Small Matters (Part 6)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear listeners in Christ, rejoice in the Lord. The good God has granted that we should be together once again, so that we may say a few words that can benefit us in our lives.

Today’s talk will consist of several short incidents and beneficial sayings from people who left something of value to the world—something that benefited those who read them and continues to benefit those who hear them.

They will be brief—little pieces of reflection—but, as I repeat, they bear beneficial fruit. It is said that the ancient Spartans, in order to keep their young people morally upright and temperate in their use of wine, would make certain Helots—that is, slaves—drunk. The young people would then see the wretched state into which these men had fallen and feel disgust and revulsion toward wine. You see, the sight of sin arouses disgust. If only we could always see where it leads—the sorrowful consequences of every transgression—

then I think we would never—never—

make a beginning or take even the first step toward evil. Sin, as you know, my dear friends, is sweet at first, but poison and venom in the end. It is like thorns: in spring they are soft and green, and you might even sit on them. But if you return a little later, after two or three months, in summer, you will find them like nails. You can hardly bear to look at them, much less walk on them. Therefore, anyone who has the strength and ability to foresee the final act—that is, the outcome of what he is undertaking—will never, I believe, make a beginning or take even the first step. But for the most part, because we do not know—

the consequences, and because we do not wish to connect our actions with those consequences, we set out upon the path of sin, and the results are sorrowful.

In another ancient city, there once stood a statue representing Opportunity. Beneath it was inscribed the following dialogue: “What is your name?” “Opportunity.” “Who made you?” “Lysippus.” “Why do you have wings on your feet, and why do you stand on tiptoe?” “To show everyone who sees me that I remain for only a few moments.” “Why is your hair long in front?” “So that people may grasp me when I pass close to them.” “Very well, but—”

“why are you bald at the back?” “To remind people that if they do not grasp me as I pass before them, afterward they will lose me.” And what is said about this statue is true, my dear friends. Many opportunities—very many—are given each day to every human being.

But how many of us make use of them? Opportunities are not always given. Yet when they are given, we have a duty to make use of them: for our good, for our spiritual growth, for our metanoia and repentance, and for our return to God. If we lose them, we will not find them again. As you know, many people have postponed certain things until tomorrow, but tomorrow never came for them. They intended to put their affairs in order tomorrow, though they could have done so today. God gave them the opportunity, but they did not make use of it. This saying, then, gives us an opportunity to understand how we too should make use of the opportunities that the love, providence, and mercy of God create for us each day. Here is another beautiful and beneficial story. It is said that a devout priest learned that two sisters were estranged from one another. That is, the two sisters were not speaking.

They were at odds with one another.

Their mother died, and they were not together even at her funeral. Each thought that the other sister might be there, and because of their estrangement, neither of them attended even their mother’s funeral. One day, the priest invited both sisters to the cemetery—separately, of course—to serve a Trisagion at their mother’s grave. As I said, neither knew of the other’s visit. Yet, without realizing what was happening, both found themselves within the cemetery grounds. The priest, who was a prudent and good man, served the Trisagion for their mother. Afterward, they offered to give him some payment.

“My children,” the priest said, “my payment will be for you to be reconciled here, over the grave of the mother who gave birth to you. That will be the greatest payment you could give me. I want nothing material from you. And this will also be the finest memorial you could offer for her.” Let me take this opportunity to say that, unfortunately, we very often come forward to attend a memorial service or a funeral, or even to share in some joyful occasion, while harboring hostility toward one another in our hearts. We fail to understand that we offer nothing if there is no love and forgiveness between us. In any case, the two sisters, moved by the priest’s words—

joined hands over their mother’s grave. In a manner of speaking, they buried their hatred in the tomb and raised their dead love back to life within their hearts. How much good could be done in similar circumstances, not only by a good priest but even by an ordinary person, if he is truly filled with the spirit of Christ. This is an example that teaches us many things. The daily press reports that the Parthenon—the Acropolis of Athens—is fading away. Unfortunately, it tells us, there is grave concern for the Acropolis. The responsible government officials who oversee the preservation of the ancient monuments of Greek civilization have concluded that the damage caused by the dense exhaust fumes, which settle upon the marble from Athens’ polluted atmosphere, will become irreparable if allowed to remain there for a long time.

I believe that something similar is happening to God’s statues—that is, to the people of our age, to us. Every day we are exposed to the exhaust fumes of sin, and we are altered and destroyed. People lose their Christian mind and way of life. They lose their direction and forget—

their true purpose. And one wonders: Why is there no concern for these living statues of God? Is there no UNESCO to care for them? Unfortunately, our age makes us blind: we see and care about everything except our own soul. In light of this, let us also pay attention to the exhaust fumes that threaten our souls. Let us take care to avoid them and to live far from polluted places that can destroy our immortal soul—the Acropolis of salvation and of Heaven. A Greek clergyman—

a missionary in Uganda, spoke with great enthusiasm about the Black Christians there. “They listen to us,” he said, “like little children. They believe us and follow us step by step. What they believe is immediately transformed into action. The Creed, the Symbol of Faith, is not merely something they recite. Everything goes well as long as the Black people of Uganda remain in their own country. But as soon as, for one reason or another, they come to Europe and encounter European Christians, their faith evaporates, and these Black Christians are scandalized.” This report is, of course, deeply shocking for us all.

This fact bears witness to what kind of Christians we Europeans are and to what our lives communicate to these newly illumined believers. We have faded and fallen so far that Christianity can no longer be recognized in our faces. My dear friends, we need a life consistent with our faith. We must first preach through our lives and only then preach through our words. The world today has had its fill of words. It wants action, deeds, and a life consistent with what we proclaim, so that it may believe. Otherwise, it is not persuaded by our words. “Unless I see,” someone says, “I will not believe.”

Can we possibly communicate the beauty of Christianity and help others leave idolatry and unbelief behind and return to Christ when our lives—our own lives—do not correspond to our faith? I now remember an occasion when an Orthodox woman went to a maternity clinic to rid herself of her child. She arrived unexpectedly, however, without first calling the doctor and arranging for a bed.

She hoped that one would certainly be available. But she arrived at a clinic that was completely full; they could not place her even in the corridor. The doctor said, “I am very sorry. You will have to come another day.” She replied, “I cannot get away from my husband on another day. My husband is away now, and so I have come now to do this.”

The nurse said, “Perhaps we could ask the woman in that room—the one with two beds—whether she would receive this lady for one night. Tomorrow, when some of the patients leave, we could give her a bed. That way, she would not need to come back for yet another day, since they estimated that this sacrilegious deed would take about two days.”

And so they asked the woman and said to her, “There is an emergency—a case of hemorrhaging tonight. Could another woman stay here with you tonight, and then tomorrow we will move her?” “Gladly,” she replied. This woman had come to give birth and had delivered her fifth child. The other, by contrast, had come to abort her fifth child, just as she had aborted the others. In any case, she was brought under sedation into the room of the Israelite woman.

Around midnight—or rather, toward morning—when she regained consciousness, she greeted the woman beside her and thanked her for taking her in that night because of her emergency. Of course, she did not explain what had caused the bleeding. But the other woman understood what had happened. She learned it from the nurse. And from a card there, written in unfamiliar characters, the Orthodox woman realized that her roommate was not Greek, but Jewish. Once she discovered that the woman was Jewish, she thought this would be an opportunity, during the hours they would spend together, to speak to her about Orthodoxy and Christ. With perfect courtesy, the Jewish woman listened as this lady spoke to her about Christ,

about the truth of the true faith, about how the Messiah had now come, and about whatever else she knew concerning the Orthodox faith and the Gospel. When the Jewish woman realized that the lady had finished, she said, “Mrs. Eugenia, have you finished?” “Yes, I have.” “I am very sorry to say this to you, but I could never accept a religion that has no power to make people truly human, but instead leaves them as beasts, as it has left you. If your religion were true, if it had power and were alive, you would not have come here to commit a fifth murder. I came here, in accordance with my religion, to offer my fifth child to my God.” You can understand, then,

the position of the woman who had doctrine without deeds, and the position of the woman who had deeds, though perhaps without the true faith. Of course, the Jewish woman is not thereby justified, for we know from the Gospel that it says, “These you ought to have done, without leaving the others undone.” She ought both to bear her children and to find the faith. Yet she silenced our Orthodox woman. This is why, my dear friends, it is our life that preaches most powerfully and speaks most loudly. In any case, let me turn to something else. For whom was Christ crucified? This is a matter to which many people give little thought. Listen to something that is done in Switzerland.

Switzerland.

There are small mirrors with the following words written on the back: “Do you know for whom Christ was crucified? If you do not know, turn the mirror over and see.” And when the little mirror is turned around, it naturally shows us our own face. In other words, Christ was crucified for you and for me. It is certainly an original way of reminding us of a truth. Christ, my dear friends, was crucified on Golgotha for you and for me—for all of us, for everyone. Therefore, the blood of Jesus Christ that was shed on Golgotha must not be allowed to have been shed in vain.

The sacrifice of Christ must become redemptive and saving for every one of us.

I would also like to tell you something concerning a terrible passion. It is said that a king was troubled by a question: What is the greatest of the human passions? He always came back to envy and greed, these two passions. But which of them—envy or greed—held first place? He decided to conduct a test in order to find out. Among his servants there was a greedy man and another man whom he greatly envied. The king summoned them both and put them

to a test. He said to them, “I am very pleased with you, and for that reason I am prepared to give you whatever you want, whatever you ask of me. There is only one condition: whatever the first man asks for, I will give twice as much to the other. For example, if one asks me for a thousand drachmas, I will give them to him, but I will give two thousand drachmas to the other. If one asks for a pleasure trip, I will grant it to him, but I will grant the other two trips.” They were then called upon to answer, and the greedy man was asked to speak first. But he remained silent, thinking,

“Suppose I ask him to give me, say, one million; then he will give the other man two million. I do not want the one million under those conditions. I will remain silent so that the other man receives nothing—so that he does not receive twice as much.” In any case, the envious man was then given his turn to answer. He thought, “If I speak first, the other man will receive twice as much.” He could not bear that thought; he could not accept it. Nevertheless, the envious man agreed to speak first without much objection. He said, “My king, I agree to speak first, and I would like you to put out one of my eyes.” Consider what he asked! How could you think such a thing? Driven by envy, he reasoned that the king would then put out both of the other man’s eyes.

He meant the greedy man, because the king had said, “Whatever I do to one, I will do twice over to the other.” And so, the envious man thought, the greedy man would lose both his eyes. The king immediately reached his conclusion. My dear friends, the envious man preferred to suffer harm himself—to lose one of his own eyes—so that he might satisfy his passion by inflicting twice as much harm on his neighbor. What a dreadful thing envy is! It makes a person miserable. The one who harbors it suffers, but he also harms the person against whom he expresses it. And most tragic of all, the other person’s happiness becomes the source of his own misery. Envy causes many evils. The envious person is distressed and condemns others.

He slanders, commits injustice, and finally murders. For the Fathers say that envy gives birth to murder. Let us beseech God to preserve us from this worm, from this rust that eats away at a person’s inner being without his even realizing it. I pray that none of my listeners suffers from envy. But if, through carelessness, someone has failed to guard himself and this worm of envy has entered within him in any form, let him quickly beseech Christ, come to metanoia and repentance, and confess, so that Christ may deliver him from this serpent that brings the wrath of God.

Another thing I would like to offer may be described as faith in eternity. You know, even those of us who call ourselves Christians do not, in the final analysis, have much faith in eternity. We imagine that we exist only for this world. “And who has ever come back from there to tell us whether there is life? Hell is here, and Paradise is here too—what are you telling me?” These are, for the most part, the things we say and exclaim when this subject arises. There was also a famous botanist named Buffon who, near the end of his life,

asked to be taken out into the garden so that he could bid farewell to his beloved plants. It was winter, and naturally the plants were bare and had no leaves. Buffon turned to the members of his family who had accompanied him and said, “Do you see these trees? They look dead. In a little while, I too will be like them. But do not be sad. The trees are waiting for spring, and I shall wait for my own spring.” And this is true. How many things around us speak to us of death and resurrection? How many things that happen to us and around us remind us that resurrection will come after the winter of death?

In the evening the sun dies, yet every morning it rises again. When winter approaches, the tree is dead: you strike it, you cut into it, and nothing comes out. But then spring arrives, and it begins to weep; it opens, putting forth leaves, fruit, and shade. You sow the seed in autumn; it dies and is buried beneath the snow throughout the winter. Then spring comes, sees it, and it sprouts. “Where have you been all this time?” “I was dead. I was in the cemetery, beneath the earth.” “Look at how black you were! What has happened now?” “Behold, I have risen.” “And why have you risen?” “To remind you too, my king, that you also will rise,”

no matter how long you remain beneath the frozen marble of the cemetery. Yes, with these words Buffon—a great naturalist, scientist, and famous botanist—showed his faith in eternity, which, as we see, is a source of strength and hope for every mortal. And we too, my dear friends, will rise without the slightest doubt. This, after all, is a fundamental dogma of the Orthodox Church. Winter causes the trees to die, as I have told you, but it does not make them cease to exist. In the same way, Christians die, but they do not cease to exist. They live in expectation of the resurrection of the dead. I do not know what each person hopes will be written on his grave, but the best inscription would be...

What I pray for and desire is that these words be written upon my grave: “I look for the resurrection of the dead.” This says everything, contains everything, and teaches a person how he ought to live in this world. We are alive, yet we have died to the world; we have died to our faults and to the flesh. For there is a saying that plays on the word “death”: if a person dies before he dies the natural death, then when he dies, he will not die. But if he does not die here and now, and instead goes on living according to this worldly life and his sins, then when he dies, he truly will die. Let us stop here and, God willing, speak again on another occasion in much the same spirit.

My dear listeners in Christ, once again, rejoice in the Lord. The good God has granted us once more to be together and to say something that may benefit us, remind us of something needful, and become a cause for improving both our temporal life and our eternal life. We had selected several sayings by great men, scientists, and saints, which we believed might help us in our lives—lives that, through ignorance or indifference, have often produced the opposite results. Today, let us present a few more sayings that may edify us. I will begin with Socrates. It is said that an Athenian once asked Socrates how he could take revenge on his enemy. The ancient philosopher replied, “If you want to take revenge on your enemy, become a better man than he is.” Strange words for us! We try to crush our enemy, to destroy him, to wipe him from the face of the earth. Yet the wise man does not share this view. After all, how often is it not true

that we act wrongly, repay others in kind, and answer our enemy in the same threatening and abusive language that he uses toward us? What difference is there between us then? For a Christian, an enemy must never cease to be a man of God and his brother. From this comes our duty: to answer hatred with love, malice with goodness, and cold, improper behavior with cheerfulness, courtesy, and above all forgiveness. In this way we help our brother, even when he is our enemy, to stand upright, and we give him an opportunity to face hostility in a different way. We rush to take revenge, but the Holy Spirit does not agree with us. If anyone opens the Fourth Psalm at the fourth verse, he will find what David says at the outset: “Be angry, and do not sin; ponder in your hearts upon your beds, and be still.” Be angry, he says, but do not act hastily; do not blaspheme, do not strike anyone, and do not seek revenge. Leave the matter, he says, and think it over for a night as you lie in bed. And it is true: when a person does not rush, in the heat of anger and wrath, to take revenge in the manner dictated by his madness at that moment—

for a person is mad when he is angry. At that moment he is possessed by a demon; he does not know what he is doing. Afterward he is ashamed, afterward he is sorrowful, and afterward he asks forgiveness—even if he had been in the right—for what he did in his wrath and anger while trying to take revenge on his enemy.

That is why a person should put off taking revenge. He will see that, the more time he allows to pass, the more time will lead him to wiser thoughts and protect him from certain harm. Suppose someone insults me, and I go up to him afterward and begin insulting him in return, paying him back in kind, supposedly putting him in his place and defending my dignity because he insulted me. We must remember this: we are no different from the one who started it, because we have followed his example. The point is not to follow him in his weakness, his error, and his fall. That is the real victory. When I try to put him in his place, I step out of my own place. And once I have stepped out of my place, what good is it to try to put someone else in his? Shall I preserve my dignity while losing my dignity as a Christian? What have I gained? We must therefore maintain our self-control and not rush to take revenge on our enemies. Then better and wiser solutions will prevail, with better results both for

ourselves and for those who are our enemies. I remember something I once read, and I will share it with you. One day, an elder in a village happened to step out of his house and onto the road. He saw his nephew passing by, angry and red-faced, muttering to himself as he headed toward the other end of the village. “Hey,” he said, “where are you going?” “I’m going to settle something.” “What are you going to settle?” “So-and-so did this and that to me.” “Don’t go,” the elder told him. “Leave it until tomorrow.” “No, I’m going now—right now.” “Sit down for a moment,” the elder said. “Let me tell you something, and then you may go. I know this, and I am sure you know it too.”

“If someone passes by and splashes mud on you, you do not immediately take a brush and try to remove it. You let the mud dry, because if you try to brush it off while it is still wet, not only will you fail to remove it, but you will soil the rest of your clothes as well. Is that true or not?” “Yes,” the young man replied. “The same thing is happening now,” the elder told him. “Let the mud this man threw at you dry overnight, and go tomorrow morning. If you go now, you will only bring about the opposite of what you intend.” He managed to persuade his young nephew. I do not know where the young man went afterward, for his pride would not easily accept this or permit it. Nevertheless, he listened to the elder and went away, though he had set his alarm clock, as we would say, to

rise very early and go demand an explanation. But what happened? Strangely enough, the next morning, just as he set out to demand an explanation and “settle matters,” as he called it, he saw the other man coming toward him. The man approached with deep contrition and said, “My dear friend, I was coming to your house, and I am glad I met you here. I was coming to ask your forgiveness for what happened yesterday. I am to blame, regardless of whether you too were at fault in some way. I accept the whole burden of blame. And if you believe I wronged you in some material way”—I do not know exactly what

disagreement had caused this situation—“I am ready to compensate you. I do not want us to be at odds with one another. It is not right, especially since we are also distant relatives.” You can imagine the position of the first gentleman then. He accepted the reconciliation and the apology, and he too asked forgiveness for his part. They went away reconciled, embracing one another, all because of the calm remedy the elder had prescribed. If you are young and become angry because you are treated unjustly in this world, sometimes ask the advice of someone older.

Next comes another story, which teaches us that we do not have an absolute right even over what we have earned by the sweat of our brow. We might say that this story speaks directly to those who spend money needlessly.

We should always limit ourselves to what is necessary. What is unnecessary is not ours; it belongs to others, and we have no right to throw it away as though it were worthless. This story concerns a French officer who invited a colonel to go to the theater with him.

The colonel gladly accepted, but suggested to his officer friend that they first stop at a certain house, saying that he had some necessary business there. A short while later, the two officers found themselves in a dilapidated house where a wretched, desperately poor family lived. The sight was dreadful and deeply moving. The colonel said, “What would you think if we gave this family the money we would have spent at the theater?” The two officers

agreed unanimously to give that money, and even more besides, to help their suffering fellow human beings—not only then, but afterward as well. And they did not go to the theater. What happened, then? They benefited others and were themselves edified. My dear friends, we do not have an absolute right to what we possess. “It is mine,” you say? It is not yours at all. It belongs to Him, and you and I are His stewards. He gave us the nous, our spiritual intellect, so that we could work. He gave us our work, our health, and our strength. He gives us everything. Therefore, we are only stewards. We brought nothing with us when we came into this world, and we will take nothing with us when we leave it. Everything was already here,

and we pass through this life as stewards. What I have in excess is what someone else lacks. Ask God to guide your steps toward silent suffering and unspoken need. Do you understand what unspoken suffering means? It is found in those homes and among those people who are ashamed to open their hands and reach out to ask for help. There lies the great sacrifice. The Lord will guide you there, and you will see things that will horrify you. You will lose even your desire to eat what is necessary. Here is another beautiful story, which teaches us to take care concerning the Book of God, which is, of course, Holy Scripture. It is said that a young boy

was rummaging around his house when he found a well-bound black book lying neglected in a corner. It was covered with dust and dirt. Because it was so finely bound, the boy eagerly ran to ask what book it was. When his mother saw it, she immediately gave him a short answer: “My child, that is the Book of God. Leave it where you found it.” Filled with bewilderment, the boy said, “Mother, why is the Book of God treated with such contempt? If that is how it is, we should send it back to the good God so that He can give it to someone who will read it.

Why should we keep it lying there?” The mother blushed and felt her guilt. How many mothers should have blushed—and how many should still blush—at such conduct! This is not an isolated occurrence; it is frequent and happens every day. If someone asks for the New Testament or Holy Scripture in the home, it will not be found easily, even if it is there. In many homes it is not there at all. There are many other things: shelves filled with wisdom and foolishness, sciences and useless things, encyclopedias, languages, knowledge, and barren words. And if Holy Scripture is indeed in the house, it may take a long time to discover where it has been tossed aside and to dust it off. Woe to us!

No one throws away a guidebook for a journey into the unknown. People use it, keep it with them at all times, and study it so that they may have some security wherever they are going. If only we did the same, how greatly we would be benefited! How many people leave the Gospel dusty and neglected on an icon shelf or in some little cupboard! Some even hang the Book of the Four Gospels high up on the wall. The devil told them to hang it high so that they would not read it. They say, “It is the Book of the Four Gospels—a great and sacred thing.” But was the Word of God written to be hung on a wall? Was it not written to be read? Does it not say, “These things were written” so that you may know Christ and have life? Let us take these things seriously.

We have a duty to read the Book of God, to hold it in the highest esteem, and above all to keep it within our hearts. Yes, let us pay close attention to this.

A Saint of the Church says that people think the road of Christianity is difficult. But he explains it in this way: “Look at the farmers. When they want to put a young ox into the field to plow for the first time, they yoke it together with an older ox that is experienced with both the plow and the yoke. The experienced ox bears the greater part of the labor in the field. Beside the older ox, however, the younger one learns to keep its feet in the furrow.” The same thing happens, and must happen, with the inexperienced Christian who enters the yoke of Christ for the first time.

Satan tells him that it is too difficult. But with a little good intention, a little eagerness, and a little willingness, my dear friends, Christ—whose yoke we enter—bears the greater weight. Let us not fear the burden of Christ’s yoke. I want you to know that Christ, in His humanity, also faced difficulties. Yet Simon of Cyrene was found to help Him in His difficult hour. You know this, do you not? As He ascended the road of His Passion carrying the Cross, His human strength could carry Him no farther, and Simon of Cyrene, returning from his field, was compelled to help Him.

He carried the Cross of the Lord. In the same way, whenever we face difficulties in any good work of faith, we too have a Simon of Cyrene: the Lord Jesus Christ. “Lord, help me. Most Holy Theotokos, help me. My Saint, help me with my logismoi, my intrusive thoughts, with my temptation, and with my struggle.” Then I can be certain that the road will become easier, because Christ will help me and will go before me. Here is something else that can bring us down to earth: everything that exists can teach us something, if only we pay proper attention.

It is said that an Asian king named Mithridates was defeated in battle by the Romans. Overwhelmed by despair, he sat down on a rock and absentmindedly began watching a tiny ant before him carrying a grain of wheat. The grain was larger than the ant’s body. The steep slope kept making it tumble backward, but the little ant did not abandon its struggle. At last, after pushing and pulling the grain this way and that, it succeeded. Without realizing it, Mithridates cried out, “Bravo!” when he saw the ant overcome such a difficult task. At once he was filled with courage and said, “That is what I will do as well.” He put aside his despair, armed himself with courage and hope, returned to battle, and defeated the Romans. How many things can teach a person! A tiny ant spoke to a king, and the king found the right path. A flower can speak to each of us about God. A bee can teach us about diligence and order. Everything helps and everything teaches, if a person is humble and truly desires to help himself. Yes, my dear friends, let us

pay attention to this as well.

Here is one more thing, something especially necessary in our own days. It is said that a preacher was once speaking to a group of soldiers and asked them whether they were ashamed to wear the uniform and national emblem given to them by their homeland.

Almost all of them answered, “No, we are not ashamed. It is our joy to serve our country and to declare that we are her enlisted sons.” Of course, that is not what happens today. Our young people today are reluctant to serve. They see nothing beyond their own flesh. They have no ideals—neither country, nor faith, nor family.

And when they said, “We are not ashamed; we declare that we are enlisted sons of our country,” the preacher asked them again, “But are you perhaps ashamed of being Christians?” A deathly silence followed. A deathly silence. Then one young man broke the silence and said, “No, Father. I rejoice that I am a Christian. Ever since Christ set my heart free—ever since I returned to Christ, repented, went to Holy Confession, and received Holy Communion—I have felt like a bird; every day I soar. I feel the need to confess my faith in Christ, here and now.” The others remained silent. They are the ones who today are ashamed to say that they are Christians.

They are the ones who are ashamed to make the sign of the Cross, and often make it beneath their jackets or inside their pockets. Yes, they are ashamed to say in polite company that they are Christians, that they fast, or that they pray. But you too, my listener, can rejoice and openly confess that you are a Christian. Being a Christian is an honor, not a disgrace. Let us fix this firmly in our minds. Fear of the world often leaves us frozen before other people—unbelievers, atheists, and communists—when we could boldly confess that we too are Christians, that is, soldiers of Christ.

Let us continue with another story. It is said that Ioannis Kapodistrias, the first governor of Greece, once visited a school. He looked around, spoke with the children, and finally asked to see the teacher’s library. The teacher did indeed have many books, but one was missing. Kapodistrias noticed this, was grieved, and became deeply indignant. He asked the teacher why the king of books, Holy Scripture, was absent from his rich library. The teacher was embarrassed. Kapodistrias said to him, “Why do you not have the book of God in your library?” Sadly, even today, how many people who wish to educate others and reform society are themselves without the book of God!

My dear friends, the book of God was not written merely for the church building, the icon corner, or the courtroom, so that we might simply place our hands upon it. It was written for us to study, so that our minds might be illumined and our hearts sanctified. I do not know whether all these things have any connection with our own lives. Yet many of them often guide and help us. And so we continue. It is said that in a certain museum there is a painting in which the artist depicts a charming child writing a row of zeros with his little hand. Above the child, an angelic hand places the number one before the zeros—the one, that is, representing the person. In this way, the row of zeros acquires

enormous value. The artist explains: “The row of zeros symbolizes human efforts, which acquire true value only when the divine factor—that is, Christ—is added to them.” The painter was not mistaken in this. Human effort toward the success of any undertaking must also leave room for the divine factor. Every human effort is merely a row of zeros without the presence of divine power—without God, without Christ. A Christian in particular, in the midst of the spiritual struggle, must never disregard the divine factor if he wishes to succeed. Not by himself. Christ must go first. Whatever we do, if we place Christ last, the result will be 00001. But if Christ goes first, then

the six zeros become one million. This is what Christ is in our lives. Let us stop here for today, since our time has run over. We pray to our holy God that these few brief sayings, drawn from various events in the lives of great and wise people and of saints, may become for us a starting point for improving our lives and correcting our conduct, to the glory of God and the salvation of our souls. Once again, rejoice in the Lord!

Μου, εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Επέτρεψε ο αγαθός Θεός να βρεθούμε και πάλι μαζί, προκειμένου να πούμε μερικά λόγια που μπορούν να μας ωφελήσουν στη ζωή μας.

Η σημερινή μας ομιλία θα είναι ορισμένα μικρά περιστατικά, ωφέλιμα αποφθέγματα τέτοιων ανθρώπων που άφησαν ωφέλεια στον κόσμο, σε όσους τα διάβασαν, και αφήνουν ακόμη ωφέλεια στους ανθρώπους που θα τα ακούσουν.

Θα είναι λοιπόν μικρά, μικρά κομματάκια με σκέψεις, αλλά που αφήνουνε, επαναλαμβάνω, ωφέλιμο αποτέλεσμα. Οι αρχαίοι Σπαρτιάτες, λέγεται, για να διατηρούν τους νέους ηθικούς και εγκρατείς από το κρασί, μεθούσαν ορισμένους είλωτες, δούλους δηλαδή, ώστε να βλέπουν οι νέοι το κατάντημα αυτών των ανθρώπων, να αισθάνονται αηδία και αποστροφή για το κρασί. Βλέπετε, η θέα της αμαρτίας προκαλεί την αηδία. Αν μπορούσαμε το συμπέρασμα αυτό εμείς πάντα να βλέπουμε, τα θλιβερά αποτελέσματα κάθε παρανομίας,

νομίζω, μα ποτέ

θα κάναμε την αρχή και το πρώτο βήμα προς το κακό. Η αμαρτία, όπως ξέρετε, αγαπητοί, είναι γλυκιά στην αρχή, αλλά φαρμάκι και δηλητήριο στο τέλος. Είναι σαν τα αγκάθια, τα οποία την άνοιξη είναι μαλακά, είναι χλωρά, μπορεί να κάθεσαι πάνω. Αν πας όμως λίγο αργότερα, έτσι από δυο-τρεις μήνες, το καλοκαίρι, θα τα βρεις σαν καρφιά, που δεν μπορείς καν να τα βλέπεις, όχι να περπατήσεις. Αυτός λοιπόν που έχει τη δύναμη και την ικανότητα να προβλέπει την τελευταία πράξη, δηλαδή το αποτέλεσμα αυτού του εγχειρήματός του, ποτέ, νομίζω, δεν θα κάνει αρχή, δηλαδή ούτε την πρώτη. Αλλά, ως επί το πλείστον, μη γνωρίζοντας

τα αποτελέσματα εμείς, μη θέλοντας να συσχετίσουμε με τα αποτελέσματα, ξεκινούμε για την αμαρτία και τα αποτελέσματα είναι θλιβερά.

Σε μια επίσης αρχαία πόλη υπήρχε κάποτε ένα άγαλμα που παρίστανε την ευκαιρία. Κάτω στο άγαλμα ήταν γραμμένος ο ακόλουθος διάλογος: «Πώς ονομάζεσαι;» «Ευκαιρία». «Ποιος σε κατασκεύασε;» «Ο Λύσιππος». «Γιατί έχεις φτερά στα πόδια σου και στέκεσαι στα δάχτυλα των ποδιών σου;» «Για να δείξω σε όποιον με βλέπει ότι δεν μένω παρά μόνο λίγες στιγμές». «Γιατί τα μαλλιά σου είναι μπροστά μακριά;» «Για να μπορούν οι άνθρωποι να με πιάνουν όταν περνώ από κοντά τους». «Καλά, και

πίσω γιατί είσαι φαλακρός;» «Για να υπενθυμίζω στους ανθρώπους ότι, εάν δεν με πιάσουν την ώρα που περνώ από μπροστά τους, μετά θα με χάσουν». Και είναι αλήθεια αυτά τα οποία λέγονται για το άγαλμα αυτό, αγαπητοί μου. Πολλές ευκαιρίες, μα πολλές, δίνονται καθημερινώς σε όλους τους ανθρώπους.

Πόσοι όμως από εμάς τις εκμεταλλευόμαστε; Οι ευκαιρίες δεν δίνονται πάντοτε. Μα όταν δίνονται, έχουμε χρέος να τις εκμεταλλευόμαστε. Για το καλό μας. Για την πνευματική μας προκοπή. Για τη μετάνοιά μας. Για την επιστροφή μας. Αν τις χάσουμε, δεν θα τις ξαναβρούμε. Και γνωρίζετε πολλοί άνθρωποι ανέβαλαν ορισμένα πράγματα για αύριο, δεν τους πρόλαβε το αύριον. Που ανέλαβαν να τακτοποιήσουν υποθέσεις αύριον, ενώ μπορούσαν να τακτοποιήσουν σήμερα, τους δόθηκε ευκαιρία από τον Θεό, αυτοί δεν εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία. Το λόγιο αυτό λοιπόν μας δίνει την ευκαιρία να καταλάβουμε κι εμείς πώς πρέπει να εκμεταλλευόμαστε τις ευκαιρίες που η αγάπη, η πρόνοια και η ευσπλαχνία του Θεού μάς δημιουργεί κάθε ημέρα. Ένα άλλο ωραίο και ωφέλιμο. Ένας θεοσεβής, λέγεται, ιερεύς πληροφορήθηκε τη διάσταση δύο αδελφών. Δηλαδή, δύο αδελφές δεν ομιλούσαν.

Σε διάσταση.

Η μητέρα των πέθανε και ούτε στην κηδεία βρέθηκαν μαζί. Με τη σκέψη δηλαδή ότι υπήρχε περίπτωση να είναι η άλλη αδελφή στην κηδεία, δεν πήγανε, εξαιτίας της διαστάσεως, ούτε στην κηδεία της μητέρας. Μια μέρα ο ιερεύς κάλεσε στο κοιμητήριο, ξεχωριστά βέβαια, και τις δύο αδελφές, για να διαβάσουν τρισάγιο στον τάφο της μητέρας των. Η μία, όπως είπα, δεν γνώριζε για την επίσκεψη της άλλης. Όμως, χωρίς να το αντιληφθούν, βρέθηκαν και οι δύο μέσα στον περίβολο του κοιμητηρίου και ο ιερεύς, ο οποίος ήταν σώφρων άνθρωπος και αγαθός, έκανε το τρισάγιο για τη μητέρα των. Και αυτές προσεφέρθησαν να του δώσουν κάποια αμοιβή.

«Παιδιά μου», είπε ο ιερεύς, «δική μου αμοιβή θα είναι να συμφιλιωθείτε εδώ επάνω, στο μνήμα της μάνας σας που σας γέννησε. Αυτή θα είναι η μεγαλύτερη αμοιβή από εσάς. Δεν θέλω τίποτα υλικό να μου δώσετε. Αυτό όμως θα είναι και το καλύτερο μνημόσυνο που μπορείτε να κάνετε». Και με την ευκαιρία να πω ότι, δυστυχώς, πάρα πολλές φορές προσφερόμεθα να παρευρεθούμε σε ένα μνημόσυνο, σε μια κηδεία, μα και σε μια χαρά ακόμη, ενώ έχουμε στις καρδιές μας έχθρα μεταξύ μας, αγνοώντας ότι δεν προσφέρουμε τίποτα, εφόσον δεν υπάρχει η αγάπη μεταξύ μας και η συγχώρηση. Εν πάση περιπτώσει, οι δύο αδελφές, συγκινημένες από τα λόγια του ιερέως,

έδωσαν τα χέρια επάνω στον τάφο της μητέρας των. Έθαψαν, κατά κάποιον τρόπο, στο μνήμα το μίσος και ανέστησαν στις καρδιές των την πεθαμένη αγάπη. Πόσα θα μπορούσε να προσφέρει όχι μόνο ένας καλός ιερεύς σε παρόμοιες περιπτώσεις, αλλά και ένας απλός άνθρωπος, εάν πράγματι εμφορείται από το πνεύμα του Χριστού. Είναι ένα παράδειγμα που πολλά διδάσκει. Ο ημερήσιος τύπος μάς πληροφορεί ότι ο Παρθενώνας σβήνει, η Ακρόπολις δηλαδή των Αθηνών. Λοιπόν, δυστυχώς, ανησυχεί, λέει, για την Ακρόπολη, αλλά σύντομα οι αρμόδιοι παράγοντες της κυβερνήσεως, οι οποίοι ασχολούνται με τη διατήρηση των αρχαίων μνημείων του ελληνικού πολιτισμού, αποφαίνονται ότι η φθορά που έρχεται από τα πυκνά καυσαέρια και τα μάρμαρα, στα οποία επικάθισαν τα καυσαέρια της μολυσμένης ατμόσφαιρας των Αθηνών, εάν αφεθούν επί μεγάλο χρονικό διάστημα, θα προκαλέσουν ανεπανόρθωτη φθορά.

Παρόμοιο, θέλω να πιστεύω, συμβαίνει και με τα αγάλματα του Θεού, δηλαδή με τους ανθρώπους της εποχής μας, με εμάς, οι οποίοι καθημερινώς δεχόμαστε την επίδραση των καυσαερίων της αμαρτίας και αλλοιωνόμαστε και χανόμαστε. Χάνουν το φρόνημα και το βίωμα το χριστιανικό. Χάνουν τον προσανατολισμό και λησμονούν...

τον αληθινό τους προορισμό. Και διερωτάται κανείς: Γιατί καμιά ανησυχία για τα ζωντανά αγάλματα του Θεού; Δεν υπάρχει καμιά Ουνέσκο γι' αυτούς να φροντίζει; Δυστυχώς, οι εποχές μας μάς κάνουν στραβοί, να βλέπουμε και να ενδιαφερόμεθα για όλα τα άλλα, πλην της ψυχής μας. Θα προσέξουμε, αν νομίζετε, με βάση αυτό, και τα καυσαέρια της ψυχής μας. Θα προσέχουμε να τα αποφεύγουμε, να ζούμε μακριά από μολυσμένους χώρους που μπορούν να μας καταστρέψουν την αθάνατη ψυχή μας, την Ακρόπολη της σωτηρίας και του Ουρανού. Ένας Έλληνας κληρικός,

ιεραπόστολος στην Ουγκάντα, ομίλησε με πολύ ενθουσιασμό για τους μαύρους εκεί χριστιανούς. «Μας ακούνε», έλεγε, «σαν μικρά παιδιά. Μας πιστεύουν και μας ακολουθούν κατά βήμα. Το πιστεύω μεταβάλλεται πάραυτα σε πράξη. Δεν είναι απλώς μια απαγγελία, το Σύμβολο αυτό της Πίστεως. Όλα πηγαίνουν καλά μέχρι και την ώρα που παραμένουν μέσα στη χώρα τους οι μαύροι της Ουγκάντας. Μόλις, για τον άλφα ή βήτα λόγο, έλθουν προς την Ευρώπη και έλθουν σε επαφή με τους Ευρωπαίους χριστιανούς, η πίστη των εξατμίζεται και οι μαύροι χριστιανοί σκανδαλίζονται». Πληροφορία βέβαια αυτή είναι συγκλονιστική για όλους μας.

Το γεγονός αυτό μαρτυρεί τι χριστιανοί είμαστε εμείς οι Ευρωπαίοι και πόσο μπορεί να μιλήσει η ζωή μας σε αυτούς τους νεοφώτιστους. Τόσο πολύ χάσαμε, ξεθωριάσαμε, ώστε να μην αναγνωρίζεται ο χριστιανισμός στα πρόσωπά μας. Χρειάζεται, αγαπητοί μου, ζωή ανάλογη. Πρώτα να κηρύττουμε με τη ζωή μας και έπειτα να κηρύττουμε με τα λόγια μας. Ο κόσμος σήμερα είναι χορτασμένος από λόγια· πράξη θέλει, έργο θέλει, ζωή ανάλογη θέλει, ώστε να μπορεί να πιστέψει. Διαφορετικά δεν πείθεται από τα λόγια μας. «Εγώ, αν δεν ιδώ», λέει ο άλλος, «δεν πιστεύω».

Είναι δυνατόν να μεταδώσουμε λοιπόν τα ωραία του Χριστιανισμού και να βοηθήσουμε και άλλους να φύγουν από την ειδωλολατρία, από την απιστία, και να επιστρέψουν στον Χριστόν, όταν η ζωή μας, η ζωή μας δεν είναι ανάλογη; Τώρα θυμούμαι ότι κάποτε μια κυρία, ορθόδοξος, πήγε σε μαιευτική κλινική, προκειμένου να απαλλαγεί από το παιδί της. Πήγε όμως εκτάκτως, χωρίς να τηλεφωνήσει και να συμφωνήσει με τον ιατρόν το κρεβάτι.

Ήλπιζε ότι θα βρει οπωσδήποτε. Όμως βρέθηκε σε μια κλινική που ήταν πλήρης· ούτε στον διάδρομο δεν μπορούσαν να τη βάλουν. Ο γιατρός: «Λυπούμαι πάρα πολύ. Να έρθετε μια άλλη μέρα». Λέει: «Δεν μπορώ να ξεφύγω άλλη μέρα από τον άντρα μου. Τώρα λείπει ο άντρας μου και τώρα έρχομαι να κάνω αυτό».

Η νοσοκόμα είπε ότι: «Μήπως μπορούμε, στο τάδε δωμάτιο που είναι μια κυρία, που έχει δύο κρεβάτια μέσα, να την παρακαλέσουμε να φιλοξενηθεί η κυρία για μια βραδιά και αύριο, που θα φύγουν ορισμένες, θα μπορούμε να δώσουμε κρεβάτι, για να μην είναι μια μέρα ακόμη που χρειάζεται, δύο μέρες που υπολόγιζαν περίπου, για να γίνει αυτό το ανοσιούργημα;»

Πράγματι, και ρώτησαν την κυρία αυτή και της είπανε: «Μια έκτακτη ανάγκη αιμορραγίας απόψε. Μήπως μπορεί να φιλοξενηθεί μια κυρία απόψε εδώ και αύριο να την πάρουμε;» «Ευχαρίστως», είπε αυτή. Αυτή είχε πάει να γεννήσει και είχε γεννήσει το πέμπτο παιδί, εν αντιθέσει με την άλλη, η οποία είχε πάει να απορρίψει, είχε απορρίψει και θα απέρριπτε το πέμπτο παιδί, και βρέθηκε, εν πάση περιπτώσει, ναρκωμένη στο δωμάτιο της κυρίας Ισραηλίτισσας.

Περί τα μεσάνυχτα, το πρωί πλέον, όταν συνήλθε, καλημέρισε την κυρία δίπλα, την ευχαρίστησε που τη φιλοξένησε απόψε το βράδυ στην έκτακτη αυτή περίπτωσή της, χωρίς βέβαια να έχει πει σε τι οφείλεται η αιμορραγία. Όμως η άλλη αντελήφθη περί τίνος επρόκειτο. Από τη νοσοκόμα έμαθε και από μια κάρτα που υπήρχε εκεί, με γράμματα παράξενα γραμμένη, ότι αυτή δεν είναι Ελληνίς, ότι αυτή ήτο Εβραία. Όταν λοιπόν διεπίστωσε ότι αυτή είναι Εβραία, ενόμισε ότι θα ήταν μια ευκαιρία, τις ώρες που θα ήταν μαζί της, να της μιλήσει για την Ορθοδοξία και για τον Χριστό. Άκουσε η Εβραία, με όλη την ευγένεια, την κυρία αυτή να της ομιλεί για τον Χριστό,

για την αλήθεια της πραγματικής θρησκείας και ότι πλέον ο Μεσσίας ήρθε και ό,τι άλλο μπορούσε και ήξερε γύρω από την πίστη την Ορθόδοξο, για το Ευαγγέλιο. Όταν κατάλαβε η Εβραία ότι τελείωσε πλέον η κυρία, «Κυρία Ευγενία, τελειώσατε;» λέει. «Ναι, ε, τελείωσα». «Λυπούμαι πάρα πολύ που θα σας μιλήσω, διότι δεν πρόκειται ποτέ μου να δεχτώ μια θρησκεία που δεν έχει δύναμη να κάνει ανθρώπους, παρά αφήνει τους ανθρώπους θηρία, όπως εσάς. Αν η θρησκεία σας ήταν σωστή, αν η θρησκεία σας είχε δύναμη και ήταν ζωντανή, δεν θα ερχόσαστε εδώ να κάνετε τον πέμπτο φόνο. Εγώ ήρθα, με βάση τη θρησκεία μου, να δώσω το πέμπτο παιδί στον Θεό μου». Καταλαβαίνετε τώρα

η θέση της κυρίας με τη θεωρία χωρίς την πράξη και ποια η θέση της κυρίας με την πράξη, ίσως χωρίς την πραγματική θρησκεία. Βέβαια δεν απαλλάσσεται η Εβραία, διότι εμείς ξέρουμε από το Ευαγγέλιο ότι λέγει: «Ταύτα έδει ποιήσαι, κακείνα μη αφιέναι»· και τα παιδιά να κάνει και την πίστη να βρει. Αλλά όμως της βούλωσε το στόμα η Εβραία, της δικής μας. Γι' αυτό, αγαπητοί μου, η ζωή μας είναι εκείνη η οποία κηρύττει περισσότερο ή φωνάζει περισσότερο. Εν πάση περιπτώσει, να σταθώ σε ένα άλλο. Για ποιον άραγε σταυρώθηκε ο Χριστός; Είναι ένα θέμα που πολλοί δεν το προσέχουν. Ακούστε τι γίνεται στην Ελβετία.

Ελβετία.

Μικρά καθρεπτάκια, που στο πίσω μέρος είναι γραμμένα τα ακόλουθα: «Γνωρίζεις για ποιον σταυρώθηκε ο Χριστός; Εάν δεν γνωρίζεις, γύρισέ το από την άλλη μεριά του καθρέπτου να δεις». Και το καθρεπτάκι, στο γύρισμα, δείχνει, ό,τι είναι φυσικό, το πρόσωπό μας. Δηλαδή, για εσένα, για μένα εσταυρώθηκε ο Χριστός. Πρωτότυπος, βέβαια, ο τρόπος αυτός με τον οποίο μπορούμε να ενθυμούμεθα μία αλήθεια. Ο Χριστός, αγαπητοί μου, εσταυρώθηκε στον Γολγοθά για εσένα και για μένα και για εμάς, δηλαδή για όλους. Το αίμα του Ιησού Χριστού που χύθηκε στον Γολγοθά δεν πρέπει, κατά συνέπεια και κατά συνέχεια, να πάει χαμένο.

Η θυσία του Χριστού πρέπει να αποβεί λυτρωτική για όλους μας και σωτήριος.

Ακόμη, να έλεγα κάτι που έχει σχέση με ένα φοβερό πάθος. Λέγεται ότι ένας βασιλιάς βασανιζόταν από μια σκέψη. Ποιο να είναι άραγε το μεγαλύτερο πάθος των ανθρώπων; Πάντα όμως κατέληγε στο φθόνο και την πλεονεξία, σ' αυτά τα δύο. Ποιο όμως ήθελε πάλι από τα δύο αυτά, από το φθόνο και την πλεονεξία, που κατείχε την πρώτη θέση; Θέλησε λοιπόν να κάνει ένα τεστ, για να κάνει μια διαπίστωση. Κάλεσε λοιπόν έναν πλεονέκτη που είχε εκεί πέρα από τους δούλους του, μαζί με έναν άλλον, τον οποίο εφθονούσε πολύ, και τους έβαλε και

τους δυο σε έναν πειρασμό. Τους είπε: «Είμαι πολύ ευχαριστημένος μαζί σας και γι' αυτό ακριβώς είμαι διατεθειμένος να σας δώσω ό,τι θέλετε, ό,τι μου ζητήσετε. Με μόνη τη διαφορά ότι από ό,τι ζητήσει ο πρώτος, θα δώσω το διπλάσιο στον άλλον. Θα μου ζητήσει, παραδείγματι, χίλιες δραχμές. Θα τις δώσω. Θα δώσω δυο χιλιάδες δραχμές στον άλλον. Θα μου ζητήσει ένα ταξίδι ο ένας, αναψυχής. Θα του δώσω και θα του επιτρέψω να πάει δύο ταξίδια ο άλλος». Καλούνται αυτοί. Καλείται ο πλεονέκτης πρώτος να πει. Ο πλεονέκτης όμως σιωπά, δεν λέει, με τη σκέψη ότι

«ζητήσω να μου δώσει, χάριν, ένα εκατομμύριο, θα δώσει δύο στον άλλον. Ποτέ δεν το θέλω το ένα εκατομμύριο. Σιωπάω πλέον εγώ, για να μην δώσει δύο στον άλλον, να μην δώσει τα διπλά στον άλλον». Εν πάση περιπτώσει, δίνει και σειρά να απαντήσει ο φθονερός. Σκέφτεται λοιπόν αυτός: «Αν μιλήσω πρώτος, ο άλλος θα πάρει το διπλάσιο». Μα αυτό δεν μπορεί να το χωνέψει, δεν μπορεί να το καταλάβει. Εν πάση περιπτώσει, ο φθονερός δέχεται να μιλήσει πρώτος. Δεν έχει και πολλές αντιρρήσεις. Του λέει λοιπόν: «Βασιλιά μου, δέχομαι να μιλήσω πρώτος και θα ήθελα να μου βγάλεις το ένα μάτι». Πρόσεξε το πράγμα. Πώς εσύ σκέφτηκες έτσι; Με τη σκέψη, κινούμενος απ' το φθόνο του, ότι θα έβγαζε τα δύο του άλλου.

Του πλεονέκτη, γιατί είπε: «Ό,τι κάνω στον έναν, θα κάνω διπλώς στον άλλον». Έτσι λοιπόν ο πλεονέκτης θα χάσει τα δυο του μάτια, σκέφτεται ο φθονερός. Ο βασιλιάς έβγαλε αμέσως το συμπέρασμά του. Ο φθονερός προτίμησε, αγαπητοί μου, το δικό του κακό, να χάσει το ένα του μάτι, προκειμένου να ικανοποιήσει το πάθος του, προξενώντας στον διπλανό του διπλάσιο κακό επάνω του. Τι φοβερό πράγμα είναι ο φθόνος! Κάνει τον άνθρωπο δυστυχισμένο. Υποφέρει αυτός που τον έχει, αλλά κάνει κακό και σε αυτόν που το εκδηλώνει. Και το τραγικότερο όλων είναι: η πηγή της ευτυχίας του άλλου γίνεται πηγή δυστυχίας του ιδίου. Πολλά κακά προκαλεί ο φθόνος. Ο άνθρωπος που φθονεί θλίβεται, κατακρίνει.

Συκοφαντεί, αδικεί και τέλος φονεύει. Διότι ο φθόνος φόνον τίκτει, λέγουν οι Πατέρες. Ας παρακαλούμε το Θεό να μας φυλάξει από το σκουλήκι αυτό, από τη σκουριά αυτή, η οποία κατατρώγει τα εσωτερικά του ανθρώπου, χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Θα ήθελα κανείς εκ των ακροατών να μην υποφέρει από αυτό, το φθόνο. Αλλά αν, κατά παρελπίδα, δεν έχει προσέξει και έχει εισχωρήσει μέσα του το σαράκι αυτό του φθόνου, υπό οποιαδήποτε μορφή, να παρακαλέσει τον Χριστό γρήγορα, να μετανοήσει και να εξομολογηθεί, να τον απαλλάξει από αυτό το φίδι της οργής του Θεού.

Άλλο που θα ήθελα να παραθέσω είναι κάτι που μπορεί να χαρακτηριστεί: η πίστη στην αιωνιότητα. Γιατί, ξέρετε, και εμείς αυτοί που κάνουμε το χριστιανό δεν τόσο πιστεύουμε, σε τελευταία ανάλυση, στην αιωνιότητα. Νομίζουμε ότι είμεθα για τούτον τον κόσμο μόνο. «Και ποιος από εκεί ήρθε να μας πει αν υπάρχει ζωή; Εδώ η κόλαση, εδώ και ο παράδεισος, που μου λέτε εμένα». Αυτές είναι, ως επί το πλείστον, οι εκφράσεις μας και τα επιφωνήματά μας επάνω σε αυτή τη σκέψη. Και ένας διάσημος βοτανολόγος, Μπουφόν ονόματι, στα τελευταία της ζωής του.

Παρακάλεσε να τον βγάλουν στον κήπο, για να αποχαιρετήσει τα αγαπημένα του φυτά. Ήταν χειμώνας και τα φυτά, όπως ήταν φυσικό, ήταν γυμνά, δεν είχαν φύλλα. Και ο Μπουφόν, απευθυνόμενος στους δικούς του που τον συνόδεψαν μέχρι εκεί, τους λέει: «Βλέπετε αυτά τα δέντρα; Φαίνονται πεθαμένα. Έτσι θα είμαι κι εγώ έπειτα από λίγο. Αλλά μην λυπείστε. Τα δέντρα περιμένουν άνοιξη και εγώ θα περιμένω τη δική μου την άνοιξη». Και είναι αλήθεια. Πόσα γύρω μας δεν μας ομιλούν περί θανάτου και αναστάσεως; Πόσα περιστατικά επάνω μας και γύρω μας δεν μας υπενθυμίζουν ότι θα έρθει ανάσταση μετά το χειμώνα του θανάτου;

Το βράδυ πεθαίνει ο ήλιος, όμως κάθε πρωί ανασταίνεται ο ήλιος. Πλησιάζει το δέντρο το χειμώνα, είναι νεκρό, το κτυπάς, το χώνεις, δεν βγάζει τίποτα. Έρχεται όμως η άνοιξη και δακρύζει, κλαίει, ανοίγει, φύλλωμα, καρπούς, σκιά. Α, σπείρεις τον σπόρον το φθινόπωρον, πεθαίνει και θάπτεται κάτω από τα χιόνια ολόκληρου του χειμώνος, και έρχεται η άνοιξη και τον βλέπει και ξεφυτρώνει. «Πού ήσουν τόσο καιρό;» «Είχα πεθάνει, στο νεκροταφείο ήμουνα, κάτω απ' το χώμα». «Άκου, τα κατάμαυρα αυτά, τι έγινε τώρα;» «Να, ανέστην». «Και γιατί ανέστης;» «Να υπενθυμίσω και σε σένα, βασιλιά μου, ότι κι εσύ θα αναστηθείς».

Οσοδήποτε καιρό θα καθίσεις κάτω από το παγωμένο μάρμαρο του νεκροταφείου. Ναι, τα λόγια αυτά βέβαια ο Μπουφόν, μεγάλος φυσιοδίφης, επιστήμονας και διάσημος βοτανολόγος, έδειξε την πίστη του στην αιωνιότητα, η οποία αποτελεί, όπως φαίνεται, πηγή δυνάμεως και ελπίδος για κάθε θνητό. Κι εμείς, αγαπητοί μου, θα αναστηθούμε χωρίς καμιά αμφιβολία. Αυτό αποτελεί άλλωστε θεμελιώδες δόγμα της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ο χειμώνας νεκρώνει, όπως σας είπα, τα δέντρα, αλλά δεν τα εξαφανίζει. Έτσι και οι χριστιανοί πεθαίνουν, αλλά δεν εξαφανίζονται. Ζουν με το όραμα της αναστάσεως των νεκρών. Γι' αυτό δεν ξέρω τι φιλοδοξεί ο καθένας να του γράψουν στον τάφο, αλλά το καλύτερο που θα ήτανε...

Εγώ αυτό που εύχομαι και θέλω είναι να γραφεί επί του τάφου μου: «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών». Αυτό τα λέει όλα και τα κλείνει όλα μέσα και διδάσκει τον άνθρωπο πώς πρέπει να πολιτεύεται στον κόσμο αυτόν. Είμεθα ζωντανοί, έχουμε πεθάνει κατά κόσμον, έχουμε πεθάνει στα ελαττώματά μας, στη σάρκα μας, διότι όταν ο άνθρωπος πεθάνει πριν πεθάνει τον θάνατον τον φυσικόν, δεν θα πεθάνει όταν πεθάνει, λέγει ένα λογοπαίγνιον. Εφόσον, όταν δεν πεθάνει εδώ τώρα και ζει τη ζωή του και λοιπά και τις αμαρτίες του, θα πεθάνει όταν πεθάνει. Ας μείνουμε μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, κάπως με το ίδιο πνεύμα, να μιλήσουμε σε μια άλλη ευκαιρία.

Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, και πάλι χαίρετε εν Κυρίω. Ο αγαθός Θεός επέτρεψε και πάλι να βρεθούμε μαζί και κάτι να πούμε που μπορεί να μας ωφελήσει, που μπορεί κάτι να μας υπενθυμίσει και να γίνει αιτία να καλυτερεύσει και η πρόσκαιρη ζωή και η αιώνια ζωή. Είχαμε επιλέξει μερικά γνωμικά μεγάλων ανθρώπων, επιστημόνων, αγίων, που νομίζαμε ότι μπορούσαν να βοηθήσουν κάτι στη ζωή μας, που πολλές φορές ή από άγνοια ή από αδιαφορία έχει φέρει τα αντίθετα αποτελέσματα. Σήμερα και πάλι να παρουσιάζαμε μερικές γνώμες ορισμένων που μπορούσαν πάλι να μας ωφελήσουν. Και πρώτον θα έφερνα το Σωκράτη. Ένας, λέγεται, Αθηναίος ερώτησε κάποτε το Σωκράτη με ποιο τρόπο θα ημπορούσε να εκδικηθεί τον εχθρό του. Και ο αρχαίος αυτός φιλόσοφος απήντησε: «Αν θέλεις να εκδικηθείς τον εχθρό σου, να γίνεις καλύτερος απ' αυτόν». Παράξενα πράγματα για μας. Εμείς φροντίζουμε να τον εξουθενώσουμε τον εχθρό μας, να τον διαλύσουμε, να φύγει από το πρόσωπο της γης. Και εντούτοις ο σοφός δεν έχει αυτή τη γνώμη. Άλλωστε, πόσες φορές δεν είναι αλήθεια

ενεργούμε εσφαλμένα και πόσες φορές δεν πληρώνουμε με το ίδιο νόμισμα και δεν απαντούμε με την ίδια γλώσσα που μας απειλεί και μας συμπεριφέρεται ο εχθρός μας. Ποια είναι τότε η διαφορά μας; Για τον χριστιανό, ο εχθρός δεν πρέπει να πάψει να είναι ένας άνθρωπος του Θεού, ένας αδελφός του. Και το χρέος από εδώ πηγάζει και μας υποχρεώνει να προσφέρουμε στο μίσος αγάπη, στην κακία καλοσύνη, στην ψυχρή και ανάρμοστη συμπεριφορά την πρόσχαρη και ευγενική και προπαντός τη συγχώρηση. Έτσι βοηθούμε τον αδελφό μας, τον εχθρό. Να στέκεται ορθώς, του δίνουμε μια ευκαιρία να αντιμετωπίζει και την εχθρότητα ακόμη με διαφορετικό τρόπο. Εμείς σπεύδουμε να εκδικηθούμε. Το Πνεύμα το Άγιον όμως δεν συμφωνεί μαζί μας. Εάν κανείς θελήσει να ανοίξει τον Τέταρτο Ψαλμό, στο τέταρτο εδάφιο, θα βρει εκεί ό,τι λέγει ο Δαβίδ εκ προοιμίου: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε· α λέγετε εν ταις καρδίαις υμών, επί ταις κοίταις υμών κατανύγητε». Θύμωσε, λέγει, αλλά μη σπεύσεις, μη βλασφημήσεις, μη χειροδικήσεις, μη εκδικηθείς. Άφησέ το, λέει, να το σκεφτείς μια νύχτα στο κρεβάτι σου. Και είναι αλήθεια, όταν ο άνθρωπος δεν σπεύδει επάνω στο θυμό του, επάνω στην οργή του, να εκδικηθεί και λοιπά με τον τρόπο που του υποδεικνύει η τρέλα του εκείνη την ώρα

ο άνθρωπος είναι τρελός όταν θυμώνει. Ο άνθρωπος είναι δαιμονισμένος εκείνη την ώρα, δεν ξέρει τι κάνει και ντρέπεται έπειτα και λυπείται έπειτα και ζητεί συγγνώμη έπειτα, έστω κι αν είχε δίκιο, για αυτά που έκανε απάνω στην οργή του, απάνω στο θυμό του, προκειμένου να εκδικηθεί τον εχθρό του.

Γι' αυτό ο άνθρωπος πρέπει να αναβάλει να εκδικηθεί και θα δει ότι, όσο δώσει περιθώριο χρόνου, ο χρόνος θα τον οδηγήσει σε λογικότερες σκέψεις και θα τον προφυλάξει από ορισμένες ζημιές. Διότι το να με βρίσει ο Α, αλλά να πάω κι εγώ κοντά του έπειτα, να με βρίσει αυτός και να αρχίσω κι εγώ να τον βρίζω για να τον πληρώσω με το ίδιο νόμισμα, να τον βάλουμε στη θέση του, να κρατήσουμε την αξιοπρέπειά μας εμείς, διότι ο άλλος μας έβρισε, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ορισμένα πράγματα: ότι δεν διαφέρουμε σε τίποτα από εκείνον ο οποίος επεχείρησε το πρώτον, εφόσον εμείς τον ακολουθούμε. Σκοπός είναι να μην τον ακολουθήσω στην αδυναμία του, στο σφάλμα του, στην πτώση του, να μην τον ακολουθήσω. Τότε είναι. Είναι το να τον βάλω στη θέση του, βγαίνω εγώ από τη θέση μου. Και όταν βγαίνω εγώ από τη θέση μου, τι ωφελεί να θέλω να βάλω τον άλλο στη θέση του; Να διατηρήσω την αξιοπρέπειά μου, χάνοντας τη χριστιανοπρέπειά μου; Ποιο το κέρδος; Γι' αυτό πρέπει να διατηρούμε κάπως την αυτοκυριαρχία μας και να μην σπεύδουμε να εκδικούμεθα τους εχθρούς μας, και θα πρυτανεύσουν καλύτερες και λογικότερες λύσεις, με αγαθότερα αποτελέσματα και για

εμάς αυτούς και για αυτούς που είναι εχθροί. Θυμούμαι, διάβαζα κάτι και θα σας το μεταφέρω. Κάποτε ένας γέροντας σε ένα χωριό βγήκε κατά σύμπτωση στην πόρτα του σπιτιού του προς το δρόμο και βλέπει έναν ανεψιόν του, ο οποίος περνούσε θυμωμένος, αναψοκοκκινισμένος μπροστά του, μονολογώντας, και πήγαινε προς το άλλο άκρο του χωριού. «Ε», του λέει, «πού πας;» «Πάω», λέει, «να καθαρίσω». «Τι θα καθαρίσεις;» «Πάω», λέει, «ο τάδε και λοιπά, μου έκανε αυτό και αυτό». «Μην πας», του λέει, «μην πας. Άσε», του λέει, «να πας αύριο». «Τώρα», του λέει, «θα πάω, τώρα». «Τώρα κάτσε», του λέγει, «να σου πω κάτι και πήγαινε. Εγώ ξέρω», του λέγει, «κι εσύ θα το ξέρεις».

«Αν κάποιος περάσει και σου ρίξει λάσπη επάνω σου, δεν πηγαίνεις αμέσως να πάρεις τη βούρτσα να βγάλεις τη λάσπη. Αλλά νομίζω», του λέγει, «ότι αφήνεις να ξεραθεί η λάσπη, διότι όταν επιχειρήσεις να βγάλεις τη λάσπη, όταν είναι νωπή, όχι μόνο δεν θα καθαρίσεις τη λάσπη, αλλά θα λερώσεις το υπόλοιπο ρούχο. Ναι», του λέει, «ή όχι;» Λέει: «Ναι». «Το ίδιο συμβαίνει και τώρα», του λέει. «Άφησε αυτή τη λάσπη που σου έριξε αυτός να ξεραθεί απόψε και πήγαινε αύριο το πρωί, γιατί θα φέρεις τα αντίθετα αποτελέσματα», του λέει, «εάν πας τώρα». Τον έκαμψε το νεαρό ανεψιό. Δεν ξέρω πού κατέφυγε, εν πάση περιπτώσει, γιατί ο εγωισμός του δεν του το επέβαλε, δεν το επέτρεπε. Όμως ήκουσε τον γέροντα και έφυγε, αλλά είχε βάλει το ρολόι, όπως λέγαμε, να

σηκωθεί πρωί πρωί, να πάει να ζητήσει τον λόγο πλέον. Τι έγινε όμως; Παραδόξως, το πρωί που ξεκίνησε αυτός να πάει να ζητήσει τον λόγο και να καθαρίσει, όπως έλεγε, εντός παρενθέσεως το «καθαρίζει», να καθαρίσει με τον άλλον, βλέπει παραδόξως τον άλλον να έρχεται εις συνάντησιν αυτού. Και έρχεται με πολλή συντριβή και του λέει: «Αγαπητέ μου, ερχόμουνα στο σπίτι σου και σε ευχαριστώ που σε συναντώ τώρα εδώ. Ερχόμουνα να σου ζητήσω συγγνώμη για ό,τι έγινε χθες. Είμαι ένοχος εγώ, αδιάφορον αν και εσύ φταις σε κάτι. Το παίρνω όλο το βάρος μαζί μου και, αν νομίζεις ότι σε αδίκησα και κάτι υλικώς» —δεν ξέρω τι ακριβώς ήταν η

διαφορά που δημιούργησε την κατάσταση αυτή— «είμαι έτοιμος να σε αποζημιώσω. Διότι δεν θέλω, δεν είναι όμορφο πράγμα, που είμεθα και ελαφρώς συγγενείς, να έχουμε διαμάχη μεταξύ μας». Καταλαβαίνετε τώρα ποια ήταν η θέση του κυρίου του Άλφα. Εδέχθη τον συμβιβασμόν, εδέχθη τη συγχώρηση και αυτός ζήτησε συγγνώμη από την πλευρά του και έφυγαν μονιασμένοι και φιλημένοι, έπειτα από την ψύχραιμη συνταγή που έδωσε ο γέροντας. Ρωτήστε και καμιά φορά κανένα μεγαλύτερον, αν είσαστε μικροί και θυμώνετε διότι αδικείσθε εις τον κόσμον αυτόν.

Στη συνέχεια, ένα άλλο που διδάσκει ότι δεν έχουμε δικαίωμα και επί αυτού του ιδρώτος μας ακόμη. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό που θα πούμε απαντά στους ανθρώπους που κάνουνε περιττά έξοδα.

Να στεκόμεθα πάντοτε στα απαραίτητα. Τα περιττά δεν είναι δικά μας, είναι ξένα και δεν έχουμε δικαίωμα εμείς να τα πετάμε σαν περιττά. Και αυτό είναι από ένα Γάλλο αξιωματικό, που επρότεινε σε ένα συνταγματάρχη να δεχτεί να πάνε μαζί σε κάποιο θέατρο.

Αγώνα Τάρκης δέχτηκε με ευχαρίστηση, αλλά αντιπρότεινε στο φίλο του, τον αξιωματικό, να περάσουν πρώτα από κάποιο σπίτι, που προφασίσθηκε ότι είχε κάποια δουλειά και ήτο ανάγκη. Μετά από λίγο οι δύο αξιωματικοί ευρέθηκαν σε ένα χαμόσπιτο, στο οποίο βρισκόταν μια δυστυχισμένη, μια τρισάθλια οικογένεια. Το θέαμα ήταν φρικτό, ήταν άμα και συγκινητικό, και ο συνταγματάρχης προτείνει: «Τι θα έλεγες», του λέγει, «τι θα έλεγες αν τα χρήματα που θα ξοδεύαμε στο θέατρο τα προσφέραμε σε αυτή εδώ την οικογένεια;» Οι δύο αξιωματικοί

ομοφώνως διέθεσαν αυτά και άλλα ακόμη χρήματα, όχι τώρα μόνον αλλά και στη συνέχεια, για να βοηθήσουν τους δυστυχισμένους συνανθρώπους των και δεν πήγαν στο θέατρο. Τι έγινε λοιπόν; Ωφέλησαν και ωφελήθησαν. Δεν έχουμε, αγαπητοί, δικαίωμα. «Δικά μου»; Δεν είναι καθόλου δικά σου. Είναι δικά Του και είσαι εσύ κι εγώ διαχειριστές Αυτού, διότι Αυτός μας έδωσε το νουν για να εργαστούμε. Αυτός μας έδωσε την εργασία. Αυτός μας έδωσε την υγεία. Αυτός μας έδωσε τη δύναμη. Αυτός μας δίνει τα πάντα. Κατά συνέπεια, εμείς διαχειριζόμαστε. Δεν φέραμε τίποτα από εκεί που ήρθαμε. Ούτε θα πάρουμε τίποτα από εδώ που θα φύγουμε. Όλα υπήρχαν εδώ

και εμείς περνούμε ως διαχειριστές. Το περίσσευμα το δικό μου είναι η στέρηση κάποιου άλλου. Παρακάλεσε τον Θεό να σου οδηγήσει τα βήματα στο βουβό πόνο και στη βουβή ανάγκη. Καταλαβαίνετε τι πάει να πει βουβός πόνος; Στα σπίτια εκείνα και στους ανθρώπους εκείνους οι οποίοι ντρέπονται να ανοίξουν το χέρι τους και να τείνουν το χέρι τους να ζητήσουν. Εκεί είναι η μεγάλη θυσία και θα σε οδηγήσει ο Κύριος, που θα δεις πράγματα που θα φρίξεις, θα σου κοπεί η όρεξη να φας και αυτά τα απαραίτητα ακόμα. Ένα άλλο πάλι ωραίο, που μας διδάσκει ότι πρέπει να προσέχουμε αναφορικώς με το Βιβλίο του Θεού, που είναι βέβαια η Αγία Γραφή. Λέγεται ότι ένας μικρός

Σκαλίζοντας το σπίτι του, βρήκε σε κάποια γωνιά εκεί παραπεταμένο ένα καλοδεμένο μαύρο βιβλίο. Ήταν γεμάτο σκόνη, γεμάτο βρωμιά κλπ. Εν πάση περιπτώσει, ο μικρός, διότι ήταν καλοδεμένο, έτρεξε αμέσως με λαχτάρα να ρωτήσει, να μάθει τι βιβλίο ήτο αυτό. Η μητέρα του, που το είδε, αμέσως έδωσε σύντομα την απάντηση: «Είναι, παιδί μου, το βιβλίο του Θεού και να το αφήσεις εκεί που το βρήκες». Και ο γεμάτος απορία μικρός λέγει: «Γιατί το βιβλίο του Θεού είναι τόσο περιφρονημένο, μητέρα; Αφού είναι έτσι, θα το στείλουμε πίσω στον καλό Θεό, να το δώσει σε κανέναν που θα το διαβάζει.

Τι να το έχουμε εμείς πεταμένο εκεί;» Η μητέρα κοκκίνισε, ένιωσε την ενοχή. Πόσες μητέρες θα έπρεπε να έχουν κοκκινίσει και πόσες να κοκκινίζουν μπροστά σε αυτή τη διαγωγή, η οποία δεν είναι η πρώτη αυτή, είναι συχνή, είναι καθημερινή. Αν ζητηθεί η Καινή Διαθήκη, η Αγία Γραφή, στο σπίτι, δεν θα βρεθεί εύκολα, έστω και αν υπάρχει. Σε πολλά σπίτια δεν υπάρχει. Υπάρχουν πολλά άλλα πράγματα, βιβλιοθήκες γεμάτες, με σοφίες και με κουταμάρες, με επιστήμες και με περιττά, με εγκυκλοπαίδειες και με γλώσσες, με γνώσεις και με ξερότητες, και αν βρεθεί, υπάρχει δηλαδή στο σπίτι, θα χρειαστεί πολλή ώρα για να βρεθεί πού είναι πεταμένη και για να ξεσκονιστεί εκεί που είναι πεταμένη. Αλίμονό μας!

Οδηγόν, αγαπητοί μου, ενός ταξιδίου στο άγνωστο δεν τον πετάνε. Τον χρησιμοποιούν, τον έχουν πάντοτε απάνω τους και μελετούν, για να έχουν κάποια ασφάλεια εκεί που θα πάνε. Αν το κάναμε κι εμείς, πόσο θα είχαμε να ωφεληθούμε! Πόσοι είναι λοιπόν άνθρωποι που έχουν το Ευαγγέλιο σκονισμένο και παραπεταμένο σε κάποιο εικονοστάσι, σε κάποιο ντουλαπάκι, ή μερικοί το έχουν κρεμάσει και ψηλά, το Τετραβάγγελο. Τους είπε ο διάβολος να το κρεμάσουν ψηλά για να μην το διαβάζουν. Απλώς, Τετραβάγγελο, μεγάλο πράγμα. Ώστε εγράφηκε ο Λόγος του Θεού για να κρεμαστεί; Δεν εγράφηκε για να διαβαστεί; Δεν είπε ότι «ταύτα εγράφησαν» για να γνωρίσετε τον Χριστό και να έχετε ζωή κλπ.; Ας τα λάβουμε λοιπόν σοβαρώς υπόψη.

Το βιβλίο του Θεού έχουμε χρέος να το διαβάζουμε και να το έχουμε σε μεγάλη εκτίμηση και, προπαντός, να το έχουμε μέσα στην καρδιά μας. Ναι, κι ας το προσέξουμε.

Οι άνθρωποι, λέγει ένας Άγιος της Εκκλησίας, νομίζουν δύσκολον τον δρόμον του χριστιανισμού. Όμως αυτός λέγει τα εξής: «Βλέπετε τους γεωργούς. Όταν θέλουν ένα δαμάλι να το βάλουν για πρώτη φορά στο χωράφι, για να οργώσει, το βάζουν στο ζυγό με ένα άλλο ηλικιωμένο, που είναι έμπειρο στο αλέτρι και στο ζυγό. Το έμπειρο βόδι καταβάλλει μεγαλύτερη προσπάθεια για το χωράφι. Κοντά όμως στο ηλικιωμένο μαθαίνει και το νέο βόδι να σέρνει τα πόδια του στην αυλακιά». Το ίδιο συμβαίνει και πρέπει να συμβαίνει και με τον άπειρο χριστιανό, που για πρώτη φορά μπαίνει στο ζυγό του Χριστού.

Ο σατανάς του λέει ότι είναι δύσκολα. Λίγη καλή προαίρεση, λίγη προθυμία, αγαπητοί, λίγη θέληση, και ο Χριστός, στο ζυγό του οποίου μπαίνουμε, σηκώνει το μεγαλύτερο βάρος. Ας μην φοβόμαστε το βάρος του ζυγού του Χριστού. Ο Χριστός, θέλω να γνωρίζετε, ως άνθρωπος είχε κι Αυτός τις δυσκολίες Του. Όμως ευρέθη Σίμων Κυρηναίος και Τον βοήθησε στη δύσκολη στιγμή Του. Το ξέρετε αυτό, ε; Ανεβαίνοντας την οδόν του μαρτυρίου Του με τον σταυρόν, δεν το κατόρθωσε από ανθρώπινες δυνάμεις και αγγαρεύτηκε ο Σίμων ο Κυρηναίος, ο οποίος επέστρεφε από τον αγρό του.

Έφερε τον Σταυρόν του Κυρίου. Έτσι κι εμείς, στις δύσκολες στιγμές μας, σε οποιοδήποτε έργο αγαθόν, πίστεως κλπ., θα έχουμε δυσκολίες. Αλλά έχουμε Σίμωνα Κυρηναίον, τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν. «Κύριε, βοήθησέ με. Παναγία Θεοτόκε, βοήθησέ με. Άγιέ μου, βοήθησέ με στον λογισμό μου, στον πειρασμό μου, στην προσπάθειά μου». Ναι, και τότε να είμαι βέβαιος ότι θα είναι εύκολος ο δρόμος, γιατί ο Χριστός θα τον βοηθάει και Αυτός θα προπορεύεται. Κάτι άλλο πάλι που θα μπορούσε να μας προσγειώσει: ότι ό,τι και αν υπάρχει μπορεί να μας αφήσει κάποια διδαχή. Αρκεί εμείς να προσέξουμε όσο πρέπει.

Λέγεται ότι ένας Ασιάτης βασιλιάς, Μιθριδάτης ονόματι, νικήθηκε σε μια μάχη με τους Ρωμαίους. Πνιγμένος στην απελπισία του τότε, κάθισε σε ένα βράχο εκεί και ασυναίσθητα άρχισε να παρατηρεί ένα μικρό μυρμηγκάκι μπροστά του, που κουβαλούσε ένα κόκκο σίτου. Ο όγκος του σίτου ήταν μεγαλύτερος από το σώμα του μυρμηγκιού. Στην ανηφόρα το ανάγκαζε να κατρακυλήσει πίσω, αλλά το μικρό μυρμηγκάκι δεν παραιτείτο του αγώνος του, ώσπου στο τέλος, φέρ' το από εδώ, φέρ' το από εκεί, κατόρθωσε να νικήσει. Χωρίς να το καταλάβει, ο Μιθριδάτης ανεφώνησε «Μπράβο!», που είδε το μυρμηγκάκι αυτό να νικάει σε αυτό το δύσκολο, και αμέσως εφοδιάστηκε με θάρρος και λέει: «Αυτό θα κάνω κι εγώ». Άφησε λοιπόν την απελπισία του στην άκρη, οπλίστηκε με θάρρος και αισιοδοξία, ρίχθηκε στη μάχη και νίκησε τους Ρωμαίους. Με πόσα πράγματα δεν μπορεί να διδαχθεί ο άνθρωπος! Ένα μικρό μυρμήγκι μίλησε στον βασιλιά και βρήκε ο βασιλιάς το σωστό δρόμο. Ένα λουλούδι μπορεί να μιλήσει στον καθένα μας για τον Θεό. Μια μέλισσα μπορεί να μας μιλήσει για την εργατικότητα και την τάξη της. Όλα βοηθούν, όλα διδάσκουν, αν ο άνθρωπος είναι ταπεινός. Αρκεί ο άνθρωπος να θέλει να βοηθήσει τον εαυτόν του. Ναι, αγαπητοί μου, ας

προσέξουμε και αυτό.

Κάτι ακόμη που χρειάζεται κατεξοχήν στις ημέρες μας. Λέγεται ότι κάποτε ένας ιεροκήρυξ, μιλώντας στους στρατιώτες, τους ρώτησε αν ντρέπονται να φορούν τη στολή και το εθνόσημο που τους προσφέρει η πατρίδα τους.

Απήντησαν σχεδόν όλοι: «Όχι, δεν ντρεπόμαστε. Χαρά μας να υπηρετούμε την πατρίδα και να ομολογούμε πως είμαστε στρατευμένα παιδιά της». Βέβαια, αυτό δεν συμβαίνει σήμερα. Λυπούνται σήμερα οι νεαροί μας. Οι νεαροί μας πέρα από τη σάρκα τους δεν βλέπουν τίποτα άλλο σήμερα. Δεν έχουν ιδανικά, ούτε πατρίδα, ούτε θρησκεία, ούτε οικογένεια. Ευχαριστώ.

Και όταν αυτοί είπαν «Δεν ντρεπόμαστε, ομολογούμε ότι είμαστε στρατευμένα παιδιά της πατρίδας μας», ο ιεροκήρυξ εκ νέου τους ερωτά: «Μήπως ντρέπεστε όμως που είστε χριστιανοί;» Νεκρική σιγή ακολούθησε. Νεκρική σιγή. Ένας νέος, ο οποίος έλυσε τη σιωπή, είπε: «Όχι, πάτερ, εγώ αισθάνομαι χαρά γιατί είμαι χριστιανός. Κι από τότε που η καρδιά μου λυτρώθηκε από τον Χριστό, από τότε που γύρισα στον Χριστό, που μετενόησα, που εξομολογήθηκα, που εκοινώνησα, νιώθω πουλί, πετώ καθημερινώς. Την πίστη μου στον Χριστό αισθάνομαι την ανάγκη να την ομολογήσω και τώρα». Οι άλλοι εσιώπησαν. Είναι εκείνοι που ντρέπονται να πούνε σήμερα ότι είναι χριστιανοί.

Εκείνοι που ντρέπονται να κάνουν το σταυρό τους και τον κάνουν πολλές φορές κάτω από το σακάκι τους ή μέσα στη ζέπη τους. Ναι, που ντρέπονται στο σαλόνι να πούνε ότι είναι χριστιανοί, να πούνε ότι νηστεύουν, να πούνε ότι προσεύχονται. Γι' αυτό λοιπόν μπορείς κι εσύ, ακροατά μου, να αισθάνεσαι χαρά και να ομολογείς που είσαι χριστιανός. Η ιδιότητα του χριστιανού περιποιεί τιμή και δεν επιφέρει ατιμία. Ας το δέσουμε αυτό καλά στο νου μας. Η κοσμοφοβία πολλές φορές μας κάνει να στεκόμαστε σαν παγωμένοι μπροστά στους ανθρώπους, τους απίστους και τους αθέους και τους κομμουνιστάς, που θα μπορούσαμε με θάρρος να ομολογήσουμε πως είμαστε κι εμείς χριστιανοί, στρατιώτες δηλαδή του Χριστού.

Στη συνέχεια, ένα άλλο. Λέγεται ότι ο πρώτος κυβερνήτης της Ελλάδος, ο Ιωάννης ο Καποδίστριας, επισκέφθηκε κάποτε ένα σχολείο. Είδε, μίλησε με τα παιδιά και τέλος θέλησε να δει και τη βιβλιοθήκη του δασκάλου. Ο δάσκαλος είχε πολλά βιβλία πράγματι, αλλά δεν είχε ένα. Ο Καποδίστριας το διεπίστωσε, πικράθηκε και μεγανάκτησε. Ερώτησε το δάσκαλο γιατί από την πλουσία βιβλιοθήκη του έλειπε ο βασιλεύς των βιβλίων, η Αγία Γραφή. Ήρθε σε αμηχανία ο δάσκαλος. Του είπε: «Γιατί δεν έχεις στη βιβλιοθήκη σου το βιβλίο του Θεού;» Πόσοι άνθρωποι που θέλουν να διαπαιδαγωγήσουν ανθρώπους και να γίνουν αναμορφωτές της κοινωνίας στερούνται δυστυχώς και σήμερα το βιβλίο του Θεού.

Το βιβλίο του Θεού, αγαπητοί μου, δεν γράφτηκε για τον ναό, το εικονοστάσι ή το δικαστήριο, για να το παλαμίζουμε. Γράφτηκε για να το μελετούμε, να φωτίζουμε τη σκέψη μας και να αγιάζουμε την καρδιά μας. Δεν ξέρω εάν όλα αυτά έχουν κάποια σχέση και με τη ζωή τη δικιά μας. Πολλές φορές όμως πολλά από αυτά μας οδηγούν και μας βοηθούν. Και συνεχίζουμε. Σε ένα μουσείο λέγεται ότι υπάρχει ένας ζωγραφικός πίνακας, που ο καλλιτέχνης παρουσιάζει ένα χαριτωμένο παιδί να γράφει με το παιδικό του χέρι μια σειρά από μηδενικά. Πάνω από το παιδί ένα αγγελικό χέρι προσθέτει μπροστά από τα μηδενικά μια μονάδα, το ένα δηλαδή, τον άνθρωπο. Έτσι η σειρά των μηδενικών λαμβάνει

τεραστία αξία. Και ο καλλιτέχνης μάς εξηγεί: «Η σειρά των μηδενικών συμβολίζει τις ανθρώπινες προσπάθειες, οι οποίες λαμβάνουν πραγματική αξία εφόσον σε αυτές προστεθεί ο Θείος Παράγων, δηλαδή ο Χριστός». Και δεν είχε άδικο ο ζωγράφος σ' αυτό. Η ανθρωπίνη προσπάθεια για την επιτυχία οποιουδήποτε έργου πρέπει να αφήνει περιθώρια και στον Θείο Παράγοντα. Σειρά από μηδενικά κάθε ανθρώπινη προσπάθεια χωρίς την παρουσία της Θείας Δυνάμεως, χωρίς Θεό, χωρίς Χριστό. Ιδιαιτέρως δε ο χριστιανός, μέσα στον πνευματικό αγώνα, αν θέλει να έχει επιτυχίες, οφείλει πάντα να μην παραθεωρεί το Θείο Παράγοντα. Μόνος του, όχι. Ο Χριστός μπροστά. Οτιδήποτε κι αν κάνουμε εμείς και βάζουμε τον Χριστό τελευταία, τότε θα είναι 00001. Αν ο Χριστός πάει μπροστά, θα

γίνουν τα έξι μηδενικά, θα γίνουν ένα εκατομμύριο. Αυτός είναι ο Χριστός στη ζωή μας. Ας παραμείνουμε και σήμερα μέχρι εδώ, διότι η ώρα μας επέρασε. Ευχόμενοι στον Άγιο Θεό τα λίγα αυτά, τα μικρά αυτά αποφθέγματα από τα διάφορα περιστατικά της ζωής μεγάλων και σοφών ανθρώπων και αγίων να γίνουν και σε εμάς μια αφετηρία καλυτερεύσεως της ζωής μας και διορθώσεως του βίου μας, για τη δόξα του Θεού και τη σωτηρία της ψυχής μας. Και πάλι, χαίρετε εν Κυρίω!