Three Questions

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The questions that have been raised, and that sometimes concern people, are evidently the following, in order. First question: Apart from John and Matthew, did the other Apostles write Gospels? It was not only John and Matthew; Mark and Luke also wrote Gospels. Peter, James, and Jude are exceptions, since they wrote epistles. Why did the others not write? Or did they write something that was later destroyed?

As I said, four Evangelists wrote Gospels. The question mentions two of them, John and Matthew, but Luke and Mark also wrote. The others likewise wrote epistles, as you say here: Peter, James, and Jude. John also wrote epistles—three of them—as well as the Apocalypse. But their writings are not called Gospels, because they do not speak about Christ’s coming, His miracles, and His life. Instead, they teach and exhort. If, for example, you read Paul’s fourteen epistles, you will see that they are all admonitions. And these are not the only writings that exist. The others did not write Gospels, but they did write exhortations. There is a book called the Apostolic Constitutions. It contains eight books attributed to the Apostles, in which each one teaches, exhorts, admonishes, and gives his own instructions. From these, our Church today draws especially on matters concerning the Mysteries. Yet these writings are not called Gospels, because they say: this is how you will perform Baptism, and this is how you will perform the ordination

of a bishop, a deacon, and a priest; this is how you will celebrate the Holy Eucharist; and this is the order in which the faithful will receive Holy Communion—first the clergy, then the elderly, and then the children. These writings are not called Gospels. Nevertheless, the Apostles wrote about what they had heard or about what was later revealed to them through the Holy Spirit. You should also bear in mind that there are Apocryphal Gospels. Some people, of course after the time of Christ, wrote down things they had learned. Their purpose, however, was not simply to present the truth; they also inserted ideas of their own.

These writings were regarded as falsely attributed, and if, for example, a text contained even one error, the whole of it was rejected. Even so, certain details of tradition were later drawn from them—what tradition says about how the Theotokos gave birth, where she lived, and similar details, as well as things about Christ’s life as a child. But these are not matters that help us toward salvation. Whether or not I know if Christ played as a child is not the issue. What I need is His teaching: I must put His teaching into practice and believe in Him as the One who came to give me life—that is, the very thing I lacked.

My forebears, Adam and Eve, for example, lost that life on the paths of sin. So no—the answer is that the other Apostles did not write Gospels. They did, however, write epistles, and these still exist: besides Paul’s fourteen, there is one catholic epistle by James, two by Peter, three by John, and one by Jude. In addition to these, the book called the Apostolic Constitutions contains eight books of constitutions, all gathered into a single compendium, with each book divided into some twenty-five, thirty, thirty-five, or forty chapters. That is how the early Christians wrote. There was no reason for anyone to make Gospels disappear.

That is, if the other Apostles had written any. There is, however, one epistle that has evidently been lost. Besides his fourteen epistles, Paul speaks of another letter involving Laodicea. He says to the Church in Colossae: “Give the letter I am writing to you to the Church of the Laodiceans, and you in turn receive the letter they have and read it yourselves.” Yet to this day we possess no such epistle to the Laodiceans.

Second question. The New Testament presents its material in three forms. First, there are historical narratives; second, doctrinal teaching; and third, moral teachings and parables. Why, then, do the historical narratives nowhere mention what happened between Christ’s twelfth and thirtieth years? Many people ask this question. I would say, more specifically, that it is asked by those who have not read systematically, or even by some who have not read at all and have never opened Holy Scripture. Whether knowingly or unknowingly, the whole purpose of the question is to suggest the following: Christ was absent from Palestine for eighteen years. Where did He go? They then supply their own answer: Christ left the region and evidently traveled to India, where He studied some discipline that later enabled Him to do the things He did. They claim that He learned fakirism, magic arts, exorcisms, and so forth. For, as we have said on another occasion, they even claim that our Christ

was buried and remained alive like a fakir, who may be buried not merely for the thirty-three hours that Jesus lay in the tomb, but for fifty or sixty hours. For this reason, they even rank Him second, saying that fakirs do more than Jesus did. But as I told you the day before yesterday, when we discussed another aspect of the matter, fakirs may indeed be buried, but they are buried alive—in contrast to Christ, who was buried dead. “But who said so?” they ask. They themselves did. Did not even His enemies say it? As we discussed in the previous talk,

the chief priests and scribes went to Pilate and said: “Sir, we remember that this deceiver said, while He was still alive…” “While He was alive”—therefore He is no longer alive. “What did this deceiver say, sir?” “After three days I will rise.” “What, then, do you want from me?” “We want you to order the tomb to be sealed.” There you have it: He had died. They themselves say, “while He was still alive.” He said these things when He was alive; now He is no longer living, and He is in the tomb. “So we ask you to order the tomb sealed, lest His disciples come by night, steal Him away, and say that He has risen, and the last deception be worse than the first.” What was Pilate’s answer? “You have a guard,” he said.

“Go and make it as secure as you know how.” Take whatever measures you wish. Secure Him with chains, seals, or anything else you think will make the tomb safe. I grant you permission. So they went, the text says, made the tomb secure, and sealed it with the guard in place. Tradition says that they sent five hundred guards in addition to the Roman guard already there—five hundred more. How, then, was He stolen? They themselves say that He died, that there was a tomb, and that He rose, since five hundred men besides the others guarded Him and still lost Him. Therefore, this question, these speculations, and their malice have no foundation. I repeat: Christ died. And when Joseph went and asked for Christ’s body so that he might bury Him—I assure you of this on my word—Pilate was astonished that He had died so quickly. But Christ died because He willed to die; He came to His voluntary Passion. As I have told you before, He died at the hour He chose, so that they would not have time to break His legs. In this way He could be clearly identified with the lamb of the Hebrews. When they ate their Passover, they had been commanded not to break its bones, but to eat the flesh, as we have discussed, leaving the lamb’s entire skeleton intact.

They ate the lamb roasted whole on a spit—a custom that has continued among us to this day, since at Pascha we generally eat roast lamb. So this, I say, is the purpose of those who pretend to be puzzled. Nevertheless, Holy Scripture does speak about the matter. I shall quote several passages from Holy Scripture, and you will see that, on the testimony of Christ’s own enemies, He did not leave the region and therefore did not study any art or discipline. Christ never attended school. On one occasion, according to the Apocryphal Gospels, a teacher of His time asked His supposed father, Joseph, to entrust Him to his care.

But the teacher soon found himself in trouble, as we have discussed, and dismissed Him, sending Him straight back home. Later I shall read you that exchange between the teacher and Jesus. For now, however, I shall read from the Gospel—from the very text that people claim tells us nothing about where Jesus was between the ages of twelve and thirty. Christ is presented at the age of twelve in the Temple, as Luke records in chapter two, verses 41 through 52: “His parents went to Jerusalem every year for the feast of Passover. And when He was twelve years old, they went up to Jerusalem according to the custom of the feast. When the days were completed and they were returning, the Child Jesus remained behind in Jerusalem, and Joseph and His mother did not know it.”

They had gone to the feast, and when they returned they were evidently traveling in a caravan, since a great many people may have gone up for the feast. On the journey home, they lost Him and assumed, as the passage says, that He was with the other children who were also returning to their villages. “Supposing Him to be in the company, they traveled a day’s journey and sought Him among their relatives and acquaintances.” They had evidently come from Nazareth to Jerusalem for the feast. As we have said before, Nazareth is today about 145 kilometers from Jerusalem. You understand that the journey would have taken them perhaps eight to ten days. So when they were returning with others from Nazareth or neighboring villages, His supposed parents—one His parent according to the flesh, the Theotokos—assumed that He had gone ahead with the other children. But when evening came and they stopped somewhere to rest before continuing, they began searching: “Where is Jesus? Is Jesus there? Is He over there?” Jesus was nowhere to be found.

“When they did not find Him, they returned to Jerusalem, seeking Him. And after three days they found Him in the Temple, sitting in the midst of the teachers, listening to them and asking them questions. And all who heard Him”—the chief priests, the others, and those teachers—“were astonished at His understanding and His answers.” He was twelve years old and in the Temple. He had not gone anywhere else. He stood there among the teachers, questioning them, being questioned by them, and answering.

You understand what it means for a child to stand before such serious and learned men and answer them. I do not think He needed to travel to India to learn letters or some special art. But let us continue. “When they saw Him”—His mother and His supposed father—“they were amazed” to find Him there among them. I do not know whether I have ever shown it to you, but there is a stone bearing what is said to be the faint imprint of Jesus’ left foot from when He sat among the teachers in the Temple, and that footprint remains to this day. It is at the Holy Monastery of Saint Spyridon in Jerusalem. If you are ever counted worthy to go there, remember to visit it, venerate it, and see it for yourselves.

So when His parents saw Him, “they were amazed, and His mother said to Him, ‘Child, why have You done this to us? Look, Your father and I have sought You in anguish.’” What is this You have done to us? Was Joseph His father? No, he was not. At this point the Lord corrects our Most Holy Theotokos (All-Holy) with the following words: “And He said to them, ‘Why did you seek Me? Did you not know that I must be about My Father’s business?’” Why are you looking for Me? Do you not know, He says, that I must be here, in the things of My Father? Where was He? He was in Solomon’s Temple. Was Solomon’s Temple the house of His father Joseph? No—He meant His Father, God. In a beautiful and indirect way...

He corrects the Theotokos on the one hand, and on the other places the matter in its proper perspective. In other words: “You know that I had to be about My Father’s business, so why does it seem strange to you that I remained here?” “But they did not understand the word which He spoke to them.” That is, they did not understand the answer Christ gave. “Then He went down with them”—He now followed His parents—“and came to Nazareth, and was subject to them.” He remained with them in obedience. It does not say, “Then He left that place to go somewhere and study or learn letters.” It simply says: “His mother kept all these sayings in her heart”—all the strange things she witnessed in a twelve-year-old Child.

He was answering such serious men, being questioned by them, and saying that He was about His Father’s business. All this seemed like a riddle to her, and she stored it away. She set it aside, as though writing it down: What will become of this Child? Who is this Child? “And Jesus increased in wisdom and stature.” He is not always presented as a precocious little adult, but as growing normally. Here “stature” means physical height, as in the passage about Zacchaeus: “He could not see Jesus because of the crowd, for he was short in stature”—that is, because he was short—“and in favor with God and men.” From these passages, then, it is shown that Christ remained there in obedience, and so forth. Now I shall proceed to those who insist that someone must have taught Him to read.

I return to the Gospel, to the fourth chapter of Luke, verse 16 and following. Here Christ is presented no longer at the age of twelve, but later in His life. Listen: “And He came to Nazareth, where He had been brought up. And as was His custom, He entered the synagogue on the Sabbath day and stood up to read. And the book of Isaiah the Prophet was handed to Him. And when He had opened the book, He found the place where it was written.” He searched through it—turning the pages, as we would say—and found the particular passage that was written there.

More precisely, if the literary detail interests you, it was the sixty-first chapter of Isaiah, from verse one onward. There He read for Himself. No one told Him, “Read that passage.” They handed Him the book to read, and He Himself found this passage. It says that He found “the place where it was written: ‘The Spirit of the Lord is upon Me.’” It speaks about Him. “The Spirit of the Lord is upon Me, because He has anointed Me; He has sent Me to proclaim the Gospel to the poor.” It speaks of the ministry He was about to carry out: “To heal the brokenhearted, to proclaim release to the captives and recovery of sight to the blind, to set the oppressed free, and to proclaim the acceptable year of the Lord.” Then He closed the book.

“And when He had given it back to the attendant, He sat down.” If you take the book of Isaiah and read it, you will see something and draw a conclusion: could it be that the Lord did not know how to read? He did not finish the whole sentence. He stopped at a point where there is no full stop, and He stopped there deliberately, because everything written there refers to Him: He will preach, He will set people free, He will open the eyes of the world, He will do all these things. And the Spirit of the Lord is upon Him. He is not merely a man; He has the Spirit of God, the Lord and King: “The Spirit of the Lord is upon Him.” He is speaking of what is being fulfilled in His own person at that very moment. He is no longer twelve years old, nor nine, nor eight. He is now in His public ministry.

He went to His hometown, where He had been brought up. He took the book, stood up in the synagogue, and read to them a passage containing a prophecy about His own life. “And the eyes of all who were in the synagogue were fixed upon Him.” They could not take their eyes off Him. “And He began to say to them”—He began to explain it to them—“Today this Scripture has been fulfilled in your hearing.” What was written here eight hundred and fifty years before Christ is being fulfilled today in your hearing. At this very moment, you are hearing the passage that speaks about Me. “And all bore witness to Him and marveled at the words of grace proceeding from His mouth, and they said...”

“Is this not Joseph’s son?” Where did He learn to read? How can He say such things? Is He not the child of the craftsman, the carpenter? That was how they regarded Him. They did not ask how this child had been conceived. They saw Him as a child under Joseph’s care, but of course they did not know His history or His true origin. Now let us return to what I said we could conclude: that Jesus supposedly did not know how to read. You know, He stopped at the words, “to proclaim the acceptable year of the Lord,” and then “He closed the book.” Do you know what comes next? “And the day of vengeance of our God.” He did not read that part, because Christ did not come to judge the world; Christ came so that the world might be saved through Him. He came to proclaim an acceptable year, to allow a period of time.

He is waiting for people to come to metanoia, to repentance. He did not come to judge the world. Today it is not the justice of God that has come upon the earth, but grace, loving-kindness, and long-suffering, which wait for the human person. That is why He breaks off there. He stops and does not read the rest. If you are curious, calmly look at the passage I am referring to, and you will see how it is set out. From these things, then, it is evident that Christ is not presented as having gone away. He had been brought up there, and indeed the people themselves were astonished. For we might all want to believe that, if Christ had been absent for eighteen years, then all the wise and superhuman things He did could be explained: He went abroad, learned some science or some art, then returned here and put it into practice. But when He had never left at all, and we know Him...

I will now read to you where the Gospels themselves say this. No one can claim that Christ went to India to learn some art.

In Mark the Evangelist, for example, in chapter six, verses one through five, we read: “Christ departed from there and came to His own country,” to Nazareth, “and when the Sabbath had come, He began to teach in the synagogue. And many who heard Him were astonished, saying, ‘Where did this Man get these things? And what is this wisdom that has been given to Him, that such mighty works are performed by His hands?’” The very astonishment of the people from His hometown, then, teaches us that He had not gone away. Where in the world did He get all this? “Is this not the carpenter?”

That is, the woodworker, the son of Mary. “And they were offended because of Him. And Jesus said to them, ‘A prophet is not without honor except in his own country, among his relatives, and in his own house.’” You cannot accept Me because you know Me from My everyday life here. You know that I did not study and did not go anywhere, and so you cannot receive Me. Whom are we supposed to listen to now—the carpenter’s son? “And they were offended because of Him.” Elsewhere it says that He professes knowledge of God.

“He calls Himself the servant of the Lord and declares Himself to be the Son of God,” writes Solomon the Wise. I will read one more detail from Matthew the Evangelist, chapter thirteen, verses fifty-three through fifty-eight. “Now it came to pass, when Jesus had finished these parables, that He departed from there.” After speaking these parables, He left that place. “And when He had come to His own country,” again to Nazareth, “He taught them in their synagogue, so that they were astonished and said, ‘Where did this Man get this wisdom and these mighty works?’” That is, these miracles. “Is this not the carpenter’s son? Is not His mother called Mary? Where, then, did this Man get...”

“...all these things? And they were offended because of Him.” And He did not perform mighty works there—He did not work miracles—because of their unbelief, because they would not accept Him. If Christ had gone abroad, then they would have accepted Him. But because He had not gone anywhere and they knew His life, they would not accept Him. John, in chapter seven, verses fourteen and fifteen, says: “Now about the middle of the feast”—which feast was it?—“Jesus went up into the Temple and taught. And the Jews marveled, saying, ‘How does this Man know letters, having never studied?’” There, they say it plainly. Their contemporary had never studied.

He knew letters, yet He had not gone to school. So how does this Man know letters, having never studied? If He had gone away and been absent for eighteen years, neither their astonishment nor that description would make sense. A little further on, Christ says: “My teaching is not Mine, but His who sent Me.” This teaching and this power do not come from Me alone; they belong to Him who sent Me. Now listen to this as well. I am reading these things from the very texts of the Gospel, which show that Christ had not studied...

...and which say that He had not gone anywhere, but had been brought up in His own country. He always lived there with His parents and was obedient to them. Neither the Gospel nor any historian contemporary with Him tells us that He departed, returned, and then did all the things He later did. Does the fact that He opened tombs—that is, raised others from the dead—not prove that He is God? Did He need to be taught some art in order to do that? Did He need such a thing? What fakir, or what other educated person or intellectual—no matter how learned or of whatever persuasion, even if he claimed to be a god—ever opened a tomb? Who made an eye from a little spittle and earth? Who drove out demons? Who walked upon the sea? There is no one.

These miracles reveal the divinity of Jesus, while His human limitations—His eating, sleeping, asking questions, and weeping—reveal the humanity of Jesus. Proclus of Constantinople, the disciple of John Chrysostom, expressed this meaning in a few words: “I behold the miracles and proclaim the divinity; I see the sufferings and do not deny the humanity.” Both are revealed by the life of Christ as a whole. His miracles reveal His divinity. His other human limitations—His eating, sleeping, asking questions, weeping, walking, and so forth—reveal His humanity. He was God and man. Furthermore, as we read in...

Mark, chapter three, verse twenty-one, Christ was regarded as being out of His mind. When He began to work miracles, His own people hurried to the house to seize Him, saying, “He is beside Himself”; He is mad, He has lost His mind. They regarded it as madness that a child who had played with them only yesterday, a man who until yesterday had lived among them and worked nearby in his father’s workshop, should be performing miracles today. They thought it was madness.

That is what Mark writes. From the few passages I have presented to you, then, I think it is proven that Christ did not go away. No one ever even dared to write that Christ had left the region of Jerusalem. There was no reason for Him to leave that region. Christ was God. But because they wish to reject His divinity, they undermine these facts. And people who do not study, look into things, read, or draw their own conclusions are led astray into believing that Christ was not who He was—that He merely learned some art and then returned to perform tricks for us. Regarding what I told you at the beginning, that someone once attempted to teach Him letters, listen to what I have preserved from an Apocryphal Gospel: “A certain teacher named Zacchaeus, standing in a certain place, heard Jesus speaking to His father.” A teacher was standing somewhere one day and heard the child speaking to His father, evidently Joseph. “And he marveled greatly,” astonished that, though He was a child, He spoke in such a manner.

He spoke of serious things. “And after a few days he approached Joseph and said to him...” A few days later, the teacher approached Joseph and said: “You have a wise child, and He has understanding and great intelligence. Come, entrust Him to me so that He may learn letters,” because, although He had never learned letters, He was saying such things. Give Him to me and let me teach Him to read. “And together with letters I shall teach Him every branch of knowledge, how to address all the elders and honor them”—forgive me, forgive me—“how to address them,” that is, how to speak properly to the elders and show them respect...

“...to honor them as forefathers and fathers, and to love those of His own age.” Through His education, He would learn to behave properly toward His fellow human beings. Just imagine what happened! The father actually entrusted the child to him, and the teacher began to give Christ a lesson. Just imagine! “He taught Him all the letters from Alpha to Omega”—that is, he taught Him the alphabet—“with great care.” He taught Him the alphabet very attentively. “But Jesus looked at the teacher Zacchaeus and said to him”—He turned to the teacher and cried out—“You who do not know the nature of Alpha, how can you teach others Beta?” You do not know what Alpha is by nature.

You take Alpha first and tell Me, “Alpha.” But what is Alpha? Where does it stand? Where does it begin? Why is it called Alpha? What does it possess? What does it contain? What does it tell us? You do not know the nature of Alpha, yet you teach others Beta? How dare you proceed any further? “Hypocrite, first, if you know or have seen it, teach us Alpha, and then we will believe you concerning Beta.” Tell us what Alpha means and why it is called Alpha, and then we will believe you about Beta as well. The teacher was speechless. “And He began to silence the teacher concerning the first letter, and the teacher was unable to answer Him.” Others were apparently present as well, for the text says, “while many were listening.”

“The child said to Zacchaeus, ‘Listen, teacher, to the order of the first element, and pay attention to how it has lines and a central character: sharp, crossing, converging, rising, moving, then coming again to a head; threefold, of one kind, set firmly and standing upright—the equal-measured lines that Alpha possesses.’” The teacher was speechless. “When the teacher Zacchaeus heard so many things and the ineffable allegory of the first letter explained by the child, he was at a loss before His clear exposition and teaching, and said to those present, ‘Woe is me!’” The man was utterly bewildered. He had been put to shame.

“I have brought shame upon myself by drawing this child to me. Take Him away, Joseph. I beg you, brother, for I cannot endure the severity of His gaze.” I cannot look Him in the eyes. “This child is able even to subdue fire. Perhaps He was begotten before the creation of the world.” So when did this one supposedly go away? Enough of such claims. “What womb bore Him, and what mother raised Him, I do not know. Woe is me, my friend Joseph! He has driven me out of my senses as I tried to follow His understanding.” Could I possibly keep up with Him in the things He says and teaches? “I deceived myself, wretched man that I am. I struggled to gain a disciple...” I wanted to take Him and make Him my disciple, and instead I found myself with a teacher.

I found myself with a teacher.

“I remember, my friends,” he continues, “my humiliation: though I am an old man, I have been defeated by a little child. I have been disgraced, and I may even die because of this child, for I cannot look him in the face. What can I say for anyone to hear? What can I tell you about what he said concerning the lines of the first letter? How am I to understand what he told me? I do not know, my friends, for I know neither his beginning nor his end. I do not know what this child is. Therefore, I beg you, brother Joseph, take him back to your house. I have nothing more to say. Take him home. He is surely something great—either God, or an angel, or what shall I say? I do not know.”

When these things are considered together with the rest, it becomes clear that Christ had no need to go to India. This subject has occupied me for many years, and among the series of books I have written, I have also written about where Christ was from the age of twelve until thirty. I shall leave you a small booklet, and you can pass it around among yourselves and keep whatever evidence you wish. These are not empty words; they are proofs from Holy Scripture—proofs which those who have not read claim do not exist. “Scripture is silent,” they say; “it says nothing about this subject.” Thank you! “It does not tell us where Christ was from the age of twelve until thirty.” In conclusion, then, Christ did not leave the region of Jerusalem; He did not leave Palestine.

If He had done so, there would have been reason to mention it, and they themselves would have acknowledged it—His own fellow villagers, and even, I dare say, His enemies. The third question, in order, is this: What happened to those who were raised from the dead? First, Lazarus; second, the widow’s son; third, the dead who were raised at the Crucifixion. When did they die again? “It says nothing about life after death.” That is simply not true. The Gospels were written for the world. They record certain events, but above all they were written about Jesus. Even concerning the Most Holy Theotokos, His Mother, the writings give no details apart from the role she fulfilled: conceiving and giving birth to Jesus, so that it might be shown that God was born of a woman, and indeed of a virgin, as the Prophet Isaiah wrote in chapter 7, verse 14. Other details concerning the other persons are not recorded. Now, the first person mentioned here is Lazarus. What happened to Lazarus after he was raised? Lazarus lived for thirty full years after his resurrection, and afterward he died; and his relic remains to this day.

It is kept either in the church dedicated to Saint Lazarus or in Constantinople. Because many people came to believe in Christ on account of the raising of Lazarus, who walked openly in Bethany after his resurrection, the Jews decided to kill him. The Apostles acted first: they took him away and sent him to Cyprus. If you go to Cyprus, the whole island speaks of Lazarus. There is a church dedicated to him there, and his tomb is there, because that is where he lived. If you read Church history, you will find that he was Bishop of Kition.

He served as bishop for thirty full years and then died. Afterward, Emperor Leo transferred his relic from Cyprus to the imperial city, and to this day the complete, incorrupt relic of Saint Lazarus remains in Constantinople, in the splendid church dedicated to him, the Church of Saint Lazarus in Constantinople. It is even said that our Most Holy Theotokos wove his omophorion, just as she had woven the seamless tunic of our Christ. The omophorion is the vestment worn by a hierarch; Lazarus too was a hierarch, and she wove it for him. There are still other details which those who study can find in the Triodion.

The Triodion is a book of the Church, used during the season of the Triodion for the readings, hymns, and services. In its Synaxarion one can find all these details about Lazarus. Lazarus, then, lived for exactly thirty years after being raised, serving as a bishop, and so forth. The widow’s son certainly died again. Jairus’s daughter certainly died again. The son of the widow of Zarephath of Sidon, in the Old Testament, certainly died again. The Shunammite woman’s son certainly died again. Those who were raised on the day of the Crucifixion of our Christ certainly died again. And all those who were raised...

Not only these, for they are not the only people who were raised. We also have people raised in the New Testament and in our Tradition. Peter raised Tabitha. The Apostle Paul raised the young man Eutychus, who fell from the third floor, as we read in the Acts of the Apostles. There were other resurrections as well. Saint John the Theologian raised ninety-four people from the dead. Every one of them died again. Saint Arsenios raised a dead man, and the man who was raised died again. Saint Paisios the Great raised a dead man, and he too died again. The purpose was not for them to live on and never die. These resurrections occurred for reasons known to God, and afterward they were laid in the earth once more,

to rise again at the common Resurrection. If you read the eleventh chapter of Paul’s Epistle to the Hebrews, where he speaks of all those who struggled in the Old Testament and of what each one suffered—some were sawn in two, some beheaded, some burned, others cast into fire, and so forth—he says that “they did not receive the promise.” They have not yet received their crown and their reward; that still awaits fulfillment. And he adds this important qualification: “God having provided something better for us, that they should not be made perfect apart from us.” God, he says, has something better in view: that we too, and all others who may be slaughtered for the name of Christ, should be brought to completion, so that some do not attain it before others, but that on one great day, as we have said,

He may conduct the universal Judgment and render to each person what is due. “God having provided something better, that they should not be made perfect apart from us”—that they should not receive it now, before we too have been brought to completion. From this, then, it is clear—even Lazarus alone is an example—that he died again, since his tomb still exists. Tradition has preserved no details about the others. No one recorded when each of those who had been raised from the dead for particular reasons later died again. Now, at the end of the question a phrase is added: “Therefore, it says nothing about life after death”—as though we have no life, as though no life exists beyond the grave. This is something that concerns people, and concerns them especially when they do not read.

So let us consider a few details. Where did our Christ go during the thirty-three hours He was absent from this world, after we had buried Him? From the moment He said, “It is finished,” upon the Cross until the hour He rose again, at midnight from Saturday into Sunday, where did He go during those thirty-three hours? What did He do? Have we ever thought about this? We Orthodox, at least, say: “Christ is risen from the dead, trampling down death by death, and upon those in the tombs bestowing life.” If there is no life, to whom did He go? To whom did He give life, if they did not exist?

How then could He have been “bestowing life”? I would always like you to consider this carefully.

They were born anew, just as we are. The person being baptized is born anew, because he is born spiritually dead from his mother. As David says, “In transgressions I was conceived, and in sins my mother bore me.” In Baptism he is born anew: he is buried and rises again. So it was also with those who received Christ and the preaching of Christ. And Christ went down into Hades and preached—did you know that? To whom did He preach? Have you ever read Holy Scripture to see what it says? I shall quote Peter for you. In the third chapter of his First Epistle, for example, from verse 18 onward, Peter says: “Christ also suffered once for sins.” The Cross, O Lord!

“The righteous for the unrighteous”—He, the righteous One, gave His own blood for unrighteous people—“that He might bring us to God.” And now, if we believe in Him, He will present us before God. “Being put to death in the flesh”—He was put to death in the flesh; they nailed Him to the Cross, for the divine nature does not die—“but made alive in the spirit, in which also He went and preached to the spirits in prison.” Who are these spirits in prison? Those who were in Hades. He speaks of spirits, and he speaks of preaching. When you go out to preach, you do not preach to stones or to the marble of tombs. Christ spoke to the spirits and preached to the spirits, and all who received Him,

He made alive. From this, then, it is clear that life exists beyond the grave. And when He tells the parable of the Rich Man and Lazarus and presents the Rich Man saying, “Father Abraham, send Lazarus, that he may dip the tip of his finger in water and cool my tongue, for I am in torment, I am burning, I am suffering”; and when Abraham and the Rich Man speak with one another—“You received your good things in the world, and Lazarus likewise evil things; now you are in torment, while he is comforted”—does this say nothing to a person? Abraham also tells him that there is a great chasm: even if we wished to pass from here to you, we could not, and even if you wished to pass from there to us, you could not. Does this say nothing? Of course it does.

But we do not want to hear it. We pass it by and search for things that never existed, that do us no good, and that simply are not so—and ought not to be so. There is also a passage read at funerals. It is from the fifth chapter of John, and it says this:

Whoever believes in Him—“Amen, amen, I say to you: he who hears My word and believes in Him who sent Me has eternal life and does not come into judgment.” He has eternal life; life does not cease at the grave. “He does not come into judgment, but has passed from death into life. Amen, amen, I say to you: the hour is coming, and now is, when the dead will hear the voice of the Son of God, and those who hear will live.” If they do not exist, what will they hear? Does this say nothing? And indeed, the Church has placed this reading

at the very time of the funeral, so that a person may not despair, but may know that although the departed is bodily laid in the earth, as he must be—“You are earth, and to earth you shall return”—his soul still exists. One more passage.

I shall quote it from the twenty-second chapter of Matthew, from verse 23 onward. “On that day Sadducees, who say there is no resurrection, came to Him”—they did not believe in the resurrection as the Pharisees and others did—“and questioned Him,” that is, Christ, “saying, ‘Teacher, Moses said that if a man dies having no children, his brother shall marry his wife and raise up offspring for his brother.’” It was a commandment: if a married man died without leaving children, his brother—the woman’s brother-in-law—could take her as his wife, so that offspring might be raised up from that family, from the dead husband’s line. “Now there were seven brothers among us. And the first...”

“died, and having no offspring, left his wife to his brother. Likewise the second also, and the third, down to the seventh. Last of all, the woman died also.” Forgive me—likewise the second and the third, down to all seven. Seven brothers died without leaving offspring, and in turn all seven brothers took this woman as wife. Christ taught that there is life beyond the grave, so now they tried to trap Him in His words. “Last of all, the woman died also.”

Ερωτήματα τα οποία έχουν τεθεί, που απασχολούν ορισμένες στιγμές, προφανώς είναι κατά σειρά τα εξής. Πρώτον, μία ερώτηση. Έχουν γράψει οι υπόλοιποι, πλην του Ιωάννου και του Ματθαίου, Απόστολοι Ευαγγέλια; Δεν είναι μόνο ο Ιωάννης και ο Ματθαίος, έχει γράψει και ο Μάρκος και ο Λουκάς Ευαγγέλια. Εξαιρέσεις ο Πέτρος, ο Ιάκωβος, ο Ιούδας, που έγραψαν επιστολάς. Οι υπόλοιποι γιατί δεν έγραφαν ή μήπως έγραφαν και τα εξαφάνισαν;

Ευαγγέλια έχουν γράψει τέσσερις Ευαγγελιστές, όπως είπα. Αυτοί οι δύο στους οποίους αναφέρεται, ο Ιωάννης και ο Ματθαίος, έχει γράψει όμως και ο Λουκάς και ο Μάρκος. Οι υπόλοιποι έχουν γράψει και αυτοί επιστολάς, όπως λέτε εδώ πέρα, ο Πέτρος, ο Ιάκωβος, ο Ιούδας, και ο Ιωάννης έχει γράψει επιστολάς, τρεις επιστολάς, όπως έχει γράψει και την Αποκάλυψη. Αλλά δεν λέγονται Ευαγγέλια τα δικά τους, διότι δεν ομιλούν για τον ερχομό του Χριστού, για τα θαύματα του Χριστού, για τη ζωή του Χριστού, αλλά διδάσκουν, προτροπάς κάνουν. Αν διαβάσετε, παραδείγματι, του Παύλου 14 επιστολές, θα δείτε, όλες νουθεσίες. Και δεν είναι μόνο αυτά τα οποία υπάρχουν. Οι υπόλοιποι δεν έχουν γράψει Ευαγγέλια, αλλά έχουν γράψει προτροπάς. Υπάρχει ένα βιβλίο το οποίο λέγεται «Διαταγαί των Αποστόλων». Στο βιβλίο αυτό μέσα επίσης υπάρχουν 8 βιβλία των Αποστόλων, που ο καθένας διδάσκει, προτρέπει, νουθετεί, διατάσσει τα δικά του, από τα οποία έχει η Εκκλησία μας σήμερα κατεξοχήν στα θέματα των Μυστηρίων. Όμως αυτά δεν λέγονται Ευαγγέλια, διότι λέγει: θα κάνεις έτσι το βάπτισμα, θα κάνεις έτσι και τη χειροτονία

Επισκόπου, του Διακόνου, του Πρεσβυτέρου, θα κάνεις έτσι τη Θεία Ευχαριστία, θα κοινωνούν κατά αυτήν τη σειρά, πρώτα οι ιερωμένοι, έπειτα οι εν ηλικία ευρισκόμενοι, έπειτα τα παιδιά. Δεν λέγονται Ευαγγέλια αυτά, όμως έχουν γράψει γύρω από αυτά τα οποία ήκουσαν ή εφωτίστησαν διά Πνεύματος Αγίου εκ των υστέρων. Υπάρχουν, να έχετε υπόψη σας, και απόκρυφα Ευαγγέλια. Παραδείγματι, έχουν γράψει ορισμένοι, μετά βέβαια Χριστόν, από εκείνα τα οποία επληροφορήθησαν, αλλά όχι με σκοπό να παραθέσουν την αλήθεια, αλλά να βάλουν και δικές τους μέσα σκέψεις.

Αυτά θεωρήθηκαν ψευδεπίγραφα και, διότι παραδείγματι ένα κείμενο είχε ένα λάθος μέσα, απερρίφθη ολόκληρο. Από αυτά έχουμε δανεισθεί εκ των υστέρων ορισμένες πληροφορίες της παραδόσεως. Δηλαδή, τι λέει η παράδοση, πώς η Θεοτόκος εγέννησε, πού έμεινε, κάτι τέτοιες λεπτομέρειες. Από τη ζωή του Χριστού ως μικρού. Αλλά αυτά τα θέματα δεν είναι θέματα που βοηθούν προς σωτηρία. Το να ξέρω εγώ εάν έπαιξε μικρός ο Χριστός ή όχι, αυτό δεν είναι θέμα. Θέλω τη διδασκαλία Του, να εφαρμόσω τη διδασκαλία Του και να Τον πιστεύσω σαν έναν που ήρθε να μου δώσει ζωή, δηλαδή αυτό το οποίο μου έλειπε.

Οι προπάτορές μου, ο Αδάμ και η Εύα, παραδείγματι, την έχασαν αυτοί στα μονοπάτια της αμαρτίας. Όχι, η απάντηση είναι ότι Ευαγγέλια δεν έγραψαν. Έγραψαν όμως επιστολάς και υπάρχουν, εκτός από τις 14 του Παύλου, του Ιακώβου μία Καθολική, δύο του Πέτρου, τρεις του Ιωάννου, μία του Ιούδα. Εκτός αυτών, υπάρχουν στο βιβλίο που λέγεται «Διαταγαί των Αποστόλων», υπάρχουν οχτώ βιβλία των Διαταγών, σε ένα συνοπτικό μαζεμένα όλα, με ανάλογα κεφάλαια, 25, 30, 35, 40 κεφάλαια το καθένα. Έτσι έγραψαν οι πρώτοι. Δεν είχαν κανένα λόγο να εξαφανίσουν τα Ευαγγέλια.

Αν έγραφαν οι άλλοι Απόστολοι. Μάλιστα υπάρχει και μία επιστολή η οποία προφανώς έχει χαθεί, διότι ο Παύλος γράφει, εκτός των 14 του, και ομιλεί και για μια άλλη η οποία έχει γραφεί προς Λαοδικείς, και στην Εκκλησία προς Κολοσσαείς λέγει: «Δώσετε την επιστολή που σας γράφω στην Εκκλησία των Λαοδικαίων και πάρετε εσείς εκείνη που έχω, να τη διαβάσετε κι εσείς». Αλλά δεν έχουμε τέτοια επιστολή μέχρι σήμερα προς Λαοδικείς.

Δεύτερον. Δεύτερον ερώτημα. Η Καινή Διαθήκη έχει τρεις παρουσιάσεις στα κείμενά της. Παρουσιάζει δηλαδή με τρεις όψεις. Πρώτον, αφηγήσεις ιστορικές. Δεύτερον, δογματική διδασκαλία και, τρίτον, ηθικά διδάγματα και παραβολές. Διατί δεν αναφέρεται ουδαμού στις ιστορικές αφηγήσεις τι εμεσολάβησε από του 12ου έτους του Χριστού μέχρι του 30ού; Αυτό είναι πολλών ερώτημα, θα μπορούσα να πω, και συγκεκριμένως αυτών οι οποίοι δεν έχουν διαβάσει συστηματικά, ή ερώτημα πάλι ορισμένων οι οποίοι δεν έχουν διαβάσει καν, δεν έχουν ανοίξει καν τη Γραφή. Ο σκοπός όλος του ερωτήματος, είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία, αποσκοπεί στο εξής: ότι ο Χριστός έλειψε 18 χρόνια από την Παλαιστίνη. Πού πήγε; Και δίδουν μόνοι τους την απάντηση ότι ο Χριστός εξήλθε των ορίων και προφανώς επορεύθη στην Ινδία, όπου εκεί εσπούδασε επιστήμη η οποία θα Τον βοηθούσε περαιτέρω για να κάνει αυτά που έκανε γύρω από τον εαυτόν, ότι εσπούδασε φακιρισμόν, μαγγανείας, εξορκισμούς κ.λπ. Διότι τον Χριστό μας, όπως έχουμε πει κάποια άλλη φορά,

και Τον παραδέχονται ότι ετάφη και διατηρήθη εν τη ζωή σαν ένας φακίρης, ο οποίος θάπτεται όχι 33 ώρες που ετάφη ο Ιησούς, και 50 ώρες και 60 ώρες. Γι’ αυτό και Τον έχουνε και σε δευτέρα μοίρα, ότι οι φακίρηδες κάμνουν περισσότερα από ό,τι έκανε ο Ιησούς. Αλλά, όπως σας είπα και προχθές που μιλούσαμε μια άλλη όψη του πράγματος, οι φακίρηδες θάπτονται αλήθεια, αλλά ζωντανοί, εν αντιθέσει με τον Χριστό, ο οποίος ετάφη νεκρός. Μα ποιος το είπε; Αυτοί. Ούτε οι εχθροί Του το είπαν; Όταν, όπως μιλήσαμε στην προηγουμένη ομιλία,

οι αρχιερείς και οι γραμματείς στον Πιλάτο και του λένε: «Κύριε, εμνήσθημεν ότι εκείνος ο πλάνος είπε έτι ζων», όταν ζούσε. Άρα τώρα δεν ζει. Τι είπε, κύριε, αυτός ο πλάνος; Ότι «μετά τρεις ημέρας εγείρομαι». Τι θέλετε λοιπόν από μένα, τι θέλετε; Θέλουμε από σας να δώσετε εντολή να σφραγιστεί ο τάφος. Ορίστε, πέθανε. Ήδη λένε «έτι ζων», όταν ζούσε τα είπε, τώρα δεν ζει και τώρα είναι στον τάφο. Και σε παρακαλούμε να δώσετε εντολή να σφραγιστεί ο τάφος, μην έρθουν οι μαθητές νυκτός και μας Τον κλέψουνε και πούνε ότι ανέστη, και γίνει η εσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης. Ποια ήταν η απάντηση του Πιλάτου; «Έχετε», λέει, «στρατό

κουστωδίαν. Πηγαίνετε, ασφαλίσατε ως οίδατε». Πάρτε ό,τι μέτρα θέλετε. Ασφαλίστε τον, μα με αλυσίδες, μα με σφραγίδες, μα ό,τι νομίζετε που θα τον εξασφαλίσετε. Αυτό σας το επιτρέπω. Και πήγαν, λέγει, και ασφάλισαν τον τάφο και εσφράγισαν μάλιστα τον τάφο μετά της κουστωδίας. Η παράδοση λέγει ότι 500 έστειλαν φύλακες, εκτός από τη φυλακή αυτή που υπήρχε, τη ρωμαϊκή φυλακή, και 500 ακόμη. Πώς εκλάπη λοιπόν; Οι ίδιοι λοιπόν λένε ότι απέθανε, ότι υπάρχει τάφος και ότι ανέστη, εφόσον 500 φυλάγανε εκτός των άλλων και Τον έχασαν. Δεν λοιπόν ευσταθεί το ερώτημα αυτό και οι σκέψεις αυτές και η πονηρία τους αυτή. Διότι, επαναλαμβάνω, ο Χριστός απέθανε. Και μάλιστα όταν πήγε ο Νικόδημος και Τον εζήτησε, τον Χριστό, για να Τον ενταφιάσει, λόγω μου αυτό το βεβαιώνω. Εξεπλάγη πώς πέθανε τόσο γρήγορα. Αλλά ο Χριστός πέθανε διότι ήθελε να πεθάνει, ήρθε στο εκούσιον πάθος. Και, όπως σας είπα και άλλοτε, απέθανε την ώρα που ήθελε, ώστε να μην προλάβουν να κατεάξουν Αυτού τα σκέλη, για να είναι δακτυλοδεικτούμενος εν σχέσει με τον Αμνόν των Εβραίων, που όταν τρώγανε το Πάσχα τους είχαν εντολή να μην χαλούνε τον σκελετό, να τρώνε το ψαχνό, όπως τα λέγαμε, και να μένει ολόκληρος ο σκελετός από τον αμνόν

τον οποίον τον τρώγαν ως οβελία ψητόν, αυτό που έχει μείνει και μέχρι εμάς σήμερα, ως επί το πλείστον το Πάσχα να τρώμε ψητό το αρνί. Ο σκοπός τους λοιπόν, λέγω, είναι αυτός, αυτών οι οποίοι δήθεν απορούν. Εν τούτοις, η Γραφή αναφέρει, και θα σας παραθέσω ορισμένα κείμενα από τη Γραφή, που θα δείτε ότι αυτά ομιλούν με βάση αυτούς τους εχθρούς Του, ότι ο Χριστός δεν βγήκε των ορίων και, κατά συνέπεια, δεν εσπούδασε καμιά τέχνη και καμιά επιστήμη. Δεν πήγε ποτέ σχολείο ο Χριστός. Μία φορά Τον εζήτησε κάποιος δάσκαλος της εποχής Του, όπως αναφέρεται στα απόκρυφα Ευαγγέλια,

να του δοθεί από τον νομιζόμενο πατέρα Του, τον Ιωσήφ, αλλά βρήκε τον μπελά του, όπως τα λέγαμε, και Τον έδιωξε και Τον έστειλε γρήγορα ξανά πίσω. Θα σας διαβάσω στη συνέχεια τη στιχομυθία εκείνη μεταξύ του διδασκάλου και του Ιησού. Όμως τώρα σας διαβάζω από το Ευαγγέλιο, από αυτό που λένε ότι δεν αναφέρει για τον Ιησού πού ήταν από 12 ετών έως 30. Ο Χριστός παρουσιάζεται δωδεκαετής στον ναό και το αναφέρει ο Λουκάς στο β΄ κεφάλαιο, 41-52 στίχους: «Και επορεύοντο οι γονείς αυτού

κατ’ έτος εις Ιερουσαλήμ τη εορτή του Πάσχα. Και ότε εγένετο ετών δώδεκα, αναβάντων αυτών εις Ιεροσόλυμα κατά το έθος της εορτής και τελειωσάντων τας ημέρας, εν τω επιστρέφειν αυτούς υπέμεινεν Ιησούς ο παις εν Ιερουσαλήμ, και ουκ έγνω Ιωσήφ και η μήτηρ αυτού». Επήγανε στην εορτή και, όταν επέστρεψαν, προφανώς καραβάνι, ίσως πολύς κόσμος ανέβαινε προς την εορτή, όταν επέστρεφαν προς την πατρίδα τους, Τον έχασαν και ενόμισαν, όπως αναφέρει εδώ, ότι ήταν μαζί με άλλα παιδιά τα οποία και αυτά επέστρεφαν στο χωριό τους. «Νομίσαντες δε αυτόν εν τη συνοδεία είναι ήλθον ημέρας οδόν και ανεζήτουν αυτόν εν τοις συγγενέσι και εν τοις γνωστοίς». Αυτοί προφανώς τώρα έρχονται από τη Ναζαρέτ, ήρθανε στα Ιεροσόλυμα στην εορτή. Η Ναζαρέτ, όπως έχουμε πει άλλοτε, από τα Ιεροσόλυμα είναι 145 χιλιόμετρα σήμερα απόσταση. Καταλαβαίνετε, θα κάνανε περίπου 8-10 μέρες να πάνε. Όταν επέστρεφαν λοιπόν και άλλοι από τη Ναζαρέτ ή από άλλα χωριά, ενόμισαν οι νομιζόμενοι γονείς, ένας ο γονέας κατά άνθρωπον, η Θεοτόκος, ενόμισαν ότι πάει με τα άλλα παιδιά μπροστά. Αλλά όταν έφτασαν το βράδυ κάπου να σταθούν, να ξεκουραστούν για να προχωρήσουν, εδώ ο Ιησούς, εκεί ο Ιησούς, εκεί ο Ιησούς, ουδαμού ο Ιησούς. Δεν Τον βρήκανε.

«Μη ευρόντες αυτόν, υπέστρεψαν εις Ιερουσαλήμ ζητούντες αυτόν». Γύρισαν στον δρόμο αναζητώντας Τον, μήπως Τον είδε κανείς. «Και εγένετο μεθ’ ημέρας τρεις, εύρον αυτόν εν τω ιερώ καθεζόμενον εν μέσω των διδασκάλων και ακούοντα αυτών και επερωτώντα αυτούς. Εξίσταντο δε» οι αρχιερείς και οι άλλοι, πάντες οι ακούοντες, οι διδάσκαλοι αυτοί, Αυτού, «επί τη συνέσει και ταις αποκρίσεσιν αυτού». Δωδεκαετής στον ναό. Δεν έχει πάει πουθενά ακόμα. Και στέκεται μέσα στη μέση, στους διδασκάλους εκεί, και τους ερωτά και Τον ερωτούν και απαντά.

Καταλαβαίνετε λοιπόν ότι ένα παιδί δύναται να σταθεί μπροστά σε τόσο σοβαρό κόσμο, με τόσες γνώσεις να απαντά. Νομίζω, δεν θα έχει ανάγκη να πάει να μάθει γράμματα στις Ινδίες, τέχνη. Εν πάση περιπτώσει. «Και ιδόντες αυτόν», η μητέρα και ο νομιζόμενος πατέρας, «εξεπλάγησαν», που Τον είδανε μέσα εκεί. Δεν ξέρω αν σας έδειξα κάποτε, υπάρχει μία πλάκα στην οποία βρίσκεται το αριστερό αχνάρι του Ιησού, καθημένου μεταξύ των διδασκάλων εις τον ναόν, και υπάρχει μέχρι σήμερα αυτό το πέλμα. Είναι στην Ιερά Μονή του Αγίου Σπυρίδωνος στα Ιεροσόλυμα. Αν ποτέ αξιωθείτε και πάτε εκεί, θυμηθείτε το να πάτε να το δείτε και να το προσκυνήσετε.

«Ιδόντες» λοιπόν οι γονείς Αυτόν «εξεπλάγησαν, και προς αυτόν η μήτηρ αυτού είπε· τέκνον, τι εποίησας ημίν ούτως;» Τι ήταν αυτό που μας έκαμες; «Ιδού, ο πατήρ σου καγώ οδυνώμενοι εζητούμέν σε». Ο πατήρ Σου είναι πατέρας Του; Δεν είναι πατέρας Του, και τη διορθώνει την Παναγία μας στο σημείο αυτό ο Κύριος διά των εξής: «Και είπε προς αυτούς· τι ότι εζητείτε με;» Γιατί με ζητάτε; «Ουκ ήδειτε ότι εν τοις του πατρός μου δει είναι με;» Δεν ξέρετε, λέει, ότι πρέπει να είμαι εδώ, του Πατέρα μου; Πού ήταν; Ήτο στον Ναό Σολομώντος. Τον Ναό Σολομώντος, σαν του πατέρα Του, του Ιωσήφ; Τον Πατέρα Του, τον Θεό. Με έναν έμμεσον, ωραίον τρόπον...

αφενός τη Θεοτόκο, αφετέρου την τοποθετεί εκεί που πρέπει. Δηλαδή, ξέρετε ότι έπρεπε να είμαι εις τα του Πατρός μου, γιατί σας φαίνεται παράξενο το ότι έμεινα εδώ; «Και αυτοί ου συνήκαν το ρήμα ο ελάλησεν αυτοίς». Αυτοί δεν κατάλαβαν την απάντηση δηλαδή που έδωσε ο Χριστός. «Και κατέβη», τους ακολούθησε τώρα, «μετ’ αυτών», με τους γονείς Του, «και ήλθεν εις Ναζαρέτ και ην υποτασσόμενος αυτοίς», και έμεινε μαζί τους υποτασσόμενος αυτοίς. Δεν λέει «και έφυγε από εκεί για κάπου να σπουδάσει ή να μάθει γράμματα», απλώς. «Και η μήτηρ αυτού διετήρει πάντα τα ρήματα αυτά εν τη καρδία αυτής», αυτά τα παράξενα που έβλεπε, ένα παιδάκι 12 χρονών

τόσους σοβαρούς ανθρώπους να απαντά, να το ερωτούν, να λέει ότι είναι στα του Πατρός Του. Όλα αυτά της εφαίνονταν γρίφος και τα τοποθετούσε. Βάλτε τα στην άκρη, σε μια γραφή: τι θα γίνει με αυτό το παιδί, τι είναι αυτό το παιδί; «Και ο Ιησούς προέκοπτε σοφία και ηλικία». Δεν παρουσιάζεται πάντοτε μικρομέγαλος, παρουσιάζεται φυσιολογικά να μεγαλώνει. Ηλικία είναι το ανάστημα, όπως λέγει στον Ζακχαίο: «Ουκ ηδύνατο ιδείν τον Ιησούν από του όχλου, ότι τη ηλικία μικρός ην», το κοντό του, «και χάριτι παρά Θεώ και ανθρώποις». Ώστε εκ τούτων αποδεικνύεται ότι ο Χριστός ήτο εκεί υποτασσόμενος κ.λπ. Τώρα, αυτοί που θέλουν να Τον μάθουν γράμματα οπωσδήποτε, προχωρώ πιο κάτω.

Έρχομαι πάλι στο Ευαγγέλιο, στο τέταρτο κεφάλαιο του Λουκά, στίχος 16 και κατωτέρω. Παρουσιάζει τώρα τον Χριστόν, όχι δωδεκαετή, την υπόλοιπο ζωή. Ακούστε: «Και ήλθεν εις την Ναζαρέτ, ου ην τεθραμμένος, και εισήλθε κατά το ειωθός αυτώ εν τη ημέρα των Σαββάτων εις την Συναγωγήν και ανέστη αναγνώναι. Και επεδόθη αυτώ βιβλίον Ησαΐου του Προφήτου και αναπτύξας το βιβλίον εύρε τον τόπον ου ην γεγραμμένον». Έψαξε, ξεφύλλισε, που λέμε, φυλλομέτρησε και βρήκε ειδικά το μέρος που ήταν γραμμένο.

Συγκεκριμένως, αν σας ενδιαφέρει φιλολογικώς, το 61ο κεφάλαιο του Ησαΐου, στίχος 1 και κατωτέρω. Και εκεί διάβασε μόνος Του. Δεν Του είπαν «διάβασε εκεί». Του δώσαν το βιβλίο να διαβάσει και Αυτός πήγε και βρήκε αυτό το σημείο. Και βρήκε, λέγεται, «το μέρος ου ην γεγραμμένον· Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ». Μιλά για τον ίδιο. «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ, ου ένεκεν έχρισέ με, ευαγγελίσασθαι πτωχοίς απέσταλκέ με». Μιλάει για τη διακονία που θα κάνει. «Ιάσασθαι τους συντετριμμένους την καρδίαν, κηρύξαι αιχμαλώτοις άφεσιν και τυφλοίς ανάβλεψιν, αποστείλαι τεθραυσμένους εν αφέσει, κηρύξαι ενιαυτόν Κυρίου δεκτόν. Και πτύξας το βιβλίον»

«αποδούς τω υπηρέτη εκάθισε». Αν το πάρετε το βιβλίο του Ησαΐου και το διαβάσετε, θα δείτε και θα βγάλετε ένα συμπέρασμα: ότι πιθανόν ο Κύριος να μην ήξερε γράμματα; Δεν ετελείωσε ολόκληρη την πρόταση. Εσταμάτησε σε ένα μέρος που δεν έχει τελεία, όμως σταμάτησε εκεί από σκοπού, διότι όλα αυτά που γράφουν είναι για Αυτόν: ότι Αυτός θα κηρύξει, Αυτός θα απελευθερώσει, Αυτός θα ανοίξει τα μάτια του κόσμου, Αυτός θα κάνει όλο. Και έχει Πνεύμα Κυρίου, δεν είναι απλούς άνθρωπος, έχει Πνεύμα Θεού, Κυρίου, Βασιλιά, «Πνεύμα Κυρίου επ’ Αυτόν», και ομιλεί αυτά που πραγματοποιούνται εν τω προσώπω Του αυτή την ώρα. Τώρα Αυτός δεν είναι 12 χρονών, ούτε 9, ούτε 8, είναι στον δημόσιο βίο.

Πήγε στην πατρίδα Του, εκεί που ήταν αναθραμμένος, και πήρε το βιβλίο και σηκώθηκε στη Συναγωγή και τους διαβάζει ένα κομμάτι από αυτό που έχει σχέση με την προφητεία προς τη ζωή Του. «Και πάντων εν τη συναγωγή οι οφθαλμοί ήσαν ατενίζοντες αυτώ». Τον έβλεπαν αχόρταγα. «Ήρξατο δε λέγειν προς αυτούς», και άρχισε να τους ερμηνεύει. «Σήμερον πεπλήρωται η Γραφή αυτή εν τοις ωσίν υμών». Αυτό που είναι γραμμένο εδώ 850 χρόνια π.Χ. πραγματοποιείται σήμερα στα αυτιά σας. Ακούτε αυτό που μιλάει για μένα αυτή την ώρα. «Και πάντες εμαρτύρουν αυτώ και εθαύμαζον επί τοις λόγοις της χάριτος τοις εκπορευομένοις εκ του στόματος αυτού και έλεγον»

«Ουχί ούτός εστιν ο υιός Ιωσήφ;» Πού τα έμαθε τα γράμματα αυτός; Είναι αυτά που λέει; Δεν είναι το παιδί του τέκτονος, του μαραγκού; Γιατί έτσι Τον έβλεπαν. Δεν βγήκαν να πούνε πώς έχει συλληφθεί αυτό το παιδί. Το βλέπουν σαν παιδί προστατευόμενο του Ιωσήφ, αλλά δεν ξέρουν βέβαια το ιστορικό Του, τη ρίζα Του δεν ξέρουν. Εδώ που σας είπα ότι θα βγάζαμε ότι ο Ιησούς δεν ήξερε γράμματα. Αυτό, ξέρετε, εσταμάτησε στο σημείο αυτό που λέγει «κηρύξαι ενιαυτόν Κυρίου δεκτόν» και «πτύξας το βιβλίον». Ξέρετε τι λέει πιο κάτω; «Και ημέραν εκδικήσεως του Θεού ημών». Και δεν το είπε, γιατί ο Χριστός δεν ήρθε να κρίνει τον κόσμο, ο Χριστός ήρθε να σωθεί ο κόσμος δι’ Αυτού, να κηρύξει έναν χρόνο, να περιμένει μια ποσότητα χρόνου.

Περιμένει τους ανθρώπους να μετανοήσουν. Δεν ήρθε να κρίνει τον κόσμο, δεν ήρθε η δικαιοσύνη του Θεού στη γη σήμερα· ήρθε η χάρη, η φιλανθρωπία, η μακροθυμία που περιμένει τον άνθρωπο. Γι' αυτό το κόβει εκεί πέρα, σταματάει, το υπόλοιπο δεν το λέγει. Αν έχετε περιέργεια, κοιτάξτε εν ψυχρώ αυτό που σας λέγω και θα δείτε πώς τοποθετείται. Εξ αυτών, μάλλον, αποδεικνύεται ότι ο Χριστός δεν παρουσιάζεται ότι έφυγε. Είναι ανατεθραμμένος εκεί και μάλιστα αυτοί απορούν. Διότι θα θέλαμε να πιστεύουμε, δηλαδή, όλοι ότι εάν ο Χριστός έλειπε 18 χρόνια, θα δικαιολογούνταν όλα αυτά τα σοφά και τα υπεράνθρωπα που κάνει. Πήγε εκεί έξω, έμαθε κάποια επιστήμη, έμαθε κάποια τέχνη και ήρθε εδώ πέρα και την εφαρμόζει. Όταν όμως δεν έφυγε καθόλου από εδώ και εμείς τον ξέρουμε,

θα σας διαβάσω στη συνέχεια πού το λένε τα Ευαγγέλια μέσα. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να πει ότι ο Χριστός πήγε στα Ινδία να μάθει τέχνη.

Στον Ευαγγελιστή Μάρκο, παραδείγματι, στο έκτο κεφάλαιο, στίχος 1 έως 5, διαβάζουμε: «Και εξήλθεν εκείθεν ο Χριστός και ήλθεν εις την πατρίδα αυτού», στη Ναζαρέτ, «και γενομένου Σαββάτου ήρξατο εν τη συναγωγή διδάσκειν, και πολλοί ακούοντες εξεπλήττοντο λέγοντες· πόθεν τούτω ταύτα και τις η σοφία η δοθείσα αυτώ, και δυνάμεις τοιαύται διά των χειρών αυτού γίνονται;» Άρα η απορία αυτή των πατριωτών του μας διδάσκει ότι δεν επήγε. Πού, θεία, πού τα βρήκε αυτά; «Ουχ ούτός εστιν ο τέκτων;»

Ξυλουργός δηλαδή, ο Υιός της Μαρίας. «Και εσκανδαλίζοντο εν αυτώ. Και έλεγεν αυτοίς ο Ιησούς ότι ουκ έστι προφήτης άτιμος, ει μη εν τη πατρίδι αυτού και εν τοις συγγενέσι και εν τη οικία αυτού». Δεν είναι δυνατόν να με ανεχθείτε, διότι με ξέρετε από την καθημερινή ζωή εδώ, ότι εγώ δεν εσπούδασα, δεν πήγα πουθενά και, κατά συνέπεια, δεν μπορεί να με δεχτείτε. Ποιον θα ακούσουμε τώρα; Το γιο του ξυλουργού θα ακούσουμε τώρα; «Και εσκανδαλίζοντο», λέει, «εν αυτώ». Επαγγέλλεται γνώσιν Θεού, λέει αλλού.

«Παίδα Κυρίου εαυτόν ονομάζει και υιόν Θεού επαγγέλλεται», γράφει ο Σοφός Σολομών. Θα διαβάσω ακόμη μια άλλη λεπτομέρεια από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο, στο 13ο κεφάλαιο, 53-58 εδάφιο. «Και εγένετο», λέγει, «ότε ετέλεσεν ο Ιησούς τας παραβολάς ταύτας, μετήρεν εκείθεν». Όταν είπε αυτάς τας παραβολάς, έφυγε από εκεί. «Και ελθών εις την πατρίδα αυτού», στη Ναζαρέτ πάλι, «εδίδασκεν αυτούς εν τη συναγωγή αυτών, ώστε εκπλήττεσθαι αυτούς και λέγειν· πόθεν τούτω η σοφία αύτη και αι δυνάμεις;» Και αυτά τα θαύματα. «Ουχ ούτός εστιν ο του τέκτονος υιός; Ουχί η μήτηρ αυτού λέγεται Μαριάμ; Πόθεν ούν τούτω»

«ταύτα πάντα; Και εσκανδαλίζοντο εν αυτώ». Και ουκ εποίησεν εκεί δυνάμεις, δεν έκανε θαύματα, διά την απιστίαν αυτών, διότι δεν τον παραδέχονται. Αν ο Χριστός είχε βγει έξω, τότε θα τον παραδέχονταν. Εφόσον δεν είχε βγει έξω και ξέρανε τη ζωή του, δεν τον παραδέχονται. Ο Ιωάννης, στο έβδομο κεφάλαιό του, 14-15, λέει: «Ήδη δε της εορτής μεσούσης», ποια ήταν η εορτή; «Ανέβη ο Ιησούς εις το ιερόν και εδίδασκε. Και εθαύμαζον οι Ιουδαίοι λέγοντες· πώς ούτος γράμματα οίδε, μη μεμαθηκώς;» Ήδη το λένε. Ο ταυτόχρονος δεν εσπούδασε.

Έμαθε γράμματα, δεν πήγε στο σχολείο. Πώς λοιπόν αυτός γράμματα γνωρίζει, μη μεμαθηκώς; Εάν έφευγε και έλειπε 18 χρόνια, δικαιολογείται αυτή η απορία και αυτός ο χαρακτηρισμός. Ο Χριστός λέγει λίγο πιο κάτω: «Η εμή διδαχή ουκ έστιν εμή, αλλά του πέμψαντός με». Δεν είναι εκ των ιδίων η διδαχή δικιά μου και η δύναμη δικιά μου, είναι του πέμψαντός με, εκείνου που με έστειλε. Καλά, ακόμη ακούστε το εξής. Αυτά δηλαδή θα τα διαβάζω μέσα από τα κείμενα του Ευαγγελίου που λένε ότι ο Χριστός δεν...

γράμματα, που λένε ότι δεν πήγε πουθενά, ότι ήταν τεθραμμένος στην πατρίδα του. Έμενε εκεί πάντοτε μαζί με τους γονείς του, ήτο υποτασσόμενος εις αυτούς. Ούτε μου αναφέρει ούτε ιστορικός κανείς σύγχρονός του ότι εξήλθε και επέστρεψε και έκαμε αυτά που έκαμε εκ των υστέρων. Διότι το ότι άνοιξε τάφους, ανέστησε δηλαδή άλλους, αυτό δεν αποδεικνύει ότι είναι Θεός; Του χρειάζεται αυτού τέχνη να διδαχτεί; Αυτός, του χρειάζεται; Ποιος φακίρης ή ποιος άλλος μορφωμένος ή διανοούμενος, οσοδήποτε επιστήμων, οποιασδήποτε, ξέρω εγώ, απόχρωσης, θεός αν είναι, άνοιξε ποτέ τάφο; Ποιος έφτιαξε με λίγο σάλιο και χώμα μάτι; Ποιος εφυγάδευσε δαιμόνια; Ποιος περιπάτησε επί της θαλάσσης; Δεν έχουμε κανέναν.

Αυτά τα άλλα θαύματα αποδεικνύουν τη θεότητα του Ιησού, όπως και οι αδυναμίες του, το ότι τρώγει, το ότι κοιμάται, το ότι ρωτάει, το ότι δακρύζει, αποδεικνύουν την ανθρωπότητα του Ιησού. Ο μαθητής του θείου Χρυσοστόμου, ο Πρόκλος, έχει μέσα σε λίγα λόγια κλείσει αυτό το νόημα και λέγει το εξής: «Ορώ τα θαύματα, ανακηρύττω τη θεότητα· βλέπω τα πάθη, ουκ αρνούμαι την ανθρωπότητα». Τα δύο αποδεικνύουν η ζωή, δηλαδή γενικά, του Χριστού. Τα θαύματά του αποδεικνύουν τη θεότητά του. Οι αδυναμίες του, οι υπόλοιπες, ότι τρώγει, ότι κοιμάται, ότι ρωτά, ότι δακρύζει, ότι περιπατεί κλπ., αυτά δείχνουν την ανθρωπότητά του. Ήτο Θεός και άνθρωπος. Ακόμη, ο Χριστός μας, όπως διαβάζουμε στον

Μάρκο, Γ΄ 21, θεωρείται τρελός. Όταν άρχισε να κάνει θαύματα, έτρεξαν οι οικείοι του στο σπίτι να πάνε να τον συλλάβουν, ότι εξέστη, ότι είναι τρελός, ετρελάστηκε. Τρέλα το θεώρησαν, να κάνει ένα παιδί που παίζαν μαζί χθες, ένας άνθρωπος που ήταν μεταξύ τους χθες, ένας που ήταν στη δουλειά του πατέρα του κοντά εκεί, να κάνει θαύματα σήμερα· εθεωρείτο τρέλα.

Γράφει ο Μάρκος. Εκ των λίγων, λοιπόν, που σας παρουσιάζω, νομίζω αποδεικνύεται ότι ο Χριστός δεν πήγε ξανά. Ούτε τόλμησε κανείς να γράψει ποτέ ότι ο Χριστός βγήκε των ορίων των Ιεροσολύμων. Δεν υπήρχε λόγος να βγει των ορίων των Ιεροσολύμων. Ήταν Θεός ο Χριστός. Αλλά, θέλοντας να απορρίψουν τη θεότητά του, γι' αυτό ακριβώς υποσκάπτουν αυτά. Και οι άνθρωποι οι οποίοι δεν μελετούν, δεν βλέπουν, δεν διαβάζουν, δεν βγάζουν δικό τους συμπέρασμα, παρασύρονται ότι δεν ήταν ο Χριστός, και έμαθε κάποια τέχνη και ήρθε τώρα και μας έκανε το φακίρι. Αναφορικώς με αυτό που σας είπα στην αρχή, ότι επιχείρησε κάποιος κάποτε να τον μάθει γράμματα, ακούστε τι έχω περισώσει από ένα απόκρυφο Ευαγγέλιο. «Καθηγητής τις, Ζακχαίος ονόματι, εστώς εν μέρει τινί, ήκουσε του Ιησού λαλούντος τω πατρί αυτού». Ένας καθηγητής, λέει, στεκόταν κάποιο μέρος κάποια μέρα και άκουσε τον μικρό να μιλάει στον πατέρα του, προφανώς τον Ιωσήφ, «και θαυμάσας σφόδρα», θαύμασε δηλαδή το παιδί αυτό, ότι παιδί ων όμοια φθέγγεται.

Σοβαρά πράγματα. «Και μετ' ολίγας ημέρας προσήγγισε τω Ιωσήφ και είπε αυτώ». Ο δάσκαλος, σε λίγες μέρες, πλησίασε τον Ιωσήφ και του λέγει: «Τέκνον φρόνιμον έχεις και νουν έχει και πολύ μυαλό έχει. Δεύρο, παράδος μοι αυτό», πες να μου το δώσεις αυτό, «όπως μάθει γράμματα», διότι αυτό, χωρίς γράμματα, λέει τέτοια πράγματα. Δώσε μου να σου το μάθω γράμματα, «και εγώ διδάξω αυτό μετά των γραμμάτων», μαζί με τα γράμματα, «πάσαν επιστήμην και προσαγορεύειν πάντας τους πρεσβυτέρους και τιμάν», συγγνώμη, συγγνώμη, «και προσαγορεύειν», δηλαδή να ομιλεί όμορφα προς τους πρεσβυτέρους και να τους σέβεται,

«τιμάν αυτούς ως προπάτορας και πατέρας και αγαπάν τους εν ηλικιότητι», και να έχει μια καλή συμπεριφορά, με βάση τη μόρφωσή του, προς τους συνανθρώπους. Τι είπε αυτός! Πράγματι ο πατέρας το έδωσε το παιδί και άρχισε τώρα να του κάνει μάθημα του Χριστού ο δάσκαλος. Τι είπε αυτός! «Πάντα τα γράμματα από του Α έως του Ω», του έμαθε το αλφάβητο δηλαδή, «μετά πολλής εξετάσεως», με προσοχή του έμαθε το αλφάβητο. «Εμβλέψας δε τω καθηγητή Ζακχαίω λέγει αυτώ», βοήσας τώρα, γυρίζει τον καθηγητή και του λέει: «Συ, το Α μη ειδώς κατά φύσιν, το Β πώς άλλους διδάσκεις;» Συ που δεν ξέρεις κατά φύσιν τι είναι το Α.

Πρώτος το παίρνεις, Α μου λες. Τι είναι το Α; Πού στέκεται; Πού θα αρχίσει; Γιατί λέγεται Α; Τι έχει; Τι εμπεριέχει; Τι του λέγει; Που δεν ξέρεις κατά φύσιν τι θα πει Α, διδάσκεις τους άλλους το Β; Έτσι τολμάς να πας παρακάτω; «Υποκριτά, πρώτον, εάν οίδας ή είδες, δίδαξον το άλφα και τότε σοι πιστεύσομεν περί του βήτα». Πες μας τι θα πει άλφα, γιατί λέγεται άλφα, και έπειτα να σε πιστέψουμε και για το βήτα. Κόκαλο ο δάσκαλος. «Και ήρξατο αποστομίζειν τον διδάσκαλον περί του πρώτου γράμματος, και ουκ ίσχυσεν αυτώ αποκριθήναι» ο δάσκαλος. «Ακουόντων δε», ήσαν και άλλοι, φαίνεται, προφανώς, «πολλών».

«Λέγει το παιδίον τω Ζακχαίω· άκουε, διδάσκαλε, την του πρώτου στοιχείου τάξιν και πρόσχες ώδε πώς έχει κανόνας και μέσους χαρακτήρας, οξείς, διαβαίνοντας, συναγομένους, υψουμένους, πορευομένους, πάλιν δε κεφαλαιούντας, τριθύμους, ομογενείς, υπάρχους δε και υποστάτους τους ισομέτρους κανόνας έχει το άλφα». Κόκαλο ο καθηγητής! «Πώς δε ήκουσεν ο διδάσκαλος Ζακχαίος τα τοσαύτα και την άφατον αλληγορίαν του πρώτου γράμματος, ηρικότος του παιδίου, ηπόρησεν επί την σαφή απολογίαν και διδασκαλίαν αυτού και είπε τοις παρούσιν· είμαι αλίμονό μου». Ηπόρησε ο άλλος, ξεφτελίστηκα.

«Αυτός εσκήνυν παρέχων, επισπασάμενος το παιδίον τούτο. Άρον ουν αυτό, πάρ' το, Ιωσήφ, παρακαλώ σε, αδελφέ, ου φέρω το αυστηρόν του βλέμματος αυτού», δεν μπορώ να το βλέπω στα μάτια. «Τούτο δύναται και πυρ δαμάσαι· τάχα τούτο προ της κοσμοποιίας εστί γεγεννημένον». Από πότε έφυγε κι αυτό πριν; Σταμάτα αυτά. «Ποία γαστήρ τούτο εβάστασε, ποία δε μήτηρ τούτο εξέθρεψε, εγώ αγνοώ. Οίμοι, φίλε Ιωσήφ, εξέστηκέ με που παρακολουθούσα τη διανοία αυτού». Είναι αυτό; Να τον παρακολουθούσα σε αυτά τα οποία λέγει και διδάσκει; «Ηπάτησα εμαυτόν, εγώ ο τρισάθλιος, ηγωνιζόμην έχειν μαθητήν», να τον πάρω, να τον κάνω μαθητή, και βρέθηκα να έχω δάσκαλο.

Βρέθηκα να έχω δάσκαλο.

Ενθυμούμε, συνεχίζει να λέγει, φίλοι την ευχήνει, ότι γέρων υπάρχουν υποπεδίου ενικύθην και έχω εκακίσε και αποθανήν δια τούτου του παιδόν, ούδινα μεγάρ εντιορατάστε εμβλέψω την όψη αυτού και πάντων υπόλτον ότι ενοικείς την υποπεδίου μικρού, τι έχω επει που να το ακούσει κανείς και τι διηγήσαστε περί όμοι είπε κανόνων του πρώτου στοιχείου, πως τα καταλάβω εγώ λέει τι μου είπε αυτό, αγνοώ ο φίλης, ούγαρα αρχίνει και τέλος αυτού γινώσκω, ούτε την αρχή ούτε τέλος ξέρω τι είναι αυτό το παιδί, τη γαρούνα αξιώσε αδελφέιος της, απάγαγε αυτόν εις τον οίκους, δεν έχω τίποτα να πω, πάρ' το στο σπίτι, της, ούτως τίποτε μέγα εσύ ή Θεός ή Άγγελος ή τι είπω ουκ είδα.

Μαζί με άλλα, αν τοποθετηθούν αυτά, θα βρεθεί ότι δεν χρειαζόταν ο Χριστός να πάει στα Ινδίας. Με είχε απασχολήσει αυτό το θέμα από πολλά χρόνια και, μέσα σε μια σειρά βιβλίων που έχω γράψει, έχω γράψει πού ο Χριστός από 12 ετών έως 30. Και θα σας αφήσω ένα βιβλιαράκι μικρό και το γυρίζετε μεταξύ σας, να κρατήσετε ό,τι στοιχεία θέλετε. Δεν είναι αερολογήματα, είναι γραφικές αποδείξεις. Αυτές που λένε όσοι δεν έχουν διαβάσει ότι δεν υπάρχουν. Η Γραφή, λέει, σιωπά, κάνει, λέει, το ψάρι στο θέμα αυτό. Ευχαριστώ. Δεν ομιλεί πού ο Χριστός από 12 ετών έως 30. Ο Χριστός, λοιπόν, εν κατακλείδι, δεν έφυγε από τα Ιεροσόλυμα, δεν έφυγε από την Παλαιστίνη.

Υπήρχε λόγος να το είχαν βάλει και το ομολογούν αυτοί, ούτε οι χωριανοί του αυτοί, ούτε οι εχθροί του, τολμώ να πω. Η τρίτη ερώτηση, κατά σειράν, είναι η εξής: Τι απέγιναν μετά την ανάστασή τους; Πρώτον, Λάζαρος· δεύτερον, υιός της χήρας· τρίτον, οι νεκροί που αναστήθηκαν κατά την Σταύρωσιν. Πότε ξαναπέθαναν; Δεν αναφέρει τίποτα για τη μεταθανάτιο ζωή. Δεν είναι αλήθεια αυτό, απόλυτα. Τα Ευαγγέλια γράφουν για τον κόσμο, γράφουν ορισμένα περιστατικά, αλλά κυρίως γράφουν διά τον Ιησούν. Ουδέ διά την Παναγία Μητέρα Του υπάρχουν λεπτομέρειες της συγγραφής, έξω του ρόλου τον οποίον έπαιξε, το να συλλάβει και να γεννήσει τον Ιησούν. Δηλαδή να αποδεικνύεται ότι εγεννήθη εκ γυναικός ο Θεός, και μάλιστα εκ παρθένου, όπως έγραφε ο προφήτης Ησαΐας στο Ζ΄ 14. Οι άλλες λεπτομέρειες δεν αναφέρονται γύρω από τα άλλα πρόσωπα. Τώρα, αναφέρεται εδώ το πρώτον περί Λαζάρου. Τι έγινε ο Λάζαρος μετά την Ανάσταση; Ο Λάζαρος έζησε μετά την Ανάσταση τριάντα ολόκληρα χρόνια και απέθανε εκ των υστέρων, και υπάρχει μέχρι σήμερα το λείψανό του.

Στον ομώνυμο ναό του Αγίου Λαζάρου ή στην Κωνσταντινούπολη, διότι επίστευαν πολύ στον Χριστό εξαιτίας της αναστάσεως του Λαζάρου, ο οποίος κυκλοφορούσε μετά την ανάσταση στη Βηθανία. Οι Εβραίοι αποφάσισαν να τον σκοτώσουν, να τον φονεύσουν. Οι Απόστολοι προλαμβάνουν και τον παίρνουν, τον διώχνουν και τον στέλνουν στην Κύπρο. Εάν πάτε στην Κύπρο, όλη η Κύπρος ομιλεί περί Λαζάρου. Υπάρχει ο ομώνυμος ναός εκεί, υπάρχει ο τάφος του εκεί, γιατί εκεί έζησε. Εάν διαβάσετε την εκκλησιαστική ιστορία, θα τον βρείτε ότι ήτο Επίσκοπος Κιτίου

τριάντα ολόκληρα χρόνια ως επίσκοπος και απέθανε. Και έπειτα ο Λέων, ο βασιλεύς, μετέφερε το λείψανό του από την Κύπρο στη Βασιλεύουσα και υπάρχει μέχρι σήμερα το λείψανο ολόκληρο, ολόσωμο, του Αγίου Λαζάρου στην Κωνσταντινούπολη, δηλαδή στον ομώνυμο ναό, ο οποίος είναι περικαλλέστατος, ο ναός του Αγίου Λαζάρου στην Κωνσταντινούπολη. Αναφέρεται μάλιστα ότι η Παναγία μας του ύφανε το ωμοφόριον, όπως είχε υφάνει τον άραφο Χιτώνα του Χριστού μας. Το ωμοφόριον αυτό που φέρει ο αρχιερεύς, και ούτος αρχιερεύς, αυτή του το ύφανε. Και μάλιστα υπάρχουν και άλλες λεπτομέρειες, οι οποίες μπορεί να βρεθούν από αυτούς που μελετούν στο Τριώδιον.

Βιβλίο αυτό της Εκκλησίας, που έχει κατά την περίοδο του Τριωδίου, που διαβάζει, που ψάλλει, που λειτουργεί εξ αυτού. Εκεί στο Συναξαριστή θα βρει όλες αυτές τις λεπτομέρειες περί Λαζάρου. Ο Λάζαρος, λοιπόν, έζησε μετά την ανάστασή του, μάλιστα μετρημένα 30 χρόνια ως επίσκοπος κλπ. Ο υιός της χήρας ασφαλώς ξαναπέθανε. Η θυγατέρα του Ιαείρου ασφαλώς ξαναπέθανε. Ο υιός της χήρας Σαρεπτών Σιδώνος, στην Παλαιά Διαθήκη, ασφαλώς ξαναπέθανε. Ο υιός της Σουναμίτιδος ασφαλώς ξαναπέθανε. Οι άνθρωποι που ανέστησαν κατά την ημέρα της Σταυρώσεως του Χριστού μας ασφαλώς ξαναπέθαναν. Και όλοι όσοι ανέστησαν...

Όχι αυτοί μόνον, διότι δεν είναι μόνον αυτοί οι αναστηθέντες. Έχουμε αναστημένους και κατά την Καινή Διαθήκη, κατά την Παράδοσή μας. Ανέστησε την Ταβιθά ο Πέτρος. Ανέστησε τον νεαρόν Εύτυχον, που έπεσε από τον τρίτον όροφο, που διαβάζουμε στις Πράξεις των Αποστόλων, ο Απόστολος Παύλος. Έχουμε και άλλες αναστάσεις. Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος έχει κάνει 94 αναστάσεις. Ξαναπέθανε μία από αυτές. Ο Άγιος Αρσένιος έχει κάνει νεκρανάσταση. Ξαναπέθανε ο αναστηθείς. Ο Άγιος Παΐσιος ο Μέγας έχει κάνει νεκρανάσταση. Ξαναπέθανε αυτός. Σκοπός δεν είναι να ζήσουν και να μην πεθάνουν. Έγιναν οι αναστάσεις για λόγους που ο Θεός ήξερε και ξανά κατετέθησαν στη γη,

να αναστηθούν κατά την κοινήν Ανάσταση. Εάν διαβάσετε το ενδέκατο κεφάλαιο προς Εβραίους του Παύλου, εκεί που ομιλεί για όλους αυτούς που αγωνίστηκαν στην Παλαιά Διαθήκη, το τι υπέφερε ο καθένας, άλλοι επριονίσθησαν, άλλοι απεκεφαλίστηκαν, άλλοι εκάησαν, άλλοι έπεσαν σε πυρά κλπ. Όμως, λέει, «δεν έλαβον την επαγγελίαν». Το στεφάνι του, το μισθό του, δεν το έλαβαν, εκκρεμεί ακόμη. Και έχει ένα διακριτικό: «κρείττόν τι περί ημών προβλεψαμένου, ίνα μη χωρίς ημών τελειωθώσι». Ο Θεός, λέει, έχει κάτι καλύτερο υπόψη του, ώστε να τελειωθούμε κι εμείς, όσοι άλλοι σφαγιαστούν για το όνομα του Χριστού κλπ., και όχι άλλοι επιτύχουν, και σε μια μεγάλη ημέρα, όπως σας λέγαμε.

κάνει τη γενική κρίση και να αποδώσει του καθενός. Κρείττόν τι προβλεψαμένου, ίνα μη χωρίς ημών τελειωθώσι, να μην πάρουν αυτοί σήμερα πριν και εμείς τελειωθούμε. Εξ αυτού λοιπόν αποδεικνύεται ότι και μόνο ο Λάζαρος είναι παράδειγμα ότι ξαναπέθανε, εφόσον υπάρχει και ο τάφος. Για τους άλλους δεν έχει περισώσει η παράδοση λεπτομέρειες, δεν έγραψε κανένας πότε πέθανε ο καθένας από αυτούς οι οποίοι ξαναανέστησαν μετά το θάνατό τους, για ορισμένους λόγους. Τώρα, αναφορικώς, γιατί εδώ μπαίνει μια λέξη στο τέλος, κατά συνέπεια λέει δεν αναφέρει τίποτα για τη μεταθανάτιο ζωή, δηλαδή δεν έχουμε ζωή, δεν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Αυτό είναι πάλι κάτι που πρέπει να απασχολεί τον άνθρωπο και τον απασχολεί, και μάλιστα τον απασχολεί όταν δεν διαβάζει.

Λοιπόν, μερικές λεπτομέρειες μάλλον. Ο Χριστός μας πού επήγε τις 33 ώρες που έλειψε από εδώ, όταν τον ενταφιάσαμε; Όταν είπε το «τετέλεσται» στο Σταυρό μέχρι την ώρα που ανέστη πάλι, τη νύχτα, 12, Σάββατο προς την Κυριακή, πού πήγε τις 33 αυτές ώρες, τι δουλειά έκανε, μας έχει απασχολήσει ποτέ; Εμείς οι Ορθόδοξοι τουλάχιστον λέμε: «Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος». Αν δεν υπάρχει ζωή, σε ποιους επήγε, ποιους ζωοποίησε, αν δεν υπήρχαν;

Πώς έγινε αυτό το «ζωήν χαρισάμενος»; Θα ήθελα πάντα να δείτε.

Αναγεννήθηκαν, όπως εμείς· ο βαπτιστής αναγεννάται, διότι γεννάται νεκρός από τη μητέρα του. Όπως λέει ο Δαβίδ, «εν ανομίαις συνελήφθην και εν αμαρτίαις εκίσσησέ με η μήτηρ μου». Και αναγεννάται στο βάπτισμα, θάπτεται και ανίσταται. Έτσι και αυτοί οι οποίοι εδέχθησαν τον Χριστό, το κήρυγμα του Χριστού. Και ο Χριστός πήγε στον Άδη και κήρυξε, το ξέρετε; Σε τι κήρυξε; Έχετε διαβάσει ποτέ σας τη Γραφή, να δείτε τι λέγει; Σας μεταφέρω τον Πέτρο. Ο Πέτρος, στην επιστολή του, στο γάμα κεφάλαιο, επί παραδείγματι, της πρώτης του επιστολής, λέγει τα εξής, στίχος 18 και κατωτέρω: «Ο Χριστός άπαξ περί αμαρτιών έπαθε». Σταυρός, Κύριε.

«Δίκαιος υπέρ αδίκων», δίκαιος αυτός υπέρ των αδίκων ανθρώπων, έδωσε το δικό του αίμα για τους αδίκους ανθρώπους. «Ίνα ημάς προσαγάγη τω Θεώ» και εμείς τώρα, αν πιστέψουμε σε Αυτόν, θα μας παρουσιάσει στο Θεό. «Θανατωθείς μεν σαρκί», εθανατώθη μεν σαρκί, τον κάρφωσαν, γιατί η Θεότητα δεν πεθαίνει. «Ζωοποιηθείς δε πνεύματι· εν ω και τοις εν φυλακή πνεύμασι πορευθείς εκήρυξεν». Ποια είναι τα πνεύματα στη φυλακή; Αυτά που ήσανε στον Άδη. Ομιλεί περί πνευμάτων και ομιλεί περί κηρύγματος. Για να βγεις να κηρύξεις, δεν θα κηρύξεις τα λιθάρια, δεν θα κηρύξεις τα μάρμαρα των τάφων. Και μίλησε στα πνεύματα και εκήρυξε στα πνεύματα και όσοι τον εδέχτησαν,

ζωοποίησε. Από αυτό λοιπόν αποδεικνύεται ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Αλλά όταν λέγει την παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου και παρουσιάζει τον Πλούσιο και λέγει: «Πάτερ Αβραάμ, πέμψον τον Λάζαρον, ίνα βάψη το άκρον του δακτύλου του και καταψύξη τη γλώσσα μου, ότι οδυνώμαι, ότι φλέγομαι, ότι υποφέρω». Και όταν γίνεται διάλογος μεταξύ Αβραάμ και Πλουσίου, ότι απέλαβες τα αγαθά σου στον κόσμο, ο Λάζαρος ομοίως τα κακά, τώρα εσύ οδυνάσαι, αυτός παρηγορείται, αυτό δεν λέει τίποτα στον άνθρωπο; Άλλωστε και χάσμα, του λέει, και να θέλουμε να έρθουμε από αυτό δεν μπορούμε και να θες να έρθεις από εκεί δεν μπορείς. Αυτό δεν λέει τίποτα, λέει.

Δεν θέλουμε, το αντιπαρερχόμεθα εμείς και αναζητούμε πράγματα τα οποία ούτε καν υπήρξαν, ούτε καν μας συμφέρει, αλλά ούτε καν είναι. Δεν πρέπει να είναι. Επίσης υπάρχει ένα κείμενο το οποίο διαβάζεται στις κηδείες. Είναι από το 5ο κεφάλαιο του Ιωάννη. Εκεί αναφέρει το εξής:

ότι όποιος πιστεύει σε Αυτόν, «αμήν, αμήν, λέγω υμίν, ο τον λόγον μου ακούων και πιστεύων τω πέμψαντί με έχει ζωήν αιώνιον και εις κρίσιν ουκ έρχεται», έχει ζωήν αιώνιον, δεν διακόπτεται η ζωή άμα τω τάφω, «και εις κρίσιν ουκ έρχεται, αλλά μεταβέβηκεν εκ του θανάτου εις την ζωήν. Αμήν, αμήν, λέγω υμίν, ότι έρχεται ώρα και νυν εστιν, ότι οι νεκροί ακούσονται της φωνής του Υιού του Θεού και οι ακούσαντες ζήσονται». Αν δεν υπάρχουν, τι θα ακούσουν; Αυτό δεν λέει τίποτα; Και το έχει μάλιστα τοποθετήσει

ακριβώς την ώρα της κηδείας, για να μην απελπίζεται ο άνθρωπος, να ξέρει ότι ο άνθρωπος αυτός ναι μεν κατατίθεται σωματικώς εις το χώμα, το οποίον οφείλει, «γη ει και εις γην απελεύσει», όμως η ψυχή του υπάρχει. Ένα ακόμη.

Το μεταφέρω από το 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου, στίχος 23 και κατωτέρω. «Εν εκείνη τη ημέρα προσήλθον αυτώ Σαδδουκαίοι, οι λέγοντες μη είναι ανάστασιν», δεν πίστευαν αυτοί στην Ανάσταση, όπως πίστευαν οι Φαρισαίοι κλπ., «και επηρώτησαν αυτόν», τον Χριστόν, «λέγοντες· Διδάσκαλε, Μωυσής είπεν, εάν τις αποθάνη μη έχων τέκνα, επιγαμβρεύσει ο αδελφός αυτού τη γυναίκα αυτού και αναστήσει σπέρμα τω αδελφώ αυτού». Ήτο εντολή, εάν πεθάνει κάποιος που ήταν παντρεμένος χωρίς να αφήσει παιδιά, τη γυναίκα του μπορεί να την πάρει ο αδελφός του, ο κουνιάδος του, για να αναστήσει σπέρμα, να βγει άνθρωπος από την οικογένεια αυτή, από το σπέρμα του άντρα. «Ήσαν δε παρ' ημίν επτά αδελφοί. Και ο πρώτος»

«ετελεύτησε και μη έχων σπέρμα αφήκε τη γυναίκα αυτού τω αδελφώ αυτού. Ομοίως δε και ο δεύτερος και ο τρίτος, έως των επτά. Ύστερον δε πάντων απέθανε και η γυνή». Συγγνώμη, ομοίως δε και ο δεύτερος και ο τρίτος έως επτά. Πέθαναν εφτά αδελφοί χωρίς να αφήσουν σπέρμα και την πήρανε κατά σειράν εφτά αδελφοί τη γυναίκα αυτή. Αυτός δίδασκε ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου, γι' αυτό πάνε να τον πιάσουν τώρα σε λόγο. «Ύστερον δε πάντων απέθανε και η γυνή».