ή Β λόγο ένας άνθρωπος έφτασε στο σημείο ώστε να γίνει αιτία να τον καταραστεί κάποιος, πρέπει να τον απασχολεί.

Να μην του πηγαίνει ύπνος, διότι, ξέρετε, ο θάνατος είναι κάτι το απρόοπτο. Σε έναν ανύποπτο χρόνο, σε κλάσμα δευτερολέπτου, φεύγεις. Και αν φύγεις δεδεμένος, πού θα βρεθείτε να τα πείτε, πού θα ειπωθεί το «ευλόγησον» και πού θα πει ο Κύριος «παιδί μου»; Πού θα το βρει αυτό; Γι' αυτό να φοβηθείτε, εάν έχετε έρθει ποτέ σε λόγια. Και δεν ξέρω εάν έχετε προσέξει μία ευχή που υπάρχει στη νεκρώσιμη ακολουθία, την οποία επιλαμβάνεται ο αρχιερεύς: «υπό κατάραν γονέως, κλήρου κλπ., ιερέως, υπέπεσε» κλπ. Τη διαβάζει μόνο ο αρχιερεύς, δηλαδή, σαν να λέει, τη διαβάζει μόνο ο επίσκοπος. Τόσο βαρύ θέμα είναι. Γι' αυτό, με συγχωρείτε, χωρίς, πάλι επαναλαμβάνω, να εξαντλώ το θέμα, απλώς λέγω ότι...

οι υποθέσεις είναι σοβαρές και πολλοί άνθρωποι δεν το έχουν προσέξει. Μιλούσα προχθές στο επιτελείο, Τετάρτη, και μιλούσα περί βλασφημίας. Ήταν το θέμα αυτό του μηνός, να μιλήσουν στις στρατιωτικές μονάδες περί βλασφημίας. Και εκεί είπα, θυμάμαι —ήρθε στον νου μου τώρα— ότι μία κυρία, η οποία ήταν έγκυος τεσσάρων μηνών, και μόνον, καταράστηκε το παιδί της μέσα στην κοιλιά της, που γινότανε αιτία να υποφέρει αυτούς τους μήνες. Και η κατάρα ήταν να μπει ο διάβολος μέσα του και μόνον όταν συναχθούν όλοι οι ιερείς με τον αρχιερέα της Μητροπόλεως και διαβάσουν το Τετραευάγγελο και πούνε το «αμήν», τότε να βγαίνει. Το σημείωσε ο λεγάμενος, το σημείωσε, και δεν μπήκε αμέσως. Γεννήθηκε, ήρθε το παιδί, και όταν έγινε δύο-τριών ετών...

απ' έξω στην αυλή, παρουσία της μητρός, μαύρος γάτος έρχεται και μπαίνει μέσα στο παιδί. Άρχισε το παιδί να αφρίζει, να χτυπιέται, να φωνάζει. Έρχεται ο ιερέας να διαβάσει κλπ. Απαντά το δαιμόνιο: «Δεν βγαίνω. Μου το έδωσε. Η ίδια το καταράστηκε να μπω μέσα του. Από τεσσάρων μηνών είναι δικό μου, αλλά το άφησα να μεγαλώσει λίγο». Καταλαβαίνετε τώρα το τι έγινε. Έφτασε η υπόθεση μέχρι τον Μητροπολίτη, αλλά δεν μπορούσαν· τρεις μήνες χρειάστηκαν για να μαζευτεί ο κλήρος. Πότε ο ένας ήταν άρρωστος, πότε ο άλλος ήταν με άδεια και λοιπά, για να διαβαστεί το Τετραευάγγελο, να βγει ο διάβολος από μέσα, διότι καταράστηκε το σπλάχνο της η μητέρα, διότι υπέφερε εξ αυτού. Στη συνέχεια βλέπω μια άλλη ερώτηση, η οποία λέγει το εξής: Το Ευαγγέλιο αναφέρει ότι βρήκε ο Φίλιππος τον Ναθαναήλ.

Εκ των δώδεκα ή εκ των εβδομήκοντα Αποστόλων; Γιατί δεν είναι μεταξύ των δώδεκα; Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, πράγματι δεν αναφέρεται στους δώδεκα Αποστόλους. Είναι όμως στους μαθητάς. Άλλο οι Απόστολοι· εκεί, σαν Απόστολοι, είναι οι δώδεκα, αλλά μαθηταί είναι πολλοί. Είναι μεταξύ των μαθητών. Αυτόν, τον Ναθαναήλ, θα μπορεί κανείς να τον βρει στο 21ο κεφάλαιο, στίχος 2, του Ιωάννη. Εκεί θα τον βρει τον Ναθαναήλ, που είναι από την Κανά και τα λοιπά, και εκεί θα δει ότι είναι ένας των μαθητών. Απόστολοι εκλήθησαν οι δώδεκα, που το αναφέρει αυτό το περιστατικό...

ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς, στο 13ο κεφάλαιό του, και θα δείτε ποιοι ονομάστηκαν Απόστολοι. Γι' αυτό ακριβώς δεν τον βλέπετε εκεί που περιμένατε να τον δείτε. Η άλλη ψυχή ρωτά το εξής: «Θα μας ομιλήσετε για το Άξιον Εστί της Παναχράντου; Πώς έχει γίνει και πού υπάρχει;» Αυτή, βέβαια, είναι μια υπόθεση που έχει σχέση με το Άγιον Όρος. Υπάρχει πράγματι εικόνα η οποία ονομάζεται «Άξιον Εστί» και έχει, βέβαια, κάποια ιστορία που είναι συνδεδεμένη εκεί με ένα κελί, σε μια περιοχή που λέγεται η περιοχή του Άδειν, του Ψάλλειν σας.

Η εικόνα αυτή έχει έρθει στην Αθήνα, επί ημερών Παύλου βασιλέως. Βρίσκεται σήμερα στο σύνθρονο, πίσω από την Αγία Τράπεζα, στην Ιερά Μονή του Πρωτάτου, στο Άγιον Όρος, στον ναό του Πρωτάτου, που είναι στις Καρυές, την πρωτεύουσα του Αγίου Όρους.

Η υπόθεση, για αυτούς που δεν ξέρουν —οι κύριοι που έχουν πάει εκεί ίσως ξέρουν και το ιστορικό— έχει ως εξής: Είθισται κάθε Σάββατο βράδυ όλοι που είναι γύρω από τα κελιά να πηγαίνουν στο Καθολικό, στις Καρυές, να κάνουν την αγρυπνία τους εκεί. Γιατί εκεί γίνονται πάντοτε με αγρυπνία τα πάντα. Δεν έχουν ημέρα λειτουργία· αρχίζει από το βράδυ στις εννιά και μπορεί να τελειώσει την άλλη μέρα στις δώδεκα το μεσημέρι.

Είναι νύχτα όλα.

Έφυγε ο Γέροντας από το κελί και στο κελί άφησε έναν υποτακτικό. Ο Γέροντας έφυγε να πάει να συμμετάσχει ως αντιπρόσωπος του κελιού στο Καθολικό, το Σάββατο το βράδυ. Όταν έφυγε ο Γέροντας, ο υποτακτικός δέχτηκε την επίσκεψη ενός άλλου μοναχού. Τον παρακάλεσε να μείνει μαζί του το βράδυ εκείνο. Πραγματικά έμεινε, φιλοξενήθηκε. Και την ώρα που σηκώνονται αυτοί, στη μία η ώρα, σηκωθήκανε να κάνουν τον κανόνα τους. Όταν έφτασαν στο σημείο της Παναγίας μας, αυτός, όχι ο φιλοξενούμενος, ο άλλος, πήγε να πει το «Τιμιωτέραν των Χερουβείμ και ενδοξοτέραν ασυγκρίτως των Σεραφείμ». Τον διακόπτει ο ξένος.

Του λέγει: «Στάσου», του λέγει, «να ψάλλεις έτσι της Θεοτόκου», και άρχισε —δεν ξέρω, πλάγιος δεύτερος είναι, δεν το ξέρω τον ήχο εγώ να σας πω, αν και τα κατέχω από τα γράμματα— και άρχισε, στον ήχο που το ψάλλουνε, να ψάλλει: «Άξιον εστίν ως αληθώς μακαρίζειν σε την Θεοτόκον» κλπ., και έπειτα να προσθέτει το «Τιμιωτέραν των Χερουβείμ» κλπ. Άκουσε αυτός τώρα καινούργια λόγια. Το μέλος δεν το απέρριπτε το αυτί, αλλά το ρούφαγε η ψυχή, και τον παρακάλεσε να του το γράψει, να το λένε κι αυτοί, γιατί μέχρι τώρα δεν το λέγανε. Του ζήτησε χαρτί και μολύβι. Ούτε χαρτί είχε ούτε μολύβι είχε να δώσει στον ξένο να του γράψει, να το πει στον Γέροντα το πρωί.

Βγαίνει ο φιλοξενούμενος έξω και παίρνει μια πλάκα που ήταν εκεί πέρα και κάθεται με το δάχτυλό του επάνω και γράφει σαν να έγραφε σε προζύμι, και γράφει το «Άξιον εστίν ως αληθώς» κλπ., κλπ., κλπ. Περίοδη ακολουθία, είπαμε τα σχετικά, και αυτός ήρθε αυτό με τη στέψη και με τη δικαιολογία να πάρει δρόμο. Αυτός τώρα επεξεργαζόταν μέσα στον νου του τα λόγια εκείνα. Είδε ότι έγραψε επάνω με το δάχτυλό του, άρχισαν ερωτηματικά μέσα του και κοίταζε να θυμάται τον ήχο μέχρι που να έρθει ο Γέροντας. Ήρθε πράγματι ο Γέροντας, τον βρήκε αναστατωμένο. Εν πάση περιπτώσει, μέσα στα πολλά λόγια, του είπε: «Αυτό και αυτό και αυτό και αυτό έγινε». Και το αποτέλεσμα είναι, του δείχνει και την πλάκα στην οποία είχε γράψει με το χέρι του το «Άξιον εστίν ως αληθώς» και τα διάφορα.

Είναι η εικόνα στην οποία εψάλη το πρώτον το «Άξιον Εστί» από άγγελο, γιατί άγγελος εστάλη και άγγελος το έδωσε. Είναι θεόσδοτο, είναι από τον ουρανό αυτό, δεν το φτιάξαμε εμείς εδώ κάτω. Διότι εψάλη το πρώτον μπροστά στην εικόνα αυτή το «Άξιον Εστί», λέγεται οίκος «Άξιον Εστί». Το λιθάρι αυτό επήρε, γνωστοποιήθηκε επάνω στην κοινότητα και στον Πρώτον και στους άλλους το γεγονός, και μετέφεραν το λιθάρι αυτό επάνω στον ναό του Πρωτάτου. Και από εκεί έφυγε δεόντως και μετεφέρθη εις την Κωνσταντινούπολη. Δεν υπάρχει στο Άγιον Όρος η πέτρα αυτή, όπως πολλά άλλα κειμήλια: ο ακάνθινος στέφανος του Κυρίου μας, το ποτήρι από το φρέαρ του Ιακώβ, όπου μίλησε με τη Σαμαρείτιδα, όλα αυτά, Άγια Λείψανα κλπ.

μεταφέρθηκαν στη Βασιλεύουσα. Αυτό είναι το περιστατικό γύρω από την υπόθεση του «Άξιον Εστί». Εάν θέλετε δε περισσότερα γύρω από την υπόθεση αυτή ή γύρω από το πώς πήγε η Παναγία μας επάνω, τι μεσολάβησε κλπ. και γιατί λέγεται Περιβόλι της Παναγίας κτλ., θα διαβάσετε ένα βιβλίο που κυκλοφορεί, που λέγεται «Πλατυτέρα». Εκεί μέσα θα μπορείτε να βρείτε λεπτομέρειες γύρω από την Παναγία μας και από πολλές εικόνες που υπάρχουν στο Άγιον Όρος, που έχουν κάποια προσωνυμία, αλλά δεν ξέρουν το περιστατικό: γιατί τη λένε Φανερωμένη, παραδείγματι, γιατί τη λένε Γλυκοφιλούσα, γιατί τη λένε Πορταΐτισσα, γιατί τη λένε Ελαιοβρύτισσα. Υπάρχουν περιστατικά θαυματουργικά γύρω από αυτά τα ονόματα· γιατί λέγεται Εσφαγμένη. Είναι υποθέσεις πολλές.

Αν επιτρέψει ο Θεός να ζήσουμε κανένα δυο εικοσαριά χρόνια, θα τα πούμε και αυτά. Τώρα δεν τα προλαμβάνω. Μια άλλη ψυχή ρωτάει κι αυτή με τη σειρά της: «Γιατί λιβανίζουμε τις εικόνες;» Στην πραγματικότητα, στην ουσία, δεν λιβανίζουμε τις εικόνες. Λιβανίζουμε τα πρόσωπα που είναι στις εικόνες. Εμείς πρόσωπα λιβανίζουμε στην ουσία. Μερικοί βλέπουν ξύλα, άλλοι βλέπουν ψηφιά, άλλοι βλέπουν χώματα, άλλοι βλέπουν είδωλα, όπως λένε οι Προτεστάντες και οι Ιεχωβίτες, αλλά είναι το ίδιο το πρόσωπο, το ίδιο το πρόσωπο. Μεταφέρει τον άνθρωπο στο πρωτότυπο η εικόνα.

Η εικόνα είναι Ευαγγέλιο στο ξύλο. Όπως έχουμε Ευαγγέλιο στο χαρτί, έχουμε και Ευαγγέλιο με ψηφίδα. Τι λέει το Ευαγγέλιο; Ότι την ώρα της Σταυρώσεως παρέστηκε η Παναγία μας στα δεξιά και ο Ιωάννης στα αριστερά. Το λέει το Ευαγγέλιο. Αυτό, λοιπόν, τώρα ο εικονογράφος το παίρνει, αυτό που λέει ο συγγραφέας, και το κάνει εικόνα: στα δεξιά την Παναγία, στα αριστερά τον Ιωάννη και στη μέση τον Ιησού Χριστό. Υπενθυμίζει το Ευαγγέλιο των αγραμμάτων και των ολιγογραμμάτων. Το Ευαγγέλιο είναι. Γι' αυτό ακριβώς ο σατανάς επιτρέπει να έχει ο Προτεστάντης τον πατέρα του στο σπίτι, φωτογραφία, να έχει τη μητέρα του, τον γιο του —και πολύ κάνει, καλά κάνει— αλλά δεν μπορεί να έχει τον Χριστό του, δεν μπορεί να έχει τους Αγίους, δεν μπορεί να έχει την Παναγία. Αυτά τα θεωρεί ειδωλολατρικά πράγματα.

Όταν βλέπετε μία εικόνα, να βλέπετε το πρόσωπο. Και μη σας βάζει ο σατανάς να διώχνετε τις εικόνες από το σπίτι. Μόνο εκείνο που θα ήθελα να πω, χωρίς να είναι αυτό διαταγή αλλά προς υπενθύμιση, να είμαστε εκλεκτικοί στις εικόνες μας. Οι εικόνες μας είναι δυνατόν να είναι βυζαντινές, διότι διδάσκουν. Οι άλλες είναι σαρκικές εικόνες, δεν είναι πνευματικές εικόνες. Αυτό, αν μπορείτε, σιγά-σιγά αντικαταστήστε τις εικόνες αυτές, τις πρόχειρες του εμπορίου, με σοβαρές εικόνες. Κανένας δεν θα φτωχύνει όταν κάνει τη φωτογραφία της μητέρας του, του πατέρα του, ενός ευεργέτη του. Κανένας δεν θα φτωχύνει ποτέ. Δεν άκουσα φτωχό στον δρόμο τα κεφτεία που φτιάξανε.

Οικογενείας των προσφιλών των προσώπων στην Αγία Γραφή, αλλά μάλλον δεν μπορεί και να φτωχύνουν εάν κάνουνε εικόνες ανάλογες, κατάλληλες, που προκαλούν το δέος όταν στέκεται μπροστά τους. Ο σατανάς δεν τη θέλει την εικόνα, διότι υπενθυμίζει. Έγραφε μια ψυχή —δεν είχα το γράμμα μαζί, δεν είχα την πρόνοια, μας το έστειλαν στο διαδίκτυο— που μιλούσα στο εξωτερικό. Μίλησα εκεί· είναι Προτεσταντισμός και γίνονται εξακόσια κηρύγματα το εικοσιτετράωρο, πλύση εγκεφάλου κατά της Ορθοδοξίας, με τίποτα όρθιο. Και μίλησα και περί εικόνων κλπ. Και όταν πήγα στην Αμερική και επέστρεψα ξανά στο Μόντρεαλ, έφερα από την Αμερική βυζαντινές εικόνες και εμοίρασα όσες μπορούσα, τουλάχιστον από έναν Χριστό...

μία Θεοτόκο, σε ορισμένα σπίτια, όσες μπορούσα να μεταφέρω από τη Βοστόνη στον Καναδά. Μία οικογένεια, παρότι αμβλία προσφυγής, σήμερα πήρε. Από ευγένεια δεν μου ζήτησε, όπως οι άλλοι έπεσαν επάνω να μου τις φιλήσουνε που επρόκειτο να τις μοιράζω. Κάθισε από μακριά. Και έπειτα από πολύ καιρό, μάλιστα προ δύο-τριών μηνών, μου έγραψε ένα γράμμα έτσι, πλαγίου τετάρτου κατά κάποιον τρόπο, ότι: «Σε όλα τα σπίτια που πηγαίνω βλέπω την Παναγία μας, την Κυρά μας, βλέπω την Κυρά μας εκεί. Και εγώ, αν θα θέλατε και μπορείτε...» Και μου λέει και τι θέλει. Εγώ ρώτησα και έμαθα ότι αυτό που μου ζητάει είναι το...

εικόνα που είχε βγει όταν έπεσε η Κύπρος, που υπάρχει στο Βυζαντινό Μουσείο, του Κυρίου μας και της Παναγίας μας, μεγάλη εικόνα, ωραιότατη. Έφτασα, λοιπόν, να πάρω από εκεί ακριβώς αυτό που ζητούσε. Ήξερα, γιατί μου είπε, υπάρχει και σωστά σε ημερολόγιο, και βρήκα. Έκανα ανατύπωση, πήρα ανατύπωση, τα βάλαμε, και δεν ξέρω, μέσα σε τέσσερις ημέρες έφτασε στον Καναδά· θέλουν δεκαπέντε ημέρες, έφτασε. Και μου γράφει, λοιπόν, τώρα, «σε ευχαριστώ», ότι την έχει κρεμάσει. Εγώ έκανα κι εγώ τη δικιά μου την εξήγηση: «Πρόσεξε να πας να διαλέξεις κάδρο σοβαρό, κατ' αναλογία της Κυρίας μας, όχι σαν να παίζει πράγμα». Και μου γράφει, λοιπόν, ότι πήγε, βρήκε ένα που ταιριάζει σ' αυτά. Εκείνο που θέλω —σας έκαμα όλες τις παρενθέσεις— να σας πω το εξής: «Θέλω να πιστέψετε», λέει, «κύριε Παναγόπουλε, δεν πέρασα ποτέ από εκεί και να μη σταθώ να της πω κάτι».

«Δεν πέρασα ποτέ από εκεί και να μη σταθώ να πω στον Χριστό μου ένα ευχαριστώ. Όσες φορές», λέει, «μπαίνω και βγαίνω από εκεί μπροστά, έχουμε και κάτι να λέω». Και αυτό είναι αλήθεια, αυτό θέλω να μεταφέρω. Πάλα ίσως να είναι σάλτσα και πετάξτε τα. Αυτό θέλω να μεταφέρω. Όταν μπαίνεις, λοιπόν, στην πόρτα και βλέπεις την Κυρία, να της κάνεις υπόκλιση και να της λες: «Σε ευχαριστώ που με γύρισες πίσω». Υπήρχε εκδοχή να μην γυρίσεις πίσω. Και όταν πρόκειται να βγεις, αν την παίρνεις κοντά σου: «Ευλόγησέ με να βγω». Και εδώ, μέσα στη μικρή παρένθεση, έρχεται κάτι άλλο στον νου μου, μια άλλη παρένθεση. Σε ένα χωριό, ένας πατέρας, ένας ευλαβής πατέρας, στο χολ είχε μια εικόνα της Παναγίας.

Επέβαλε στα παιδιά του, τα μικρά του —δεν ξέραν ακόμη αν είναι Παναγία και ποια είναι και τι κάνει και τι ρόλο παίζει εκεί— όταν θα βγαίνουν από το σπίτι, να της κάνουν υπόκλιση. Χωρίς τίποτα. Και όταν θα εισέρχονται, να της κάνουν υπόκλιση. Δεν θα βγει κανένας έξω και δεν θα μπει κανένας μέσα αν δεν κάνει υπόκλιση στην Παναγία. Αυτό συνήθισαν τώρα τα παιδάκια, και που εισήρχοντο και που εξήρχοντο έκαναν την υπόκλιση στην Παναγία. Το χωριό ήταν σε δύο πρανή, πλευρά από εδώ, πλευρά από εκεί. Μέσα-μέσα περνούσε ένα ποταμάκι, ξηροπόταμο, που κατέβαζε καμιά φορά τα χώματα, και ήταν μια ξύλινη γέφυρα που ένωνε τα δύο. Το σχολείο ήταν στον απέναντι μαχαλά και τα παιδάκια του από εδώ μαχαλά περνούσανε και πηγαίνανε από εκεί.

Μια μέρα έπιασε μια πολύ δυνατή βροχή πριν φύγουν για το σχολείο. Εν τω μεταξύ σταμάτησε, αλλά κατέβασε το ποτάμι αυτό. Τα παιδιά ξεκίνησαν τώρα να πάνε στον απέναντι μαχαλά. Είχαν περάσει απάνω από τη γέφυρα και είδανε που έφερνε ξύλα, πράγματα κάτω. Εστάθηκαν απάνω στη γέφυρα και τα παιδιά χάζευαν, πάρτε από το πενόντιο.

Λοιπόν, τσορογωγήνα και γέλη στο νεκράπι, σπάει η γέφυρα και πέφτουν τα παιδιά στο ποτάμι. Πνίγησαν όλα, και μεγαλύτερα από τα παιδάκια αυτά, πλην τα δύο αυτά του σπιτιού εκείνου. Έφτασαν οι μανάδες έπειτα, τραβούσαν τα μαλλιά τους, εφώναζαν κλπ. Αυτά πιο κάτω πιαστήκανε σε κάποια κλαδιά, στην άκρη στο ποταμάκι, και πρόλαβαν οι χωριανοί και φύγανε και τα ανέσυραν.

Είχαν πνιγεί δύο παιδιά. Μία ήτανε διπλάσια από αυτά τα παλικαράκια. Και ρωτούσε και έλεγε τώρα: «Πες μου», λέει, «παιδί μου, ο δικός μου πνίγηκε, που είναι δύο φορές σαν και εσένα, και ο άλλος. Εσείς πώς δεν πνιγήκατε;» Και απαντά ο μικρός: «Θεία», λέει, «μαζί πέσαμε κάτω», λέει, «όλοι», λέει. «Αλλά εμάς», λέει, «όταν πέσαμε κάτω, ήρθε», λέει, «μια γυναίκα», λέει, «και μας έφερε». «Ποια γυναίκα, παιδί μου;» «Την έχει φωτογραφία ο πατέρας μου στο σπίτι και μας έχει πει όταν περνάμε να κάνουμε έτσι και όταν γυρίζουμε να κάνουμε έτσι. Αυτή ήρθε και μας έπιασε και μας έφερε εδώ και μας είπε: “Κρατηθείτε καλά, θα έρθουν τώρα να σας πάρουν”». Αυτή λιβανίζουμε εμείς. Δεν λιβανίζουμε το ξύλο, δεν λιβανίζουμε το τζάμι, δεν λιβανίζουμε την ψηφίδα.

Δεν λιβανίζουμε το χώμα. Αυτήν λιβανίζουμε εμείς, την Κυρία λιβανίζουμε.

Ακόμη, στην Πόλη, έχει λάβει χώραν αυτό. Ένας Εβραίος είχε νοικιάσει το σπίτι του σε Χριστιανό. Έφυγε ο Χριστιανός κάποτε, όμως σταμάτησε όλα, και σε κάποια γωνία εκεί επάνω είχε ξεχάσει μια μικρή εικονίτσα της Παναγίας μας. Ήρθε ο Εβραίος, μπήκε μέσα, εγκαταστάθηκε, και το δεύτερο βράδυ είχε καλέσει κάποιους φίλους του να φάνε, να γλεντήσουνε, να αστειευτούνε. Όπως εκάθηντο, σε μια στιγμή έπεσε νεκρική σιγή. «Τι συμβαίνει, τι γίνεται, γιατί δεν μιλάτε;» κλπ. Και του έδειξαν και του είπανε ότι: «Εφόσον είσαι κι εσύ από αυτούς...»

Μας καλέσατε εδώ και τι κέφι να έχουμε; Από ποιους είμαι; Από αυτούς εκεί. Και δείχνουν την εικόνα της Παναγίας μας, τη μικρή, την οποία είχε ξεχάσει. Αυτός αντιλήφθηκε περί τίνος πρόκειται. Όχι, λέει, δεν είμαι εγώ τέτοιος. Και θα το αποδείξω, λέει, περιμένετε. Εδώ έμενε ένας από αυτούς και το ξέχασε αυτό το πράγμα εδώ πέρα. Και βάζει ένα τραπέζι, μια καρέκλα και φτάνει την εικόνα της Παναγίας μας και την πηγαίνει απάνω στο τραπέζι του, μπροστά σε αυτούς. Και παίρνει ένα μαχαίρι που είχε εκεί πέρα, μικρό, και στέκεται. Για να σας δείξω, λέει, ότι εγώ δεν έχω καμιά σχέση μ’ αυτά και τα μισώ. Και χτυπάει με το μαχαίρι την εικόνα και η εικόνα πέταξε αίμα και τους κατέβρεξε όλους.

Γεια σας! Να σας πω κι άλλο. Κρυφτείτε αν θα σας πω το άλλο. Ακούστε. Στην πόλη του αυτό, πήγε ένας χριστιανός σε έναν Τούρκο κρεοπώλη να πάρει κρέας. Ο κρεοπώλης ο Τούρκος είχε δύο κρεατοκόπια. Ευαγγελισμός, Είδε αυτό το ξύλο, το τετράγωνο, που έκοβε τα κρέατα.

Λεπτότερα κρέατα επάνω. Και του ήρθε μέσα του να του το ζητήσει, να το πάρει και να το πληρώσει, όσο του ζητήσει. Και του είπε, λοιπόν, στη γλώσσα του: «Αυτό δεν μου το πουλάς, που έχω τόσο ανάγκη, που πηγαίνει σε κάποιο μέρος που θέλω;» Του είπε κάποιο νούμερο αυτός, χρήματα, του τα έδωσε και, χωρίς συζήτηση, όπως ήταν ματωμένο και λοιπά, το βάζει σε ένα σακούλι. Μαζί με το κρέας έφυγε στο σπίτι. Πήγε στο σπίτι και το πλένει αυτό και τι αποκαλύπτεται; Ότι ήταν μία, όχι απλώς βυζαντινή, εικόνα της Παναγίας μας, ωραιότατη, και την είχε αυτός ανάποδα εκεί και έκοβε κρέας επάνω. Ματωμένη, φθαρμένη πράγμα. Την καθάρισε, λοιπόν, με δέος, με προσοχή και λοιπά, την περιποιήθηκε όσο μπορούσε.

Την ανάρτησε μέσα στο σπίτι του, στη σάλα, όπως θα λέγαμε, και την καμάρωνε. Με λίγες μέρες εκάλεσε μερικούς φίλους του. Επειδή πήγανε στο σπίτι, η σύζυγος δεν ήταν τόσο σε υγεία, και είπε σε αυτούς: «Κάνετε το τσιγάρο εσείς, εγώ θα πάω να βοηθήσω να φέρω γρηγορότερα ένα μεζέ, ένα ποτήρι κλπ.» Πράγματι, όταν εγύρισε αυτός, του λένε: «Τι είναι αυτό; Τι αριστούργημα είναι αυτό; Πού το βρήκες αυτό;» «Κάθεστε στη σάλα, θα σας πω, θα γυρίσω». Πήγε, λοιπόν, φέρνει και τα υπόλοιπα μέσα για να καθίσουν όλοι μαζί και άρχισε να εξιστορεί πού βρήκε την εικόνα. Ότι είχε πάει στον τάδε μαχαλά να πάρει κρέας, βρήκε τον Τούρκο, το τίμησε και το έφερε εκεί. Σας ευχαριστώ πολύ.

Η εικόνα τώρα παίρνει τον λόγο και λέει: «Εάν με έφερες εδώ για να με λιβανίζετε με το λιβάνι του διαβόλου, προτιμώ το κρεατοκόπι του Τούρκου». Τώρα αμέσως. Κόκκαλο. Το λέγω για τα δικά μας τα σπίτια. Μπαίνεις μέσα, σε εικονίσματα, μέσα σε κατοίκον εκκλησία, όπως θα πρέπει να λέγεται, και νομίζεις ότι μπαίνεις σε τεκέ. Και οι δεσποινίδες και η κυρία και ο σύζυγος και οι νέοι που σφυράει και οι φίλοι και οι φιλενάδες, λιβανίζουμε με το λιβάνι του διαβόλου τις εικόνες. Ένα ακόμη, για την αξία των εικόνων. Ένας μοναχός επί 55 έτη...

Με τον διάβολο κατά της πορνείας. Ήτο πλέον ογδόντα ετών. Μια μέρα, λοιπόν, του παρουσιάστηκε ο παλιοσατανάς. Και του λέει ο γέροντας: «Γεράσαμε και οι δύο, βρε τρισκατάρατε. Πενταπέντε χρόνια με παλεύεις. Δεν θα με αφήσεις επιτέλους;» Του λέει: «Αν μου υποσχεθείς κάτι που θα σου πω, θα σε αφήσω». Τον είχε κάποιος. «Πες μου», του λέει, «σου υπόσχομαι, θα το κάνω». «Θα πετάξεις αυτό το ξύλο από μέσα εδώ». Είχε την εικόνα της Παναγίας, ας πούμε. «Αυτό το ξύλο θα το πετάξεις», του λέει, «από εδώ πέρα μέσα και θα σε αφήσω». Πού δεν τα έχασε.

Θα φανταστεί να βγάλει την Παναγία έξω; Όμως όλα τού είχε υποσχεθεί, το παθησάντων η Ρώση, ο οποίος είχε υποσχεθεί να δώσει το εμείς όλα αυτά στα μάτια. Όταν άκουσε, λοιπόν, αυτό, ότι τον έβαλε να βγάλει την εικόνα έξω, «δύο μέρες άδεια», του λέει, «δεν σου απαντώ». Σηκώνεται, λοιπόν, και φεύγει στην έρημο. Και πάει και βρίσκει άλλον διακριτικόν άνθρωπο και του πέφτει: «Θα πω, γιατί», λέει, «σώσε με. Αυτό κι αυτό έκαμε. Είπα προκαταβολικώς ότι θα κάνω κάτι στον διάβολο, αλλά ο διάβολος μού είπε», του λέει, «να βγάλω την εικόνα της Παναγίας». «Λάθος», του λέει, «έκαμες. Μην το κάμεις, όμως. Ο πρεσβύτερος προτίμησε στην κόλαση με την Παναγία μαζί, παρά στον Παράδεισο με τον διάβολο», του λέει, «μαζί». Και γύρισε πίσω και του λέει: «Ξύσε με εδώ. Δεν πρόκειται να τη βγάλω την Παναγία έξω, την εικόνα έξω».

Η εικόνα, λοιπόν, δεν είναι ότι θυμιάζεται η εικόνα. Το εικονιζόμενο πρόσωπο, αυτό είναι. Και ένα ακόμη να το βάλουμε μέσα σε αυτό. Ο Εξάψαλμος είναι κάθε ψαλμός; Εξάψαλμος είναι ένα σύνολο ψαλμών. Ξέρετε ότι είναι έξι ψαλμοί που ψάλλονται, γι’ αυτό λέγεται Εξάψαλμος. Είναι ο τρίτος ψαλμός, ο τριακοστός έβδομος ψαλμός, ο εξηκοστός δεύτερος ψαλμός, ο ογδοηκοστός έβδομος ψαλμός, ο εκατοστός δεύτερος ψαλμός και ο εκατοστός τεσσαρακοστός δεύτερος ψαλμός, που κάνουν τον Εξάψαλμο. Γι’ αυτό λέγεται και Εξάψαλμος. Θα μείνουμε μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε σε μία άλλη.