Small Matters (Part 4)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In this series of brief talks, today let us say something about this great season known as the Forty Days, or Great Lent. Let us begin with what is called Clean Week. As we know, Holy and Great Lent begins on the day after Cheesefare Sunday.

This is a season of strict fasting, extended services, and spiritual recollection in general. During this period, no weddings or other joyful celebrations are held. We should know that the fast of Great Lent is of the greatest antiquity. John Chrysostom says that the Fathers of the First Ecumenical Council assembled and established forty days of fasting, prayer, hearing sacred sermons, and gatherings for worship, so that during these days we might all be thoroughly purified through prayer, almsgiving, fasting, vigils, tears, confession, and every other means, and thus, with as clear a conscience as is possible for us,

celebrate the holy days of the Passion and the Resurrection of the Lord, approaching the Holy Mysteries, which the Lord entrusted to us precisely during those days. We fast, he also says, not because of Pascha or because of the Cross, but because of our own sins. This fast is called the Forty Days because it was established in imitation of the Lord’s fast before He began His public ministry. As we know from both the Evangelist Matthew and the Evangelist Luke, that fast lasted forty days.

Great Lent is, of course, distinct from the other forty-day fast, the Nativity Fast, which is lighter. As we know from Holy Scripture, Moses and Elijah also kept forty-day fasts in the days of the Old Testament. The fast of Great Lent, as we have said, is strict. Normally, only dry food is permitted, and that once a day. Oil is permitted only on Saturdays and Sundays. It goes without saying that these rules apply to people who are in perfect health. Those who are ill are exempted from the fast, as are others who may not be bedridden but suffer from various ailments.

Many elderly people have weak constitutions and cannot keep a strict fast. Even if they desire to fast strictly, I do not think they should decide for themselves. They should consult their spiritual father and do whatever he tells them. The first day of Great Lent is commonly called Clean Monday, and the whole first week is called Clean Week, because the faithful are purified through fasting. Unfortunately, however, as you yourselves know, fasting has largely been set aside today. It has, we might say, been misunderstood. Very few among the laity and clergy

attach importance to fasting. And yet fasting has value—very great value indeed. If you like, let me tell you something Basil the Great says about fasting. He says: ‘Do you imagine, O man, that I place the origin of fasting in the time of the Law of Moses? No. Fasting is older than the Law of Moses. Fasting is as old as humanity. Fasting was instituted in Paradise. The first commandment concerning fasting was given to Adam. “You shall not eat of the fruit of the tree of the knowledge of good and evil,” God said to our first parents. Those words, “You shall not eat,” established the law of fasting and self-restraint. If Eve had not eaten the fruit of that tree, we would have no need of our present fasting. Because we did not fast, we were driven out of Paradise. Let us therefore fast, so that we may enter it again. Do not imitate Eve’s disobedience. Do not once again accept the serpent as your adviser when he urges you to eat, supposedly out of concern for your body. When human bodies are excessively burdened by continual overeating, they fall more readily into illness.’

There was no wine in Paradise. Nor were there yet any animal sacrifices or any eating of meat. These things were permitted after the flood. And Moses, as we know, dared to ascend Mount Sinai only after fasting, in order to receive the tablets of the Ten Commandments. What was it, then, that made Esau unworthy and reduced him to servitude to his brother Jacob? Was it not a little food, for which he sold his birthright to his brother?

Did not the mother of the Prophet Samuel receive her son through her prayer and fasting? Fasting made that great and renowned Samson invincible. Yes, it is fasting that gives birth to prophets. Fasting makes the strong even stronger. Fasting makes lawmakers wise. Fasting sanctifies the devoted faster and makes the priest fit to offer sacrifice, for no one may dare to perform the sacred ministry without fasting. This was true not only in our own mystical and true worship, but even in the typological worship of the Old Testament—the worship prescribed by the Law of Moses. Fasting made the Prophet Elijah able and worthy to behold the great vision.

After purifying his soul through a forty-day fast, he was counted worthy in the cave at Horeb to behold the Lord, insofar as it is possible for a human being to behold God. Through fasting, the flowing Jordan was made to turn back, and thus fasting proved powerful against death. The life of the Prophet Elisha was likewise distinguished by fasting. In general, fasting guided all the Saints, enabling them to live according to the will of God. And although the Three Holy Youths were cast into the fiery furnace, because they had armed themselves with fasting, they trampled down the flames and breathed light, refreshing air amid that terrible fire. The fire did not dare to touch even a hair of their heads,

for they had been nourished by fasting. And the Prophet Daniel, who was filled with divine and spiritual longing, fasted for three weeks, eating no bread and drinking no water. Later, he even made the lions fast when the pagan king cast him into their den.

Fasting quenched the power of the fire. Fasting shut the mouths of the lions. Fasting becomes a wing and carries prayer up to heaven. Fasting brings growth and prosperity to households; it is the mother of health, the tutor of the young, and the adornment of the elderly. And he continues: ‘Fasting also becomes an occasion of gladness for us in another way.

Just as thirst makes drinking delightful, and just as hunger beforehand makes a meal especially pleasant, so fasting makes food more enjoyable. The table is more pleasing after a fast, both for the rich, who have a variety of foods, and for the poor, whose food is plain and simple. Dear one, the faster’s gaze is calm, his walk is dignified, his countenance modest and serious, unshamed by unrestrained laughter; his words are measured and his heart is pure. Do you not know that, as with opposing armies, an alliance with one side leads to the defeat of the other, so it is also with the spirit and the flesh?

Whoever burdens the flesh opposes and wages war against the spirit, while whoever takes the side of the spirit brings the flesh into subjection, for the two are at enmity with one another. Therefore, if you wish to strengthen your spirit, bridle your flesh through fasting. Will you not turn away from food that perishes? Will you not desire the table in the Kingdom of Heaven, at which you will sit if you fast in this present life? Do you not know that by your gluttony and overeating you make your belly fatter, and consequently fatten the worm that will devour you?

Who among those devoted to overeating and continual carnal pleasures has ever received any spiritual gift? Do you not fear and tremble lest your gluttony cause you to lose the blessings of the Kingdom of Heaven?’ But perhaps someone will say, ‘I, Glory to God, fast, so these words do not apply to me.

Let those who do not fast take heed of them.’ At this point, however, I think we should add something else—something that perhaps even those who fast fail to notice: fasting is not limited to what is in the cooking pot. Do not imagine, dear one, that the blessing of fasting consists only in abstaining from material food. No. There is fasting from food, but there is also fasting of the flesh and fasting from the passions. True fasting means withdrawing from every evil. For example, what benefit is there in making your cooking pot fast if you do not make your flesh fast? What benefit is there in fasting

if you are involved in quarrels, disputes, lawsuits, and strife? You do not eat meat, yet you devour your brother with insults, injustice, slander, and the like. You do not drink wine, for example, yet you do not master your passion for insulting others. You put no food into your mouth until evening, yet you spend the whole day in courtrooms, in idle conversations, or before a screen watching every kind of destructive spectacle. In this way your soul becomes drunk, not with wine, but with anger, malice, and corruption. This, then, is true fasting: fasting from food, but also from the passions. With this fasting praised by Basil the Great in mind, the Church sings: ‘Let us keep a fast acceptable and pleasing to the Lord. True fasting is estrangement from evil, restraint of the tongue, abstinence from anger,

separation from sinful desires, slander, falsehood, and perjury. Abstaining from these is the true and acceptable fast.’ In other words, let us keep a fast that God accepts, a fast that is pleasing to the Lord. What is true fasting? It is estrangement from wickedness: restraining the tongue from insults, blasphemies, and slanders; avoiding anger; withdrawing from evil desires, as well as from backbiting, falsehood, and perjury. The absence of these evils is the true fast, received with pleasure by God.

At this point, I think we should add something else that is often discussed in connection with fasting.

Some people have misunderstood the Lord’s command to avoid making a show of fasting. When they find themselves with others who do not observe the fasts, they too break the fast, even though they fast at home. ‘I ate meat,’ someone says, ‘even though it was Friday, so that I would not cause them to stumble.’

Of course, we must take great care not to cause our fellow human beings to stumble. But the kind of scandal we must avoid is not what these people describe. It is the scandal that comes from breaking the laws or commandments of the Church.

Thank you. If anyone is scandalized by our observance of God’s laws or the commandments of the Church—though in truth there is no real scandal in this—we should remain entirely unconcerned. But there certainly are people who are scandalized when we blaspheme, use foul language, lie, break the fasts, and so forth. Then our guilt is real, and not merely single but double. We are guilty of the sin we commit—as Christians who blaspheme, steal, fornicate, or fail to fast—and also of causing others to stumble.

If people are scandalized because we pray, receive Holy Communion, attend Church, fast, or go to Holy Confession, then let them be scandalized and say whatever they wish. We must understand that ostentation is one thing and confession of the faith is another. If a Christian is seated with others at a table where festal foods are served on a fast day—a Wednesday or Friday, for example, or during Great Lent—he must quietly and humbly decline them, without Pharisaic boasting or self-display. This is not ostentation. It is simply faithfulness to his principles and an acknowledgment that he is an obedient child of the Church. By taking this stand, he will also teach the others, without even speaking, that they are not doing well when they disregard the ordinances of Christ and His Church. But if he eats, supposedly to avoid scandalizing them, the exact opposite will happen. What will he do? By his actions, he will teach the others that they too may disregard the commandments of the Church. Since he...

“Since he,” the others will think, “regularly attends Church, goes to Holy Confession, and receives Holy Communion, yet he is eating, fasting must be nothing important. So we too are right not to fast.” That is what they will say. But we must not act this way, because scandal means becoming an obstacle that keeps another person from following the right path and moving forward. It is not scandal when you help someone to be enlightened and to understand that what he has been doing until now is not right. We therefore bear an immense obligation and a great responsibility before God, and one day we shall give an account if we choose to follow this course.

These, then, are a few words by way of introduction to our entrance into this season of Great Lent, concerning fasting and the circumstances we all face as Christians during these days. Another distinctive feature of Great Lent is the Akathist Hymn. Although we have given many talks on particular aspects of it in the past, and still do today, we believe that a brief reflection on and introduction to the Akathist Hymn is necessary for those who cannot listen to or retain a great deal.

On the Saturday of the Fifth Week of the Fast, the Akathist Hymn is chanted together with Matins (Orthros). Today, however, this is done only in the monasteries. In parishes it is chanted on the preceding evening, Friday evening, in the middle of Small Compline, as we know. Since we are speaking of it, we should know that the Akathist Hymn is a kontakion. In earlier times, entire hymns comparable to the canons were called kontakia. The name most likely comes from the kontos, the wooden rod around which the parchment containing the hymn was rolled.

The first troparion was called the proem or koukoulion, and those that followed were called oikoi—spelled with omicron and iota—perhaps because the whole hymn was regarded as a group of buildings dedicated to the memory of a particular Saint. Today, the word kontakion usually refers to the first troparion of such a hymn, that is, of a full kontakion. The Akathist Hymn, as most of us know, contains a proem and twenty-four oikoi.

Originally, its proem was not “To Thee, the Champion Leader,” as it is today, but another hymn, “When the Bodiless One Learned the Secret Command,” and so forth. The acrostic of the hymn is alphabetical. As we will have noticed, it follows the order of the letters of the alphabet: alpha, beta, gamma, delta, and so on. An acrostic is a phrase formed by taking, in order and without interruption, the first letter of each heirmos and troparion in a hymn. Such phrases may refer to the name of the hymn’s poet, to the subject of the feast, and so forth. Of course, not every hymn has an acrostic. The Akathist Hymn, as we know, has two refrains: “Rejoice, O Bride Unwedded” and “Alleluia.” The first appears in the proem and in the odd-numbered oikoi.

That is, in the first, third, fifth, seventh, and so forth. The second refrain, “Alleluia,” appears in the even-numbered oikoi: the second, fourth, sixth, eighth, and so on.

A refrain is the final word or phrase of a hymn, which the people repeated after the chanters had sung the hymn in full. As we will have noticed, the Akathist Hymn begins with the Annunciation to the Virgin. It then recounts the events that followed: the Virgin’s visit to Elizabeth, the suspicions of Joseph, her guardian, the shepherds’ and the Magi’s worship of the Lord, Christ’s flight into Egypt, and the Meeting of the Lord in the Temple.

All these are found in the first half of the Akathist. The second half of the hymn speaks of the Lord’s Incarnation, the theosis—the divinisation—of humanity, and the dignity of the Most Holy Theotokos (All-Holy) as the one who bore God. As for the poet of the Akathist, as we were saying, no answer has yet been given that is beyond dispute. Despite all the research and discussion, the question remains unresolved.

Most regard the hymn as a work of Romanos the Melodist. Others consider it the work of Sergius, Patriarch of Constantinople. Some attribute it to George of Pisidia, and still others to other authors. In any case, it was most likely composed during the reign of Emperor Justinian, if not a little earlier. According to one tradition, the reason the hymn is called the Akathist is as follows. It is said that in the year 626, during the reign of Heraclius, Constantinople was besieged by the Persians and the Avars. Emperor Heraclius was then away in Asia Minor, fighting the Persians there. When...

When he learned that the city was under siege, he sent twelve thousand men from his army to Bonos, the commander of Constantinople, to defend the imperial capital together with its garrison. Bonos and Patriarch Sergius also armed all the citizens capable of bearing weapons, and together they resolved to resist to the very end. The Patriarch went throughout the city and along its walls, encouraging the people and the defenders. The entire city placed its hope in its protectress and Champion Leader, the Most Holy Theotokos. The siege was, as one would expect, close and severe. Nevertheless, the city withstood the besiegers’ assaults, while they persisted in the siege. Suddenly, however, a terrible whirlwind destroyed their fleet, and so the invaders were compelled...

On the night of August 7–8, they were compelled to lift the siege and withdraw without achieving anything. The imperial city was thus saved. The people, celebrating their deliverance, which they owed to the protection of the Theotokos, gathered in the Church of the Most Holy Theotokos (All-Holy) at Blachernae. There, with Patriarch Sergius presiding, an all-night service of thanksgiving was held. Tradition says that the entire congregation stood and chanted the hymn, which from that time was therefore called the Akathist—the hymn sung while standing. The hymn itself apparently existed already and was chanted in honor of the Most Holy Theotokos, but on that night it was solemnly and festally established in our Church. The troparion “To Thee, the Champion Leader,” which...

This troparion replaced the earlier proem, “When the Bodiless One Learned the Secret Command,” which we have mentioned, and was undoubtedly composed at that time. Through it, the whole city, delivered from disaster, inscribed its victory hymn—that is, it gratefully attributed the victory to its protectress, the Theotokos. The Akathist Hymn, as we know, is chanted with a special canon beginning with the heirmos “I Shall Open My Mouth.” This is a complete canon, containing eight odes. Its acrostic reads: “O vessel of joy, to you alone it is fitting to rejoice. Joseph.” The name Joseph identifies the poet of the canon.

This was Joseph the Hymnographer, who came from Sicily and, according to tradition, flourished in the ninth century. The heirmoi are not his, but were evidently taken from the canon for the Dormition of the Theotokos. They most likely belong to John of Damascus. Each ode of the canon contains the heirmos and four troparia. Thus, the canon has eight heirmoi and thirty-two troparia in all. As you know, it is an exceedingly beautiful and festal canon and may rightly be described as a poetic masterpiece. It extols the Ever-Virgin Maiden as the living book of Christ.

It praises her as the palace of the one King, the fiery throne of the Almighty, the fathomless depth of purity, the sweet-scented lily, the dwelling place of light, the mercy-seat of the world, higher than the heavens, an incomprehensible depth, an ineffable height, a bridal chamber filled with light, the fire-bearing chariot of the Word (Logos), a living Paradise, the cause of the theosis—the divinisation—of all, the bush that burned yet was not consumed, the mystical rod, the pillar of fire, and so much more. We should also know that the Akathist Hymn is chanted in sections in our churches on the first four Fridays of Great Lent.

The canon accompanying the Akathist is chanted in full on those Fridays. Very well known and deeply loved is the troparion chanted during the service of the Akathist Hymn: “To Thee, the Champion Leader, I, thy city, delivered from calamities, offer hymns of victory and thanksgiving, O Theotokos. But as thou hast might invincible, deliver me from every danger, that I may cry to thee: Rejoice, O Bride Unwedded.” In other words: “To you, O Theotokos, the Champion Leader, I, your city, gratefully ascribe this glorious victory, because through your manifest and special help I was delivered from the terrible calamities that threatened me. And you...”

“Since your power is invincible, deliver me also from every kind of danger, that I may always cry out to you: ‘Rejoice, O Bride Unwedded.’” Also beautiful is the dismissal hymn—I do not know whether you have noticed it—which says: “When the Bodiless One learned the secret command, he hastened to Joseph’s dwelling and stood before her who knew not wedlock, saying: ‘He who bowed the heavens by His descent is contained wholly and without change in you. And seeing Him in your womb taking the form of a servant, I stand in awe and cry to you: Rejoice, O Bride Unwedded.’” That is to say, the bodiless Archangel Gabriel, having learned—in a manner of course incomprehensible to us...

Having learned God’s command, the Archangel Gabriel immediately appeared at the home of Joseph, the Virgin’s guardian, and said to the Maiden who had no experience of wedlock: “He who, through His incomprehensible and inconceivable humility in choosing to become man, bowed the heavens to descend to earth, now enters wholly into you without undergoing any change or alteration in His divine nature. And seeing Him already within your womb taking the form of a servant—that is, becoming man—I am filled with wonder and awe and cry out to you: ‘Rejoice, O Bride Unwedded.’” These things also needed to be said in some fashion, because besides those of us who...

Besides those of us who follow these subjects and know more or less about the Akathist from other talks, there are also people who, for reasons I do not know, have still not looked deeply into them and remain unaware of these great treasures offered to our souls in our Church during these days.

On the Fifth Sunday of the Fast, there is something else that needs to be discussed and carefully considered. On this day we honor the memory of our Venerable Mother Mary of Egypt, whose feast is normally celebrated on April 1. Yet, as the Church tells us, her commemoration was also appointed for this day—the Fifth Sunday of the Fast—as the end of Holy and Great Lent draws near, in order to awaken the careless and sinful to metanoia, to repentance, by setting the celebrated Saint before them as an example. Venerable Mary, together with Venerable Pelagia...

Moses the Ethiopian, Blessed Augustine, and others, are living examples, we might say, of the power of repentance. People who had sunk up to their necks in the mire of sin later attained the purity of angels. Therefore, let us not despair. No matter how deeply we may have sunk into sin, we can become not merely white, but dazzling white once again, as we were after Baptism. We need only truly repent and confess before a priest—not in the ways that some people invent, imagining...

that in this manner they can confess and receive forgiveness of their sins. Nearly all our Christians, with certain exceptions, are accustomed to approach the Holy Mystery of Confession at least during Great Lent. Yet, as we mentioned earlier, some say, “I confess before the icon. I will tell everything directly to Christ. I will tell it to my master Saint George.” Another will tell Saint John; another will say, “My Most Holy Theotokos, forgive me”; and we hear many other such things. Others supposedly confess their sins to one another.

To those who tell us, for example, “I will tell everything before the icon of the Lord, and then I will be all right,” there is one answer we could give: “Then receive Holy Communion from the icon as well.”

You go and tell your sins to the icon, setting aside the Mystery of repentance and Confession before a priest as it was given by God; yet you do not set aside the Mystery of the Holy Eucharist, but go to a priest to receive Holy Communion. Since you confess before the icon, then tell everything to the icon. If, in your view, the icon has the authority to forgive sins, then surely, if it has that authority, it will also have the power...

to change the bread and wine into the Body and Blood of Christ, so that you may receive Holy Communion in your own way, without having confessed. Therefore, place bread and wine before the icon and then partake of them, since you believe it possesses such power.

I believe these people must understand that icons, even when they work miracles, do not possess Holy Orders. The forgiveness of sins, the change of the bread and wine into the Body and Blood of Christ, and the celebration of all the Mysteries are the work of those who possess Holy Orders...

that is, the priests of the Church. No one else can grant the forgiveness of sins.

No matter how holy a life someone may lead, he cannot do so—still less can icons; even the angels do not have authority to forgive sins. Therefore, there must be no confession before an icon, but only before one’s spiritual father. Otherwise, the sins we acknowledge remain unforgiven—or, for many, unpardoned—and on the day of judgment we will have no defense and will be condemned. Since the occasion has arisen, I believe I must also say what I have in mind. Those who confess as our Church directs, that is, before their spiritual father, should bear in mind the following points, which, unfortunately, many do not.

Confession should not take place only during Great Lent, but at least during the other fasting seasons as well: the Nativity Fast, the Dormition Fast in August, and the Apostles’ Fast. More precisely, the more frequently one confesses, the better. Second, people should not wait until the final days of a fasting season, because many then crowd in for Confession, and the spiritual father, being human, is unable to carry out his work as he should. Another thing they must remember is not to confess the sins of others, but their own. For, sadly, we hear people say, “Father, this is what my daughter-in-law did to me.”

“This is what my daughter did to me. Father, this is how my mother-in-law treated me.” Not such things, but rather, “This is what I myself did or said.” We must confess our own sins, not those of others. Another point that must be kept in mind, both now, when so many people are coming to Confession, and throughout the rest of the year, is this: we should not speak at excessive length in Confession. We should confess sins, not tell stories, as many people do. Likewise, we should speak of our sins, not of our problems or sufferings, as some of us do. If they wish...

to discuss their personal or family problems with their spiritual father and ask his opinion, or if they wish to tell him of their sufferings so that they may find relief and hear words of consolation, they may certainly do so—but at a suitable time, when others are not waiting outside the confessional and the spiritual father is not short of time or strength. This means not during Clean Week or Holy Week, for example, when crowds are waiting to confess and the spiritual father is utterly exhausted. Furthermore, they should not expect him to preach them a sermon during Confession.

They imagine that during Confession the spiritual father must preach to them about every subject they themselves have never taken any interest in learning about. But Confession is neither preaching nor catechesis. It is the Mystery of the forgiveness of sins, and nothing else. Even if the spiritual father often listens to us in silence and gives us neither teaching nor advice, but simply says the prayer of absolution after hearing our sins, the Mystery has been fully celebrated for us and our sins have been forgiven. It would certainly be desirable for the spiritual father to have the time, strength, and knowledge...

to say many things to the person confessing, but this is not always possible, especially during the days of the great feasts. Let us therefore be content even with the two or three words of counsel our spiritual father may give us during Confession, and let us not expect an entire sermon. Beloved, as we know, our Church provides sermons during the Divine Liturgy.

She also has spiritual books available everywhere, at least today. From these let us receive our spiritual nourishment—that is, devout Orthodox teaching. The Mystery of Confession was not established to provide instruction; it was established to grant the forgiveness of sins.

Another unfortunate problem is that people approach their spiritual father unprepared. We must take care not to do this. Before going to confess, we should examine ourselves, call ourselves to account, discover where we are guilty, and then go and expose that guilt in Confession. In other words, we should think about our sins beforehand and, if possible, write them down. We must not wait for questions from the spiritual father and then say, “You know, he did not ask me about that.” Did the doctor ask you about the pain in your stomach, or everything you feel when you get up or become tired? Yet you know these things and tell the doctor about them. How can you fail to know what concerns your soul? Let us confess our responsibility with humility and contrition.

Only in this way will we draw God’s mercy upon ourselves. We must also take care to cast shame far away. Shame is good before we sin, not after we have sinned. We should be ashamed when committing sin, not when disclosing our sins so that they may be forgiven. This is a satanic tactic: Satan first makes us shameless so that we will sin, and afterward makes us modest and ashamed, so that we will not confess and will remain his once again. In Confession we must speak not only of deeds, but also of words, thoughts, desires, and every kind of sinful thing.

Those who confess sins they have committed, however, should not go into scandalous details. Furthermore, those coming to Confession should never ask merely for “a prayer,” as they call it, without actually confessing. Sadly, many people say this, especially women: “Father, I have nothing to say. Read the prayer over me so that I may receive Holy Communion.” This is very wrong. We all have sins. John said, “If we say that we have no sin, we deceive ourselves, and the truth is not in us.” We all have sins, even if our life has lasted only a single day. Even if we confessed yesterday, we still have something to say today, because we sin in word, deed, or thought.

Moreover, we must understand that the prayer without Confession not only fails to grant forgiveness of sins, but also makes a mockery of the Mystery of Confession. In this matter, I dare say, grave responsibility rests both upon the laypeople who ask for a prayer without Confession and upon the priests who give it. Never ask for the prayer without Confession, my dear one. When someone asks for a prayer without confessing so that he may receive Holy Communion, he is not asking for a prayer of forgiveness, but for a prayer of congratulation. It is as though he were saying, “Father, congratulate me so that I may go and receive Holy Communion, because I am sinless and have done nothing wrong.” Let our clergy therefore enlighten the faithful...

and let us ourselves be enlightened by the books that are available, so that we may understand exactly how matters stand. From now on, let none of us approach a spiritual father without truly confessing, or having made an improper Confession. Otherwise, instead of salvation, we will incur condemnation; it will not be for the forgiveness of sins, but will add to the burden of our sins.

Something else we might add, especially fitting for these days, is what the Church teaches on the First Sunday of the Fast, known as the Sunday of Orthodoxy. You will have noticed that the first Sunday of Great Lent is called both the First Sunday of the Fast and the Sunday of Orthodoxy. We understand why it is called the First Sunday: it is the first Sunday of the Great Fast, or Great Lent. But it is called the Sunday of Orthodoxy because on that day we celebrate the restoration of the holy icons and the triumph of the Orthodox Faith over the dreadful heresy of the iconoclasts—those heretics who refused to venerate the holy icons and falsely accused such veneration of being idolatry.

Even today, many of you know people who reject the holy icons and even call us idolaters. These include various heretics, such as Protestants, Jehovah’s Witnesses, and others. I would like to shed a little light on this point. We Orthodox Christians do not worship icons, Saints, Angels, or even the Theotokos (God-bearer) herself. We worship only the one God in the Holy Trinity: the Father, the Son, and the Holy Spirit.

We honor and glorify the Saints and the Angels, and above them all, her who is more honorable than the Cherubim and beyond compare more glorious than the Seraphim: the Ever-Virgin and Most Holy Mother of our Savior, the Lady of the Angels. But we offer worship neither to them personally nor to their icons. As we understand, honor and reverence are one thing, while worship is another. Worship belongs only to the Holy Trinity: the Father, the Son, and the Holy Spirit. At this point, someone may ask you, “Are there wonderworking icons?” Our people, as well as other Orthodox peoples, regard certain icons as wonderworking. Is this true? Are there really wonderworking icons? Or rather, is it possible for icons to be wonderworking—to work miracles? First of all, many Orthodox theologians attribute the miracles associated with certain icons not to the icons themselves,

but to the faith of the people who come before them. They say that it is faith that works miracles, and fervent prayer that works miracles, whether that prayer is offered before an icon or not. This is certainly beyond all doubt. Yet it is no reason to deny that certain icons may also possess a particular grace through which miracles are worked.

What you are hearing may seem strange to some people, but it is not strange at all; it is entirely natural. That is, for believers. To unbelievers, everything of this kind is not only strange but nonexistent. The Lord, for example, gave His Apostles the gift of working miracles. Yet we see that this gift was not confined to the Apostles themselves,

but extended even to their shadows. Holy Scripture tells us explicitly not only that many signs and wonders were worked among the people by the hands of the Apostles, but also that the Jews carried their sick on stretchers into the streets and waited for Peter to pass by, so that even his shadow might fall upon them and heal them. We read this in Acts 5:12–14. And there is something more: even handkerchiefs that had touched the Apostle Paul, when laid upon the sick or those possessed by demons, brought healing. This is mentioned in Acts 19:12. Thus, not only did the Apostles themselves possess the gift of working miracles, but even objects they used personally shared in that gift.

Why, then, should it seem strange for God to bless both these holy people and the works of their hands? And what is unnatural about such works receiving, by God’s blessing, a wonderworking grace? This, then, is a subject worthy of our attention. Since we have come this far and spoken about icons, I would also like to address an important question—one that should occupy us in another talk, although some consider it a trivial matter. It concerns the form of an icon: what style of icon should an Orthodox Christian prefer? But this is a subject we shall discuss later, God willing. I pray that the Lord may always be with you.

Στη σειρά αυτή των μικρών-μικρών, σήμερα να λέγαμε κάτι που έχει σχέση με τη μεγάλη αυτή περίοδο της λεγόμενης Τεσσαρακοστής. Και ας αρχίσουμε από τη λεγόμενη Καθαράν Εβδομάδα. Από της επομένης μετά την Κυριακή της Τυρινής αρχίζει η Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή, όπως ξέρουμε.

Η περίοδος αυτή είναι μια περίοδος αυστηράς, όπως θα λέγαμε, νηστείας, εκτενών ακολουθιών και γενικώς πνευματικής περισυλλογής. Κατά την περίοδο αυτή ούτε γάμοι γίνονται, ούτε άλλες χαρμόσυνοι εκδηλώσεις. Η νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής πρέπει να γνωρίζουμε ότι είναι αρχαιοτάτη. Ο Ιερός Χρυσόστομος λέγει ότι οι Πατέρες της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, συνελθόντες, εθέσπισαν τεσσαράκοντα ημέρας νηστείας, προσευχής, ακροάσεων ιερών κηρυγμάτων, λατρευτικών συνάξεων, ώστε, αφού κατά αυτάς τας ημέρας καθαριστώμεν όλοι επιμελώς και διά προσευχών και διά ελεημοσύνης και διά νηστείας και διά αγρυπνιών και διά δακρύων και διά εξομολογήσεως και δι’ όλων των άλλων μέσων, ούτω, με καθαράν συνείδηση, όσο το δυνατόν εις ημάς,

εορτάσωμεν τας αγίας ημέρας των Παθών και της Αναστάσεως του Κυρίου, προσερχόμενοι στα Άγια Μυστήρια, τα οποία κατ’ αυτάς ακριβώς τας ημέρας μάς παρέδωκε ο Κύριος. Νηστεύομεν ακόμη, λέγει, όχι διά το Πάσχα ούτε διά τον Σταυρόν, αλλά διά τα ιδικά μας αμαρτήματα. Η νηστεία αυτή ονομάζεται Τεσσαρακοστή, διότι έγινε κατά μίμηση της νηστείας την οποίαν έκαμε ο Κύριος πριν εξέλθει στο δημόσιο βίο του, η οποία διήρκεσε, όπως γνωρίζουμε από τους Ευαγγελιστάς, τόσον τον Ματθαίο όσο και τον Λουκά, τεσσαράκοντα ημέρες.

Προφανώς η Μεγάλη Τεσσαρακοστή διακρίνεται από άλλην τεσσαρακονθήμερο νηστεία των Χριστουγέννων, το σαρανταήμερο το λεγόμενο, η οποία είναι ελαφροτέρα. Τεσσαρακονθημέρους νηστείας έκαμαν στην εποχή της Παλαιάς Διαθήκης και ο Μωσής και ο Ηλίας, όπως γνωρίζουμε από τη Γραφή. Η νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι, ως είπομεν, αυστηρά. Κανονικώς επιτρέπεται μόνο η ξηροφαγία, και αυτή μια φορά την ημέρα. Το έλαιον επιτρέπεται μόνο κατά τα Σάββατα και τας Κυριακάς. Εννοείται ότι αυτά ισχύουν διά τους τελείως υγιείς ανθρώπους. Οι άρρωστοι εξαιρούνται της νηστείας, αλλά και άλλοι άνθρωποι οι οποίοι δεν είναι μεν κατάκοιτοι, αλλά υποφέρουν από διαφόρους νόσους.

Ασθενούς κράσεως είναι πολλοί γέροντες, δεν δύνανται να κρατήσουν αυστηράς νηστείας. Αυτοί, έστω κι αν έχουν διάθεση να νηστεύσουν αυστηρά, νομίζω ότι δεν θα πρέπει να αποφασίζουν μόνοι των. Θα πρέπει να συμβουλευτούν τον πνευματικό τους και θα πράξουν ό,τι θα τους πει. Η πρώτη ημέρα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής λέγεται συνήθως Καθαρά Δευτέρα, καθώς και όλη η πρώτη εβδομάς λέγεται Καθαρά Εβδομάς, επειδή οι πιστοί καθαίρονται διά νηστείας. Δυστυχώς όμως, όπως γνωρίζετε κι εσείς, σήμερα η νηστεία έχει πολύ παραμεριστεί. Έχει παρεξηγηθεί, όπως θα λέγαμε. Ελάχιστοι είναι εκείνοι από τους λαϊκούς και τους κληρικούς

που δίνουν σημασία στη νηστεία. Και όμως, η νηστεία έχει αξία και μάλιστα πολύ μεγάλη. Αν θέλετε, να σας έλεγα κάτι που λέει ο Μέγας Βασίλειος αναφορικώς με τη νηστεία. Λέγει: «Νομίζεις, λέει, άνθρωπε, ότι τοποθετώ την αρχαιότητα της νηστείας εις την εποχή του νόμου του Μωσέως; Όχι. Η νηστεία είναι περισσότερο παλαιά από τον νόμο του Μωσέως. Η νηστεία έχει την αυτήν ηλικία με την ανθρωπότητα. Η νηστεία ενομοθετήθηκε στον Παράδεισον. Η πρώτη εντολή περί νηστείας εδόθη στον Αδάμ. Από των καρπών του δέντρου της γνώσεως του καλού και του κακού, δεν θα φάγετε», είπε ο Θεός εις τους Πρωτοπλάστους. Αυτό το «δεν θα φάγετε» είναι θέσπισης νόμου νηστείας και εγκρατείας. Εάν η Εύα δεν έτρωγε από τον καρπόν του δέντρου εκείνου, δεν θα είχαμε ανάγκη από τη σημερινή εμείς νηστεία. Επειδή λοιπόν δεν ενηστεύσαμε, εξεδιώχθημεν εκ του Παραδείσου. Ας νηστεύσωμεν λοιπόν, για να εισέλθουμε πάλιν εις αυτόν. Μη μιμηθείς την παρακοή της Εύας, μη δεχθείς πάλιν τον όφιν ως σύμβουλον, ο οποίος σε προτρέπει να φάγεις από ενδιαφέρον δήθεν διά το σώμα σου. Τα σώματα των ανθρώπων, όταν βαρύνονται υπερβολικώς με τη συνεχή πολυφαγία, περιπίπτουν ευκόλως μάλλον εις ασθενείας.

Στον Παράδεισον ο οίνος δεν υπήρχε. Ούτε θυσίες ζώων υπήρχαν ακόμη. Ούτε κρεοφαγία. Μετά τον κατακλυσμό επετράπησαν αυτά. Αλλά και ο Μωσής, ως γνωρίζουμε, μετά τη νηστεία ετόλμησε να ανέλθει στο όρος Σινά, για να λάβει τας πλάκας των Δέκα Εντολών. Λοιπόν, τι ήτο εκείνο που κατέστησε ανάξιον τον Ησαύ και τον έκαμε δούλον του αδελφού του, του Ιακώβ; Δεν ήτο ολίγο φαγητόν, χάριν του οποίου επώλησεν εις τον αδελφόν του τα δικαιώματά του ως πρωτοτόκου;

Η μήτηρ του προφήτου Σαμουήλ δεν απέκτησε τον υιόν της ένεκα της προσευχής της και της νηστείας της; Η νηστεία έκαμεν ακατανίκητον τον μέγαν και σπουδαίον εκείνον Σαμψών. Ναι, η νηστεία είναι εκείνη η οποία γεννά προφήτας. Η νηστεία κάμνει ισχυροτέρους τους ισχυρούς. Η νηστεία κάμνει σοφούς τους νομοθέτες. Η νηστεία αγιάζει τον αφιερωμένον νηστευτήν και καθιστά τον ιερέα ικανό να προσφέρει θυσία. Διότι δεν είναι δυνατόν να τολμήσει κάποιος άνευ νηστείας να ιερουργήσει. Όχι μόνο στη δική μας λατρεία, τη μυστική και αληθινή, αλλά ούτε στην τυπική λατρεία της Παλαιάς Διαθήκης, τη λατρεία που όριζε ο νόμος του Μωσέως, μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο. Η νηστεία έκαμε τον προφήτην Ηλίαν ικανόν και άξιον να ιδεί το μέγα θέαμα.

Αφού με νηστεία τεσσαράκοντα ημερών εκαθάρισε την ψυχή του, ούτως ηξιώθη εις το σπήλαιο Χωρήβ να ιδεί τον Κύριον, όσο βεβαίως είναι δυνατόν εις άνθρωπον να ιδεί τον Θεόν. Διά της νηστείας ανεστέλλετο ρέων ο Ιορδάνης και ούτω διά της νηστείας ανεδείχθη δυνατός κατά του θανάτου. Τον προφήτου επίσης Ελισαίου τον βίον η νηστεία διέκρινε και γενικώς η νηστεία υπήρξε οδηγός εις όλους τους Αγίους, ώστε να πολιτευτούν συμφώνως προς το θέλημα του Θεού. Και οι Τρεις Παίδες, και αν ερρίφθησαν στην κάμινο του πυρός, όμως, επειδή είχαν οπλιστεί με τη νηστείαν, κατεπάτουν την πυρκαϊάν και ανέπνεον μέσα εις αυτό το φοβερό πυρ ελαφρόν και δροσιστικόν αέρα. Ούτε τας τρίχας της κεφαλής των δεν ετόλμησε να θίξει το πυρ,

και αυτοί είχαν τραφεί διά της νηστείας. Ο δε προφήτης Δανιήλ, ο οποίος ήτο γεμάτος από θείους και πνευματικούς πόθους, αφού ενήστευσεν επί τρεις εβδομάδες και ούτε άρτον έφαγε ούτε ύδωρ έπιεν, έκαμεν έπειτα και τους λέοντας να νηστεύσουν, όταν ο ειδωλολάτρης βασιλεύς τον έρριψε εις τον λάκκον των.

Η νηστεία είναι εκείνη που έσβεσε τη δύναμη του πυρός. Η νηστεία έφραξε τα στόματα των λεόντων. Η νηστεία γίνεται πτερόν και αναβιβάζει την προσευχήν εις τον ουρανόν. Η νηστεία είναι αύξησις και πρόοδος των οίκων, μήτηρ της υγείας, παιδαγωγός των νέων, στολισμός των πρεσβυτέρων. Και συνεχίζει: «Αλλά και με άλλον τρόπον η νηστεία μάς γίνεται αφορμή ευφροσύνης.

Όπως δηλαδή η δίψα μάς κάνει να αισθανόμεθα απόλαυσιν όταν πίνομεν, και όπως η πείνα, όταν προηγηθεί, κάμνει πολύ ευχάριστον την τράπεζαν, ούτω και η νηστεία καθιστά περισσότερον απολαυστικά τα φαγητά. Η τράπεζα είναι περισσότερον ευχάριστος μετά τη νηστεία, τόσον διά τους πλουσίους που έχουν ποικιλία φαγητών, όσον και διά τους φτωχούς που τα φαγητά των είναι λιτά και απλά. Αγαπητέ, του νηστεύοντος η οφθαλμή είναι ήρεμη, αγαπητό το βάδισμα, σεμνόν το πρόσωπο, σοβαρόν, χωρίς να εντροπιάζεται από ακολάστους γέλωτας, οι λόγοι του μετρημένοι, η καρδία του καθαρά. Αγνοείς ότι, όπως συμβαίνει με τα αντίπαλα στρατεύματα, όπου η συμμαχία κάποιου με το ένα κάνει να νικηθεί το άλλο, ούτως συμβαίνει και με το πνεύμα και τη σάρκα;

Όποιος προσθέσει βάρη στη σάρκα αντιμάχεται και καταπολεμεί το πνεύμα, και όποιος προσχωρεί στο μέρος του πνεύματος υποδουλώνει τη σάρκα, διότι αυτά είναι μεταξύ των εχθρικά. Ώστε, αν θέλεις να κάμεις ισχυρόν το πνεύμα σου, χαλιναγώγησε με νηστεία τη σάρκα σου. Δεν θα περιφρονήσεις τα φαγητά τα οποία φθείρονται; Δεν θα επιθυμήσεις την τράπεζα που είναι στη Βασιλεία των Ουρανών, εις την οποία θα καθίσεις αν νηστεύσεις εις την παρούσα ζωή; Δεν γνωρίζεις ότι με τη λαιμαργία και την πολυφαγία σου κάνεις παχυτέρα την κοιλία σου και, κατά συνέπεια, παχύτερον τον σκώληκα ο οποίος θα σε κατατρώγει;

Ποιος από όσους επιδίδονται εις πολυφαγία, σε συνεχείς σαρκικάς απολαύσεις, απέκτησε ποτέ οιονδήποτε πνευματικό χάρισμα; Δεν φοβείσαι και δεν φρίττεις διά τη λαιμαργίαν, μήπως γίνει αιτία να χάσεις τα αγαθά της Βασιλείας των Ουρανών;». Αλλά ίσως πει κάποιος: «Εγώ, δόξα τω Θεώ, νηστεύω και, κατά συνέπεια, δεν είναι για μένα αυτά.

Ας τα προσέξουν εκείνοι που δεν νηστεύουν». Στο σημείο αυτό νομίζουμε ότι πρέπει να προστεθεί και κάτι τι άλλο, που ίσως και αυτοί που νηστεύουν δεν το προσέχουν. Δηλαδή ότι η νηστεία δεν περιορίζεται μόνο στη χύτρα. Μη νομίσεις λοιπόν, αγαπητέ, ότι το αγαθόν της νηστείας περιορίζεται μόνον στην αποχή από υλικάς τροφάς. Όχι. Η νηστεία είναι βρωματική, αλλά είναι και σαρκική, είναι και παθολογική. Πραγματική νηστεία είναι το να απομακρυνθείς από παν κακόν. Φερ’ ειπείν, τι το όφελος να νηστεύεις τη χύτρα και να μην νηστεύεις τη σάρκα; Τι το όφελος να νηστεύεις;

Εσύ είσαι σε φιλονικίας, σε διαμάχας, σε δικαστήρια, σε έριδας. Δεν τρώγεις κρέας, μα κατατρώγεις όμως τον αδελφό σου με ύβρεις, με αδικίες, με συκοφαντίες κλπ. Δεν πίνεις οίνον, παραδείγματι, όμως δεν κυριαρχείς στο πάθος σου, το να υβρίζεις. Δεν θέτεις τροφήν στο στόμα σου μέχρι το βράδυ, αλλά όλη την ημέραν όμως τη σπαταλάς στα δικαστήρια, τη σπαταλάς σε περιττές συζητήσεις, τη σπαταλάς ενώπιον μιας οθόνης με πάσης φύσεως καταστρεπτικά θεάματα, και έτσι μεθύει η ψυχή σου όχι με οίνον αλλά με θυμόν, με κακίαν, με διαφθοράν. Αυτή λοιπόν είναι η αληθής νηστεία. Νηστεία και από τροφάς, αλλά και από πάθη. Αυτή τη νηστεία που επαινεί ο Μέγας Βασίλειος έχουσα υπόψη η Εκκλησία ψάλλει κατά φράση: «Νηστεύσωμεν νηστείαν δεκτήν», λέγει, «ευάρεστον τω Κυρίω. Αληθής νηστεία η των κακών αλλοτρίωσις, εγκράτεια γλώσσης, θυμού αποχή,

επιθυμιών χωρισμός, καταλαλιάς, ψεύδους και επιορκίας. Η τούτων ένδεια νηστεία εστίν αληθής και ευπρόσδεκτος». Δηλαδή, ας νηστεύσωμε μια νηστεία που τη δέχεται ο Θεός, νηστεία που αρέσει εις τον Κύριον. Τι είναι η νηστεία αληθής; Είναι η αποξένωση από τις κακίες. Δηλαδή η συγκράτηση της γλώσσης από τις ύβρεις, από τις βλασφημίες, από τις συκοφαντίες, η αποφυγή του θυμού, η απομάκρυνση από επιθυμίες πονηράς, καθώς και από καταλαλιά, ψεύδος και επιορκία. Η έλλειψη αυτών των κακιών είναι αληθής και δεκτή με ευχαρίστηση από τον Θεό.

Νομίζουμε ότι θα έπρεπε στο σημείο αυτό να προσθέσουμε και κάτι τι άλλο, το οποίο συζητείται γύρω από τη νηστεία.

Είναι μερικοί οι οποίοι έχουν παρεξηγήσει την εντολή του Κυρίου περί αποφυγής επιδείξεως της νηστείας και, όταν βρεθούν μαζί με άλλους οι οποίοι δεν τηρούν τας νηστείας, καταλύουν και αυτοί, ενώ στην οικία των νηστεύουν. «Έφαγα», λέει, «κρέας, παρότι ήταν Παρασκευή, για να μην τους σκανδαλίσω».

Βεβαίως να προσέχουμε πολύ να μην σκανδαλίζουμε τους συνανθρώπους μας, αλλά ο σκανδαλισμός αυτός τον οποίο πρέπει να αποφεύγουμε δεν είναι αυτός που λέγουν οι άνθρωποι αυτοί. Είναι ο σκανδαλισμός που προέρχεται από την παράβαση των νόμων ή των εντολών της Εκκλησίας.

Ευχαριστώ. Σκανδαλισμός που προέρχεται από την τήρηση των νόμων του Θεού ή των εντολών της Εκκλησίας, αν πράγματι υπάρχει ο σκανδαλισμός, που δεν υπάρχει, πρέπει να μας αφήνει τελείως αδιαφόρους. Αν υπάρχουν, και βεβαίως υπάρχουν, άνθρωποι που σκανδαλίζονται διότι βλασφημούμε ή αισχρολογούμε ή ψευδόμεθα ή καταλύουμε τας νηστείας κλπ., τότε η ενοχή μας είναι ενοχή, και όχι μόνο ενοχή αλλά διπλή ενοχή. Είμεθα ένοχοι και διά την αμαρτία που διαπράττομε, σαν χριστιανοί που βλασφημούμε, σαν χριστιανοί που κλέβουμε, σαν χριστιανοί που πορνεύουμε, σαν χριστιανοί που δεν νηστεύουμε, αλλά και για τον σκανδαλισμό που κάνουμε των άλλων.

Αν υπάρχουν άνθρωποι που σκανδαλίζονται διότι εμείς προσευχόμεθα, διότι εμείς κοινωνούμε, διότι εμείς εκκλησιαζόμεθα, διότι εμείς νηστεύουμε, διότι εμείς εξομολογούμεθα, ας σκανδαλίζονται και ας λέγουν ό,τι θέλουν αυτοί. Πρέπει να το καταλάβουμε ότι άλλο πράγμα είναι η επίδειξις και άλλο πράγμα είναι η ομολογία. Ο χριστιανός που θα ευρεθεί μαζί με άλλους ενώπιον τραπέζης, επί παραδείγματι, στην οποία υπάρχουν φαγητά πασχαλινά, ενώ είναι ημέρα νηστείας, Τετάρτη φερ’ ειπείν, Παρασκευή, Τεσσαρακοστή, οφείλει ήρεμα και ταπεινά, χωρίς φαρισαϊκούς κομπασμούς και καυχησιολογίες, να αρνηθεί να φάει από τα φαγητά αυτά. Τούτο δεν είναι επίδειξις, είναι στοιχειώδης συνέπεια προς τας αρχάς του, η ομολογία της ιδιότητός του ως πειθαρχικού τέκνου της Εκκλησίας. Με τη στάση του δε αυτή θα διδάξει αυτομάτως και τους άλλους ότι δεν πράττουν καλώς παραβαίνοντες τους θεσμούς του Χριστού και της Εκκλησίας του. Ενώ εάν φάγει δήθεν για να μην τους σκανδαλίσει και αυτός, τότε θα γίνει το τελείως αντίθετο. Τι δηλαδή; Θα διδάξει εμπράκτως και τους άλλους ότι μπορούν να αδιαφορούν διά τας εντολάς της Εκκλησίας. Αφού αυτός...

θα σκεφτούν οι άλλοι, που εκκλησιάζεται τακτικώς, που εξομολογείται, που κοινωνεί, τρώγει, αυτό σημαίνει ότι η νηστεία δεν είναι τίποτα. Καλώς λοιπόν πράττομε και εμείς που δεν νηστεύουμε. Έτσι θα πούνε αυτοί. Αλλά δεν πρέπει να κάνουμε έτσι, διότι σκανδαλισμός είναι όταν γίνεσαι εμπόδιο του άλλου να πάει στον δρόμο τον σωστό, να προχωρήσει. Δεν είναι σκανδαλισμός όταν τον βοηθάς να διαφωτιστεί και να γνωρίσει ότι αυτό που κάνει μέχρι σήμερα δεν είναι σωστό. Έχουμε λοιπόν τεραστίαν υποχρέωση και μεγάλη ευθύνη ενώπιον του Θεού και θα δώσουμε λόγον μίαν ημέρα, εάν θελήσουμε να ακολουθήσουμε αυτή την τακτική που λέμε.

Γύρω από την υπόθεση της εισαγωγής μας, όπως θα λέγαμε, της εισόδου μας στη Μεγάλη αυτή Τεσσαρακοστή και σχετικώς με την νηστεία και τας περιστάσεις που αντιμετωπίζουμε όλοι σαν χριστιανοί αυτές τις ημέρες. Κάτι άλλο επίσης καινούριο που διακρίνεται αυτές τις ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι ο λεγόμενος Ακάθιστος Ύμνος. Παρότι επιμέρους έχουμε κάνει πολλές ομιλίες, παλαιότερον και τώρα ακόμη κάνουμε, αλλά μια συνοπτική σκέψη και γνωριμία με τον Ακάθιστο Ύμνο νομίζουμε απαραίτητη σε αυτούς οι οποίοι δεν μπορούν να ακούσουν πολλά πράγματα και να κρατήσουν πολλά πράγματα.

Το Σάββατο της Πέμπτης Εβδομάδος των Νηστειών ψάλλεται ο Ακάθιστος Ύμνος εν συνδυασμώ με Όρθρον. Σήμερον όμως τούτο δεν γίνεται ει μη εις τας ιεράς μονάς, ενώ εις τας ενορίας ψάλλεται την εσπέραν της προηγουμένης ημέρας, της Παρασκευής δηλαδή, εις το μέσον του Μικρού Αποδείπνου, όπως ξέρουμε. Ο Ακάθιστος Ύμνος, μια και μιλούμε γι' αυτόν, ας μάθουμε ότι είναι κοντάκιον. Κοντάκια παλαιότερον ελέγοντο ολόκληροι ύμνοι, ανάλογοι προς τους κανόνας. Η ονομασία οφείλεται μάλλον εις τον κοντόν, ξύλον δηλαδή, επί του οποίου ετυλίσσετο η μεμβράνα που περιείχε τον ύμνον.

Το πρώτο τροπάριον ελέγετο προοίμιον ή κουκούλιον και τα ακολουθούντα ελέγοντο οίκοι, και τα δύο με όμικρον γιώτα, ίσως διότι όλος ο ύμνος εθεωρείτο ως σύνολον οικοδομημάτων αφιερωμένων εις μνήμην Αγίου, φερ' ειπείν, τινός. Κοντάκιον συνήθως λέγεται σήμερον το πρώτο τροπάριον ενός τέτοιου ύμνου, κοντακίου δηλαδή. Ο Ακάθιστος Ύμνος, όπως ξέρουμε οι περισσότεροι, περιέχει προοίμιον και 24 οίκους.

Το προοίμιόν του παλαιότερον δεν είναι το «Τη υπερμάχω στρατηγώ» που είναι σήμερον, αλλά ένα άλλο, το «Προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει» κλπ. Οι ακροστιχίδες του ύμνου είναι αλφαβητικές. Θα έχουμε προσέξει, δηλαδή, ακολουθεί την σειρά των γραμμάτων της αλφαβήτου: Α, Β, Γ, Δ και λοιπά. Ακροστιχίδες λέγονται φράσεις που σχηματίζονται όταν λάβουμε κατά σειράν και εν αδιασπάστω συνεχεία το πρώτο γράμμα των ειρμών και των τροπαρίων ενός ύμνου. Οι φράσεις αυτές αναφέρονται άλλοτε εις το όνομα του ποιητού του ύμνου, άλλοτε εις την υπόθεση της εορτής και ούτω καθεξής. Εννοείται ότι δεν έχουν όλοι μία ακροστιχίδα. Εφύμνια, δηλαδή, ο Ακάθιστος Ύμνος, όπως ξέρουμε, έχει δύο: το «Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε» και το «Αλληλούια». Το πρώτο απαντά εις το προοίμιον και στους περιττούς οίκους, δηλαδή στους μονούς.

Ένα, τρία, πέντε, επτά και λοιπά. Το δε δεύτερο, το «Αλληλούια», εις τους αρτίους οίκους: το δύο, το τέσσερα, το έξι, το οκτώ.

Εφήμιον Εφύμνιον λέγεται η τελευταία λέξη ή φράσις, δηλαδή, του ύμνου, την οποία ο λαός επαναλάμβανε, αφού βεβαίως οι ψάλται έψαλλον ολόκληρον τον ύμνον. Ο Ακάθιστος Ύμνος αρχίζει από τον Ευαγγελισμό της Παρθένου, αν θα έχουμε προσέξει. Έπειτα αναφέρεται στα εν συνεχεία γεγονότα. Ομιλεί περί της επισκέψεως της Παρθένου προς την Ελισάβετ, περί των υποψιών του προστάτου της Παρθένου Ιωσήφ, περί της προσκυνήσεως του Κυρίου υπό των ποιμένων και των μάγων, περί της φυγής του Χριστού στην Αίγυπτο και περί της Υπαπαντής του Κυρίου.

Εις το πρώτον ήμισυ του Ακαθίστου τα βρίσκει κανείς. Στο δεύτερο ήμισυ του ύμνου γίνεται λόγος περί της σαρκώσεως του Κυρίου, της θεώσεως των ανθρώπων και της θεομητορικής αξίας της Παναγίας. Τώρα, αναφορικώς με τον ποιητήν, όπως τα λέγαμε, του Ακαθίστου, στο ερώτημα αυτό δεν έχει δοθεί μέχρι τη σήμερον απάντησις που να μην επιδέχεται αντιρρήσεις. Παρ' όλας τας ερεύνας και τας συζητήσεις, το πρόβλημα παραμένει ακόμη πρόβλημα.

Και είναι οι περισσότεροι αυτοί που θεωρούν τον ύμνον ως έργο του Ρωμανού του Μελωδού. Άλλοι θεωρούν αυτόν ως έργο του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Σεργίου. Αλίττονε... Αποδίδουν εις τον Γεώργιο Πισίδη και άλλοι εις άλλους. Πάντως, το πιθανότερο είναι ότι η σύνθεση του ύμνου έγινε κατά την εποχή του αυτοκράτορος Ιουστινιανού, αν μη και ολίγο παλαιότερον. Ο λόγος δια τον οποίον ακόμη ο ύμνος ονομάζεται Ακάθιστος είναι ο εξής, σύμφωνα με μια παράδοση. Λέγεται ότι κατά το 626 έτος η Κωνσταντινούπολις επολιορκήθη υπό των Περσών και των Αβάρων επί Ηρακλείου. Ο βασιλεύς Ηράκλειος τότε απουσίαζε στην Μικρά Ασία, πολεμών εκεί τους Πέρσες. Όταν...

Έμαθεν όμως ότι η πόλις πολιορκείται, έστειλεν εκ του στρατού του 12.000 άντρες στον φρούραρχο της Κωνσταντινουπόλεως, Βώνον ονόματι. Να υπερασπίσουν μαζί με τη φρουρά την πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας. Ο Βώνος, μετά του Πατριάρχου Σεργίου, εξώπλισαν και όσους εκ των πολιτών ήσαν δυνατόν να φέρουν όπλα και όλοι αποφάσισαν να αντισταθούν μέχρις εσχάτων. Ο Πατριάρχης τότε περιέτρεχε την πόλη και τα τείχη της πόλεως και ενεθάρρυνε τα πλήθη και τους μαχητάς. Η πόλις ολόκληρος είχε εναποθέσει τας ελπίδας εις την προστάτιδά της, την υπέρμαχον στρατηγόν, την Υπεραγία Θεοτόκο. Η πολιορκία, ως ήτο φυσικόν, ήταν στενή και ισχυρά. Παρά ταύτα, η πόλις ανθίστατο εις τας επιθέσεις των πολιορκητών, αλλά κι αυτοί επέμενον στην πολιορκία. Αιφνιδίως όμως φοβερός ανεμοστρόβιλος καταστρέφει τον στόλο των και ούτω πως αναγκάζονται οι κατακτητές...

Τη νύχτα της 7ης προς την 8η Αυγούστου να λύσουν την πολιορκία και να φύγουν άπρακτοι. Η Βασιλεύουσα, ως ήτο φυσικόν, εσώθη. Ο λαός λοιπόν της πόλεως, πανηγυρίζων τη σωτηρία του, την οποίαν ώφειλεν στην προστασία της Θεομήτορος, συνειθροίσθη στον εν Βλαχέρναις λεγόμενον Ναόν της Παναγίας, όπου ετελέσθη εκεί, προεξάρχοντος του Πατριάρχου τότε Σεργίου, ολονύκτιος ευχαριστήριος ακολουθία. Τότε, ορθοστάδην, λέγει, άπας ο λαός έψαλε τον ύμνον, ο οποίος δια τούτο έκτοτε ονομάσθη Ακάθιστος. Βεβαίως ο ύμνος φαίνεται ότι προϋπήρχε και εψάλλετο προς τιμήν της Υπεραγίας Θεοτόκου, αλλά κατά τη νύχτα εκείνη καθιερώθη πλέον κατά τρόπον επίσημον και πανηγυρικόν στην Εκκλησία μας. Το τροπάριο «Τη υπερμάχω στρατηγώ», το οποίον...

Αντικατέστησε το προϋπάρχον, το «Προσταχθέν μυστικώς» που είπαμε, συνετέθη αναμφιβόλως κατ' εκείνας τας ώρας. Δι' αυτού η ολόκληρος λυτρωθείσα εκ της συμφοράς τότε πόλις ανέγραψε τα νικητήρια, απέδωσε δηλαδή ευγνωμόνως την νίκην εις την προστάτριαν αυτής Θεοτόκον. Ο Ακάθιστος Ύμνος ψάλλεται, όπως ξέρουμε, με ειδικόν κανόνα, ο οποίος αρχίζει με τον ειρμόν «Ανοίξω το στόμα μου». Ο κανών αυτός είναι άρτιος, δηλαδή περιέχει οκτώ ωδάς. Ακροστιχίδα έχει: «Χαράς δοχείον, σοι πρέπει χαίρειν μόνη. Ιωσήφ». Το όνομα Ιωσήφ σημαίνει τον ποιητή του κανόνος.

Ο Ιωσήφ ο Υμνογράφος, καταγόμενος εκ Σικελίας και ακμάσας, κατά την παράδοση, κατά τον ένατον αιώνα. Οι ειρμοί δεν ανήκουν εις αυτόν, αλλά ελήφθησαν προφανώς εκ του κανόνος της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Πιθανότατα ανήκουν εις τον Ιωάννην τον Δαμασκηνόν. Εκάστη δε ωδή του κανόνος περιέχει τον ειρμόν και τέσσερα τροπάρια. Ήτοι, εν συνόλω ο κανών έχει 8 ειρμούς και 32 τροπάρια. Ο κανών αυτός, όπως ξέρετε, είναι ωραιότατος και πανηγυρικότατος. Χαρακτηρίζεται δε ως ποιητικό αριστούργημα, όπως θα λέγαμε. Εξυμνεί την Αειπάρθενον Κόρην ως Χριστού βίβλον έμψυχον.

Παλάτιον του μόνου Βασιλέως, ως θρόνον πύρινον του Παντοκράτορος, ως αγνείας άβυσσον, ως ηδύπνοον κρίνον, ως φωτός κατοικητήριον, ως ιλαστήριον του κόσμου, ως ουρανών υψηλοτέραν, ως ακατανόητον βάθος, ως ύψος άρρητον, ως νυμφώνα ολόφωτον, ως πυρίμορφον όχημα του Λόγου και έμψυχον Παράδεισον, ως αιτίαν της των πάντων θεώσεως, ως άφλεκτον βάτον, ως ράβδον μυστικήν, ως στύλον πύρινον και, και, και. Ο Ακάθιστος Ύμνος, ακόμη πρέπει να ξέρουμε, ψάλλεται και τμηματικώς εις τας εκκλησίας μας κατά τας πρώτας τέσσαρας Παρασκευάς της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Ο κανών δε που συνοδεύει τον Ακάθιστον ψάλλεται ολόκληρος κατά τας Παρασκευάς. Πασίγνωστον δε και δημοφιλέστατον είναι το τροπάριο που ψάλλεται κατά την ακολουθίαν του Ακαθίστου Ύμνου: «Τη υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια, ως λυτρωθείσα των δεινών ευχαριστήρια, αναγράφω σοι η πόλις σου, Θεοτόκε. Αλλ' ως έχουσα το κράτος απροσμάχητον, εκ παντοίων με κινδύνων ελευθέρωσον, ίνα κράζω σοι· Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε». Δηλαδή, εις σε, ω Θεοτόκε, την υπέρμαχον στρατηγόν, αποδίδω ευγνωμόνως την ένδοξον νίκην, εγώ η πόλις σου, επειδή με την ειδική σου προφανώς βοήθεια απηλλάγην από τας φοβεράς συμφοράς που επήρχοντο εναντίον μου. Συ δε...

Η δύναμή σου είναι ακατανίκητος, ελευθέρωσέ με και από παντοειδείς κινδύνους, ώστε να αναφωνώ πάντοτε προς εσένα: «Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε». Ωραίο επίσης είναι και το Απολυτίκιο, δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει, που λέγει: «Το προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει, εν τη σκηνή του Ιωσήφ σπουδή επέστη ο ασώματος, λέγων τη απειρογάμω· ο κλίνας τη καταβάσει τους ουρανούς, χωρείται αναλλοιώτως όλος εν σοι· ον και βλέπων εν μήτρα σου λαβόντα δούλου μορφήν, εξίσταμαι κραυγάζειν σοι· Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε». Δηλαδή, ο ασώματος Αρχάγγελος Γαβριήλ, λαβών γνώσιν, κατά τρόπον ακατάληπτον βέβαια εις ημάς...

Προσταγής του Θεού, παρουσιάσθη αμέσως στην κατοικία του προστάτου της Παρθένου Ιωσήφ και είπε στη μη έχουσα πείρα γάμου Κόρη: «Αυτός ο οποίος, με την απόφαση της απεριγράπτου και απερινοήτου ταπεινώσεώς του να γίνει άνθρωπος, εχαμήλωσε τους ουρανούς για να κατέλθει στη γη, εισέρχεται τώρα ολόκληρος εντός σου, χωρίς να υποστεί καμία μετατροπή και αλλοίωση στη θεία φύση του, δηλαδή. Βλέπων δε ήδη αυτόν μέσα στην κοιλίαν σου να λαμβάνει μορφήν δούλου, δηλαδή να γίνεται άνθρωπος, καταλαμβάνομαι από θαυμασμόν και δέος και κραυγάζω σε σένα: Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε». Έπρεπε κατά κάποιον τρόπον και αυτά να λεχθούν, διότι εκτός ημών αυτών που...

Παρακολουθούμε τα θέματα αυτά και γνωρίζουμε λίγο πολύ επάνω στο θέμα του Ακαθίστου και από άλλες ομιλίες, υπάρχουν και άνθρωποι οι οποίοι ακόμη, δεν ξέρω για ποιο λόγο, δεν έχουν εγκύψει και δεν γνωρίζουν τα μεγαλεία αυτά τα οποία προσφέρονται κατ' αυτάς για την ψυχή μας εις την Εκκλησία μας.

Την Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών υπάρχει κάτι τι άλλο, το οποίο είναι ανάγκη να συζητηθεί για να προσεχθεί. Κατά την ημέρα αυτήν τιμώμε τη μνήμη της Οσίας Μητρός ημών Μαρίας της Αιγυπτίας, η οποία κανονικώς εορτάζεται κατά την 1η Απριλίου. Όμως, όπως αναφέρει η Εκκλησία, ετάχθη αύτη και σήμερον, δηλαδή την Κυριακή την Πέμπτη των Νηστειών, εγγύζοντος ήδη του τέλους της Αγίας Τεσσαρακοστής, προς διέγερσιν των ραθύμων και αμαρτωλών εις μετάνοιαν, εχόντων υπόδειγμα την εορταζομένην Αγίαν. Η Οσία Μαρία μαζί, παραδείγματι, με την Οσία Πελαγία...

Μωυσήν όμως τον Αιθίοπα, τον Ιερό Αυγουστίνο και άλλους, είναι, όπως θα λέγαμε, ζωντανά παραδείγματα της δυνάμεως της μετανοίας. Άνθρωποι που ευρίσκοντο στο βόρβορο της αμαρτίας μέχρι της κεφαλής έφτασαν έπειτα σε καθαρότητα αγγέλων. Γι' αυτό ας μην απελπιζόμεθα. Όσο πολύ κι αν έχουμε βυθιστεί στην αμαρτία, δυνάμεθα και πάλι να γίνουμε όχι απλώς λευκοί αλλά κατάλευκοι, όπως ήμεθα μετά το βάπτισμα. Αρκεί μόνο να μετανοήσουμε πραγματικά και να εξομολογηθούμε σε ιερέα, όχι με τον τρόπο που ορισμένοι δήθεν εφευρίσκουν και νομίζουν...

Ότι μπορούν να εξομολογηθούν για να αφεθούν οι αμαρτίες τους. Όλοι σχεδόν οι χριστιανοί μας συνηθίζουν, τουλάχιστον κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, εκτός ορισμένων, να προσέρχονται στο ιερό μυστήριο της εξομολογήσεως. Βεβαίως, όπως προείδαμε, υπάρχουν και εκείνοι που λέγουν: «Εγώ εξομολογούμαι στην εικόνα. Εγώ θα τα πω απευθείας στο Χριστό. Εγώ θα τα πω στον Αφέντη τον Άη Γιώργη». Άλλος θα τα πει στον Άγιο Ιωάννη, άλλος θα πει «Παναγία μου, συγχώρεσέ με» και τόσα άλλα που ακούμε εμείς. Άλλοι θα τα πούνε δήθεν μεταξύ τους.

Αυτούς οι οποίοι μας λένε, παραδείγματι, «Θα τα πω στην εικόνα του Κυρίου και θα είμαι εντάξει», θα μπορούσαμε να τους πούμε, διότι μία απάντηση χρειάζεται γι' αυτούς: «Τότε και να κοινωνείς από την εικόνα».

Να πας να τα πεις στην εικόνα, καταργώντας το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως ενώπιον ιερέα, όπως έχει δοθεί από τον Θεό, όμως δεν καταργείς το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και πηγαίνεις και κοινωνείς από ιερέα; Αφού εξομολογείσαι στην εικόνα, τότε να τα πεις στην εικόνα. Αφού η εικόνα για σένα έχει τέτοια εξουσία να συγχωρεί αμαρτίες, διότι αν έχει εξουσία η εικόνα να συγχωρεί αμαρτίες, ασφαλώς θα έχει εξουσία...

Να μεταβάλλει και τον Άρτον και τον Οίνον σε σώμα και αίμα Χριστού, για να κοινωνείς εσύ ανεξομολόγητος με τον τρόπο σου. Να θέτεις λοιπόν μπρος στην εικόνα Άρτον και Οίνον και έπειτα να μεταλαμβάνεις, εφόσον αυτή έχει τόση δύναμη.

Νομίζω ότι πρέπει οι άνθρωποι αυτοί να αντιληφθούν ότι οι εικόνες, έστω και αν κάνουν θαύματα, δεν έχουν ιεροσύνη. Η άφεσις των αμαρτημάτων, η μεταβολή του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού, καθώς και η τέλεσις όλων των μυστηρίων, είναι έργο εκείνων που έχουν ιεροσύνη.

Δηλαδή των ιερέων της Εκκλησίας. Ουδείς άλλος δύναται να δώσει άφεση αμαρτιών.

Σορδίποτε Αγίος Ζωή και αν έχει, ούτε κατ’ εξοχήν οι εικόνες, αλλά ούτε και αυτοί οι άγγελοι έχουν εξουσία να συγχωρούν αμαρτίας. Όχι, λοιπόν, εξομολόγησις ενώπιον της εικόνος· εξομολόγησις μόνον ενώπιον του πνευματικού. Άλλως, οι αμαρτίες που αναγνωρίζουμε μένουν, ή είναι για πολλούς ασυγχώρητοι, και την ημέρα της κρίσης θα είμεθα αναπολόγητοι και θα καταδικαστούμε. Επί τη ευκαιρία δε, νομίζω ότι δεν μπορούσε να μη λεχθεί και αυτό που έχω υπόψη μου να λεχθεί. Αυτοί που εξομολογούνται όπως ορίζει η Εκκλησία μας, δηλαδή ενώπιον του πνευματικού, ας έχουν υπόψη τους τα εξής, που πολύ δυστυχώς δεν τα έχουν.

Η εξομολόγηση πρέπει να μη γίνεται μόνο τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, αλλά τουλάχιστον και κατά τας άλλας νηστείας, δηλαδή των Χριστουγέννων, του Δεκαπενταυγούστου, των Αγίων Αποστόλων. Συγκεκριμένα, όσο συχνότερον, τόσο καλύτερον. Δεύτερον, να μην αφήνουν τας τελευταίας ημέρας των νηστειών, διότι συρρέουν πολλοί εις την εξομολόγηση τότε και ο πνευματικός, σαν άνθρωπος, αδυνατεί να κάνει το έργον του όπως πρέπει. Ένα άλλο ακόμη που πρέπει να έχουν υπόψη τους είναι το να μη λέγουν τα αμαρτήματα των άλλων, αλλά τα ιδικά των. Γιατί ακούμε δυστυχώς: «Πάτερ μου, αυτό μου έκαμε η νύφη μου».

«Αυτό μου έκαμε η κόρη μου. Πάτερ μου, έτσι μου εφέρθη η πενθερά μου». Όχι τέτοια, αλλά «αυτό έκαμα ή είπα εγώ»· τα ιδικά μας αμαρτήματα, όχι τα των άλλων. Ακόμη, ένα άλλο που πρέπει να ληφθεί υπόψη και τώρα, μέσα στην πολλή εξομολόγηση που υπάρχει, αλλά και στο υπόλοιπο του έτους, είναι το εξής: να μην πολυλογούμε στην εξομολόγησή μας· να λέγουμε αμαρτίες και όχι ιστορίες, γιατί πολλοί λένε. Επίσης, να λέγουμε αμαρτήματα και όχι προβλήματα ούτε βάσανα, πράγμα που κάνουμε ορισμένοι. Εάν θέλουν

να συζητήσουν με τον πνευματικό τα προβλήματά τους, τα ατομικά ή τα οικογενειακά, και να ζητήσουν τη γνώμη του γι’ αυτά, ή αν θέλουν να του πούνε τα βάσανά τους για να ανακουφιστούν και να ακούσουν λόγους παρηγορίας, αυτό μπορούν βεβαίως να το πράξουν, αλλά σε καιρό κατάλληλο όμως. Τότε που ούτε άλλοι άνθρωποι θα περιμένουν απ’ έξω στο εξομολογητήριο, ούτε ο πνευματικός θα στερείται και χρόνου και δυνάμεων. Δηλαδή, όχι κατά τις ημέρες, παραδείγματος χάρη, της Καθαράς ή της Μεγάλης Εβδομάδος, όπου αναμένουν πλήθη για να εξομολογηθούν και ο πνευματικός είναι κατάκοπος. Ακόμη, θα πρέπει να μην αναμένουν από τον πνευματικό να τους κάνει κήρυγμα σε μια εξομολόγηση.

Νομίζουν ότι ο πνευματικός, κατά την ώρα της εξομολογήσεως, πρέπει να κάνει σε αυτούς κήρυγμα περί όλων των θεμάτων τα οποία αυτοί ουδέποτε ενδιαφέρθηκαν να μάθουν. Η εξομολόγησις όμως δεν είναι ούτε κήρυγμα ούτε κατήχησις. Είναι μυστήριον αφέσεως αμαρτιών και τίποτε άλλο. Και αν ο πνευματικός μάς ακούει σιωπών πολλές φορές και αν δεν μας πει ούτε μία διδαχή, συμβουλή, αλλά απλώς και μόνο αρκεστεί εις την ευχήν της συγχωρήσεως, αφού βεβαίως προηγουμένως ακούσει τα αμαρτήματά μας, το μυστήριο για μας ετελέσθη απολύτως και οι αμαρτίες μας συνεχωρήθησαν. Ευχής έργον ασφαλώς θα ήτο να έχει ο πνευματικός και τον χρόνον και τις δυνάμεις και τη γνώση

να πει πολλά στον εξομολογούμενο, αλλά τούτο δεν είναι πάντοτε δυνατόν, ιδιαιτέρως δε κατά τας ημέρας των μεγάλων εορτών. Ας μας αρκούνε, λοιπόν, έστω και τα δυο συμβουλευτικά λόγια που θα μας πει κατά την ώρα της εξομολογήσεώς μας ο πνευματικός και ας μην αναμένουμε ολόκληρο κήρυγμα. Η Εκκλησία μας, αγαπητοί, έχει κατά τη Θεία Λειτουργία κηρύγματα, όπως ξέρουμε.

Έχει και βιβλία πνευματικά που κυκλοφορούν εις όλα τα μέρη, τουλάχιστον σήμερον. Από αυτά ας λαμβάνουμε την πνευματική μας τροφή, δηλαδή την ευσεβή, την ορθόδοξο διδασκαλία. Το μυστήριο της εξομολογήσεως δεν έγινε διά να παρέχει διδασκαλίαν· έγινε διά να παρέχει άφεσιν αμαρτιών.

Ένα άλλο που δυστυχώς συμβαίνει είναι το εξής: να φροντίσουμε να μην προσερχόμεθα εις τον πνευματικόν απροετοίμαστοι. Πριν πάμε να εξομολογηθούμε, να εξομολογούμε εμείς τον εαυτό μας, να τον ελέγχουμε εμείς και να τον συλλαμβάνουμε εμείς που είναι ένοχος και να πηγαίνουμε να τον διαπομπεύουμε εκεί που θα πάμε. Δηλαδή, να σκεπτόμεθα προηγουμένως τα αμαρτήματά μας και να τα σημειώνουμε, ει δυνατόν. Να μην περιμένουμε ερωτήσεις από τον πνευματικό. «Ξέρεις, δεν με ρώτησε γι’ αυτό». Και για τον πόνο που έχεις στην κοιλιά δεν σε ρώτησε; Και για ό,τι αισθάνεσαι όταν σηκώνεσαι, όταν κουράζεσαι, δεν σε ρώτησε; Αλλά αυτά τα ξέρεις και τα λες στον γιατρό. Πώς δεν ξέρεις σε θέματα της ψυχής; Να ομολογούμε με ταπείνωση και συντριβή την ευθύνη μας.

Μόνον έτσι θα ελκύσουμε το έλεος του Θεού απάνω μας. Ακόμη, να προσέχουμε να διώχνουμε μακριά την ντροπή. Η ντροπή είναι καλή, αλλά προκειμένου να αμαρτήσουμε, όχι όταν αμαρτήσαμε. Να εντρεπόμεθα όταν αμαρτάνουμε και όχι όταν εξαγορεύουμε τα αμαρτήματά μας για να συγχωρηθούνε. Είναι σατανική τακτική αυτή: εφόσον μας κάνει αναισχύντους προκειμένου να αμαρτήσουμε, έπειτα ο σατανάς μάς κάνει σώφρονας, να ντραπούμε, να μην τα πούμε, για να ξαναμείνουμε σε αυτόν. Να λέγουμε στην εξομολόγηση ακόμη όχι μόνο πράξεις, αλλά και λόγους και σκέψεις και επιθυμίες, γενικώς παντός αμαρτωλού.

Μην φθάνουν όμως εις σκανδαλιστικάς λεπτομερείας όσοι εξομολογούνται των τελεσθέντων αμαρτημάτων. Ακόμη, αυτοί που εξομολογούνται να μη ζητούν ποτέ μίαν ευχήν, όπως λένε, χωρίς εξομολόγηση. Αυτό δυστυχώς το λέγουν πολλοί και μάλιστα γυναίκες. «Πάτερ, δεν έχω να πω τίποτα. Διαβάστε μου την ευχή για να κοινωνήσω». Είναι πολύ κακό αυτό. Όλοι έχουμε αμαρτίες. Ο Ιωάννης είπε: «Εάν είπωμεν ότι αμαρτίαν ουκ έχομεν, εαυτούς πλανώμεν και η αλήθεια ουκ έστιν εν ημίν». Όλοι έχουμε αμαρτίες, έστω και η ζωή μας αν είναι μία ημέρα. Και χθες αν εξομολογηθήκαμε, πάλι κάτι έχουμε να πούμε σήμερα, διότι είτε λόγω, είτε έργω, είτε διανοία αμαρτάνομεν.

Η ευχή, άλλωστε, πρέπει να ξέρουμε ότι χωρίς εξομολόγηση όχι μόνο δεν δίδει άφεση αμαρτιών, αλλά αποτελεί και εμπαιγμόν του μυστηρίου της εξομολογήσεως. Έχουν εν προκειμένω, τολμώ να πω, μεγάλη την ευθύνη τόσον οι λαϊκοί που ζητούν μια ευχή άνευ εξομολογήσεως, όσον και οι ιερείς που την δίδουν. Ποτέ ευχή χωρίς εξομολόγηση, αγαπητέ μου. Διότι όταν ζητάει ο άνθρωπος ευχή άνευ εξομολογήσεως για να πάει να κοινωνήσει, δεν ζητάει συγχωρητήριον ευχή, αλλά συγχαρητήριον ευχή. Δηλαδή: «Δώσ’ μου, Πάτερ, τα συγχαρητήριά σου για να πάω να κοινωνήσω, διότι εγώ είμαι αναμάρτητος, δεν έκανα τίποτα». Ας διαφωτίσουν, λοιπόν, τόσο οι κληρικοί μας

και ήδη εμείς ας διαφωτιστούμε από τα βιβλία που υπάρχουν, για την περίπτωση πώς ακριβώς έχει. Και κανένας από εμάς πλέον ας μην πάει ανεξομολόγητος πραγματικά εις πνευματικόν ή όχι σωστά εξομολογημένος, διότι τότε αντί για σωτηρία θα έχει κατάκριση· δεν θα είναι εις άφεσιν αμαρτιών, αλλά θα είναι εις επιβάρυνσιν αμαρτιών.

Ακόμη, που μπορούσαμε να προσθέσουμε, που είναι των ημερών αυτών, είναι κάτι που διδάσκεται κατά την πρώτην Κυριακή των Νηστειών, που λέγεται της Ορθοδοξίας. Θα έχετε προσέξει ότι η πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής λέγεται πρώτη Κυριακή των Νηστειών, η Κυριακή της Ορθοδοξίας. Πρώτη Κυριακή, το αντιλαμβανόμεθα, λέγεται διότι είναι η πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Νηστείας είτε της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Κυριακή της Ορθοδοξίας λέγεται όμως επειδή κατ’ αυτήν εορτάζουμε την αναστήλωση των Αγίων Εικόνων και τον θρίαμβον της Ορθοδόξου Πίστεως κατά της φοβεράς εκείνης αιρέσεως των εικονομάχων, των αιρετικών δηλαδή εκείνων που δεν εδέχοντο να τιμούν τας Αγίας Εικόνας, αλλά εσυκοφάντησαν ως ειδωλολατρείαν την τιμήν αυτών.

Και σήμερα, όσοι γνωρίζετε πολλούς οι οποίοι δεν δέχονται τας Αγίας Εικόνας και εμάς μάλιστα μας λένε ειδωλολάτρες. Είναι αιρετικοί διάφοροι, Προτεστάντες, Ιεχωβίτες κλπ. Θα ήθελα στο σημείο αυτό λίγο φως να πέσει. Εμείς οι Ορθόδοξοι δεν λατρεύουμε τας εικόνας, ούτε τους Αγίους, ούτε τους Αγγέλους, ούτε αυτήν τη Θεοτόκον. Μόνο τον εν Τριάδι Θεόν λατρεύουμε, τον Πατέρα, τον Υιόν και το Άγιο Πνεύμα.

Τιμώμεν και δοξάζουμε τους Αγίους, τους Αγγέλους και περισσότερο πάντων την τιμιωτέραν των Χερουβείμ και ενδοξοτέραν ασυγκρίτως των Σεραφείμ, την Αειπάρθενον και Παναγία Μητέρα του Σωτήρος μας, την Κυρία δηλαδή των Αγγέλων. Αλλά λατρείαν δεν απονέμωμεν ούτε εις τα πρόσωπα αυτών, ούτε εις τας εικόνας των. Άλλο, όπως αντιλαμβανόμεθα, τιμή και σεβασμός και άλλο λατρεία. Η λατρεία ανήκει μόνον εις την Αγία Τριάδα, στον Πατέρα, στον Υιόν και στο Πνεύμα το Άγιον. Επί τη ευκαιρία, ίσως σε ρωτήσει κάποιος: «Υπάρχουν θαυματουργοί εικόνες;» Ο λαός μας, καθώς και άλλοι ορθόδοξοι λαοί, θεωρούν μερικάς εικόνας ως θαυματουργούς. Είναι αυτό αλήθεια; Υπάρχουν όντως θαυματουργοί εικόνες ή μάλλον είναι δυνατόν να υπάρχουν εικόνες θαυματουργοί, εικόνες που κάνουν θαύματα; Πρώτα, πολλοί Ορθόδοξοι θεολόγοι αποδίδουν τα θαύματα μερικών εικόνων όχι στας εικόνας αυτάς καθεαυτάς,

αλλά στην πίστη των ανθρώπων που προσέρχονται ενώπιον αυτών. Ότι η πίστη θαυματουργεί, ότι η θερμή προσευχή θαυματουργεί, είτε γίνεται αυτή ενώπιον εικόνος είτε όχι. Αυτό είναι βέβαια έξω πάσης αμφιβολίας. Τούτο όμως δεν είναι λόγος να αρνηθούμε ότι μερικές εικόνες δύνανται να έχουν και αυτές ιδίαν θαυματουργική χάρη.

Θα φανεί παράδοξο αυτό που ακούτε σε μερικούς, αλλά δεν είναι καθόλου παράδοξο· είναι πολύ φυσικό. Διά τους πιστούς εννοείται· διά τους απίστους όλα είναι όχι μόνο παράδοξα, αλλά και ανύπαρκτα. Εις τους Αποστόλους του, φερ’ ειπείν, ο Κύριος είχε δώσει το θαυματουργικό χάρισμα. Βλέπουμε όμως ότι το χάρισμα αυτό δεν περιορίζεται εις τους ιδίους τους Αποστόλους.

Αλλά και εις την σκιάν των. Το Ευαγγέλιο ρητώς μας λέγει όχι μόνο ότι διά των χειρών των Αποστόλων γίνονται σημεία και τέρατα εν τω λαώ πολλά, αλλά και ότι οι Ιουδαίοι έφερον επί φορείων τους ασθενείς των εις τας πλατείας, αναμένοντας το πέρασμα του Πέτρου, ώστε έστω και η σκιά του να πέσει εις αυτούς για να τους θεραπεύσει. Όπως διαβάζουμε στις Πράξεις, ε΄ 12-14. Και κάτι περισσότερο: και αυτά ακόμη τα μαντήλια του Αποστόλου Παύλου, ριπτόμενα επάνω στους ασθενείς ή δαιμονιζομένους, εθεράπευον. Το αναφέρει αυτό στις Πράξεις, ιθ΄ 12. Ώστε όχι μόνο οι ίδιοι οι Απόστολοι είχαν χάρισμα θαυματουργικόν, αλλά και αυτά ακόμη τα αντικείμενα της προσωπικής χρήσεως.

Τι λοιπόν παράδοξο να ευλογήσει ο Θεός και τους ιδίους και τα έργα των χειρών των, και τι το αφύσικο αν μέσα σε αυτά, με ευλογία Θεού, υπήρξε και θαυματουργικό χάρισμα; Είναι, λοιπόν, θέμα που θα πρέπει να μας απασχολεί. Μια και φτάσαμε όμως εδώ και μιλήσαμε περί εικόνων, θα ήθελα να μιλήσω και για ένα σπουδαίο θέμα, το οποίο θα πρέπει να μας απασχολήσει σε μια άλλη ομιλία, διότι είναι κάτι που ορισμένοι το θεωρούν ως παρωνυχίδα. Είναι το θέμα του είδους της εικόνος: ποιας τεχνοτροπίας εικόνας θα πρέπει ο Ορθόδοξος Χριστιανός να προτιμεί; Όμως είναι ένα θέμα που θα το συζητήσουμε στη συνέχεια, Θεού θέλοντος. Εύχομαι ο Κύριος να είναι πάντα μαζί σας.