On Love (Part 2)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were together for our previous talk. You will remember that we spoke about that great commandment, which is love.

We presented the subject from both the Old Testament and the New Testament. And we reached the point where Saint Paul, above all, takes up the question of love.

As we said, Saint Paul gives his hymn to love in the thirteenth chapter of his First Epistle to the Corinthians, beginning with verse one.

Let me reconnect the subject with my notes and with Saint Paul. I shall repeat the passage without interpreting it: “Though I speak with the tongues of men and of angels, but have no love, I have become sounding brass or a clanging cymbal. And though I have the gift of prophecy, and know all the Mysteries and all knowledge, and though I have all faith, so that I could move mountains, but have no love, I am nothing.” That is approximately where we stopped, as I see from my notes.

He continues by joining love to faith. For I remind you, as you yourselves will have read, that faith and love are inseparably linked and must coexist: neither faith without love nor love without faith. He writes, “faith working through love,” as we read in the Gospel.

Let us see.

In what he says next, he brings faith and love together: “And though I give away all my possessions to feed the poor.” He says that I distribute them all as food, not merely that I give alms.

When I give alms, I do not give away everything I possess. I give a portion, meet some need, or give as much as I choose and keep as much as I choose. But here he says, “Though I give away all”—that is, if I give everything, not merely a portion, but everything.

“And though I give my body to be burned”—not merely that I suffer some loss, but that I face death and am burned little by little. These are difficult things. To be burned, I would say, is a sacrifice. You understand how far he goes: even if I give away everything I have; even if, what can I say, I become...

A burning candle. It is nothing.

“But have no love, I gain nothing.”

God asks something that man cannot accomplish. But the man has asked God about it; he has wrestled with it and said, “Lord, is this what You ask? You are God. I have not even begun to move in that direction. What will become of me? How can I do it? I cannot.” Then God will answer him and say, “Would you like to do it? I agree that you cannot. After all, I have told you: ‘Without Me you can do nothing.’ Have I not told you?” He will not debate these things with you. But now He asks you, “Would you like to love? Would you like to do what you ought, what Christ asks?” From this point onward, human responsibility begins. The issue is not that you could not, but that you would not. We do not want to, my beloved. Examine it and you will see. If Christ were to come to each of us and ask this question, He would not receive an immediate answer from us: “Yes, I want to.” We would not instantly say, “Here I am, Lord; yes, I want to.” No. We would think about it. Some would ask for twenty-four hours, some for forty-eight, and some for leave of indefinite duration, so that we might decide what answer to give Him. For our malice and our ego demand satisfaction, and we are not at all willing to surrender it.

We are unwilling to make even the slightest concession, and from that point onward, I repeat, the guilt belongs to man. This is a serious matter. Many people give. Many make sacrifices. But love is missing within. And when love is absent, the warp that holds the whole fabric together is missing. All that remains is a faded lining, my beloved, like a sack full of holes. It cannot withstand the justice of God. Concerning love, John Chrysostom says the following. Many people often wonder, “What, after all, is this love? What power does it possess, that it gives value to everything and is the warp holding every undertaking together? What weight does it have before God?” This Saint gives an answer, and I pass it on to you.

“Nothing is greater than love, nor is anything equal to it.” Nothing equal to love or greater than love exists, he says. Love is always the greatest. Nothing stands above it, and nothing can stand beside it. I repeat: “Nothing is greater than love, nor is anything equal to it—not even martyrdom itself.” Martyrdom is nothing compared with love. But notice this: “Not even martyrdom itself, which is the crown of all good things.” Martyrdom is the greatest of blessings: a man reaches martyrdom, his blood becomes a new Baptism, and he departs clothed entirely in white. The martyr no longer lives in this world, but departs clothed entirely in white for the Kingdom of Heaven. Indeed.

Even if he is unbaptized, he will have two baptisms. His blood will cleanse both the old sins and any new ones—everything—and, wearing a new garment made entirely white by his own blood, he will enter the Kingdom of Heaven. John Chrysostom says that martyrdom “is the crown of all good things.” The question is then raised, and he himself answers it: “How can this be? Do you not hear how? Listen. Love, even without martyrdom, makes disciples of Christ.” Love, he says, makes disciples of Christ even when a person does not attain martyrdom. “But martyrdom without love cannot accomplish this.” Martyrdom without love will be of no benefit whatsoever. Love without martyrdom can...

Save a person and bring him into the Kingdom of Heaven, whereas martyrdom without love cannot benefit him at all. These are the words of John Chrysostom; do you understand? This is why I tell you that Holy Scripture makes no mistakes, because everything was written through the Holy Spirit. And, as you understand, these things were written because every one of us needs to learn them and then, little by little, through the power of grace, to put them into practice. I repeat: ask yourselves whether the question troubling you is that you do not want to, or that you cannot. It is true that we cannot. But, I repeat, God does not ask why we cannot; He knows that already. He asks why we do not want to, and on that He will judge us.

The moment we truly desire it, He Himself will give us the strength. On another occasion, while discussing another subject, I offered two arguments concerning this. One is connected with Christ’s lament over Jerusalem, in the closing verses of the twenty-third chapter of Matthew. It is a passage read on the evening of Great Tuesday among the Bridegroom Gospels. At one point Christ addresses His lament to Jerusalem: “Jerusalem, Jerusalem, how often I desired to gather your children together, as a hen gathers her chicks under her wings, but you were unwilling.” How many times, He says, O Jerusalem...

“I spoke to you in many different ways so that you might come to Me, just as a mother hen calls and the chicks gather beneath her wings. But you were unwilling”—not unable, but unwilling. You know, Christ used the example of the hen, the mother hen, which naturalists say has nine distinct calls. Everything in creation is good and beneficial. The hen has that familiar, characteristic call: “Cluck, cluck, cluck.”

And you see the chicks running—one would think they had been trained—running and slipping underneath her, some tumbling head over heels down the slope. “I spoke to you in this way,” He says. “I sent you prophets; I sent you Apostles; I came Myself. But you were unwilling.” Not unable—unwilling. Consequently, you will go down to destruction; it is written. He also says this elsewhere, specifically in John 5:39, a passage many interpret incorrectly. There He says, “You search the Scriptures.” It is not an exhortation commanding them to search. He is saying, “How is it that you search the Scriptures...”

“Because you think that in them you have eternal life.” Do the Scriptures contain eternal life within themselves? No, they do not. Holy Scripture itself is not eternal life, as the Protestants say. Eternal life is the One of whom the Scriptures speak. “And these are they which testify of Me”—they speak of Me, He says, of Me who am eternal life. “But you are unwilling to come to Me, that you may have life.” I am eternal life. The Scriptures speak to you about Me, who am eternal life, but you are unwilling. You have become fixed on reading the Scriptures, yet you do not want Me, though I am eternal life. Do you understand? “But you were unwilling to come to Me.” Not unable—unwilling. The miracles they had seen should by themselves have been enough.

Even if the dead had risen before their eyes, they should have gone to Christ. Yet out of malice they refused, just as people do today. They remain bound to their own pride and refuse to accept that Christ has come, that He is eternal life, and that they may receive this life from Him. It is not enough merely to possess a copy of Holy Scripture, as the Protestants and others claim. This is always the issue: the human person lives by his own will, and God does not violate that will. He gave man the freedom to choose: “He has set fire and water before you; stretch out your hand to whichever you desire.”

He placed life and death before man, and man stretches out his hand toward whichever he chooses. This is written in Sirach, in the final verses of the fifteenth chapter.

“He commanded no one to act impiously, nor did He give anyone license to sin.” This also answers what I have just been saying, and what I said earlier, concerning freedom. You see it clearly in Holy Scripture: God gave no one license to sin. Let me give you an example of what this means. Suppose I am inclined to steal, and you leave everything lying around, unsecured. You are making it easier for me to steal; you place no barrier before me. The same applies to sins of the flesh.

You bring the woman into my home. You are not helping me.

Or suppose the tray with the antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, is left at the candle stand, making it easy for me to walk away with it. Instead, you should say, “I will not help you; I will not give you an opportunity to sin.” A father brings a television into the home to educate his children, and then all those exposed bodies appear on it, making temptation easier for them. He cannot choose what is shown; that is how things are. And there are a thousand other examples one could give. The television is not evil as a machine or invention. But its use is not good, because, for the most part, those who use it are not filled with the grace of the Holy Spirit, apart from certain exceptions. And since we cannot choose what appears, we suffer harm.

That is what it means. When a person does not will something, nothing can be done. Almighty God does not strangle man’s free will—his power to choose. Let me give you an example. You have probably studied physics and astronomy. When you read about these things, your head spins as you hear of the distances between one star and another. One star, for example, may be four hundred million light-years away. Even light must travel four hundred million years to pass from one star to the other. The nous, the spiritual intellect, is overwhelmed. Most people who study these things praise the One who created them all—all those constellations...

Those galaxies, the earth, the heavens, the angels—everything, everything, everything. In a fraction of a second—and even that is saying too much—He could destroy them all, make them vanish into nothingness, and then make them a billion times greater and better. Such is the power of God. Yet this almighty God will not overturn a person’s will. He will not change even one human will by force. Saint Augustine says: “He who created you without you cannot save you without you.” The One who made you without asking you cannot save you without asking you. Such is the power He has. If, for example, our Most Holy Theotokos...

If she had not said, “Behold the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word,” the Annunciation would not have taken place. She and the Archangel might still be speaking to this day, and the Annunciation would still not have happened. She too had to say yes; she had to give her consent. So let us not deceive ourselves and shift the responsibility elsewhere. From the moment we truly will it, He takes everything upon Himself: all our debts, everything broken down, everything destroyed. He pays the price and makes it all new. But must we not first desire it and say to Him, “Yes, I want this. Take charge of me as well; receive me too. Yes, I want it”? Why do we deceive ourselves and shift the blame? “This person did this to me; that person said this to me; Satan did it; my neighbor, my husband, my wife.” None of these excuses will do. Thank you.

Why, even today, do we remain in this condition? Why have I not advanced? Why have I not become a god by grace here on earth already? For the human person is called to become a little god by grace here on earth. Yet we become little satans—or even great satans—instead of little gods. In any case, after this digression, I would like to continue. I want you to know that love possesses certain virtues. It bears beautiful consequences and fruits. After what the Apostle said earlier, he now tells us the signs by which we can discern whether we ourselves, or another person, truly possess love.

Love is not merely a theory. It is revealed by deeds; its true nature is shown by its fruits. In the fourth verse of the thirteenth chapter, he says: “Love endures patiently.” What does this mean? It does not seize the offender in the very act and punish him immediately. If God did not love me, and if He allowed His justice to act against my life at once, should I still be here speaking about these things? I should have died a million times already, if He had seized me as a thief, a fornicator, a man of lust, an adulterer, a deceiver, and for all the countless sins that each one of us has committed. Yet His love stands before His justice.

The Greek word is compound: keep anger far away; defer it—that is patient endurance. “Have patient endurance with me, and I will repay you everything,” said the servant who owed ten thousand talents, as you remember from the parable told by Christ. Love, then, endures patiently. If God allowed His wrath and justice to come upon us immediately, none of us should still exist. We all exist because of God’s love and patient endurance. Do you not hear some people speaking and writing as though they demand absolute strictness in everything? There can be no such absolute strictness, for no one can stand under it. “For no one is without sin except You, who alone are able,” the Church declares with perfect brevity.

No one. We all live, exist, speak, and possess some hope of salvation only because of God’s mercy and patient endurance. And God’s patient endurance is inexhaustible. If a person has love, he is united with God, as we said the other day; therefore, his own patient endurance also becomes inexhaustible. Those who say, “I could not bear it any longer; that person was simply unbearable,” should know that they are still merely natural men and have not yet become Christians. They are still crawling; they have not yet risen to fly. For a Christian’s endurance is not exhausted and has no limit.

The Christian is joined to God and draws continually from the inexhaustible God. He draws from Him! It is impossible for a true Christian to be overcome by great malice, a fierce assault, an accusation, or a grave injustice. It cannot happen. You can never set the sea on fire. Use as many matches and as many cans of gasoline as you please—the sea will not burn. Gasoline burns, coal burns, and every explosive substance burns. Your task, then, is to change the material, to change what you have become, because there is no other way. The person who cannot endure patiently...

...is fainthearted; his soul is small, not great, and his heart is not spacious. The person who endures patiently has a great heart. He receives within it every adversity, every wrong, every act of malice, and every poison, and contains them all. The one who lacks patient endurance, as they say here, is fainthearted. “Thus says the Most High, who rests among the saints and gives patient endurance to the fainthearted.” Do I lack patient endurance? Then I must ask it from Him of whom Isaiah speaks in chapter 57, verse 15: “Thus says the Most High.” Listen to what the Most High says: He is the One “who rests among the saints...”

“...and gives patient endurance to the fainthearted”—to those whose souls are small. Therefore, if you seek revenge, you do not endure patiently. This means that you are small-hearted and fainthearted, and that you do not possess love, because love bears everything within itself. In Proverbs 14:29 it says: “A man of patient endurance abounds in understanding.” The man who endures patiently, it says, possesses great wisdom.

A man of patient endurance. Likewise, in Proverbs 16:32, I find the following: “A man of patient endurance is better than a mighty man.” One who endures patiently and does not answer back is stronger than a powerful man, stronger than an influential person who can harm you with his tongue, his hand, or his position. He does not retaliate, demand satisfaction, or try to put the other man in his place. He endures patiently. “A man of patient endurance is better than a mighty man.” Saint Maximus the Confessor also speaks of “a man of patient endurance.” Then I find the following. After saying, “Love endures patiently,” the Apostle continues, “Love is kind.” It is kind—that is, it makes itself useful. It does no evil to the other person but does him good. It always finds a way to show kindness.

“Love does not envy.” It is not jealous, because jealousy is closely related to envy, and from these comes slander and many other evils. A jealous person becomes inventive in devising every kind of wickedness against the person before him. But here it says, “Love does not envy”; for example, it does not envy those who are better than we are. A person cannot possess patient endurance while at the same time envying others, because these virtues are interconnected. I may appear to endure patiently, yet something is biting me within; some little crab is gnawing away inside.

But God is the One “who searches hearts and innermost thoughts.” Love prevents jealousy and envy, and consequently all that springs from them, including slander, because these things are interconnected. It is a great achievement for a person not to be jealous. Yet many of us possess jealousy in many forms, though it passes unnoticed. We have not even confessed it: “You know, I cannot bear to see the other person—his property, his house, his wife, her husband, their success, their children. When I see them rejoicing, I cannot rejoice with them.”

“When I see them suffering, I do not suffer with them.” Indeed, many times, if something bad happens to a person from whom we have become estranged for one reason or another, I dare say that we may even feel satisfaction rather than sorrow. Some even desire it: “May something happen to her or to him, because of what that person did to me or said about me,” and so forth. These are not Christian attitudes. Yet many of us have never examined such details. All these things are branches and variations surrounding the great virtue called love. Now I would like to make a brief digression.

When two people who were once very close destroy their love, refuse to let it live, and allow poison and many other evils to come between them, those of us looking on often decide that one of them is at fault. Do not rush to pronounce who is wrong and who is right. You are not the judge. Leave that task to someone else. Nothing is gained by it. Even if your judgment is correct, it will not take you to Paradise; it may take you to Hell, precisely because you insisted on passing judgment correctly. So mind your own affairs. That is the point. There are many opinions about these matters, and we often fall into this trap. We may decide, for example, that one particular person is to blame. But do you know what a man wise in such matters once said? When two people quarrel, the one who is more educated and cultivated bears the greater blame. And I would add: the one who claims to be more Christian bears the greater responsibility. Do you understand?

Another holy man expressed it this way: the higher a Christian rises and the more important the position he holds, the more humble and approachable he must become toward others. If we apply these two criteria, we will find that we ourselves should have acted first. We should have done something, not the other person; yet we hold the other person responsible. This is a serious matter, and that is why I am discussing it in this sense. These, of course, are also things that I myself have found. Now, concerning what I told you—that slander is an offspring of jealousy—out of jealousy you often invent fantasies and cause harm. On this subject it is said that whoever thinks of slandering someone immediately becomes a liar as well, because slander is a lie. Saint Basil the Great regards the slanderer as a liar: “There is no difference between falsehood and slander.” They are one and the same, one coin with two sides: one side is inscribed “slander,” and the other is called “falsehood.” Slander is spread through falsehood, and falsehood through slander.

They describe it as the work of Satan: “Be certain that the devil invented slander.” Satan, he says, is assuredly the inventor of slander. “It is the slanderer’s nature to lie in wait against everyone.” That is his defining trait: his eye is always looking for someone to seize and bring down. Look around you and see whether this does not happen among us. In any case, David—whether or not he had bitter personal experience of it, I do not know—prayed in the Holy Spirit, among other things: “Deliver me from the slander of men, and I will keep Your commandments.”

He felt so weak that, unless God preserved him from slander, he would be unable to keep God’s commandments. Therefore, let us not try to go off and find our own medicine, as though treating the flu ourselves or getting a vaccine. So, love “does not envy.” Then Saint Paul continues: “Love does not boast.” This is a word that many people have read in the Gospel for years, yet perhaps we still have not understood it correctly. Love, he says, is not rash or presumptuous. The boaster is one who speaks empty words into the air. Many of us use our tongues without first dipping them into our minds.

A Christian, above all, must first dip his words—baptize them, as it were—in his mind, and only then speak. You know this from experience: afterward, we have repented of many things we said. “Why did I use that word? Why did I talk for so long? Why did I do that?” We should have considered it beforehand. Love, he says, is not rash or presumptuous. The boaster is one whose reasoning is suspended in midair, whose words are airy—in other words, someone frivolous in his nous, his spiritual intellect. That is the boaster. Saint Basil the Great says this about it in his own words: “Anything adopted not because it is needed, but merely for adornment, is chargeable with boastfulness.”

Anything that has no reason to be said, he tells us, has no reason to be done. I also found Dositheos of Jerusalem saying: “Boastfulness is every vain and untimely thing”—something airy, as we say, something hollow. And Christ—forgive me, I mean another Father—says that “love does not boast” means that “it does nothing in vain.” It does nothing pointlessly. It has a reason; it considers the matter carefully, discusses it properly, and acts rightly. This is what “does not boast” means here. Many times we act hastily and obtain the opposite result. And he continues with the effects and fruits of love:

“It does not envy, it does not boast, it is not puffed up.” Love is not puffed up; it is not proud. God has endowed people with many talents: one with five, another with two, and another with one. The person who has five must not become egotistical and seek to destroy the person who has one, because before the Lord the accounting is equal.

“Lord, You gave me five talents. I worked with them and gained five more.” “Well done, good and faithful servant. You were faithful over a few things; I will set you over many. Enter into the joy of your lord.”

The other servant, the one with two talents, says, “Lord, You gave me two talents”—because if God had not given them to you, where would you have found them?—“You gave me two talents. I worked with them and gained two more.” He hears the very same words: “Well done, good and faithful servant. You were faithful over a few things; I will set you over many. Enter into the joy of your lord.” What return did the man who received five and made them ten produce? One hundred percent. What return did the man who received two and made them four produce? One hundred percent. What difference is there between them? God gave me this, and that is what I must work with. Why, then, are you proud, O man? You are handsome, while I am not. But where did you get your beauty? You have a beautiful singing voice, while I sound like a sparrow.

Where did you get that voice? Why are you proud? Why are you puffed up?

“My daughter!” “My son!” What are these things? Sadly, we Christians have many such attitudes, and we hear whole fairy tales on the subject. Egotism is so deeply hidden within us that the grace of the Holy Spirit abhors it and departs—yes, departs. So when we say that love “is not puffed up,” we mean that it is not proud. A person may possess many good things, yet take pride in possessing them. What should he do instead? He should humble himself and say: “My God, I am unworthy of what You have done for me, of what You have given me, and of what You have made known to me. I am unworthy of all that has been revealed to me. Please shelter me; these things are Yours.”

We often lose sight of this.

We do not conduct ourselves rightly, well, and humbly among those around us, and so we cause the grace of the Holy Spirit to flee. This happens because we do not possess the love that “is not puffed up”—the love that has humility and acknowledges that God is the One who gives these things. Whatever we may possess is not our own. Saint Paul then says that love “does not behave shamefully”: it neither insults nor speaks shameful words nor commits shameful deeds. For what could be more shameful than an abusive person?

Therefore, even if a person casts off and removes all the passions, he should know that if he does not have love, he has nothing.

Many people will still tell us, “What is happening to me is too serious. I cannot help becoming fierce; I cannot refrain from behaving shamefully, speaking out, answering back, and putting him in his place.” But if, in putting the other person in his place, you step out of your own place, that is no success. If, in preserving your dignity, you lose your dignity as a Christian, that cannot be right. No, it is not right. We have failed to grasp this. Out of love for us, the Lord...

...accepted death on the Cross. Is that not so? Where, then, is my love? I do not mean accepting death on the Cross; I mean however many times others may crucify me—my name, my very being, my property, my family, everything. As long as God permits it, for the sake of the love that the other person is trying to tear down with a single stroke of the pen, will I follow the One who sacrificed Himself? I do not. The Lord, he says, accepted death on the Cross out of love for me. So where is your love, O man? We do not have love. That is why I behave shamefully, become angry and fierce, pound my fists, stop greeting people, take them to court, resort to violence, and sometimes even commit crimes.

It is not like that; it is altogether different. When a person acts this way, he is seeking his own interests. He wants satisfaction. That is why Saint Paul continues: love “does not behave shamefully; it does not seek its own.” That is the issue. We have reached the point where we... Love does not seek its own interests, but those of the other person. For, as I told you earlier, we are often obliged to act first in a situation where someone might suffer loss or harm, and we will be called to account if we do not. We who call ourselves Christians, we who claim to be advanced in the spiritual life, and so forth—God expects something from us. At this point, therefore, we must...

...consider it carefully. Can I protect myself? I can. Can I punish you? I can. Can I stop greeting you? I can. Can I take you to court? I can. I can vindicate my rights and do any number of other things. But if these things could be avoided, that would be better and more correct. Love, Saint Paul says, “does not seek its own.” Writing to the Corinthians about those who saw their brethren going astray and did not correct them, Paul says: “You bear guilt when you see your brethren doing such things and remain indifferent, concerned only with yourselves.” No; you must step in to help and counsel the other person...

...showing him, through your patient endurance and self-restraint, how he too should think. Saint Paul then continues...

“It does not seek its own; it is not provoked.” Love, he says, is not provoked; that is, it is not moved by anger. It does not flare up, become fierce, or grow angry. Love is not provoked; it does not act in anger or behave shamefully, as he said before. For an irascible person is not seemly. As Solomon says in Proverbs, “An angry man is not seemly.” Yet we treat this as nothing. “I have a temper; I am only human. What can I do?” See to it that you become a Christian, and your temper will turn to water.

If you want to be called a Christian, do not drive away the grace of the Holy Spirit and harm yourself, for grace cannot be commanded. You sit there in a rage, off by yourself, preparing to tell him—or her—everything that is on your mind, and then... This cannot be. Saint Paul says this about Christians who were insulted but could not endure the insult. If you read his reasoning, you will see that he was speaking about people who were insulted and did not bear it. They became provoked and angry. That is not right; it is not Christian. People often say, “Do you not have blood in your veins?” I do have blood, but not the old blood. I have the new blood, for Christ said, “Learn from Me...”

“...I am gentle and humble in heart.” Sadly, meekness is absent even among many of our Christians today, because love is absent. When love is present, everything becomes calm, everything is smoothed over, and everything is put in order. But this love is absent, and consequently it does not produce these fruits. “Love thinks no evil.” It thinks no evil. Not only does it refrain from taking revenge, raising its hand, drawing a weapon, or sharpening its tongue—not only all that—but it does not even entertain the thought or allow it to become a logismos, an intrusive thought. As soon as Satan introduces some provocation or other, love erases it at once. It has an eraser ready: “No, I will not allow this,” because, you know...

The logismos, the intrusive thought that we allow to remain within us, leads first to conception and then to an eruption. So if we act quickly when the logismos first appears... This is why monks, whether they are in a monastery or living in the world, take care to have spiritual fathers to whom they confess their logismoi, their intrusive thoughts. The logismos is a seed. If a woman casts away and destroys the seed, will she ever conceive? No, she will not. Satan provides the seed, and the nous, the spiritual intellect, is the ovum. The nous is female and Satan is male. If you leave the two together to develop undisturbed, if you cultivate them, then there will be conception, pregnancy, and birth. And what will be born? That birth will be Hell.

You must not allow the logismos to remain. Indeed, many people, as soon as a logismos of anger, revenge, hatred, or self-satisfaction arises, hurry to erase that intrusive thought so that it does not overwhelm them. This is contained in the words, “Love thinks no evil.” Evil in return for evil is not permitted. You must overcome evil with good: “Overcome evil with good.” We must move forward and go further than this. Someone says, “I do not bother you, so if you bother me...” Or, “I do not bother anyone, but...” What does that mean? If someone bothers you, will you draw a knife? No. Even if someone bothers you, I take care not to harm them. Even if they harm me with their hands, their eyes, their words, or their flesh...

I will not harm them. I will not allow that logismos to remain; in other words, love does not let even the beginning of revenge take root. Do you understand? This is what it says here: “Love is not provoked, thinks no evil, and does not rejoice in injustice.” Many people rejoice when an injustice is committed; they take satisfaction in it, take sides, and so on, out of spite. Love, it says, does not rejoice in injustice, because that, my dear friends, is characteristic of malicious people who delight in the suffering of others, and of the evil person. Such a person rejoices and takes sides; the other person does not. And this is probably where many of us stumble. Saint Paul continues: “It rejoices with...” Love not only does not rejoice in injustice, but rejoices together with the truth.

Saint Paul writes this about those who are envious and grieved when others prosper and advance. That is why he writes it. As I told you earlier, there are many people who have a little frog inside them, gnawing at them. Instead of rejoicing with those who rejoice and weeping with those who weep, whoever they may be, they do exactly the opposite. Love says no; it rejoices together with the truth. Even if that man were my enemy, I would still be obliged to speak the truth: “He is right.” You must say what is right. You must not say the opposite merely because he does not belong to your party or is not one of your own. No, you will say, “That would not be right. My congratulations—yes, that is how it is.” Love rejoices together with the truth. “It bears all things, it bears all things.” Love endures everything and covers everything, even the most unacceptable things.

Is there anything that cannot be covered when love is present? Love is such an umbrella that Scripture says, “It bears all things.” Insults, dishonor, wounds, accusations, injustices—love covers them all. But where is this love, so that we may know that it truly does cover them? A person who cannot cover another person’s weakness is not yet a Christian. He is not yet a Christian.

Imagine it! Imagine the other person fallen. He is like a corpse lying there, in the hands of Satan, in the hands of delusion, in the hands of the flesh, in the hands of material things, or in the hands of I do not know what. A corpse lies there. What do people do over the dead? They mourn over the dead.

They do not violate the dead.

Ήμασταν μαζί στην περασμένη μας ομιλία. Θα ενθυμείστε ότι μιλήσαμε αναφορικώς με τη μεγάλη αυτή εντολή, που είναι η αγάπη.

Παρουσιάσαμε την υπόθεση και από την Παλαιά Διαθήκη και από την Καινή Διαθήκη. Και φτάσαμε στο σημείο εκείνο όπου ο Παύλος κατ' εξοχήν καταπιάνεται με το πρόβλημα της αγάπης.

Ύμνον, όπως τα λέγαμε, της αγάπης ο Παύλος τον αναφέρει στο 13ο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής του, από στίχου 1 και κατωτέρω.

Να επανασυνδέσω το θέμα με τις σημειώσεις μου και με τον Παύλο. Επαναλαμβάνω, χωρίς να ερμηνεύσω, που λέγει: «Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και αν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν, και αν έχω πάσαν την πίστιν, ώστε όρη μεθιστάναι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμι». Εκεί φτάσαμε κάπου, όπως βλέπω από τις σημειώσεις μου.

Συνεχίζει για να ενώσει την αγάπη με την πίστη, διότι σας υπενθυμίζω, όπως και εσείς θα διαβάζετε, ότι η πίστις και η αγάπη είναι αλληλένδετα αυτά, πρέπει να συνυπάρχουν· ούτε πίστις χωρίς αγάπη ούτε αγάπη χωρίς πίστη. «Δι' αγάπης ενεργουμένη» γράφει, όπως διαβάζουμε στο Ευαγγέλιο.

δούμε.

Με αυτά που λέγει τώρα πιο κάτω, συνδυάζει την πίστη με την αγάπη. «Και αν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντά μου»· εάν ψωμίσω, όχι εάν δώσω ελεημοσύνη.

Δίδοντας ελεημοσύνη δεν δίδω τα υπάρχοντά μου· δίδω ένα μέρος, καλύπτω κάποια ανάγκη ή δίδω όσα θέλω και κρατώ όσα θέλω. Εδώ όμως λέγει «και αν ψωμίσω πάντα», όλα δηλαδή αν τα δώσω, όχι μέρος, όλα αν τα δώσω.

«Και αν παραδώ το σώμα μου ίνα καυθήσωμαι», όχι απλώς να πάθω μια ζημιά· σε θάνατο, να καώ λίγο λίγο. Είναι δύσκολα πράγματα αυτά. Είναι θυσία, θα πω, το καυθήναι. Καταλαβαίνετε πού φτάνει. Δηλαδή, αν τα δώσω όλα ό,τι έχω. Εάν, ξέρω εγώ, γίνω...

Λαμπάδα. Τίποτα.

«Αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι».

Πράγμα, το ζητάει ο Θεός, δεν το μπορεί ο άνθρωπος. Το ζήτησε από το Θεό όμως αυτό, επροβληματίσθη, του είπε: «Κύριε, εσύ ζητάς αυτό; Θεός». Τότε ούτε καν έχω ξεκινήσει προς τα εκεί. Τι θα γίνω εγώ; Πώς, δεν μπορώ να το κάνω. Τότε θα δευτερολογήσει ο Θεός και θα του πει: «Θα ήθελες να το κάνεις; Ότι δεν μπορείς, συμφωνώ. Σου το έχω πει, άλλωστε: “Άνευ εμού ου δύνασθε ποιείν”. Δεν σου το έχω πει; Δεν θα σου συζητήσει αυτά. Τώρα σε ρωτώ όμως: θα ήθελες όμως να αγαπήσεις;» Να κάνεις αυτό που πρέπει, το ίσο Χριστό. Από εδώ και κάτω ξεκινάει η ευθύνη του ανθρώπου. Δεν πρόκειται περί του εάν δεν μπορέσετε, αλλά το ότι δεν ηθελήσατε. Δεν θέλουμε, αγαπητοί. Κοιτάξτε το και θα δείτε. Αν ο Χριστός μας έρθει στον καθένα και μας θέσει αυτό το ερώτημα, δεν πρόκειται να πάρει αμέσως απάντηση, να του πούμε: «Ναι, το θέλω». Όχι, «να 'σαι, Κύριε, ναι, το θέλω». Όχι, θα το σκεφτούμε, θα πάρουμε άλλοι 24ωρο, άλλοι 48ωρο, άλλοι επ' αόριστον άδεια, για να δούμε τι θα του απαντήσουμε. Διότι η κακία μας, ο εγωισμός μας, ζητά ικανοποίηση και εμείς δεν είμαστε διατεθειμένοι καθόλου.

Να κάνουμε καμιά αβαρία και από εκεί και κάτω, επαναλαμβάνω, είναι η ενοχή του ανθρώπου. Μεγάλο πράγμα είναι. Πολλοί δίνουν. Πολλοί κάνουν θυσίες. Λείπει όμως η αγάπη από μέσα. Και όταν λείπει η αγάπη, λείπει το στημόνι από την υπόθεση. Είναι μόνο η φόδρα και ξεθωριασμένη. Αγαπημένοι, σαν ένα τσουβάλι που έχει πολλές τρύπες. Δεν αντέχει τη δικαιοσύνη του Θεού. Αναφορικώς με την αγάπη λέγει ο θείος Χρυσόστομος το εξής. Γιατί πολλοί σκέφτονται πολλές φορές προβληματιζόμενοι: «Μα τι είναι επιτέλους αυτή η αγάπη; Τι δύναμη έχει αυτή η αγάπη, που αξιοποιεί τα πάντα, που είναι το στημόνι όλων των υποθέσεων; Τι είναι η βαρύτητά της στο Θεό;» Και έχει μια γνώμη. Ο Άγιος αυτός την έχει και σας τη μεταφέρω.

«Αγάπης ουδέν, ούτε μείζον, ούτε ίσον εστί». Ίσο της αγάπης ή μεγαλύτερο της αγάπης δεν υπάρχει, λέει, τίποτα. Μεγαλυτέρα πάντοτε είναι η αγάπη. Τίποτα δεν έχει στο κεφάλι της και τίποτα δεν έχει απέναντί της. Το επαναλαμβάνω: «Αγάπης ουδέν, ούτε μείζον, ούτε ίσον εστί. Ουδέ αυτό το μαρτύριον». Το μαρτύριο δεν είναι τίποτα μπροστά στην αγάπη. Πρόσεξε ένα πράγμα: «Ουδέ αυτό το μαρτύριον, πάντων εστί κεφάλαιον των αγαθών», που είναι το μεγαλύτερο αγαθό, να φτάσει ο άνθρωπος στο μαρτύριο, που το αίμα του θα γίνει ένα καινούργιο βάπτισμα και θα φύγει ολόλευκος, γιατί δεν ζει πλέον ο μάρτυς, και θα φύγει ολόλευκος για τη Βασιλεία των Ουρανών. Και μάλιστα.

Και αν είναι και αβάπτιστος, θα έχει δύο βαπτίσματα. Καθαρίζει και παλιά, θα καθαρίσει και καινούργια τα πάντα, και με καινούργιο κοστούμι ολόλευκο, που το κάνει το ίδιο αίμα του, θα πάει για τη Βασιλεία των Ουρανών. Λέγει: «Το οποίον μαρτύριον πάντων εστί κεφάλαιον των αγαθών». Τίθεται το ερώτημα τώρα και απαντά ο ίδιος: «Και πώς; Ε, δεν ακούς πώς; Άκουσον. Αγάπη μεν και χωρίς μαρτυρίου ποιεί μαθητάς του Χριστού». Αγάπη, λέει, και χωρίς να φτάσει ο άνθρωπος στο μαρτύριο, ποιεί μαθητάς του Χριστού. «Μαρτύριον δε χωρίς αγάπης ουκ αν ισχύσει τούτο εργάσασθαι». Μαρτύριο χωρίς αγάπη δεν πρόκειται να ωφελήσει τίποτα. Μπορεί η αγάπη χωρίς μαρτύριο...

Να σώσει τον άνθρωπο και να τον εισαγάγει στη Βασιλεία των Ουρανών, εφόσον μαρτύριο χωρίς αγάπη δεν μπορεί να ωφελήσει τίποτα. Είναι του θείου Χρυσοστόμου αυτά τα πράγματα, καταλάβατε; Γι' αυτό σας λέγω ότι δεν κάνει λάθη η Γραφή, γιατί όλα είναι γραμμένα διά Πνεύματος Αγίου. Και, όπως καταλαβαίνετε, είναι γραμμένα και είναι απαραίτητα για τον καθένα να τα μάθουμε και σιγά σιγά, πάλι με τη δύναμη αυτή της χάριτος, να τα εφαρμόσουμε. Επαναλαμβάνω, ρωτήστε τον εαυτό σας πώς προβληματίζεστε επάνω στο θέμα του αν θέλετε ή αν δεν μπορείτε. Το ότι δεν μπορούμε είναι αλήθεια, αλλά, επαναλαμβάνω, δεν μας ρωτάει γιατί δεν μπορούμε, το ξέρει, αλλά το γιατί δεν θέλουμε, και εκεί θα μας κρίνει.

Από τη στιγμή που θα θελήσουμε, αυτός ο ίδιος θα μας δώσει τη δύναμη. Κάποτε άλλοτε, σε άλλο θέμα, είχα φέρει δύο επιχειρήματα επάνω σ' αυτό. Ένα που έχει σχέση με τον επικήδειο της Ιερουσαλήμ. Στο 23ο κεφάλαιο του Ματθαίου, στα τελευταία εδάφια. Είναι ένα κομμάτι που διαβάζεται τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ στα Ευαγγέλια του Νυμφίου. Λέγει σε μια στιγμή ο Χριστός μας προς την Ιερουσαλήμ τον επικήδειον: «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, ποσάκις ηθέλησα επισυνάξαι τα τέκνα σου, ον τρόπον όρνις επισυνάγει τα νοσσία αυτής υπό τας πτέρυγας, και ουκ ηθελήσατε». Πόσες φορές, λέει, Ιερουσαλήμ...

Σας μίλησα με διαφόρους τρόπους για να έρθετε, όπως η κλώσσα που φωνάζει και έρχονται τα πουλιά στις φτερούγες της, αλλά εσείς «ουκ ηθελήσατε», όχι δεν μπορέσατε, «ουκ ηθελήσατε». Γιατί, ξέρετε, ο Χριστός μας έφερε παράδειγμα την όρνιθα, την κλώσσα, που, όπως λένε οι φυσιοδίφαι, έχει εννέα φωνές. Η κλώσσα. Όλα τα πράγματα είναι καλά, αγαθά. Έχει εκείνο το συνηθισμένο, το κλασικό: «κουλάκι, κουλάκι, κουλάκι».

Και τα βλέπετε αυτά, τρέχουν, έχουν πάει σχολείο βλέπετε, τρέχουν και μπαίνουν από κάτω, σε ρουλί και άλλες στον κατήφορο. «Σας μίλησα», λέει, «έτσι, σας έστειλα προφήτες, σας έστειλα Αποστόλους, ήρθα ο ίδιος· ουκ ηθελήσατε». Όχι δεν μπορέσατε· «ουκ ηθελήσατε». Κατά συνέπεια θα πάτε κάτω, είναι γραμμένο. Και το αναφέρει και αλλού αυτό. Και συγκεκριμένως το αναφέρει στο ε΄ 39 του Ιωάννου, όπου πολλοί το ερμηνεύουν κακώς. Εκεί λέγει: «Ερευνάτε τας Γραφάς». Δεν είναι προτρεπτικό, να ερευνάτε. «Πώς εσείς», λέει, «ερευνάτε τας Γραφάς...»

δοκείται, διότι νομίζεται, ένας της ζωήν αιώνιον έχει. Οι Γραφές μέσα έχουν ζωήν αιώνιον; Δεν έχουν οι Γραφές. Δεν είναι η Γραφή, όπως λένε οι Προτεστάντες, η ζωή αιώνια. Είναι εκείνος για τον οποίον ομιλούν οι Γραφές. «Και αυταί εισιν αι μαρτυρούσαι περί εμού», που μιλάνε για μένα, λέει, που είμαι η αιώνια ζωή. «Και ου θέλετε ελθείν προς με, ίνα ζωήν έχητε». Εγώ είμαι η αιώνια ζωή, οι Γραφές σου μιλούνε για μένα, που είμαι η αιώνια ζωή, αλλά εσείς δεν θέλετε. Εκολλήσατε στην ανάγνωση των Γραφών, εμένα δεν με θέλετε, που είμαι η αιώνια ζωή, καταλάβατε; «Και ουκ ηθελήσατε ελθείν προς με». Όχι δεν μπορέσατε· «ουκ ηθελήσατε», διότι τα θαύματα που είδανε και μόνον, έπρεπε.

Αυτοί και πεθαμένοι να έχουν αναστηθεί και να έχουν πάει κοντά στον Χριστό. Δεν θελήσανε, όμως, από κακία, όπως είναι σήμερα, μέχρι που γνωρίζετε, αλλά μένουν στον ίδιο τους εγωισμό, να μη θέλουν να δεχτούνε ότι ο Χριστός ήρθε, που είναι η αιώνια ζωή, και να την λάβουν. Στη θεωρία, διότι πήρα μια Γραφή, επειδή πήγα στον Παναθήσιο, γιατί αυτό λένε οι Προτεστάντες και οι άλλοι. Αυτό είναι πάντοτε, λοιπόν. Ζει ο άνθρωπος και το θέλω του ανθρώπου δεν το αγγίζει ο Θεός. Του έδωσε ελευθερία να εκλέξει: «Παρέθηκέ σοι πυρ και ύδωρ, ου εάν θέλης εκτενείς την χείρα σου».

Τοποθέτησε μπροστά στον άνθρωπο τη ζωή και τον θάνατο. Όπου θέλει ο άνθρωπος, απλώνει το χέρι. Λέγει στο Σειράχ, το 15ο κεφάλαιο, στα τελευταία του εδάφια.

ετήλατο, ουδενία σεβίν, ουδέ εδοχεάνεσιν, ουδενία μαρτάνιν. Είναι και μια απάντηση σε αυτά που σας λέγω τώρα, και τώρα στο προηγούμενο σημείο, αναφορικώς όμως με την ελευθερία. Γραφικά αυτό βλέπεις. Δεν έδωσε άνεση σε κανέναν να αμαρτήσει. Παράδειγμα, πω ένα παράδειγμα, τι θα πει άνεσις: δεν με διευκολύνει. Είμαι εγώ επιρρεπής στην κλοπή και εσύ μου τα αφήνεις μπόσικα, πεταμένα πάνω και λοιπά. Με βοηθάς να κλέψω. Δεν μου βάζεις ένα φραγμό, τίποτα. Επίσης, στην αμαρτία, στη σάρκα.

Μου φέρνεις την άλλη στο σπίτι. Δεν με βοηθάς.

Να γίνει ο δίσκος με το αντίδωρο στο παγκάρι, με διευκολύνεις να φύγω. Χωρίς λόγο λες: «Εγώ δεν θα σε βοηθήσω, δεν θα σου δώσω άνεση να αμαρτήσεις». Ο πατέρας πήρε το TV στο σπίτι να μορφώσει τα παιδιά, να κρεμαστούν οι θηλές όλες, τα ολόγυμνα, για να το διευκολύνει. Δεν μπορεί να διαλέξει, είναι έτσι τα πράγματα. Και χίλια άλλα δυο που μπορεί να παρουσιάζει ο άνθρωπος. Το οποίο δεν είναι κακό σαν μηχάνημα, σαν εφεύρεση. Σαν χρήση δεν είναι καλό, διότι αυτοί που το χρησιμοποιούν δεν εμφορούνται από χάριν Πνεύματος Αγίου, επί το πλείστον, εκτός ορισμένων περιπτώσεων. Και εμείς δεν μπορούμε να διαλέξουμε, κι έτσι έχουμε ζημιά.

Είναι αυτό που λέγει. Όχι, όταν ο άνθρωπος δεν θέλει, δεν μπορεί να γίνει τίποτα. Και δεν το στραγγαλίζει ο παντοδύναμος Θεός το αυτεξούσιο, το θέλω αυτού του ανθρώπου. Να σας πω ένα παράδειγμα. Θα έχετε διαβάσει φυσική, αστρονομία και λοιπόν. Όταν θα διαβάσετε αυτά τα πράγματα, ζαλίζεστε όταν ακούτε το ένα αστέρι από το άλλο. Αυτό, παραδείγματι, απέχει 400 εκατομμύρια χρόνια μακριά. Παρόλο που τρέχει το φως, χρειάζονται 400 εκατομμύρια χρόνια να φτάσει από το ένα αστέρι στο άλλο. Τρελαίνεται ο νους σου. Αυτοί που διαβάζουν αυτά τα πράγματα επαινούν, οι περισσότεροι άνθρωποι του κόσμου, Αυτόν που έφτιαξε όλα αυτά τα πράγματα, όλους αυτούς τους αστερισμούς...

Αυτούς τους γαλαξίες, τη γη, τον ουρανό, τους αγγέλους, τα πάντα, τα πάντα, τα πάντα... Μπορεί σε κλάσμα δευτερολέπτου, μα πολύ λέω, να τα καταστρέψει αυτά, να φύγουν στην αφάνεια, και να τα κάνει ένα δισεκατομμύριο φορές μεγαλύτερα και καλύτερα. Τέτοια δύναμη περίπου έχει αυτός ο Θεός. Αυτός ο παντοδύναμος Θεός όμως δεν μπορεί να μετατρέψει μία θέληση. Μία θέληση ενός ανθρώπου δεν μπορεί να τη μετατρέψει. Ο Ιερός Αυγουστίνος λέει: «Ο άνευ σου πλάσας σε, ου δύναται άνευ σου σώσαι σε». Αυτός, λέει, που σε έφτιαξε χωρίς να σε ρωτήσει, δεν μπορεί να σε σώσει χωρίς να σε ρωτήσει. Τέτοια δύναμη έχει. Αν, παραδείγματι, η Παναγία μας...

Αν δεν έλεγε «Ιδού η δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου», Ευαγγελισμός δεν πρόκειται να γίνει. Μέχρι τώρα μπορεί να συζητούσαν με τον Αρχάγγελο και Ευαγγελισμός να μην έχει γίνει. Θα έπρεπε να πει κι αυτή το ναι, θα έπρεπε να υπογράψει. Μην πλανώμεθα, λοιπόν, και μεταβιβάζουμε τις ευθύνες. Από τη στιγμή που θα θελήσουμε, τα πράγματα αναλαμβάνει Αυτός: όλα τα χρέη, όλα τα γκρεμισμένα, όλα τα κατεστραμμένα, να τα πληρώσει και να τα κάνει καινούρια. Δεν πρέπει εμείς να θελήσουμε, να του πούμε «Ναι, θέλω· ανάλαβε και μένα, πάρε και μένα, ναι, θέλω»; Τι πλανώμεθα και μεταβιβάζουμε την ευθύνη; Μου έφτιαξε, μου είπε, μου έκανε και λοιπά, ο σατανάς, η γειτόνισσα, ο σύζυγος, η σύζυγος· τίποτα από αυτά. Ευχαριστώ.

Μέχρι και σήμερα γιατί βρισκόμαστε σε αυτή την κατάσταση; Γιατί δεν προχώρησα, γιατί δεν έγινα Θεός από τώρα εδώ στη γη; Γιατί ο άνθρωπος είναι μικρός Θεός. Εδώ στη γη είναι μικρός Θεός. Αλλά εμείς γινόμαστε μικροί σατανάδες ή μεγάλοι σατανάδες και όχι μικροί θεοί. Εν πάση περιπτώσει, έπειτα από την παρένθεση αυτή, θα ήθελα να προχωρήσω στο εξής. Η αγάπη, θέλω να ξέρετε, έχει και ορισμένες αρετές. Έχει επακόλουθα ωραία, τα οποία, όταν μίλησε γρηγορότερα ο Άγιος, έρχεται τώρα να μας πει το τι είναι τα δείγματα που μπορεί να καταλάβει κανείς εάν έχει αγάπη αυτός ή κάποιος άλλος, εάν έχει αγάπη.

Δεν είναι απλώς θεωρία η αγάπη. Αποδεικνύεται εκ των έργων, αποδεικνύεται εκ των καρπών πως είναι ακριβώς. Και στο τέταρτο εδάφιο του δεκάτου τρίτου λέγει: «Η αγάπη μακροθυμεί». Τι θα πει αυτό; Δεν συλλαμβάνει επ’ αυτοφώρω. Εγώ, εάν ο Θεός δεν με αγαπούσε και άφηνε τη δικαιοσύνη του να ενεργήσει επάνω στη ζωή μου, έπρεπε να υπάρχω εδώ εγώ και να μιλάω αυτά τα πράγματα τώρα; Τώρα εκατομμύριο φορές έπρεπε να έχω πεθάνει, αν με συνελάμβανε ως κλέφτη, πόρνο, λάγνο, μοιχό, απατεώνα, όσα, όσα, όσα, όσα που θα έχουμε ο καθένας μας. Και εντούτοις μπαίνει μπροστά η αγάπη του.

Σύνθετη η λέξη: μακριά τον θυμό, μακροθυμία, μακριά τον θυμό, ανάβαλε. «Μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοὶ καὶ πάντα σοι ἀποδώσω», είπε ο οφειλέτης των μυρίων ταλάντων, ενθυμείστε την παραβολή που λέει ο Χριστός μας. Η αγάπη, λοιπόν, μακροθυμεί. Αν άφηνε να παρουσιαστεί μπροστά του η οργή του, η δικαιοσύνη του, θα σήμαινε πως κανένας δεν έπρεπε να υπάρχει από εμάς. Όλοι υπάρχουμε από την αγάπη και τη μακροθυμία του Θεού. Δεν ακούτε μερικούς που λένε ή που γράφουν και ζητάνε ακρίβειες κλπ.; Δεν θα υπάρχουν ακρίβειες. Κανένας δεν μπορεί να σταθεί με ακρίβεια. «Οὐδεὶς γὰρ ἀναμάρτητος, εἰ μὴ σὺ ὁ δυνάμενος», λέγει η Εκκλησία μας επιγραμματικότατα.

Κανένας. Όλοι εμείς ζούμε, υπάρχουμε, μιλάμε και έχουμε μια ελπίδα σωτηρίας από το έλεος, από τη μακροθυμία του Θεού. Και ο Θεός έχει ανεξάντλητη μακροθυμία. Αν ο άνθρωπος έχει αγάπη, είναι ένα με τον Θεό, όπως είπαμε προχθές, και κατά συνέπεια και η δική του μακροθυμία είναι ανεξάντλητη. Οι άνθρωποι που λένε «Δεν μπόρεσα πλέον, μα δεν τρωγότανε», να γνωρίζουν ότι είναι ακόμη άνθρωποι, δεν έχουν γίνει χριστιανοί. Έρπουν ακόμα, έρπουν, δεν σηκώθηκαν να πετάξουν ακόμα, διότι για τον χριστιανό δεν εξαντλείται, δεν έχει όρια ο χριστιανός.

Είναι συνδεδεμένος με τον Θεό και αντλεί από τον ανεξάντλητο Θεό. Αντλεί! Είναι αδύνατον ο άνθρωπος, ο χριστιανός, να νικηθεί από μεγάλη κακία, από μεγάλο ξεροβόρι, κατηγορία, από μεγάλη αδικία. Δεν μπορεί! Στη θάλασσα δεν μπορείς να βάλεις ποτέ φωτιά. Όσα σπίρτα θέλεις και όσα μπιτόνια βενζίνης θέλεις, φωτιά δεν παίρνει η θάλασσα. Η βενζίνη παίρνει φωτιά, το κάρβουνο παίρνει φωτιά, όλες οι εκρηκτικές ύλες παίρνουν φωτιά. Τώρα, πρόβλημά σου να αλλάξεις το υλικό, να αλλάξεις το μέσον, διότι δεν γίνεται διαφορετικά. Ο άνθρωπος που δεν αντέχει να μακροθυμήσει

είναι ο λιγόψυχος, έχει μικρή ψυχή, δεν έχει μεγάλη, δεν έχει μεγάλη καρδιά. Ο μακρόθυμος έχει μεγάλη καρδιά. Παίρνει όλα τα ανάποδα μέσα, όλα τα στραβά, όλες τις κακίες, όλα τα δηλητήρια, τα κρατάει μέσα, πέφτει. Όπως ο μη μακρόθυμος, όπως λένε εδώ, είναι ο λιγόψυχος. «Τάδε λέγει Ὕψιστος, ἐν ἁγίοις ἀναπαυόμενος καὶ ὀλιγοψύχοις διδοὺς μακροθυμίαν». Δεν έχω μακροθυμία; Ζήτησε από Αυτόν που λέει ο Ησαΐας, στο ΝΖ΄ 15: «Τάδε λέγει Ὕψιστος». Άκουσε, λέει, τι λέει ο Ύψιστος: «ἐν ἁγίοις ἀναπαυόμενος».

«Καὶ ὀλιγοψύχοις διδοὺς μακροθυμίαν», και Αυτός που δίδει μακροθυμία στους ολιγοψύχους, στους μικροψύχους. Αν, λοιπόν, ζητάς εκδίκηση, δεν μακροθυμείς, θα πει ότι είσαι μικρόψυχος, είσαι ολιγόψυχος, δεν έχεις αγάπη, γιατί η αγάπη όλα τα αντέχει μέσα. Στις Παροιμίες, το ΙΔ΄ 29, λέγει: «Μακρόθυμος ἀνὴρ πολὺς ἐν φρονήσει». Πολύ μυαλό έχει, λέγει, ο μακρόθυμος άντρας.

Μακρός Μουσάνδρος Επίσης, στο 16ο των Παροιμιών βρίσκω, το 32ο, το εξής: «Κρείσσων ἀνὴρ μακρόθυμος ἰσχυροῦ». Από έναν δυνατόν, από έναν ισχυρό της ημέρας, από έναν που είναι δυνατό να σου κάνει κακό με τη γλώσσα του, με το χέρι του, με τον τρόπο του, είναι ισχυρότερος εκείνος ο οποίος είναι μακρόθυμος και δεν του απαντά και δεν του δίδει να τον τοποθετήσει στη θέση του. Δεν εκδικείται, δεν ζητά ικανοποίηση. Μακρόθυμος. «Κρείσσων ἀνὴρ μακρόθυμος ἰσχυροῦ». Και ο Μάξιμος ο Ομολογητής έχει αυτό στο δικό του και λέει: «Ἀνὴρ μακρόθυμος». Στη συνέχεια βρίσκω εδώ τα εξής. Εφόσον είπε «ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ», συνεχίζει και λέγει «χρηστεύεται». Χρηστεύεται, με ήτα, χρηστεύεται. Δηλαδή είναι χρήσιμος. Δεν γίνεται κακό προς τον άλλον, καλό προς τον άλλον. Βρίσκει πάντα να χρηστεύεται.

«Ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ», οὐ ζηλοῖ, δηλαδή δεν φθονεί, γιατί ξέρετε η ζήλια έχει το φθόνο σαν συγγενή, έχει κατ’ επέκταση τη συκοφαντία, έχει πολλά παράγωγα. Ένας άνθρωπος που ζηλεύει είναι εφευρέτης σε πάσης φύσεως άσχημα πράγματα εναντίον του ανθρώπου που έχει απέναντί του. Εδώ λέγει «ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ», δηλαδή δεν φθονεί, παραδείγματος χάριν, τους καλυτέρους. Δεν μπορεί να είναι, άλλωστε, μακρόθυμος, γιατί είναι αλληλένδετα αυτά, και ταυτόχρονα να φθονεί τους άλλους. Εγώ μακροθυμώ, αλλά μέσα μου όμως κάτι με δαγκώνει, κάποιο καβουράκι υπάρχει μέσα.

Είναι ο «ἐτάζων καρδίας καὶ νεφρούς». Η αγάπη και τη ζήλια και το φθόνο και, κατά συνέπεια, και τα παράγωγα της ζήλιας και του φθόνου, που είναι η συκοφαντία, τα προλαμβάνει, γιατί είναι αυτά αλληλένδετα. Μεγάλο πράγμα να κατορθώσει ο άνθρωπος να μη ζηλέψει. Και εντούτοις πολλοί μας το έχουμε αυτό σε πολλές όψεις. Όμως περνάει απαρατήρητο. Ούτε το έχουμε εξομολογηθεί, ότι «Ξέρεις, δεν το βλέπω το άλλο, τον άλλον, την περιουσία του, το σπίτι του, τη γυναίκα του, τον άντρα του, την προκοπή του, τα παιδιά του. Όταν τα βλέπω και χαίρονται, να χαίρομαι».

Όταν τα βλέπω να υποφέρουνε, να υποφέρω· δεν το βλέπω. Μάλιστα, πολλές φορές, αν κάποιος, με τον οποίον για τον α ή β λόγο είμαι ψυχραμένος, μάθουμε ότι του συνέβη κάτι κακό, τολμώ να πω ότι μάλλον θα ικανοποιηθούμε, δεν θα τόσο στενοχωρηθούμε. Αν όχι και πολλοί το επιζητούν: «Αυτή, αυτός να πάθει κάτι, διότι έκαμε αυτό για μένα, είπε αυτό για μένα» και λοιπά. Αυτά δεν είναι χριστιανικά πράγματα. Και εντούτοις αυτές οι λεπτομέρειες δεν έχουν πιαστεί από πολλούς από εμάς. Όλα αυτά είναι παράγωγα και ένα διάνθισμα γύρω από τη μεγάλη αυτή αρετή που λέγεται αγάπη. Τώρα, εκτός, εδώ θα ήθελα να κάνω μια μικρή παρένθεση.

Των ανθρώπων που πολλές φορές είναι πολύ μαζί, που σκορπίζουν την αγάπη, δεν την αφήνουν να ζήσει και έρχεται το δηλητήριο στη μέση και έρχονται πολλά άλλα πράγματα, υπάρχει πάντοτε, ως επί το πλείστον, μεταξύ δύο ανθρώπων και πολλές φορές εμείς οι απέξω. Εμείς οι ίδιοι εντοπίζουμε ότι αυτός έχει άδικο. Μη σπεύδεις να βγάλεις ποιος έχει άδικο ή ποιος έχει δίκιο. Δεν είσαι δικαστής. Άσε τη δουλειά σε άλλον, ποιος έχει άδικο και ποιος έχει δίκιο. Δεν βγαίνει τίποτα, δεν κερδίζεις. Και σωστά να εκφραστείς, στον Παράδεισο δεν πας. Στην κόλαση μπορεί να πας, διότι μπορείς να εκφραστείς σωστά. Κάτσε, λοιπόν, στ’ αβγά σου. Το σημείο είναι αυτό. Υπάρχουν πολλές γνώμες επάνω στα θέματα αυτά και εμείς πέφτουμε πολλές φορές. Μπορεί να βρούμε, παραδείγματι, κάποιον ότι αυτός φταίει. Ξέρετε τι έλεγε ένας άνθρωπος, όμως, σοφός σε αυτά τα πράγματα; Το εξής: όταν, λέγει, μαλώσουν δυο άνθρωποι ή μαλώνουν δυο άνθρωποι, πταίει από τους δύο εκείνος που είναι πιο μορφωμένος και πιο καλλιεργημένος. Και εγώ θα μπορούσα να προσθέσω εδώ: και που είναι, θέλει να λέγεται ότι είναι, πιο χριστιανός. Αυτός έχει ευθύνη. Καταλαβαίνετε.

Με μια άλλη γνώμη ενός, πάλιν, αγίου ανθρώπου, λέει το εξής: όσο ψηλότερα ανεβαίνει ο άνθρωπος, ο χριστιανός, το πόστο που κατέχει, τόσο περισσότερο πρέπει να γίνεται ταπεινός και προσιτός προς τον άλλον. Αν, λοιπόν, βάλουμε αυτά τα δύο κριτήρια εμείς, θα βρούμε ότι εμείς έπρεπε να προλάβουμε. Εμείς έπρεπε να κάνουμε και όχι ο άλλος. Και ζητάμε του άλλου την ευθύνη. Μεγάλη δουλειά η υπόθεση. Γι’ αυτό το συζητώ κατά αυτή την έννοια. Αυτά, βέβαια, είναι από αυτά που κι εγώ βρίσκω. Τώρα, αναφορικώς με αυτό το θέμα που σας είπα, ότι υπάρχει ένα παράγωγο της ζήλιας είναι η συκοφαντία, διότι από ζήλια φτιάχνεις όνειρα πολλές φορές και κάνεις ζημιά. Σε αυτό το θέμα αναφέρουν τα εξής: ότι αυτός ο οποίος θα σκεφτεί να συκοφαντήσει γίνεται και αμέσως ψεύτης, γιατί η συκοφαντία είναι ψέμα. Και λέει, ψεύτη ο Μέγας Βασίλειος τον συκοφάντη νοεί. «Ψεύδους γὰρ καὶ συκοφαντίας οὐδὲν τὸ διάφορον». Είναι ένα και το αυτό, ένα νόμισμα με δύο όψεις, που το ένα μέρος γράφει συκοφαντία, το άλλο λέγεται ψεύδος. Η συκοφαντία κοινοποιείται διά του ψεύδους και το ψεύδος διά της συκοφαντίας.

Το μεταφέρουν ως έργο του σατανά: «Διάβολον τὴν συκοφαντίαν ἐξευρεῖν βέβαιον». Σατανάς, λέει, να είσαι βέβαιος ότι είναι ο εφευρέτης της συκοφαντίας. «Ἴδιον συκοφάντου ἐνεδρεύειν κατὰ πάντων», το ίδιον δηλαδή, το παράγωγο του συκοφάντου· το μάτι του είναι ποιον θα πιάσει να τον βάλει κάτω. Κοιτάξτε στο περιβάλλον σας αν δεν συμβαίνει μεταξύ ημών. Εν πάση περιπτώσει, ο Δαυίδ, ο οποίος δεν ξέρω αν είχε πικράν πείραν, πάντως εν Πνεύματι Αγίω στην προσευχή του έλεγε, συν τοις άλλοις: «Λύτρωσαί με ἀπὸ συκοφαντίας ἀνθρώπων, καὶ φυλάξω τὰς ἐντολάς σου».

Αν δεν με φυλάξει από συκοφαντία, ένιωθε τόσο αδύνατο τον εαυτό του, ότι δεν θα μπορούσε να φυλάξει τις εντολές του Θεού. Κατά συνέπεια, μη ζητάμε να φύγουμε εμείς να πάρουμε φάρμακο, μην κοιτάμε να διώξουμε τη γρίπη εμείς, να κάνουμε εμβόλιο. Έτσι, «οὐ ζηλοῖ», λοιπόν. Προχωρεί και λέει το εξής: «Ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύεται». Είναι μια λέξη που πολλοί διαβάζουν με πολλά χρόνια το Ευαγγέλιο, μα δεν θα την έχουμε σωστά ερμηνεύσει ακόμα. Η αγάπη, λέει, δεν φαίνεται προπέτης. Ο προπέτης λέγεται πέρπερος, αυτός που λέει λόγια στον αέρα. Γιατί πολλοί από εμάς χρησιμοποιούμε τη γλώσσα μας χωρίς να τη βουτήξουμε στο μυαλό μας.

Κατ’ εξοχήν του χριστιανού πρέπει πρώτα να βουτιέται, να βάπτεται στο μυαλό του και έπειτα να μιλάει. Άλλωστε, το ξέρετε εκ πείρας αυτό το πράγμα, ότι για πολλά πράγματα που πολλές φορές είπαμε μετανοήσαμε εκ των υστέρων. «Γιατί να χρησιμοποιήσω αυτή τη λέξη; Γιατί να συζητήσω τόση ώρα; Γιατί να το κάνω;», που έπρεπε να το κάνουμε γρηγορότερα. Η αγάπη, λέει, δεν φαίνεται προπέτης. Πέρπερος είναι ο μετέωρον έχων λογισμόν, που έχει στον αέρα λόγια, ελαφρός δηλαδή εις τον νου. Αυτός είναι ο πέρπερος. Ο Μέγας Βασίλειος επ’ αυτού λέει με δικά του λόγια τα εξής: «Πᾶν τὸ μὴ διὰ χρείαν, ἀλλὰ διὰ καλλωπισμὸν παραλαμβανόμενον, περπερείας ἔχει κατηγορίαν».

Κάθε πράγμα, λέει, που δεν υπάρχει λόγος να λεχθεί, δεν υπάρχει λόγος να γίνει. Και ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων βρήκα ότι λέγει: «Περπερία είναι κάθε μάταιον και άκαιρον πράγμα». Πράγμα αεριτζίδικο, που λέμε, κούφιο πράγμα. Και ο Χριστός, συγγνώμη, και ένας άλλος πατήρ λέγει: «Οὐ περπερεύεται», δηλαδή «οὐδὲν μάτην ποιεῖ». Κανένα δεν κάνει επί ματαίω. Έχει λόγο, το σκέφτεται καλά, το συζητεί καλά και το πράττει σωστά. Αυτό είναι εδώ που λέγει «οὐ περπερεύεται», που πολλοί βιαζόμαστε πολλές φορές και έχουμε το αντίθετο αποτέλεσμα. Και συνεχίζει ως

αποτελέσματα της αγάπης και ως καρποί της αγάπης είναι: «οὐ ζηλοῖ, οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται». Οὐ φυσιοῦται, δεν υπερηφανεύεται η αγάπη. Ο Θεός έχει προικίσει τους ανθρώπους με πολλά τάλαντα, άλλους με πέντε, άλλους με δύο, άλλους με ένα. Ο έχων τα πέντε δεν πρέπει να έχει τον εγωισμό και να ζητάει να καταστρέψει τον έχοντα το ένα, διότι έναντι του Κυρίου ο λογαριασμός είναι ίσος.

κύριε πέντε τέλαντα μου έδωσες και εργάστηκα και τα έκανα δέκα αλλά πέντε. Εύθουλε αγαθέ και πιστέ επί ολίγων εις επιστώσε πολλών σε εγκαταστήσω. Είσαι ευθέ στη χαρά του κυρίου.

ο άλλος με τα δύο τάλαντα Με κύριε δύο τάλαντα μου έδωσες Γιατί άμα δεν σου έδωσε ο Θεός πότε βρεις εσύ Δύο τάλαντα μου έδωσες Λιγάστηκα και έκανα δύο Άκουσε κι αυτό στα ίδια λόγια Εφ δούλε αγαθέ και πιστέ Επί ολίγων είσαι πιστός Επί πολλών σε εγκαταστήσω Ήσαλθε στη χαρά του Κυρίου μου Πόσο απέδωσε Ο τα πέντε λαβών, που τα έκαμε δέκα, εκατό τοις εκατό. Πόσο απέδωσε ο λαβών τα δύο, που τα έκαμε τέσσερα; Εκατό τοις εκατό. Τι είναι η διαφορά μας; Αυτό μου έδωσε, επί αυτό εργάζεσαι, από εκεί και κάτω. Τι υπερηφανεύεσαι ότι είσαι, άνθρωπε; Είσαι εσύ όμορφος, ε, κι εγώ δεν είμαι. Πού τη βρήκες την ομορφιά; Είσαι εσύ καλλικέλαδος κι εγώ είμαι σπουργίτης.

Πού τη βρήκες τη φωνή; Τι υπερηφανεύεσαι; Τι φυσιοῦσαι;

Η κόρη μου, τι ο γιος μου, τι είναι αυτά τα πράγματα; Δυστυχώς έχουμε πολλά εμείς οι χριστιανοί τέτοια και ακούμε παραμύθια ολόκληρα επάνω στο θέμα αυτό. Ο εγωισμός είναι τόσο κρυφός επάνω μας, που τον σιχαίνεται η χάρη του Πνεύματος του Αγίου και φεύγει, και φεύγει. Όταν λέμε, λοιπόν, «οὐ φυσιοῦται», δεν υπερηφανεύεται. Διότι ίσως έχει κάποιος πολλά καλά, αλλά υπερηφανεύεται ότι έχει. Τότε τι θα έπρεπε να κάνει; Να ταπεινοφρονεί. Θα λέει: «Θεέ μου, δεν είμαι άξιος γι’ αυτά που έκανες, γι’ αυτά που μου έδωσες, γι’ αυτά που με γνώρισες. Τόσα που μου αποκαλύφθηκαν, δεν είμαι άξιος. Σε παρακαλώ, σκέπασέ με· δικά σου είναι».

Αυτό πολλές φορές μας ξεφεύγει.

Δεν συμπεριφερόμεθα σωστά και καλά, ταπεινά, μέσα στο περιβάλλον μας και γινόμαστε αιτία να φυγαδεύεται η χάρη του Πνεύματος του Αγίου, γιατί δεν υπάρχει η αγάπη που έχει το «οὐ φυσιοῦται», που έχει την ταπείνωση, που έχει την αναγνώριση δηλαδή εκ μέρους του Θεού, που δίδει αυτά τα πράγματα. Δεν είναι δικά μας ό,τι και αν έχουμε. Στη συνέχεια λέγει «οὐκ ἀσχημονεῖ», δηλαδή δεν υβρίζει, ούτε ασχήμων λόγων ή έργων, λέγει, κάνει, διότι από τον υβριστήν άνθρωπο τι άλλο ασχημονέστερον;

Λοιπόν, αν όλα τα πάθη τα απορρίψει, τα βγάλει, να γνωρίζει ότι, αν δεν έχει αγάπη, δεν θα έχει τίποτα.

Βέβαια, πολλοί έχουν πάλι να παρουσιάσουν και να μας πούνε ότι είναι μεγάλο αυτό που μου συμβαίνει και δεν μπορώ να μην αγριέψω, να μην ασχημονήσω, να μην μιλήσω, να μην δώσω την απάντηση, να μην τον βάλω στη θέση του. Εάν πρόκειται να βάλεις τον άλλον στη θέση του και βγεις εσύ από τη θέση σου, αυτό δεν είναι επιτυχία. Εάν πρόκειται, για να κρατήσεις την αξιοπρέπειά σου, να χάσεις τη χριστιανοπρέπειά σου, αυτό δεν γίνεται. Δεν είναι σωστό. Όχι. Εμείς αυτό δεν το έχουμε πιάσει. Ο Κύριος, για τη δική μας αγάπη...

σταυρικόν θάνατον καταδέχεται. Ναι ή όχι; Πού είναι λοιπόν η αγάπη η δικιά μου; Όχι σταυρικό θάνατο, πάντως όσες φορές να με σταυρώσουν. Όχι το όνομα, όχι το είναι μου, όχι την περιουσία μου, όχι την οικογένειά μου, τα πάντα. Όσον ο Θεός, για αυτή την αγάπη που πάει να μου την κρεμίσει, εσύ μόνο κοντυλιά. Αλλά θυσιάστηκε και εγώ θα ακολουθήσω; Δεν ακολουθώ. Ο Κύριος, λέγει, διά τη δική μου αγάπη σταυρικόν θάνατον καταδέχεται. Γιατί λοιπόν κι εσύ, άνθρωπε, πού την έχεις την αγάπη; Δεν την έχουμε την αγάπη, γι’ αυτό και ασχημονώ, θυμώνω, αγριεύομαι, χτυπάμε τα χέρια μας κάτω, σταματούμε την καλημέρα, φτάνουμε στο δικαστήριο, χειροδικούμε, εγκληματούμε πολλές φορές.

Δεν είναι έτσι, δεν είναι έτσι, είναι κάπως αλλιώς. Όταν ο άνθρωπος κάνει αυτό, ζητάει τα δικά του. Θέλει ικανοποίηση. Γι’ αυτό και συνεχίζει τη σκέψη του ο Άγιος και λέγει: «Οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς». Αυτό είναι το θέμα. Φτάσαμε στο σημείο όταν εμείς... Η αγάπη οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, αλλά τὰ τοῦ ἑτέρου. Γιατί, ξέρετε, πολλές φορές, όπως σας είπα γρηγορότερα, είμαστε υποχρεωμένοι να προλάβουμε μίαν κατάσταση που μπορούμε να ζημιώσουμε, να βλάψουμε κάποιον, και θα ζητηθεί λόγος από μας γιατί δεν το κάναμε. Εμείς που λεγόμεθα ότι ήμαστε χριστιανοί, εμείς που λεγόμεθα ότι ήμαστε προχωρημένοι κ.λπ. Από μας περιμένει πράγματα ο Θεός. Θα πρέπει λοιπόν στο σημείο αυτό...

να το σκεφτούμε καλά. Καλύψω τον εαυτό μου; Μπορώ. Να σε τιμωρήσω; Μπορώ. Να σου κόψω την καλημέρα; Μπορώ. Να σε πάω στο δικαστήριο; Μπορώ. Να πάρω το δίκαιο, να κάνω, να φτιάχνω, ξέρω τόσα άλλα πράγματα. Όμως, αν μπορούσαν να μην ήταν έτσι, θα ήταν το σωστότερο. Η αγάπη, λέει, «οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς». Όπου παραβλέπουν τους αδελφούς και δεν τους διόρθωναν, λέγει ο Παύλος αυτά προς τους Κορινθίους γραμμένα. Έχετε ενοχή, λέγει, που βλέπετε τους αδελφούς να κάνουν κ.λπ. και εσείς αδιαφορείτε, το δικό σας. Όχι, θα μπείτε να βοηθήσετε και να συμβουλεύσετε και τον άλλον...

να δείξετε με τη μακροθυμία σας και με τη σωφροσύνη σας πώς πρέπει να σκεφτεί και ο άλλος. Συνεχίζει τη σκέψη του και λέγει μετά...

«Οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται». Η αγάπη, λέει, οὐ παροξύνεται, δεν κινείται δηλαδή με θυμόν. Οξύ, ύψος, ανεβαίνει. Δεν αγριεύει, δεν θυμώνει. Η αγάπη, λέει, οὐ παροξύνεται, δεν κινείται με θυμόν, δεν ασχημονεί, εκείνο που είπε παρακάτω. Επειδή όποιος είναι θυμώδης, αυτός οὐκ εὐσχήμων. Όπως αναφέρει στις Παροιμίες ο Σολομών: «Ἀνὴρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων». Και εμείς το έχουμε σε τίποτα. Νεύρα έχω, άνθρωπος είμαι, πώς θα γίνει; Θα φροντίσεις να γίνεις χριστιανός. Και τα νεύρα σου θα γίνουν νερούλα. Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

Θες να λέγεσαι χριστιανός, για να μην διώχνεις τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου και ζημιώνεσαι εσύ, διότι η χάρη δεν διατάσσεται. Κάθεσαι τώρα, είμαι νευρωμένος, στην άκρη, κάθεσαι να του τα πω ή να της τα πω, και έπειτα... Δεν γίνεται αυτό το πράγμα. Αυτό το λέγει για αυτούς τους χριστιανούς όπου υβρίζοντο και δεν υπέφερον την ύβριν. Αν θα διαβάσετε τον συλλογισμό του Παύλου, τα έλεγε για τους ανθρώπους οι οποίοι υβρίζοντο και δεν υπέφερον την ύβριν. Παροξύνοντο, θύμωναν. Δεν είναι σωστό, δεν είναι χριστιανικό. Λένε πολλές φορές: «Μα δεν έχεις εσύ αίμα μέσα σου;» Αίμα έχω, αλλά δεν έχω το παλιό αίμα. Έχω το καινούργιο αίμα, που ο Χριστός είπε: «Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ...»

«...πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ». Πραότης, δυστυχώς, και σε πολλούς χριστιανούς μας σήμερα δεν υπάρχει, διότι δεν υπάρχει αγάπη. Όταν υπάρξει αγάπη, όλα γίνονται μπουνάτσα, όλα εξομαλύνονται, όλα τακτοποιούνται. Αλλά δεν υπάρχει αυτή η αγάπη και, κατά συνέπεια, δεν έχει αυτά τα αποτελέσματα. «Οὐ λογίζεται τὸ κακόν». Οὐ λογίζεται τὸ κακόν. Όχι μόνο δεν εκδικείται, όχι μόνο δεν σηκώνει το χέρι, όχι μόνο δεν βγάζει το όπλο, όχι μόνο δεν ακονίζει τη γλώσσα, όχι, όχι, όχι, αλλά ούτε καν το σκέφτεται, ούτε το αφήνει να περάσει σε λογισμό. Ενώ, μόλις ο σατανάς βάλει κάτι για ερεθισμό, βάλει κάτι κ.λπ., το σβήνει αμέσως. Υπάρχει γομολάστιχα. Όχι, αυτό δεν θα το αφήσω, διότι, ξέρετε...

τον λογισμό, τον οποίον αφήνουμε μέσα μας, γίνεται η σύλληψις και έπειτα η έκρηξις. Αν λοιπόν σπεύσουμε στον λογισμό... Γι’ αυτό και οι μοναχοί, είτε στο μοναστήρι ευρίσκονται είτε στον κόσμο ευρίσκονται, φροντίζουν να έχουν πνευματικούς, που να εξομολογούνται τους λογισμούς των. Ο λογισμός είναι το σπέρμα. Εάν η γυναίκα το σπέρμα το πετάει, το χαλάει, θα συλλάβει ποτέ; Δεν συλλαμβάνει. Ο σατανάς είναι το σπέρμα και ο νους είναι το ωάριον. Ο νους είναι θηλυκό και ο σατανάς είναι αρσενικό. Αν αυτά τα αφήσεις και επωαστούνε ήσυχα και λοιπά, τα καλλιεργήσεις και τα λοιπά, θα έχουμε σύλληψη, θα έχουμε εγκυμοσύνη, θα έχουμε γέννα. Και η γέννα τι θα είναι; Κόλαση θα είναι η γέννα αυτή.

Λογισμόν δεν θα αφήσεις. Πολλοί, μάλιστα, άνθρωποι σπεύδουνε αμέσως, σε έναν λογισμό οργής, εκδικήσεως, μίσους, ικανοποιήσεως και λοιπά, σπεύδουνε να τους σβήσουν τον λογισμόν αυτόν, για να μην τους πάρει από κάτω. Είναι εδώ μέσα: «Οὐ λογίζεται ἡ ἀγάπη τὸ κακόν». Κακόν αντί κακού δεν επιτρέπεται. Πρέπει με το αγαθό να νικάς το κακό. «Νίκα ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν». Θα πρέπει να περάσουμε, να φτάσουμε παραπέρα. «Όχι, δεν σε πειράζω εγώ, κατά συνέπεια αν πειράξεις...» Εγώ δεν πειράζω κανέναν, αλλά... Δηλαδή, αν σε πειράξουν, θα βγάλεις το μαχαίρι, ε; Αλλά όχι. Και αν σε πειράξουν, εγώ φροντίζω να μην πειράξω. Και αν με πειράξουν, είτε με τα χέρια είτε με τα μάτια είτε με τον λόγο είτε με τη σάρκα...

δεν θα πειράξω. Δεν θα αφήσω τον λογισμόν αυτόν, δηλαδή δεν τον αφήνει να κάνει καν αρχήν εκδικήσεως, καταλαβαίνετε; Αυτό λέγει εδώ: «Οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ», γιατί πολλοί χαίρονται σε ένα άδικο που γίνεται, ικανοποιούνται, παίρνουν το μέρος και ούτω καθεξής, εις πείσμα. Η αγάπη, λέει, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, διότι αυτό είναι, αγαπητοί μου, ίδιον των χαιρέκακων ανθρώπων και του πονηρού ανθρώπου. Αυτός χαίρεται, αυτός παίρνει το μέρος, αυτός· ο άλλος όχι. Και σε αυτό, μάλλον, πολλοί από εμάς σκοντάφτουν. Και συνεχίζει: «Συγχαίρει». Όχι μόνον δεν χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, αλλά συγχαίρει τῇ ἀληθείᾳ.

Το γράφει ο Παύλος για εκείνους όπου φθονούν και λυπούνται όταν οι άλλοι ευδοκιμούν και προκόπτουν. Γι’ αυτό το γράφει. Και έχουμε πολλούς ανθρώπους, σας είπα γρηγορότερα, οι οποίοι έχουν μέσα βατραχάκι και τους δαγκώνει. Κι αντί να χαίρονται μετά των χαιρόντων και να κλαίνε μετά των κλαιόντων, οποιοιδήποτε κι αν είναι αυτοί, κάνουν το τελείως αντίθετο. Η αγάπη λέει όχι, συγχαίρει τῇ ἀληθείᾳ. Εγώ, θα έπρεπε να είναι εχθρός μου αυτός, αλλά είμαι υποχρεωμένος να πω την αλήθεια. Έχει δίκιο. Θα πεις το σωστό. Δεν θα κάνεις το αντίθετο, διότι δεν είναι του κόμματος, δεν είναι ειδικός. Όχι, θα πεις: «Αυτό δεν είναι σωστό». Τα συγχαρητήριά μου, ναι, έτσι είναι. Συγχαίρει τῇ ἀληθείᾳ. «Πάντα στέγει, πάντα στέγει». Όλα τα υποφέρει, όλα τα σκεπάζει η αγάπη, όλα τα πιο απαράδεκτα πράγματα.

Υπάρχουν πράγματα που να μην σκεπάζονται, αν υπάρχει αγάπη; Αγάπη είναι μια τέτοια ομπρέλα που λέει «πάντα στέγει». Ύβρεις, ατιμίες, πληγές, κατηγορίες, αδικίες, όλα τα σκεπάζει η αγάπη. Αλλά πού είναι η αγάπη, για να ξέρουμε ότι πράγματι τα σκεπάζει; Ο άνθρωπος που δεν μπορεί να καλύψει την αδυναμία του άλλου δεν είναι ακόμη χριστιανός. Δεν είναι ακόμη χριστιανός.

Φαντάσου! Φαντάσου τον άλλον σε πτώση. Είναι ένα πτώμα κάτω, στα χέρια του σατανά, στα χέρια της πλάνης, στα χέρια της σαρκός, στα χέρια της ύλης, στα χέρια δεν ξέρω τι. Είναι κάτω ένα πτώμα. Τι κάνουν επί των πτωμάτων; Πενθούν επί των πτωμάτων.

Επί των πτωμάτων δεν ασελγούν.