Small Matters (Part 2): On Monasticism

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Monasticism is often discussed, and many people who do not really understand its true nature take a position against it, unfairly doing harm to this institution and misjudging it. So, in this evening’s talk, I would like to offer a few thoughts by presenting three objections to monasticism, together with three corresponding answers.

I wish to help those who are willing, because, as we know, those who are unwilling...

Among them are those who say, “You will not persuade me, even if you do persuade me.” First, they say: “Christ was sociable. He did not live alone in the desert.” What can we answer to this? Some people truly imagine that with this brief objection they can dismiss the very existence of monasticism. Christ, they say, was never an advocate of life in the desert. He lived in the world and ministered to the sick and the weak; He did not flee from His duty in life, as some describe it. And yet these people are not speaking the truth, because the Lord left us an example showing the spiritual benefit of the desert and of hesychia, inner stillness. Many times He left the noise behind and withdrew into stillness in order to pray. We may begin with His forty-day stay in the desert among the wild beasts. Do we not read in Mark 1:13: “And He was there in the desert forty days, tempted by Satan, and He was with the wild beasts”? And do we not read in Matthew 4:2: “And when He had fasted forty days...”

“and forty nights; afterward He was hungry”? Here, then, is one instance in which the Lord teaches by His own life that, when it comes to prayer, the desert is better than the city. For when the human nous—the spiritual intellect—is withdrawn from worldly turmoil, noise, and daily concerns—and no one can deny this—it can converse with God more readily, more deeply, and with greater ease. David also teaches this when he says, “Be still, and know that I am God.” At another time, when the Lord wishes to pray, He again withdraws alone to the mountain, as we read in Matthew 14:23: “And when He had sent the multitudes away, He went up on the mountain by Himself to pray. Now when evening came, He was there alone.” Here, then, is a second instance in which the Lord teaches by His own life that prayer requires hesychia, inner stillness. Again, after a day filled with preaching and miracles, the Evangelist Mark tells us that the Lord withdrew to a deserted place to pray: “Now in the morning, having risen a long while before daylight, He went out and departed to a deserted place; and there He prayed. And Simon and those who were with him searched for Him. When they found Him, they said to Him, ‘Everyone is looking for You.’ And He said to them—”

“Let us go into the neighboring towns, so that I may preach there also, for this is why I have come forth.” Mark writes this in the first chapter of his Gospel, verses 35–38. What does this mean in simple terms? While it was still very dark, He rose and left Capernaum, withdrawing to a deserted place in order to pray. When Peter and the disciples awoke and did not see Him, they hurried out through the towns to find Him. Here, then, is a third instance in the Gospel showing that Christ withdrew from the world when He wished to pray. Therefore, those who say that Christ is not a model of the solitary life, but only of life in society, are not speaking the truth. Moreover,

His great prayer, the one known as the High-Priestly Prayer, which we find in the seventeenth chapter of John, was offered on the Mount of Olives, not within the city. “And going out,” Luke writes, “He went, as was His custom, to the Mount of Olives, and His disciples also followed Him. When He came to the place, He said to them, ‘Pray that you may not enter into temptation.’ And He withdrew from them about a stone’s throw, and kneeling down, He prayed.” Read Luke 22:39–41. Here, then, is an even more striking example. He not only went to the Mount of Olives, but also withdrew from His disciples about a stone’s throw in order to pray.

So, should we condemn the followers of the Lord who desire to leave the world so that they may always be with the Lord in prayer? We must be careful, then, because by His very life the Lord proclaimed the value of the desert and of hesychia, inner stillness. My beloved, the Lord undertook nothing without first praying—and indeed, praying alone, away from the world. We read of this in Luke 6:12–13. Before choosing His twelve Apostles, He went out to the mountain and spent the whole night in prayer. It says: “Now it came to pass in those days that He went out to the mountain to pray, and continued all night in prayer to God. And when day came, He called His disciples to Himself; and from among them He chose twelve, whom He also named Apostles.” He did not pray in the city, but in the wilderness, on the mountain, as the Gospel tells us. He left us an eternal example. Therefore, those who claim—whether knowingly or through ignorance—that Christ is only a social figure and not also a model of solitude are mistaken. I would go further and say that by His life Christ proclaimed both ways of life: life in the desert and life in society. When He spends the night in prayer far away on the mountain, He teaches us the spiritual benefit of hesychia, inner stillness.

and the desert. And when He is present at the wedding in Cana, He teaches us the value of family life. He does not reject the family or society, but neither does He reject the desert. By His life and His presence, He blesses both. Why? Because both are necessary. For the Lord lived both ways of life, and there will always be people suited to each of these two schools. The world—society and family, as we might say—is the primary school, while the desert and the monastery are the university. Just as it would be childish and harmful to demand that universities be closed, so it is infinitely more harmful to demand that monasticism disappear. And we ask: should schools be closed simply because some people—or even most people, if you prefer—do not wish to pursue further learning?

We think not. They should remain open to those who wish to attend, even if they are few. And let us also understand that, just as universities give us educated and scientifically trained people who are useful to society, so too the monasteries—these universities of the Church—give us heavenly guides who lead us toward Heaven. Thank you.

And if we open the Synaxaria and the collections of the lives of the martyrs, we will find that 98 percent of our Saints, Martyrs, and Fathers come from monasticism.

Very few—so few they can be counted on one hand—have attained holiness while living in the world. Yet even those who attained holiness in the world lived a monastic life within it: a life of fasting, vigil, and prayer. John Chrysostom, for example, remained in the world, but he slept suspended by his armpits so that he would not give himself over to sleep in a chair. The general conclusion, then, is this: the Lord blessed life in the world, but He blessed the desert even more abundantly. And it is true that...

“Not everyone can accept this saying, but only those to whom it has been given,” as we read in Matthew 19:11. Yes, the monastic life is a heavenly way of life; but take heed: as we said before, it is neither for everyone nor for just anyone. “But only those to whom it has been given.” Therefore, those who do not possess the spiritual discernment required for these higher studies—studies we might call university-level and monastic—cannot understand how someone else thinks who is both able and willing to advance. For monasticism, the ascetic life, and withdrawal from the world truly constitute a higher knowledge—the science of sciences, as our Holy Fathers themselves say.

My beloved, people who are not even Christians—people distinguished from unbelievers or antichrists only by the Baptism they received as infants without any choice of their own—become bewildered when they hear that there are others who abandon this deceptive, corrupt, immoral, fraudulent, and transitory world. They truly become bewildered. Because of their corrupt hearts and their life according to the flesh, they cannot understand that, if a person wishes to rise in the spirit, he must leave behind his corrupt way of life. As we see, they react convulsively and lash out foolishly, because they are unable to understand.

Beyond the flesh and the material world lie the spirit and freedom. They speak of the world and its good things, but in their wretchedness they cannot understand that the whole world is nothing, for everything finite comes to an end and therefore passes away. Even this heaven, which science has set out to master—to the spiritual ruin, sadly, of young scientists—arches above us with its vast expanse and, according to Holy Scripture, resembles a tent that a traveler pitches in the evening and takes down in the morning. Let us reflect on this, then...

Let us consider, then, what our earthly life and conduct ought to be, as Peter also says in his Second Epistle, chapter 3, verse 10. Let each person understand this and act upon it for his own good. And let us remember that Christ did not reject the solitary life. Yet despite all this, the enemies of monasticism once again raise a second objection: “Why did Christ create the world if it is evil?”

Poor souls, they do not understand that God is not responsible for what the world has become. God created man to be always with Him, but man, with the help of the devil, created a dangerous and insidious society. Can someone who wishes to become holy not do so within this society? The world today—and no one can deny it—does indeed offer us many things that we call goods, yet we should not make use of them. Our use of the world’s so-called goods must be limited strictly to what is absolutely necessary.

We must use these things soberly, not abuse them, and we must not seek pleasure in them. We should use the things of this world as those who are passing through, without becoming attached to them or making them our destination. But perhaps someone will again say to us, “Then why did God create the things of this world, if not for mankind to enjoy them?” We answer this as well. Indeed, everything God created, He created for man. But for which man, may we ask? Surely for man before the Fall. For man before the Fall, all things were lawful and permitted. But for man after the Fall, Saint Paul says, “All things are lawful for me, but not all things are helpful.” This is very important. Read it in First Corinthians, chapter 6, verse 12. Therefore, it is a grievous delusion to imagine that we are offering something great to God when we supposedly leave behind the world and its falsehood in order to become monks. In doing such a thing, my dear friends,

we are doing nothing more than renouncing a deadly illusion—for that is precisely what the world is: an illusion. Often, what we renounce are genuine evils disguised to look outwardly like good things.

Can we ever say that we have lost our support when we cast away a cracked staff—one that not only cannot support us, but may even pierce our hand when we try to lean on it? And does it really take such great courage to abandon a house that is about to collapse and may kill us at any moment when it falls? For what do we imagine a person abandons when he leaves the world and its so-called good things? He abandons nothing more than a person leaves behind when he awakens from a troubled and terrifying dream.

But all that we see, all that we touch, all that can be counted, all that is measured by time, is nothing else. It is a shadow of truth, and not truth itself. “All things are weaker than a shadow; all are more deceptive than dreams. In a single moment, death overtakes them all.” Is this not what we chant in the funeral service? Therefore, when someone departs from the world, despising it and all that is in it, can he truly be said to be giving up anything at all? What does he leave behind? Nothing. For even if he possessed the whole of creation and dedicated it to God, he would be offering Him nothing more than,

except nothingness, vanity, and falsehood. Moreover, I do not know whether you have noticed it, but the world is not only corrupt and wretched; it is also incompatible with the true blessings. The sufferings we see the world enduring are, for its people, the beginning of eternal torments. Just as heavenly joy gradually takes shape, even in this present life, within the hearts of the righteous—where the Kingdom of God is—so too the horror and despair of Hades, of Hell, gradually take shape within the hearts of ungodly people who live far from God. My beloved, the world is an arena.

And this has already begun. For what else do we see in the world but envy, hatred, and condemnation of truth and virtue? What else do we see but people who, because they are unable to quiet their troubled, sinful souls

or satisfy their desires, have fallen into despair and often go so far as to take their own lives? Jesus Christ came down from heaven to earth to strike the ungodly world with His woes and curses, after first separating His elect from it. As Paul says, God “has delivered us from the dominion of darkness and transferred us into the Kingdom of the Son of His love”—Colossians 1:13. The world is the kingdom of Satan, and the darkness of sin covers this land of death. “Woe to the world because of stumbling blocks,” Christ tells us. Take heed, because even the righteous are often shaken. Great and formidable is this power of darkness: it spreads delusion, makes people unable to see what they once saw, makes them afraid to look again, and takes pleasure in darkness and death. Children of God, beware

of this hateful power. It sweeps everything away, rules like a tyrant, and seizes hearts. Let us also heed Christ’s cry: “No one can serve two masters”—that is, God and the world. Let us also heed what James writes in his epistle: “Friendship with this world is enmity with God”—James 4:4. It follows that there can be no middle ground between them, since the world is God’s enemy. Therefore, whoever loves the world and the things in the world abandons God and renounces His love.

When we say that we must renounce the world together with its so-called goods, that is when we hear all these objections. One person says, “But did not God make everything for man—food, drink, fruit, comforts, spectacles, women, men, and so many other things? And if He did not make them for man, the king of creation, then for whom did He make them? And if He made them for us, as He certainly did,” they continue, “how can we not love and use them?” These and many other arguments are put before us by their defenders. Yet the Gospel clearly says, “Do not love the world or the things in the world”—1 John 2:15. And although at our Baptism we promised to renounce the devil and all his pomp, we continue to enjoy those very things. Do you know what the pomp of Satan is? It is nothing other than the pomp and pageantry of this world, which we try to present as innocent and harmless, using those sadly familiar excuses: “Oh, there is nothing wrong with this”; “Oh, that does no harm”; “Oh, that is simply how the world is,” and so forth. And what happens then?

The words of the Holy Gospel and the promises we made publicly in the Church at our Baptism, before God and man, turn our faith into a mockery. This is why we say that renouncing the world and abhorring its vanities are necessary for the salvation of every Christian. But let us ask again: what does a person lose by leaving the world and everything in it and departing for the desert, for a monastery? In reality, nothing. He is simply moving away from his enemy. He turns his eyes away so that he will not see what he promised at his Baptism to hate; and because he has grown weary of grappling with his enemy every day, he avoids the struggle. He knows that we can never make peace or even agree to a truce with the world. Can such a thing ever be regarded as a sacrifice? It is, rather, relief, sweet security, and peace—the very things every person who desires to be a Christian should seek, so that he may no longer love what God condemns. But for the moment, let us set aside every discussion of lofty perfection.

Let us say a few words about the longing for salvation, about one’s own true benefit, and about sweetness and peace of heart in this present life. Where can a soul that still retains irreligious inclinations find what is good for it, even in this passing life? Where can it find peace except far from the storm-tossed sea of the world, where reefs and shipwrecks are seen on every side? Where can it find peace of soul except far from those things that kindle desires, provoke the passions, make even the most innocent hearts savage, arouse every corrupt inclination within man, and shake even the most steadfast and devout hearts?

As David says, even the lofty cedars of Lebanon sometimes fall. Should we, then, run toward danger while still hesitating to shelter ourselves from the storm? If so, it is perfectly clear that we are our own enemies and that we despise our salvation. But let us continue. They also raise this objection: “If monasticism is good, why, then, did Christ bless Holy Matrimony?” This is another question asked by many people—in drawing rooms, apartment buildings, and coffeehouses. The answer is this: It is true, my beloved, that this question has a certain appearance of plausibility, but in substance it amounts to nothing. Nothing at all.

As we said earlier, by His presence and His miracle at Cana, Christ did not abolish monasticism. Through His life and conduct, He blessed both ways of life: Holy Matrimony and monasticism. He blessed Holy Matrimony simply by His presence, but He blessed monasticism even more abundantly and sanctified it through His own life. There is a difference. And to see that there is indeed a difference between Holy Matrimony and celibacy, let us listen to Paul. What does Paul say in 1 Corinthians 7:38?

“He who gives her in marriage does well, but he who does not give her in marriage does better.” Whoever marries, he says, does well; but whoever does not marry does better. Shall we correct Paul, then? Was he mistaken? Holy Matrimony, therefore, is blessed; monasticism is blessed even more abundantly. And while Holy Matrimony is for everyone, monasticism is only for those “to whom it has been given”—those who have received a special grace. It is not for everyone. I am sorry that you so readily believe

that Christ supposedly blessed only Holy Matrimony and not the monastic life as well—that earthly order of angels, as Augustine himself describes it when he says, “The virginal life is the life of angels lived in a corruptible body.” Do you hear that? I repeat: “The virginal life is the life of angels lived in a corruptible body.” Yes, and Paul, writing to the Corinthians, speaks about these two states of life and their advantages and disadvantages. Read again 1 Corinthians 7:32.

There he says, “For the form of this world is passing away.” This world, he says, is passing away. “But I want you to be free from anxieties. The unmarried man is concerned with the things of the Lord, with how he may please the Lord; but the married man is concerned with the things of the world, with how he may please his wife.” These are not my words; they are Paul’s. Since this is so, let each person follow God’s calling. Certainly, if he is married, he has done well; but if he is unmarried, a monk, and so forth, he has done exceedingly well. Thank you.

Earlier we heard Paul say, “Are you bound to a wife? Do not seek to be released. Are you released from a wife? Do not seek a wife.” Are you married? he says. Do not seek to dissolve your marriage. Are you unmarried? Do not seek to marry. After such irrefutable evidence, let the married person who lives in the household and in the world understand that he has no right, without consequence, to condemn directly or indirectly the unmarried person, the monk.

The unmarried person, the monk, likewise has no right to condemn the married person, because the Lord established both ways of life. Furthermore, let the married person not condemn that of which he himself has not been counted worthy—monasticism, virginity, the higher life. And let the unmarried person, the monk, not become proud of what the Lord has given him. He did not attain it by himself; it is a gift from God, given “to those to whom it has been given.” The discernment required in this matter is certainly subtle, and it escapes even many religious people. Once, I was writing a book about monasticism.

A friend of mine, a thoroughly devout man, told me about a conversation that had taken place in a friend’s home here in Athens. The remarks came from a man of faith, a preacher, and, as my friend told me, a man regarded as strictly Orthodox. He told me this not to gossip or condemn, but out of love and concern for me, wishing to protect me from possible error, because he knew that I was writing a book about monasticism. These were his exact words: “My dear Dimitri, be careful in dealing with the subject of monasticism.

Be careful that you are not in error, because Mr. So-and-so spoke—if I understood him correctly—without much enthusiasm for monasticism. Indeed, he even gave an example involving, as it were, a passage from Holy Scripture that had dissuaded him from it.” My friend continued: “The gentleman told us, ‘From childhood, I was drawn to the monastic life and to the Fathers of the Church. From an early age, I read the writings

of John Chrysostom, even in the original text. And every day,” the theologian continued, giving his example in order to argue against monasticism, “my longing to withdraw from the world grew stronger, until one day, as I entered the Church,

I heard the appointed Gospel passage being read, which included these words: ‘I do not pray that You should take them out of the world, but that You should keep them from the evil one.’” For those who do not know, this is from Christ’s high-priestly prayer, and it can be found in John 17:15.

“At that very moment,” he said, “my nous—the spiritual intellect—was opened, and I understood that I should not leave the world but remain in it,” which is what I did. “The result,” our friend added, “was that both I and the entire gathering were left with the impression that a person ought to live in the world and that the world is a better field of action than monasticism. As proof, they pointed to the fact that the Lord Himself had, in this manner, dissuaded Mr. So-and-so from monasticism.” Naturally, when I heard this account,

I was saddened by the impression made upon the gathering, because the matter is not exactly as they understood it. I personally believe—and I believe that this gentleman would agree—that through this incident the Lord did not show him that monasticism is evil and should be avoided, if indeed we accept that this can be regarded as an act of the Lord. Rather, He showed him that he was not suited for monasticism and, furthermore, that until then his zeal for monasticism may have been “zeal not according to knowledge,” as Paul says.

Could this not be the only answer? Just because that particular man told you this, who told you that those words referred to monasticism? Otherwise, we would come into conflict with the Lord Himself, who used this very same method to call Saint Anthony the Great. I do not know whether you are familiar with the story. Saint Anthony the Great entered the church and heard the Gospel passage about the rich young man, who was unwilling to give up his possessions in order to follow the Lord. When Anthony heard this, he said, “What that man did not do, I will do.” He sold everything and departed for the desert. And he did not remain simply the unknown Anthony;

he became Saint Anthony the Great. We would also come into conflict with the angel who appeared to Saint Pachomius and urged him to withdraw from the world. What did the angel say to him? “In this habit, O Pachomius, all flesh shall be saved.” We would likewise come into conflict with the Lord’s action toward Saint Arsenius the Great, whom He urged to leave the world in order to be saved, saying to him: “Arsenius, flee from noise, flee from men, and be saved.”

So we ask: is it possible for the Lord to say one thing to some and something different to others, if the circumstances are the same?

Certainly not. If He sometimes does this, as in the present case, He does so not to correct some earlier mistake of His, but to show that these are two different cases. In one case He approves; in the other, He does not. One person He judges worthy and capable, and so He exhorts and calls him. Another He judges unworthy and incapable, and so He dissuades him and does not call him. It is therefore neither sound reasoning nor a true conclusion to claim that, by acting in this way, the Lord prefers life in the world to monasticism.

We maintain this because the verse that supposedly became the means of salvation for the gentleman in question has nothing to do with the interpretation he gave it then and still gives it today. No interpreter has ever interpreted this verse in that way. No Father of the Church has ever understood it in that way. Not even the declared enemies of monasticism use this verse in that way. We therefore wonder how those words of the Gospel came to be regarded as a revelation,

when they have nothing at all to do with the question of monasticism. In this effort of mine, my dear friends,

I would like to offer a few more edifying thoughts that may help people, especially modern man, who has become so estranged from his own inner self.

I would like to share the opinion of John Chrysostom concerning dancing, something regarded as essential and indispensable by people today. He takes the opposite view and tells us to avoid dances.

For he says that wherever there is dancing, there the devil is certainly present.

His exact words are these: “For I would declare that wherever there is dancing, there also is the devil; and that such immorality produces not only licentiousness, but adulterers and murderers as well.” This is found in one of his homilies on the thirteenth chapter of Matthew. And John Chrysostom says again: “What are you doing, O senseless man, inviting revelry into your home and arranging dances? Do you know what you are becoming? Another Herod, a second Herod. For even if you are not that Herod, and even if you do not bring in another Herodias

with dancers and dancing girls, although you do not put John to death, you are putting the members of Christ to death.” That is, you are destroying the many souls of those who dance and of those who sit around the table watching them. And watching is just as evil. For the same devil who then put John to death through the dance of Herodias now, through dances, puts to death the souls of those seated there. “For even if John is not being slain, the members of Christ are, and this is far worse. The women who dance today do not ask for a head on a platter.” Those who dance today, he says, do not ask for heads on platters, but for the souls

of those reclining at the table—the souls, he says, of those who watch. “For even if the daughter of Herodias is not present, the devil who then set the dancers in motion is present; through them he dances even now, and he departs carrying away as captives the souls of those reclining at the table.” Then, he says, they took the head of the Forerunner. Today the demons take the souls of men. I would not be wrong, he says, if I declared that wherever there is dancing, revelry, and singing, there also is the devil. Such places, he says, produce not only fornication and licentiousness, but even murders. We know the results of places of entertainment: what so often happens there, and how many bodies fall, besides the souls that are lost.

In another homily, on Colossians, John Chrysostom speaks of homes that are opened to dancing and calls them brothels: “Your house has become a brothel, filled with frenzy and outrage, and yet you call these things a form of pleasure,” saying that you are merely enjoying yourselves while such things are taking place in your home. Therefore, if any of us who hear these words of this saintly man are doing such things, then, for the love of God and for the sake of the blood shed by Jesus Christ, who died for our salvation, let us put an end to the dancing and the songs.

These things come from the evil one. They harm our souls and lead to their destruction. Such things, my dear friends, are not the works of the sons of God, but of the subjects of Satan. At our Baptism—though I do not know whether you have read the service—we said, among other things: “I renounce you, Satan, and I unite myself to You, O Christ. I renounce you, Satan, and all your works, and all your pomp.” What does “I renounce” mean? Saint Cyril of Jerusalem explains that it means: I overturn and break the agreement that Adam, and with Adam all humanity, made in defiance of God’s commandment, when he ate the fruit of the forbidden tree and died. And what did we mean when we said, “I unite myself to Christ”? The same Father says that it means: I enter into a covenant by which I agree to be a servant of Christ, to submit to His commands, and to do His will. As the Apostolic Constitutions also say:

“Let the baptized person therefore remain a stranger to ungodliness.” The baptized person, it says, must be a stranger to impiety, inactive toward sin and not committing it, a friend of God and an enemy of the devil, having renounced Satan, his power, his deceit, and all his worship.

He must be chaste, pure, devout, beloved of God, and a son of God. This is what we read in Book Three, chapter 18, of the Apostolic Constitutions. From the moment we do the will of the devil rather than the will of Christ, do you know what that means? In a certain sense, we deny the confession we made at our Baptism. Therefore, let us avoid these things. Elsewhere the same Father goes so far as to counsel even those who are working, wishing to protect them as well, because workers often sing. He says the following:

Men and women, regardless of age, when we are working, let us not sing where we work. Nor should we chatter or speak shameful and idle words—that is, obscenities and indecent jokes. For not only shall we give an account on the Day of Judgment for our idle words, according to the word of the Lord, but we shall also make no progress in our work. The Lord said: “But I say to you that for every idle word men may speak, they will give an account of it on the Day of Judgment.” Read Matthew, chapter 12, verse 37. Yet people today

open their mouths in the morning and do not close them until evening, talking endlessly about one thing and another. All day long, indecent jokes, obscenities, blasphemies, and accusations pass through their mouths. Someone may ask: “Then what are we to do while we work? Are we to remain mute? Are we simply to work?” The answer is that we should pray with our nous, the spiritual intellect, saying the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me.” Or we may say it aloud if we cannot say it inwardly. We may also quietly and beautifully chant a troparion: “It Is Truly Meet,” “Blessed Are You,” “O Theotokos and Virgin,” “Holy God,” or some dismissal hymn

or doxology. In this way we season our work with prayer and with the name of the Lord and of the Theotokos, as though with salt, so that our work may be blessed by our Lord. This is also what the Holy Apostles and the Apostolic Constitutions command us to do: “You shall not wander about aimlessly in the streets, idly observing those who live wickedly. Attend instead to your craft and your work; seek the things that are pleasing to God, and, continually calling to mind the words of Christ, meditate on them without ceasing.” Holy Scripture says: “You shall meditate on His law day and night.”

Whether walking in the field, sitting at home, lying down, or becoming drowsy, you should keep this in mind at all times. John Chrysostom also gives this counsel in his own way: Are you a craftsman, someone who works with his hands? As you sit and work, chant psalms. If you do not wish to chant with your mouth, do it in your understanding; chant with your nous. Someone beside you may mock you, but you should chant with your nous and pray with your nous. “Do this in your understanding; the psalm is a great companion.”

“You will suffer nothing terrible.” When you chant psalms and pray within your nous, you will suffer no harm. “You will seem to be sitting in a monastery.” It will be as though you were in a monastery. “For hesychia does not require a particular place.” If you cannot go to a monastery, he says, there is no need; but wherever you are, strive to preserve with exactness the hesychia of the monastery. “Thus Paul practiced his trade in the workshop, and living among others did no harm to his virtue.” These are the instructions given by John Chrysostom and Basil the Great. Yet, as you know, these things are absent from our world today.

People talk endlessly, whistle in the street, sing as they work, then blaspheme, use foul language, and so on. Can someone prosper who has never thought of God, never feared God, and never considered working according to God’s law and His commandments? This is why our work, however profitable it may be, does not bring us blessed earnings. How many people have earned money from their work, bought a car, and then, the very next day, their entire family was killed in that car? How often do we read of such things every day? This is only one simple example.

Can you not think of other examples of the consequences of this carelessness? Our money is not honestly earned, and our income is not blessed, because it has not been sanctified by prayer. We do not begin our work with prayer. We do not pray while we are working, and when we leave work in the evening, at the end of our working day, we do not thank God and ask Him to bless the sweat of our labor.

When we receive our wages, we do not thank God. That is why, despite all our material possessions, the results are entirely different from what we expect. If you think these small counsels are worthwhile, hold on to some of them—and may God be your helper.

Πολλές φορές γίνεται λόγος περί μοναχισμού και πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν ακριβώς πώς έχουν τα πράγματα του μοναχισμού, παίρνουν μια αντίθετο θέση και αδίκως ζημιώνουν και τον θεσμόν αυτόν αδικούν. Θα ήθελα λοιπόν, σ' αυτό μου απόψε το σημείωμα, να μεταφέρω μερικές σκέψεις, που είναι τρεις ενστάσεις κατά του μοναχισμού με ισάριθμες απαντήσεις.

Να διευκολύνω τους θέλοντας, διότι, όπως ξέρουμε, οι μη θέλοντες

μεταξύ αυτών οι οποίοι λέγουν «Οὐ με πείσεις, κἂν με πείσῃς». Πρώτον, λέγουν: «Ο Χριστός ήτο κοινωνικός. Δεν έζησε στην έρημο μόνος». Τι θα μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτή την περίπτωση; Είναι αλήθεια ότι με αυτή την ένσταση των ολίγων λέξεων νομίζουν ορισμένοι ότι απορρίπτουν την ύπαρξη του μοναχισμού. Δεν υπήρξε, λέγουν, ποτέ θιασώτης της ερήμου ο Χριστός. Έζησε μέσα στον κόσμο, εξυπηρέτησε τους ασθενείς, τους αδυνάτους και δεν εδραπέτευσεν, όπως λέγουν ορισμένοι πάλι και χαρακτηρίζουν, από την ζωή το χρέος του. Και εντούτοις, δεν ευρίσκονται εν τη αληθεία οι κύριοι αυτοί, διότι ο Κύριος έχει αφήσει παράδειγμα εις ημάς αναφορικώς με την ωφέλεια της ερήμου και της ησυχίας. Πολλάκις έφυγεν εκ του θορύβου εις ησυχίαν, προκειμένου να προσευχηθεί. Αρχής γενομένης από της τεσσαρακονθημέρου παραμονής του εν τη ερήμω μετά των θηρίων. Δεν διαβάζουμε στο Μάρκο, το Α΄ 13, που λέγει: «Καὶ ἦν ἐκεῖ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἡμέρας τεσσαράκοντα, πειραζόμενος ὑπὸ τοῦ σατανᾶ, καὶ ἦν μετὰ τῶν θηρίων»; Και δεν διαβάζουμε στο Ματθαίο, στο Δ΄ 2: «Καὶ νηστεύσας ἡμέρας τεσσαράκοντα»

«καὶ νύκτας τεσσαράκοντα, ὕστερον ἐπείνασε»; Ιδού λοιπόν μια περίπτωση που ο Κύριος διδάσκει δια της ζωής του ότι η έρημος είναι ανωτέρα της πόλεως προκειμένου περί προσευχής. Διότι ο νους του ανθρώπου, όταν απομακρυνθεί από τα κοσμικάς ταραχάς —και δεν μπορεί να το αμφισβητήσει κανείς αυτό το πράγμα—, θορύβους και τας απασχολήσεις, τότε ευχερέστερον και καλύτερον και ευκολότερον συνομιλεί με τον Θεό, όπως διδάσκει και ο Δαβίδ, διά του «σχολάσατε καὶ γνῶτε ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός». Άλλοτε επίσης, όταν θέλει να προσευχηθεί, απομονώνεται πάλι στο όρος, που διαβάζουμε στο Ματθαίο 14:23: «Ἀπολύσας», λέγει, «τοὺς ὄχλους, ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος κατ’ ἰδίαν προσεύξασθαι· ὀψίας δὲ γενομένης μόνος ἦν ἐκεῖ». Ιδού λοιπόν και δευτέρα περίπτωση που ο Κύριος διδάσκει με τη ζωή του ότι η προσευχή θέλει ησυχία. Ακόμη, έπειτα από μίαν ημέρα πλήρη κηρύγματος και θαυμάτων, μας αναφέρει ο Ευαγγελιστής Μάρκος ότι ο Κύριος απεσύρθη εις έρημον τόπον για να προσευχηθεί. «Καὶ πρωῒ», λέγει, «ἔννυχα λίαν ἀναστάς, ἐξῆλθε καὶ ἀπῆλθεν εἰς ἔρημον τόπον, κἀκεῖ προσηύχετο. Καὶ κατεδίωξαν αὐτὸν ὁ Σίμων καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ, καὶ εὑρόντες αὐτὸν λέγουσιν αὐτῷ ὅτι πάντες σε ζητοῦσι. Καὶ λέγει αὐτοῖς»

«Ἄγωμεν εἰς τὰς ἐχομένας κωμοπόλεις, ἵνα καὶ ἐκεῖ κηρύξω· εἰς τοῦτο γὰρ ἐξελήλυθα». Το γράφει ο Μάρκος αυτό στο πρώτο του κεφάλαιο, 35-38. Δηλαδή, τι λέει με απλά λόγια; Εσηκώθη, ενώ ήτο πολλή νύχτα, και εξήλθε εκ Καπερναούμ, καταφυγών εις έρημον τόπον, ίνα προσευχηθεί. Όταν εξύπνησαν ο Πέτρος και οι μαθηταί και δεν τον είδαν, έτρεξαν έξω στις πόλεις για να τον εύρουν. Να λοιπόν και μια τρίτη περίπτωση στο Ευαγγέλιο που αναφέρει ότι ο Χριστός, προκειμένου να προσευχηθεί, έφευγε από τον κόσμο. Άρα δεν είναι εν τη αληθεία όσοι λέγουν ότι ο Χριστός δεν είναι τύπος ερημικός, αλλά κοινωνικός μόνο. Ακόμη,

τη μεγάλη του προσευχή, τη λεγόμενη αρχιερατική, όπου ευρίσκομε στο 17ο κεφάλαιο του Ιωάννου, εις το όρος των Ελαιών την έκαμε κι όχι εντός πόλεως. «Καὶ ἐξελθὼν», γράφει ο Λουκάς, «ἐπορεύθη κατὰ τὸ ἔθος εἰς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν· ἠκολούθησαν δὲ αὐτῷ καὶ οἱ μαθηταί αὐτοῦ. Γενόμενος δὲ ἐπὶ τοῦ τόπου εἶπεν αὐτοῖς· προσεύχεσθε μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμόν. Καὶ αὐτὸς ἀπεσπάσθη ἀπ’ αὐτῶν ὡσεὶ λίθου βολήν, καὶ θεὶς τὰ γόνατα προσηύχετο». Για διαβάστε στο Λουκά ΚΒ΄ 39-41. Ιδού λοιπόν σοβαροτέρα περίπτωση. Όχι μόνο πήγε στο όρος των Ελαιών, αλλά εχωρίστηκε εκ των μαθητών ως λίθου βολήν, ίνα προσευχηθεί.

Λοιπόν, κατηγορούμε τους οπαδούς του Κυρίου που θέλουν να εξέλθουν εκ του κόσμου, ίνα μετά του Κυρίου εν τη προσευχή πάντοτε είναι; Προσοχή λοιπόν, διότι ο Κύριος εκήρυξε δια της ζωής Του την αξίαν της ερήμου και της ησυχίας. Καμίαν δε εργασίαν δεν έκαμε, αγαπητοί μου, ο Κύριος χωρίς πρώτα να προσευχηθεί και μάλιστα κατά μόνας, μακριά δηλαδή από τον κόσμο. Διαβάζουμε σχετικώς στο Λουκά, το έκτο, 12-13. Προκειμένου να ξεχωρίσει τους δώδεκα Αποστόλους του, εξήλθεν εις το όρος και διανυκτέρευσεν εις την προσευχή. Συγκεκριμένως λέγει το εξής: «Ἐγένετο δὲ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις» «ἐξῆλθεν εἰς τὸ ὄρος προσεύξασθαι, καὶ ἦν διανυκτερεύων ἐν τῇ προσευχῇ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ὅτε ἐγένετο ἡμέρα, προσεφώνησε τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ, καὶ ἐκλεξάμενος ἀπ’ αὐτῶν δώδεκα, οὓς καὶ Ἀποστόλους ὠνόμασε». Δεν προσευχήθη εις την πόλην, αλλά εις την έρημον, εις το όρος, λέγει. Άφησε σ' εμάς αιώνιο παράδειγμα. Σφάλλουν λοιπόν είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία όσοι υποστηρίζουν ότι ο Χριστός δεν είναι και ερημικός τύπος, αλλά μόνο κοινωνικός. Κατ' επέκτασιν δε λέγω ότι ο Χριστός δια της ζωής Του εκήρυξε και τους δύο βίους, τόσον της ερήμου όσον και της κοινωνίας. Όταν διανυκτερεύει στην προσευχή, μακριά εις το όρος, διδάσκει την ωφέλεια της ησυχίας

και της ερημίας. Όταν δε παρευρίσκεται εις τον εν Κανά γάμον, διδάσκει την ωφέλειαν της οικογενείας. Δεν απορρίπτει την οικογένεια ούτε την κοινωνία, αλλά ούτε και την έρημο. Και τα δύο τα ευλογεί με τη ζωή του και την παρουσία του. Γιατί; Διότι και τα δύο χρειάζονται. Αμφότερα γαρ έζησε ο Κύριος και θα υπάρχουν πάντα άνθρωποι και δια τα δύο αυτά σχολεία. Ο κόσμος, η κοινωνία, η οικογένεια, όπως θα λέγαμε, είναι δημοτικό σχολείο, ενώ η έρημος, το μοναστήρι, είναι το πανεπιστήμιο. Και όσον παιδαριώδες και επιζήμιον είναι το να ζητούμε να κλείσουν τα πανεπιστήμια, τόσο και απείρως περισσότερο είναι επιζήμιον να ζητούμε να εκλείψει ο μοναχισμός. Και ρωτώμεν: θα πρέπει άραγε να κλείσουν τα σχολεία, διότι μερικοί ή περισσότεροι, αν θέλετε, δεν θέλουν να προχωρήσουν στα γράμματα;

Νομίζουμε όχι, αλλά θα πρέπει να υπάρχουν ανοιχτά διά τους θέλοντας, έστω κι αν είναι λίγοι. Κι ακόμη ας γνωρίζουμε ότι, καθώς τα πανεπιστήμια μας δίνουν ανθρώπους μορφωμένους και επιστημονικώς καταρτισμένους, χρησίμους εις την κοινωνία, ούτω και τα μοναστήρια, τα πανεπιστήμια αυτά της Εκκλησίας, Ευχαριστούμε. Ουρανικούς οδηγούς δια των Ουρανών.

Εάν θελήσουμε δε να ανοίξουμε τα συναξάρια και τα μαρτυρολόγια, θα βρούμε ότι το 98% των Αγίων, των Μαρτύρων και των Πατέρων μας προέρχονται από τον μοναχισμό.

Ελάχιστη Ελάχιστοι μετριώνται στα δάχτυλα αυτοί που ηγίασαν εν τω κόσμω, αλλά και αυτοί που ηγίασαν εν τω κόσμω έζησαν μοναχική ζωή εν τω κόσμω. Δηλαδή εν νηστεία, εν αγρυπνία, εν προσευχή. Ούτω, φερ' ειπείν, ο θείος Χρυσόστομος έμεινεν εν τω κόσμω, αλλά εκοιμάτο κρεμασμένος από τις μασχάλες, για να μην κοιμάται σε μια καρέκλα καθήμενος. Ως γενικό συμπέρασμα, ο Κύριος ευλόγησε τον κόσμο, αλλά υπερευλόγησε την έρημον. Και είναι αλήθεια ότι...

«Οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγον τοῦτον, ἀλλ’ οἷς δέδοται», όπως διαβάζουμε στο Ματθαίο, στο ΙΘ΄ 11. Ναι, ο μοναχικός βίος είναι ουράνιον σύστημα, πλην, προσέξετε, ουχί του παντός ουδέ του τυχόντος, ως προαναφέραμε. «Ἀλλ’ οἷς δέδοται». Γι' αυτό οι άνθρωποι που δεν έχουν την πνευματικήν αυτή κρίση για ανωτέρας σπουδάς, όπως θα λέγαμε, πανεπιστημιακάς, μοναχικάς —διότι ο μοναχισμός πράγματι και ο ασκητισμός και η αναχώρηση είναι ανωτέρα επιστήμη, είναι η επιστήμη των επιστημών, ως λέγουν άλλωστε οι Άγιοι Πατέρες μας— δεν δύνανται να εννοήσουν πώς σκέφτεται ο άλλος που δύναται και θέλει να προχωρήσει.

Άνθρωποι, αγαπητοί μου, που δεν είναι καν χριστιανοί, οι άνθρωποι που διακρίνονται από τους απίστους ή αντιχρίστους μόνον κατά το βάπτισμα που έλαβαν αναγκαστικώς μικροί, οι άνθρωποι, λέγομεν, αυτοί, όταν ακούουν ότι υπάρχουν άλλοι άνθρωποι που εγκαταλείπουν τον πλάνον, τον διεφθαρμένον, τον ανήθικον, τον απατεώνα, τον πρόσκαιρον τούτον κόσμον, ζαλίζονται. Πραγματικά ζαλίζονται. Δεν δύνανται, λόγω της διεφθαρμένης αυτών καρδίας και της κατά σάρκα ζωής των, να εννοήσουν ότι, προκειμένου να θελήσει ο άνθρωπος να ανέλθει κατά το πνεύμα, πρέπει να εξέλθει εκ του διεφθαρμένου βίου του. Αντιδρούν, όπως βλέπουμε, σπασμωδικώς και τινάζονται ανοήτως, μη δυνάμενοι να εννοήσουν.

Έξω της σαρκός και της ύλης υπάρχει το πνεύμα και η ελευθερία. Ομιλούν περί κόσμου και των καλών αυτού, μη δυνάμενοι να εννοήσουν οι δυστυχείς ότι ο κόσμος όλος δεν είναι τίποτα, διότι παν το πεπερασμένο έχει τέλος και επομένως παρέρχεται. Μα και ο Ουρανός ούτος, ο οποίος κατελήφθη υπό της επιστήμης, ίνα απολεσθώσιν οι νέοι επιστήμονες δυστυχώς, επιστεγάζει μας διά του αχανούς αυτού θόλου και ομοιάζει, κατά την Αγία Γραφή, προς σκηνήν τινα, την οποίαν στήνει ο ταξιδιώτης το εσπέρας και αίρει αυτήν το πρωί. Ας σκεφτούμε λοιπόν...

ποία πρέπει να είναι η επίγειος βιοτή και η αναστροφή ημών, όπως λέγει και ο Πέτρος στη Δευτέρα του Επιστολή, στο Γ΄ 10. Ο καθείς το εννοεί κι ας το πράξει δια το συμφέρον του. Κι ας γνωρίζουμε ότι ο Χριστός δεν απέρριψε τον ερημικόν βίον. Παρ' όλα όμως αυτά, οι εχθροί του μοναχισμού προτάσσουν και πάλιν δευτέραν ένσταση: «Διατί ο Χριστός έφτιαξε τον κόσμο, εάν είναι κακός;»

Δεν γνωρίζουν οι δυστυχείς ότι ο Θεός δεν ευθύνεται δια το κατάντημα του κόσμου. Ο Θεός έφτιαξε τον άνθρωπο ίνα είναι πάντα μαζί Του, αλλά ο άνθρωπος εδημιούργησε, τη βοηθεία του διαβόλου, μίαν επικίνδυνον και ύπουλον κοινωνίαν. Όποιος θέλει να αγιάσει, εντός αυτής δεν δύναται να αγιάσει; Ο κόσμος σήμερα —και δεν μπορεί να το αμφισβητήσει κανείς— είναι αλήθεια ότι μας προσφέρει πολλά πράγματα που εμείς τα λέγομε αγαθά, τα οποία εντούτοις δεν πρέπει να μεταχειριζόμεθα. Η χρήσις των λεγομένων αγαθών του κόσμου πρέπει να περιοριστεί εις μόνο τα απολύτως αναγκαία.

Να κάνουμε χρήσιν νηφάλιον και ουχί κατάχρησιν και να μη ζητώμεν εν αυτή απολαύσεις. Να κάνουμε χρήση των πραγμάτων του κόσμου παρερχόμενοι, χωρίς να προσκολλώμεθα και να σταματώμεν σε αυτά. Αλλά ίσως και πάλι μας πει κάποιος: «Τότε γιατί έφτιαξε ο Θεός τα του κόσμου, αν όχι να τα απολαμβάνει ο κόσμος, ο άνθρωπος γενικά;» Απαντώμεν και σ' αυτό. Πράγματι, ο Θεός ό,τι έφτιασε, το έφτιασε δια τον άνθρωπον. Αλλά δια ποιον άνθρωπον, ας μας επιτραπεί να ρωτήσουμε; Ασφαλώς, δια τον άνθρωπον προ της πτώσεως. Εις αυτόν τον άνθρωπον προ της πτώσεως τα πάντα ἔξεστιν, επιτρέπονται. Δια τον μετά την πτώσιν όμως άνθρωπον και πάλιν «πάντα μοι ἔξεστιν, ἀλλ’ οὐ πάντα συμφέρει», λέγει ο Παύλος. Έχει μεγάλη σημασία αυτό. Για διαβάστε το στην Α΄ Κορινθίους, στο 6:12. Ώστε είναι πλάνη οικτρά, εάν φανταζόμεθα ότι αφιερώνομεν κάτι μέγα εις τον Θεό, όταν δήθεν εγκαταλείπωμεν τον κόσμο και το ψεύδος του για να γίνουμε μοναχοί. Κάμνοντες κάτι τέτοιο, αγαπητοί μου,

δεν κάνουμε τίποτα άλλο, ειμή ότι απαρνούμεθα μίαν αυταπάτην ολεθρίαν, διότι περί αυταπάτης πρόκειται· αυτός είναι ο κόσμος. Απαρνούμεθα πολλάκις αληθινά κακά, τα οποία είναι μετεμφιεσμένα και φαίνονται εξωτερικώς ως αγαθά.

Είναι δυνατόν ποτέ να είπομε ότι χάνουμε το στήριγμά μας, όταν απορρίψουμε μία ράβδον ραγισμένη, η οποία όχι μόνο δεν θα δυνηθεί να μας χρησιμεύσει ως στήριγμα, αλλά ενδέχεται και να μας τρυπήσει το χέρι, όταν θελήσουμε να επιστηριχθώμεν επ' αυτής; Άλλωστε, χρειάζεται τόση μεγάλη ευτολμία για να εγκαταλείψουμε μίαν ετοιμόρροπον οικία, η οποία δύναται να μας φονεύσει ανά πάσα στιγμή δια της πτώσεώς της; Διότι τι νομίζουμε ότι εγκαταλείπει εκείνος, όστις εγκαταλείπει τον κόσμο και τα λεγόμενα αγαθά; Τίποτα άλλο δεν εγκαταλείπει, ειμή ό,τι εγκαταλείπει εκείνος ο οποίος θα ξυπνά από ένα ταραχτικό και τρομακτικό όνειρο.

Τα δε όσα βλέπουμε, όσα εγγίζομε, όσα αριθμούνται, όσα μετρούνται δια του χρόνου, δεν είναι τίποτα άλλο. Είναι σκιά αληθείας και ουχί αλήθεια. «Πάντα σκιάς ἀσθενέστερα, πάντα ὀνείρων ἀπατηλότερα· μία ῥοπή, καὶ ταῦτα πάντα θάνατος διαδέχεται». Έτσι δεν ψάλλουμε στη νεκρώσιμη ακολουθία; Ώστε ένας που αναχωρεί εκ του κόσμου, περιφρονών αυτόν και τα εν αυτώ, λέγεται τίποτα άλλο στην πραγματικότητα ή μη; Τι εγκαταλείπει; Ουδέν. Διότι και αν ολόκληρον την φύση είχε στην κατοχή του και την αφιέρωνε αυτή στο Θεό, ουδέν άλλο θα αφιέρωνε εις Αυτόν,

ειμή το ουδέν, την ματαιότητα, το ψεύδος. Εξάλλου ο κόσμος, δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, δεν είναι μόνο σαθρός και άθλιος, αλλά είναι ακόμη και ασυμβίβαστος προς τα αληθινά αγαθά. Οι πόνοι τους οποίους βλέπουμε ότι ο κόσμος υποφέρει είναι δι' αυτούς η αρχή των αιωνίων οδύνων. Καθώς η ουράνιος χαρά μορφούται βαθμηδόν εκ της παρούσης ήδη ζωής εν τη καρδία των δικαίων, εν τη οποία είναι η Βασιλεία του Θεού, ούτω και η φρίκη και η απελπισία του Άδου, η κόλαση, μορφούται βαθμηδόν εν τη καρδία των ασεβών ανθρώπων, οι οποίοι ζουν μακράν από το Θεό. Ο κόσμος, αγαπητοί μου, είναι ένα στάδιον.

ο οποίος ήδη ήρχισε, διότι τι άλλο βλέπουμε εμείς στον κόσμο, ειμή φθόνον, μίση, κατακρίσεις κατά της αληθείας και της αρετής; Τι άλλο ειμή ανθρώπους οι οποίοι, επειδή αδυνατούν να καθησυχάσουν την τεταραγμένην αμαρτωλόν ψυχήν τους,

να κορέσουν τις επιθυμίες της, απελπίσθησαν πλέον και φτάνουν πολλές φορές μέχρι την αυτοκτονία. Ο Ιησούς Χριστός ήρθε εκ των ουρανών εις την γην για να κεραυνοβολήσει, δια των ταλανισμών και των αρών Του, τον ασεβή κόσμο, αφού πρώτον αποχωρίσει απ' αυτού τους εκλεκτούς Του. Ο Θεός, λέει ο Παύλος, ερρύσατο ημάς της εξουσίας του σκότους και μετέστησεν εις την βασιλείαν του Υιού της αγάπης Αυτού, Κολοσσαείς Α΄ 13. Ο κόσμος είναι η βασιλεία του σατανά και το σκότος της αμαρτίας καλύπτει την χώραν ταύτην του θανάτου. «Ουαί τω κόσμω από των σκανδάλων», λέγει ο Χριστός μας. Προσοχή, διότι και αυτοί οι δίκαιοι ακόμη κλονίζονται πολλάκις. Μεγάλη, σοβαρά είναι η δύναμις αυτή του σκότους, η οποία διαδίδει την πλάνη και η οποία κάνει να μην βλέπουν οι άνθρωποι εκείνο το οποίον έβλεπαν, κάνει να φοβούνται να ξανατοκοιτάξουν και η οποία ευαρεστείται εις το σκότος, στο θάνατο. Τέκνα του Θεού,

ταύτην την στυγεράν δύναμιν. Αυτή παρασύρει τα πάντα, τυραννεί, υφαρπάζει τας καρδίας. Ας προσέξουμε ακόμη τι κράζει ο Χριστός. «Ουδείς δύναται», λέγει, «δυσί κυρίοις δουλεύειν», δηλαδή Θεώ και κόσμω. Ας προσέξουμε ακόμη τι γράφει ο Ιάκωβος στην επιστολή του, ότι «η φιλία του κόσμου τούτου έχθρα του Θεού εστί», Δ΄ 4. Και το αποτέλεσμα θα είναι ότι μεταξύ αυτών ουδεμία μεσότης υπάρχει, αφού ο κόσμος είναι εχθρός του Θεού. Έπεται ότι εκείνος ο οποίος αγαπά τον κόσμο και τα εν τω κόσμω εγκαταλείπει τον Θεό και απαρνείται την αγάπη Αυτού.

Όταν είπωμεν ότι είναι ανάγκη να αρνηθούμε τον κόσμο μαζί με τα λεγόμενα αγαθά του, τότε είναι που ακούμε αυτά που ακούμε. Ο μεν τις: «Μα δεν τα έφτιαξε», ακούμε να λέγουν οι άνθρωποι, «όλα διά τον άνθρωπον ο Θεός; Φαγητά, ποτά, φρούτα, ανέσεις, θεάματα, γυναίκες, άντρες και τόσα άλλα; Και αν δεν τα έκαμε διά τον άνθρωπον, διά τον βασιλέα αυτόν της δημιουργίας, διά ποιον λοιπόν τα έκαμε; Και αν τα έκαμε δι' εμάς, που δι' εμάς τα έκαμε», συνεχίζουν να λένε, «πώς να μην αγαπώμεν αυτά και να τα χρησιμοποιούμεν;» Αυτά και άλλα πολλά μας παρατάσσουν οι απολογητές. Παρότι το Ευαγγέλιο λέγει σαφώς «Μη αγαπάτε τον κόσμον, μηδέ τα εν τω κόσμω», Α΄ Ιωάννου Β΄ 15, και παρότι στο βάπτισμά μας υπεσχέθημεν ότι θα αρνηθούμε τον διάβολον και τας πομπάς αυτού, εξακολουθούμε να απολαμβάνουμε αυτά. Αι πομπαί του σατανά, ξέρετε τι είναι; Δεν είναι τίποτα άλλο, είναι αυτές οι πομπές του κόσμου, τας οποίας κι εμείς προσπαθούμε να αποδείξουμε αθώας δήθεν και αβλαβείς, με τα συνηθισμένα δυστυχώς επιφωνήματα: «Α, δεν είναι τίποτα αυτό», «Α, δεν πειράζει εκείνο», «Α, έτσι είναι ο κόσμος» και τα τοιαύτα. Και τι γίνεται;

Αυτά που λέγει το Ιερό Ευαγγέλιο και εκείνα που υπεσχέθημεν δημοσία στην Εκκλησία κατά το βάπτισμά μας, ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων, καταντούν περίγελως της θρησκείας μας. Προς τούτο λοιπόν λέγομεν ότι η απόταξη του κόσμου και ο αποτροπιασμός των ματαιοτήτων αυτού είναι απαραίτητα διά την σωτηρίαν παντός χριστιανού. Αλλά ερωτώμεν ακόμη: τι θα ζημιωθεί εκείνος ο οποίος εγκαταλείπει τον κόσμο και τα εν αυτώ και φεύγει εις την έρημον, εις μονήν; Εις την πραγματικότητα, τίποτε. Αλλά απλώς απομακρύνεται εκ του εχθρού του, αποστρέφει τους οφθαλμούς του για να μην βλέπει εκείνο το οποίο υπεσχέθη εις το βάπτισμά του να μισεί και, επειδή απέκαμε πλέον να έρχεται καθημέραν στα χέρια με τον εχθρό του, αποφεύγει την προς αυτόν συμπλοκή. Γνωρίζει ότι ουδέποτε είναι δυνατόν να κάνουμε ειρήνη ή ανακοχή με τον κόσμο. Είναι λοιπόν ποτέ δυνατόν να θεωρηθεί ένα τέτοιο πράγμα θυσία; Αυτό είναι μάλλον ανακούφιση, γλυκεία ασφάλεια και ειρήνη, την οποία έπρεπε να ζητεί διά τον εαυτόν του κάθε άνθρωπος, όστις επιθυμεί να είναι χριστιανός και να μην αγαπά πλέον εκείνο το οποίο ο Θεός καταδικάζει. Ας αφήσουμε λοιπόν όμως προς στιγμήν όλας τας απόψεις περί υψηλής τελειότητος.

Ας πούμε δύο λόγια περί του πόθου της σωτηρίας, περί του ιδίου συμφέροντος, περί της γλυκύτητος και της ειρήνης της καρδίας εν τω παρόντι βίω. Πού θα δυνηθεί να εύρει το συμφέρον της, έστω και το πρόσκαιρον, η ψυχή εκείνη η οποία διατηρεί ακόμη αισθήματα άθρησκα; Πού θα δυνηθεί να εύρει την ειρήνη, ει μη μακράν της τρικυμιώδους θαλάσσης του κόσμου, εν ή πανταχού βλέπει τις σκοπέλους και ναυάγια; Πού θα δυνηθεί να βρει την ψυχική ειρήνη, ει μη μακράν των αντικειμένων εκείνων τα οποία ανάπτουσι τας επιθυμίας, εξερεθίζουσι τα πάθη, εκθηριώνουσι και τας αθωοτέρας καρδίας, διεγείρουσι πάσαν διεφθαρμένην κλίσιν του ανθρώπου και κλονίζουσι και τας σταθεροτέρας και ευσεβεστέρας καρδίας;

Λοιπόν, όπως λέγει ο Δαβίδ, οι υψηλές κέδροι του Λιβάνου πίπτουσι ενίοτε. Εμείς πρέπει να τρέχουμε προς τον κίνδυνο, διστάζοντες ακόμη να προφυλαχθούμε από την καταιγίδα; Αν ναι, τότε φαίνεται καθαρότατα ότι είμεθα εχθροί του εαυτού μας, περιφρονούντες τη σωτηρία μας. Ας συνεχίσουμε όμως. Μας παρουσιάζουν και την εξής ένσταση: «Εάν ο μοναχισμός είναι καλός, διατί τότε ο Χριστός ευλόγησε τον γάμο;» Άλλο ερώτημα αυτό πολλών ανθρώπων, των εθνικών και των διαμερισμάτων και του καφενείου. Απάντηση: Είναι αλήθεια, αγαπητοί, ότι η απορία αυτή παρουσιάζει κάποια πιθανοφάνεια, αλλά στην ουσία είναι μηδέν. Τίποτα.

Όπως είπαμε και στα προηγούμενα, ο Χριστός, δια της παρουσίας Του και του θαύματός Του εν Κανά, δεν κατήργησε τον μοναχισμόν, και όμως δια της ζωής Του και συμπεριφοράς Του ευλόγησε, είπαμε, και τα δύο, δηλαδή και το γάμο και το μοναχισμό. Και τον μεν γάμον ευλόγησε απλώς δια της παρουσίας Του. Τον δε μοναχισμόν υπερευλόγησε και ηγίασεν δια της ζωής Του. Υπάρχει διαφορά. Και ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ γάμου και αγαμίας, ας ακούσουμε τον Παύλο. Τι λέει ο Παύλος στην Α΄ Κορινθίους Ζ΄ 38;

«Ο εκγαμίζων καλώς ποιεί, ο δε μη εκγαμίζων κρείσσον ποιεί». Όποιος παντρεύεται, λέει, καλά κάνει, αλλά όποιος δεν παντρεύεται κάνει καλύτερα. Θα τον διορθώσουμε λοιπόν τον Παύλο; Έκαμε λάθος; Γάμος λοιπόν ευλογημένος, μοναχισμός υπερευλογημένος. Και ότι, ενώ ο γάμος είναι διά τον καθένα, ο μοναχισμός είναι μόνον εις ους δέδοται, σε αυτούς που έχει δοθεί ειδική χάρη, δεν είναι για τον καθένα. Λυπούμαι δε, διότι πιστεύετε πάρα πολύ

δήθεν ο Χριστός μόνον τον γάμον ευλόγησε και όχι και την μοναχική πολιτεία, την επίγειο δηλαδή αυτή τάξη των αγγέλων, ως κι αυτός ο Αυγουστίνος χαρακτηρίζει, λέγων: «Η παρθενική διαγωγή αγγελική εστί διαγωγή εν φθαρτώ σώματι». Ακούτε; Επαναλαμβάνω: «Η παρθενική διαγωγή αγγελική εστί διαγωγή εν φθαρτώ σώματι». Ναι, παρότι ο Παύλος, γράφων προς Κορινθίους, ομιλεί για τα δύο αυτά τάξεις και περί των πλεονεκτημάτων και μειονεκτημάτων αυτών. Για διαβάσετε και στο Ζ΄ 32 πάλιν της Α΄ Κορινθίους.

Λέγει εκεί: «Παράγει γαρ το σχήμα του κόσμου τούτου». Περνάει, λέει, αυτός ο κόσμος. «Θέλω δε υμάς αμερίμνους είναι. Ο άγαμος μεριμνά τα του Κυρίου, πώς αρέσει τω Κυρίω, ο δε γαμήσας», ο έγαμος, «μεριμνά τα του κόσμου, πώς αρέσει τη γυναικί». Δεν είναι δικά μου αυτά, είναι του Παύλου. Ούτως λοιπόν εχόντων των πραγμάτων, ο καθείς ας ακολουθήσει την κλήση του Θεού. Βεβαίως ότι, εάν μεν είναι έγαμος, εποίησε καλώς, εάν δε άγαμος, μοναχός κλπ., εποίησεν κάλλιστα. Ευχαριστώ.

Προηγουμένως, εκ του Παύλου, όστις λέγει: «Δέδεσαι γυναικί; Μη ζήτει λύσιν. Λέλυσαι από γυναικός; Μη ζήτει γυναίκα». Είσαι, λέει, παντρεμένος; Μη ζητάς διάλυση του γάμου. Δεν είσαι παντρεμένος; Μη ζητάς να παντρευτείς. Έπειτα λοιπόν από τα αδιάσειστα αυτά αποδεικτικά, ας γνωρίζει ο ευρισκόμενος εν τω θαλάμω, εν τω κόσμω, έγαμος, ότι δεν έχει κανένα δικαίωμα ατιμωρητί να κατηγορεί αμέσως ή εμμέσως τον άγαμον, τον μοναχόν.

λάγαμος, ο μοναχός! δεν έχει επίσης κανένα δικαίωμα να κατηγορεί τον έγαμο, καθότι αμφοτέρους εποίησε ο Κύριος. Και ακόμη ο έγαμος ας μη κατηγορεί εκείνο διά το οποίον αυτός δεν είναι άξιος, τον μοναχισμόν, την παρθενία, την ανωτέρα ζωή, ως και ο άγαμος, ο μοναχός, ας μη επαίρεται δι' εκείνο που ο Κύριος τού εδώρησε. Δεν το έβαλε αυτός, είναι δώρον από τον Θεό, εις ους δέδοται. Είναι βεβαίως λεπτό το ζήτημα της διακρίσεως αυτής και διαφεύγει μάλιστα και πολλών θρησκευομένων ακόμη προσώπων. Κάποτε έγραφα ένα βιβλίο περί μοναχισμού.

Μου είπε φίλος, κατά πάντα ευσεβής, που μετέφερε μια συζήτηση η οποία έλαβε χώρα σε μια φιλική οικία εδώ των Αθηνών, από πρόσωπο που πιστεύει, από πρόσωπο που κηρύττει και που διετέλει, όπως μου έλεγε αυτός, άκρως ορθόδοξος. Μου είπε λοιπόν αυτό, όχι για να κάνει το λεγόμενο κουτσομπολιό ή να κατακρίνει, αλλά από αγάπη και ενδιαφέρον προς εμένα, να με προλάβει από τυχόν πλάνη, διότι εγνώριζεν ότι εγώ γράφω ένα βιβλίο περί μοναχισμού. Μου είπε λοιπόν, επί λέξει, τα εξής: «Αγαπητέ μου Δημήτρη, επρόσεξε το θέμα του μοναχισμού.

Πρόσεξε μήπως ευρίσκεσαι εν πλάνη, διότι ο κύριος Τάδε μίλησε, αν καλώς κατάλαβα, όχι και με τόσο ενθουσιασμό για τον μοναχισμό, φέροντας μάλιστα και παραδείγματα, τρόπον τινά με εδάφιον της Αγίας Γραφής, που τον απέτρεψε από αυτό. Μας είπε το εξής», συνεχίζει ο φίλος μου: «Από μικρός», λέγει ο κύριος, «ήμουνα ένα παιδί που μου άρεσε η μοναχική ζωή, ώστε οι Πατέρες της Εκκλησίας, και από μικρός διάβαζα συγγράμματα

του Ιερού Χρυσοστόμου και μάλιστα στο κείμενο. Καθημερινώς δε», συνεχίζει να φέρει το παράδειγμα ο θεολόγος για να αποκρούσει τον μοναχισμόν, «ο πόθος μου ηύξανε προς την αναχώρηση εκ του κόσμου, ώσπου μια μέρα, εισερχόμενος στην εκκλησία,

ήκουσα την αναγινωσκομένην ευαγγελική περικοπή που έλεγε, συν τοις άλλοις, τα εξής: “Ουκ ερωτώ ίνα άρης αυτούς εκ του κόσμου, αλλ' ίνα τηρήσης αυτούς εκ του πονηρού”». Αυτό είναι στην αρχιερατική προσευχή του Χριστού μας, για όσους δεν το ξέρουν, και μπορεί να το βρει κανείς στο ΙΖ΄ κεφάλαιο του Ιωάννου, στίχος 15.

«Λοιπόν», λέει, «τη στιγμή εκείνη διηνοίχθη ο νους μου και ενόησα ότι δεν έπρεπε να φύγω εκ του κόσμου, αλλά να μείνω εν τω κόσμω», πράγμα το οποίο έπραξα. Το αποτέλεσμα ήτο, προσθέτει ο φίλος μας, να επικρατήσει τόσον εις εμέ όσον και εις την συνωμήγυριν η εντύπωση ότι ο άνθρωπος πρέπει να ζει εν τω κόσμω και ότι ο κόσμος είναι καλύτερος τόπος προς δράσιν παρά ο μοναχισμός. Απόδειξη, που και ο Κύριος απέτρεψε δια του ως άνω τρόπου τον κύριον Τάδε από τον μοναχισμό. Άκουσα βέβαια το περιστατικό αυτό και, ό,τι το φυσικό,

ελυπήθηκα διά την προξενηθείσαν εντύπωσιν προς την ομήγυριν, καθ' ην στιγμήν τα πράγματα δεν έχουν ακριβώς ούτως. Διότι εγώ ατομικώς πιστεύω, και διά τον κύριον αυτόν πιστεύω ότι θα πιστεύει, ότι ο Κύριος δι' αυτού του τρόπου δεν του απέδειξε ότι είναι κακός ο μοναχισμός και να τον αποφύγει, εάν παραδεχθούμε βεβαίως ότι μπορεί να θεωρηθεί ενέργεια του Κυρίου αυτό, αλλά ότι αυτός δεν είναι άξιος διά τον μοναχισμόν και ακόμη ότι μέχρι της ώρας εκείνης ο ζήλος του διά τον μοναχισμόν ήτο ίσως ζήλος ου κατ' επίγνωσιν, όπως λέει ο Παύλος.

Δεν μπορεί να είναι και αυτή η μόνη απάντηση. Όπως σου είπε ο τάδε άνθρωπος αυτό, ποιος σου είπε ότι ήταν αυτό για τον μοναχισμό; Διότι εν αντιθέτω περιπτώσει θα έρθουμε σε σύγκρουση με αυτόν τον Κύριο, όστις δια της ιδίας μεθόδου εκάλεσε τον Μέγα Αντώνιο. Δεν ξέρω αν γνωρίζετε, ο Μέγας Αντώνιος εισήλθε εις τον ναόν και ήκουσε την περικοπή του πλουσίου νεανίσκου, ο οποίος δεν ηθέλησε να απολύσει τα υπάρχοντά του για να ακολουθήσει τον Κύριο. Και ακούσας ο Αντώνιος αυτό είπε: «Εκείνο που δεν έκαμε αυτός θα το κάνω εγώ», και πωλήσας τα πάντα έφυγεν εις την έρημον και όχι απλώς

άσημος Αντώνιος, αλλά έγινε ο Μέγας Αντώνιος. Θα έλθει επίσης κι αυτός κι εμείς σ' αντίθεση με τον Άγγελον προς τον Άγιον Παχώμιον, όστις παρουσιασθείς εις αυτόν, προτρέπων αυτόν προς αναχώρηση. Τι του είπε; «Εν τούτω τω σχήματι σωθήσεται πάσα σαρξ, ω Παχώμιε». Ακόμη θα έλθουμε εις αντίθεσιν με την ενέργεια του Κυρίου προς τον Μέγαν Αρσένιον, που τον προτρέπει να φύγει του κόσμου για να σωθεί, λέγων εις αυτόν ούτως: «Αρσένιε, φεύγε τους θορύβους, φεύγε τους ανθρώπους και σώζου».

Ρωτώμεν, λοιπόν: είναι ποτέ δυνατόν ο Κύριος άλλα να λέγει εις τους μεν και άλλα εις τους δε, εάν πρόκειται

περί μιας περιπτώσεως; Ασφαλώς όχι. Αν ενίοτε πράττει τούτο, όπως και εν προκειμένω, αυτό το κάνει όχι για να διορθώσει προηγούμενο λάθος Του, αλλά να αποδείξει ότι πρόκειται περί δύο περιπτώσεων: εν μεν τη μία συνηγορεί, ενώ εις την άλλην όχι. Τον μεν τον κρίνει άξιον, ικανόν, τον προτρέπει, τον καλεί. Τον δε τον κρίνει ανάξιον, ανίκανον, τον αποτρέπει, δεν τον καλεί. Δεν είναι λοιπόν σωστός ο συλλογισμός και αληθής η διαπίστωσις ότι δήθεν δια του τρόπου αυτού ο Κύριος προτιμά τον κόσμο από τον μοναχισμό.

Υποστηρίζομεν την άποψη αυτήν, διότι το εδάφιο αυτό που έγινε σωτήριον δήθεν διά τον εν λόγω κύριον δεν έχει καμία σχέση με την ερμηνεία που του εδόθη τότε παρ' αυτού και που του δίνεται σήμερα. Ουδείς ερμηνευτής ηρμήνευσε το εδάφιον αυτό ούτως. Ουδείς πατήρ της Εκκλησίας εκατάλαβε το εδάφιον αυτό ούτως. Και ουδείς εκ των φανερών εχθρών του μοναχισμού χρησιμοποιεί το εδάφιον αυτό ούτως. Απορούμε λοιπόν πώς εθεωρήθησαν ως αποκάλυψις τα λόγια εκείνα του Ευαγγελίου.

οποία δεν έχουν καμία σχέση με την υπόθεση του μοναχισμού. Στην προσπάθειά μου αυτή, αγαπητοί μου,

να μεταφέρω μερικές ακόμη ωφέλιμες σκέψεις που μπορούν να βοηθήσουν τον άνθρωπο και δη τον σύγχρονον άνθρωπον, ο οποίος πολύ έχει βγει από τον εαυτόν του.

Να μεταφέρω μια γνώμη του Θείου Χρυσοστόμου, αναφορικώς με τους χορούς. Κάτι το οποίο θεωρείται απαραίτητο, αναγκαίο στον σημερινόν άνθρωπο. Αυτός έχει αντίθετη γνώμη και λέγει να αποφεύγουμε τους χορούς.

Διότι, λέγει, όπου υπάρχει χορός, εκεί εξάπαντος υπάρχει και διάβολος.

Τα λόγια του συγκεκριμένα είναι τα εξής: «Ἐγὼ γὰρ ἂν ἀποφηναίμην ὅτι, ὅπου ὄρχησις, ἐκεῖ καὶ διάβολος. Καὶ ὅτι ἡ πορνεία οὐκ ἀσελγείας μόνον, ἀλλὰ καὶ μοιχοφόνους ποιεῖ». Είναι σε μια του ομιλία στο 13ο κεφάλαιο του Ματθαίου στη σειρά. Και πάλιν αυτός ο Θείος Χρυσόστομος λέγει: «Τι κάνεις, ω ασύνετε άνθρωπε, εσύ, καλώντας στο σπίτι σου παιχνίδια και στήνοντας χορούς; Ξέρεις τι γίνεσαι; Άλλος, δεύτερος Ηρώδης. Διότι μπορεί να μην είσαι τον Ηρώδην εκείνον και φέρεις ως αν την Ηρωδιάδα

Χορευτράς, χοτάς και χορευτρία Μολονότι τον Ιωάννη δεν θανατώνεις, όμως θανατώνεις τα μέλη του Χριστού». Δηλαδή τόσας και τόσας ψυχάς εκείνων που χορεύουν και εκείνων όπου κάθονται και βλέπουν γύρω από την τράπεζα αυτούς που χορεύουν. Το οποίο είναι εξίσου κακό κι αυτό, διότι ο διάβολος εκείνος, όπου τότε διά μέσου του χορού της Ηρωδιάδος εθανάτωσε τον Ιωάννη, αυτός ο ίδιος ο σατανάς και τώρα διά των χορών θανατώνει τας ψυχάς των παρακαθημένων. «Καὶ γὰρ εἰ μὴ Ἰωάννης ἀναιρεῖται, ἀλλὰ τοῦ Χριστοῦ τὰ μέλη, ὃ πολλῷ χαλεπώτερον. Οὐ γὰρ κεφαλὴν αἰτοῦσιν ἐπὶ πίνακι αἱ νῦν ὀρχούμεναι». Δεν ζητάμε, λέει, κεφάλια επί πίνακι σήμερα αυτοί που χορεύουν, αλλά τας ψυχάς

των συνανακειμένων, αλλά τις ψυχές, λέει, αυτών οι οποίοι παρακολουθούν. «Εἰ γὰρ καὶ μὴ πάρεστιν ἡ θυγάτηρ Ἡρωδιάδος, ἀλλ’ ὁ διακινῶν τὰς ὀρχουμένας τότε διάβολος, καὶ διὰ ταύτην χορεύει νῦν, καὶ τὰς ψυχὰς τῶν συνανακειμένων λαβών, ἄπεισιν αἰχμαλώτους». Τότε πήρανε, λέει, την κεφαλή του Προδρόμου. Σήμερα παίρνουν οι σατανάδες τις ψυχές των ανθρώπων. Δεν θα ήμουνα, λέει, έξω αν έλεγα: όπου υπάρχει όρχησις, γλέντι, χορός, τραγούδι, ότι υπάρχει και διάβολος. Και δεν γίνεται μόνο, λέει, εκεί μέσα πορνείες και ασέλγειες, αλλά και φόνοι ακόμη. Και τα γνωρίζουμε αυτά τα αποτελέσματα των κέντρων της διασκεδάσεως, το τι γίνεται πολλές φορές και πόσα κορμιά πέφτουν, εκτός των ψυχών.

Σε έναν άλλο του λόγο, προς Κολοσσαείς, ο Θείος Χρυσόστομος λέει για τα σπίτια που προσφέρονται για χορούς και τα χαρακτηρίζει πορνεία. «Πορνεῖον γέγονέ σου ἡ οἰκία, μανία καὶ ὕβρις, καὶ οὐδὲ σχῆμα ταῦτα ἡδονῆς καλῶν», να λες ότι γλεντάμε, καθ’ ην στιγμή γίνονται τέτοια πράγματα μέσα στο σπίτι σου. Γι’ αυτό, αν κανείς από εμάς που ακούμε τα λόγια αυτά του Αγίου αυτού ανθρώπου κάνουμε κάτι τέτοιο, για την αγάπη πλέον του Θεού και για το αίμα του Ιησού Χριστού που έχυσε, του αποθανόντος βέβαια για τη σωτηρία μας, ας πάψουμε τους χορούς και τα τραγούδια.

Αυτά είναι εκ του πονηρού και ζημία της ψυχής μας και απώλεια αυτής. Είναι έργα ουχί των Υιών του Θεού αυτά, αγαπητοί, αλλά των υπηκόων του σατανά. Διότι κατά το βάπτισμά μας, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει, συν τοις άλλοις είπομεν: «Ἀποτάσσομαί σοι καὶ συντάσσομαί σοι, Χριστέ. Ἀποτάσσομαί σοι, Σατανᾶ, καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις αὐτοῦ καὶ πάσῃ τῇ πομπῇ αὐτοῦ». Τι θέλει να πει το «ἀποτάσσομαι»; Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, ερμηνεύων αυτό, λέγει: «Ἀποτάσσομαι» θέλει να πει ότι ανατρέπω και χαλώ τη συμφωνία εκείνη όπου έκαμε ο Αδάμ και, μαζί με τον Αδάμ, όλη η ανθρωπότης παρά την εντολή του Θεού, ώστε να φάγει από το εμποδισμένο δέντρον καρπόν και να αποθάνει. Και «συντάσσομαι τῷ Χριστῷ», τι είπαμε να πει; «Συντάσσομαι τῷ Χριστῷ», λέγει ο ίδιος, ότι θέλει να πει: εγώ κάνω συμφωνία πως συμβιβάζομαι να είμαι δούλος του Χριστού, να υποτάσσομαι εις τας προσταγάς του και να κάνω το θέλημά του, όπως άλλωστε λέγουν

αι Διαταγαί: «Ὁ οὖν βαπτισθεὶς ἀλλότριος ἀσεβείας ὑπαρχέτω». Βαπτισμένος, λέει, να είναι ξένος από την ασέβεια, ανενέργητος προς την αμαρτία, να μην κάνει την αμαρτία, φίλος του Θεού να είναι, εχθρός δε του διαβόλου, αποτεταγμένος τῷ σατανᾷ και τῇ δυνάμει και τῇ ἀπάτῃ αὐτοῦ και πάσῃ τῇ λατρείᾳ αὐτοῦ.

Αγνός, καθαρός, όσιος, θεοφιλής, Υιός του Θεού. Έτσι διαβάζουμε στο βιβλίο των Διαταγών, στο Γάμμα, στο κεφάλαιο 18. Από τη στιγμή, λοιπόν, όπου πράττομεν του διαβόλου μάλλον το θέλημα και όχι του Χριστού, ξέρετε πώς ερμηνεύεται αυτό; Αρνούμεθα, κατά κάποιον τρόπον, την ομολογία μας εν τω βαπτίσματι. Γι’ αυτό ας αποφεύγουμε. Ο ίδιος Πατήρ φτάνει σε ένα άλλο σημείο να συμβουλεύει και τους εργαζομένους ακόμη, για να τους προλάβει και αυτούς, διότι πολλές φορές οι εργαζόμενοι τραγουδούν. Λέγει, λοιπόν, το εξής:

Άντρες και γυναίκες, ανεξαρτήτως ηλικίας, είμεθα εργαζόμενοι, ας μη τραγουδούμε εκεί που εργαζόμεθα. Επίσης, ας μη φλυαρούμε, ας μη λέγουμε λόγια αισχρά και αργά, δηλαδή βωμολοχίες, δηλαδή σόκιν, διότι όχι μόνο θα δώσουμε απολογία εν ημέρα της κρίσεως για τις αργολογίες μας, κατά το λόγο του Κυρίου, αλλά και καμιά προκοπή δεν πρόκειται να πάρουμε στη δουλειά μας. Ο Κύριος είπε: «Λέγω δὲ ὑμῖν ὅτι πᾶν ῥῆμα ἀργὸν ὃ ἐὰν λαλήσωσιν οἱ ἄνθρωποι, ἀποδώσουσι περὶ αὐτοῦ λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως». Για διαβάστε στο Ματθαίο 12 το 37. Αλλά οι άνθρωποι που

ανοίγουμε το στόμα το πρωί και το κλείνουμε το βράδυ σήμερα, συζητώντας περί ανέμων και υδάτων, και όλα τα σόκιν και όλες οι βωμολοχίες και οι βλασφημίες περνούν και οι κατηγορίες από το στόμα σε όλη την ημέρα. Ίσως ρωτήσει κάποιος: «Και τότε τι να κάνουμε εκεί που εργαζόμεθα; Μουγκοί θα είμεθα; Θα δουλεύουμε;» Η απάντηση είναι να προσευχόμεθα με το νου μας και να λέγουμε το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησέ με», ή και με το στόμα μας, αν όχι με το νου μας. Ακόμη δυνάμεθα να λέμε κάποιο τροπάριο, ήσυχα, όμορφα: «Άξιον εστίν», «Ευλογητός ει», «Θεοτόκε Παρθένε», «Άγιος ο Θεός», κανένα απολυτίκιο,

δοξολογία, ώστε την εργασία μας να την νοστιμίζουμε με την προσευχή και με το όνομα του Κυρίου και της Θεοτόκου, ως αν με αλάτι, δηλαδή, να ευλογείται από τον Κύριό μας. Άλλωστε έτσι παραγγέλλουν να κάνουμε και οι Άγιοι Απόστολοι, επίσης αι Διαταγαί: «Οὐκ ἔσῃ», λέει, «ὡς περιττόμενος καὶ περιπατῶν ἀλόγως ἐν ταῖς ῥύμαις, ἀκαιρεοσκόπης τῶν κακῶς ζώντων. Ἀλλὰ τῇ τέχνῃ σου καὶ τῷ ἔργῳ σου προσέχων, τὰ θεοφιλῆ ἀναζήτει, καὶ τὰ τοῦ Χριστοῦ λόγια ἀναμιμνησκόμενος, διηνεκῶς μελέτα». Λέγει η Γραφή ότι «ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσεις ἡμέρας καὶ νυκτός».

Περιπατών εν αγρό και εν οίκο καθήμενος και κοιταζόμενος και διανυστάμενος ή να συνηείς εν πάση Φιλιοδεχριστόστομος συμβουλεύει και λέγει τα εξής με το δικό του βέβαια τρόπο αυτός Χειροτέχνης ή, δηλαδή έχεις μια χειροναυτική εργασία, καφεζόμενος ψάλλε ή που κάθεσε και εργάζεσαι ψάλλε Αλ ουβουλί το στόματι ψάλλιν, δε θέλεις να τα πεις με το στόμα, τη Διανία τούτο πει, πέφτα με το νους, είναι κάποιος θα σε ρωνευτεί δίπλα σου, εσύ με το νους, ψάλλε με το νους, προσεύχου με το νους Τη Διανία τούτο πει, μέγας συνόμυλος ο ψαλμός

«Οὐδὲν ὑποστήσῃ δεινόν». Όταν ψάλλεις και προσεύχεσαι μέσα στο νου σου, δεν πρόκειται να υποστείς κανένα κακό. «Ἄλλως ἐν μοναστηρίῳ δόξεις καθέζεσθαι», αλλά σαν να είσαι σε μοναστήρι θα είναι. «Οὐ γὰρ τόπον ἐπιζητεῖ», δεν είναι ανάγκη, λέει, να πας στο μοναστήρι άμα δεν μπορείς, «ἀλλὰ τρόπον ἀκριβῆ τὴν ἡσυχίαν ἡμῖν παρέξει». Αλλά κοίταξε, λέει, στο μέρος που είσαι, εκεί να χρησιμοποιήσεις στην ακρίβεια την ησυχία του μοναστηριού. «Παῦλος οὖν ἐν τῷ ἐργαστηρίῳ τῇ τέχνῃ χρησάμενος, οὐδὲν ἡ συνοικία τὴν ἀρετὴν παρεβλάψε». Αυτά παραγγέλλει ο Θείος Χρυσόστομος και ο Μέγας Βασίλειος. Αυτά όμως, όπως ξέρετε, δεν υπάρχουν σήμερα στον κόσμο μας.

Ο κόσμος... συζητεί, σφυρίζει στον δρόμο, τραγουδά στη δουλειά του, βλασφημεί παρακάτω, βωμολοχεί και ούτω καθεξής. Είναι δυνατόν να κατορθώσει ο άνθρωπος, ο οποίος ουδέποτε σκέφτηκε τον Θεόν, ουδέποτε εφοβήθη τον Θεόν και ουδέποτε λογάριασε να εργαστεί κατά το νόμο του Θεού και τας εντολάς του Θεού, να προκόψει; Γι’ αυτό και αυτές οι εργασίες μας, οσοδήποτε προσοδοφόρες και αν είναι, δεν μας δίνουν ευλογημένα χρήματα. Πόσοι άνθρωποι δεν βγάλανε χρήματα από τις δουλειές τους, πήρανε αυτοκίνητο και την άλλη μέρα ολόκληρη η οικογένεια μέσα στο αυτοκίνητο αυτό εφονεύθη; Πώς θα διαβάζουμε καθημερινώς; Ένα απλό παράδειγμα είναι αυτό το οποίο λέω εγώ.

Άλλα δεν έχετε εσείς να πείτε γύρω από την απροσεξία αυτή; Δεν είναι τίμια τα χρήματά μας, δεν είναι ευλογημένα αυτά τα οποία βγάζουμε, διότι δεν είναι αγιασμένα με την προσευχή. Δεν ξεκινάμε με προσευχή. Κατά το διάστημα της εργασίας δεν προσευχόμεθα και, όταν εγκαταλείπουμε την εργασία το βράδυ, στο τέλος του ωραρίου μας, δεν ευχαριστούμε τον Θεό να ευλογήσει τον ιδρώτα αυτό.

Όταν παίρνουμε το μισθό μας, δεν ευχαριστούμε τον Θεό. Γι’ αυτό έχουμε αποτελέσματα τελείως διαφορετικά, παρά τα υλικά μας αγαθά. Κρατήστε, αν νομίζετε, κάτι και από αυτά τα μικρά-μικρά και ο Θεός βοηθός.