On Love (Part 1)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening I would like to speak about a subject that concerns every religious person: the subject of love. I do not know whether this subject has occupied your thoughts. Many people devote themselves to almsgiving. Many devote themselves to prayer. Many to study. Others devote themselves to preaching, and others to the various other virtues. Yet first among the fruits of the Holy Spirit is love.

There is a danger that, if a person is not watchful, even though he possesses many other virtues, he may stumble and fail to arrive at his destination—that is, fail to attain salvation. We can understand the necessity of love by asking: What position has God taken concerning love? He has made it a commandment.

I do not know whether you read the Law or whether you read the Old Testament.

There is a specific commandment concerning love. It is a commandment of God. It is not merely something advantageous to us, so that we may live in love and complement one another. Out of love, each person must place himself at the disposal and service of the other in his weakness. For to be a Christian means to place myself at the service of the other person, attending to both his material and his spiritual needs.

Love, it says, does not seek its own interests, but those of the other person. It does not seek what serves the ego, personal gain, the flesh, or anything else of that kind.

Love rejoices to help another person in his weakness, both materially and spiritually. It is a commandment, and we find it written by God through Moses in Deuteronomy, chapter 6, verses 4–5. Indeed, when Christ our Lord was tested by a lawyer, as we read in the New Testament—and as you yourselves can find in Matthew, chapter 22, verse 35 and following—it says: “A lawyer tested Him, saying, ‘Teacher, which is the great commandment in the Law?’ And Jesus said to him, ‘You shall love the Lord your God with all your heart, with all your soul, and with all your mind. This is the first and great commandment. And the second is like it: You shall love your neighbor as yourself. On these two commandments hang all the Law and the Prophets.’” Here He presents love in two aspects: love for God and love for one’s neighbor.

So, the answer Christ our Lord gave to this lawyer’s testing question was taken from the Law. Deuteronomy contains it. If you wish, read carefully the passage I have mentioned, chapter 6, verses 4–5. For it does not say only what I have quoted to you. Further on, it also exhorts those in authority concerning how they should live and conduct themselves in relation to this commandment: toward those under their direction, those whom they influence, their children, their families, and so forth. It tells them everything that must be done.

It is to be taught every day so that, if possible, this commandment may get under our skin, because it must be put into practice. What I mean is that we do not regard this commandment as fundamental, nor do we compel ourselves somehow—even at the cost of any sacrifice—to fulfill it. This commandment, then, has two poles. One part looks upward and the other looks before us. Above us is God, and before us stands our fellow human being. These two are the greatest commandments.

As Christ our Lord Himself said, “The first and great commandment is: You shall love the Lord your God.” Love Him with your mind, your heart, your whole being, your wallet—with everything. You must place everything at God’s service. If you do not do this, what have you done? When you transgress the first and great commandment, what have you committed? The first and greatest sin. Who has ever confessed this first and greatest sin? For I believe that perhaps five people in a thousand fulfill this commandment.

The other 995 of us are transgressors. And yet we have never been moved to beg Christ to forgive us for this great sin we commit and to give us the strength to begin fulfilling the commandment little by little. When the steering wheel of a vehicle has turned too far to the left, it takes effort to bring the vehicle gradually back onto a straight course. The same is true of the second commandment. “The second,” He says, “is like it”—and it too is great: You shall love your neighbor as yourself. We do not fulfill this one either, nor do we confess that failure. My subject is love.

This point has arisen along the way, so I am mentioning it. What am I doing? I am bringing to light two great sins that we Christians have never confessed. That is what I want to say. I make this digression because the matter has appeared in the course of my subject. I hesitate, because someone may perhaps say that I am being absolute and that this is unfair. Yet most of us have never opened our mouths before our spiritual father to confess this sin: “I do not love God as I ought to love Him, nor do I love my neighbor as I ought to love him, as God desires.” These are the two commandments found in the Law and carried over into the New Testament. For the New Testament...

...goes even further. It does not stop at love for our fellow human being, but reaches as far as love for our enemy. This is something that opens hearts and performs surgery upon them. It is difficult to love your enemy. And even if we love him in words, in practice we have not loved him. The One above, who searches hearts and minds, sets us aside and says: “Stand aside until you put yourself in order, until you humble yourself, until you labor upon yourself, until you are cultivated in the depths of your being and truly learn to love. Then you may enter. As you are now, you have no relationship with Me.”

Love, then, is a commandment of God, as we have heard. Most of us already know these things, but repetition, as you know, does no harm; it benefits and edifies—those who come later and even those encountering such matters for the first time. God has commanded this and expects every person to put it into practice. God insists. He did not give the commandment and then become indifferent to whether it is kept. He insists and awaits its fulfillment. And the One who gave the commandment, being the One who both acted and taught, was the first to fulfill it—and He fulfilled it in a broader way, not merely toward those who love us. Love exists in the world, but it is love between people who have done us no harm.

They have not injured us, accused us, slandered us, treated us unjustly, or dishonored us. Such love exists, but it is fleshly love, self-interested love, worldly love. Love begins to reveal its power and virtue when it enters the realm of enmity: you must love your enemy. When someone making his confession is told by his spiritual father, “You know, you must be reconciled and forgive one another before you receive Holy Communion,” then a heavy cloud descends and covers us. “But you should know, Father...” I may know—but you know as well. Yet it is God whom we treat as though He did not know, as though He expected something quite different. And He expects a great deal.

We are called to love even our enemies, because this is where courage is revealed; this is where the strength of a Christian cultivated in the depths of his being is shown. Yet we stumble at once. Christ said it and did it. God proclaimed it, commanded it, and put it into practice. Have you read what it says in John, chapter 3? It says: “For God so loved the world that He gave His only-begotten Son, so that whoever believes in Him should not perish but have eternal life.” To whom did He give His Son? To those who loved Him?

To those who believed in Him? To whom did He give Him? To His friends? No—to human beings, to His enemies. Human beings were enemies of God, and yet God did not hesitate to give His Son. Have you read Romans, chapter 5, verse 8, to see what it says? “While we were still sinners, Christ died for us.” There was not even one righteous person. When God sent His Son, Christ said, “Behold, I have come to do Your will”—I will come and do Your will.

He says: “You do not desire lambs and calves; You do not desire sacrifices and the smoke of offerings. I will come—‘a body You have prepared for Me’—and I Myself will be sacrificed,” as it is written in Hebrews, “to fulfill Your will.” Thus God is the first to show us the way, and we are obliged to walk in His footsteps. This means that we too must show love even to our enemy—a love, as you see, that reaches the point of sacrifice. It is not merely love that gives him five hundred drachmas when he is in need, nor merely love that stands beside him in a difficult moment, though these too are acts of love. It is love unto the shedding of blood. God gave His Son, and His Son gave Himself, so that those outside might find the commandment credible.

This love for humanity was put into practice by God Himself.

I do not know whether you have read in the First Catholic Epistle of John something truly striking concerning love. If we were to remain with the fourth chapter of John’s First Catholic Epistle, I believe we would never move any further. Of course, we read without putting what we read into practice, and that is why we can easily continue to the next passage. But if we read something, sought to fulfill it, and only then continued, we would never get beyond this chapter. The most difficult thing is for a person to come to love in such a way that...

...he becomes united with God, for God is love. If a person is not united with God, he does not possess true love; he has only the ordinary love found in the world. Our friendly “good morning” lasts only until someone’s hen disturbs my flowerpot or pulls the sheet off the line. That is how long our love endures. After that, love is cut off—not even a “good morning.” So, if we were to read John, this son of love who writes about love above all others, he says the following. I shall read to you, as I said, from his First Epistle, chapter 4, verse 7.

Beloved: “Beloved, let us love one another, for love is of God.” We are obliged to love, because love comes from God. If I am not of God, I cannot love. If I truly love, then I am also of God. “And everyone who loves has been born of God and knows God.” Someone who truly loves has been born again; he has not remained only with his natural birth. He was born of his mother and drank milk from his mother’s breast.

He was born, and then he was born again of his spiritual mother, through the baptismal font. He has been born again, and now, by the grace of the Holy Spirit, he loves. “He is born of God,” it says, “and knows God. He who does not love does not know God.” He does not know what God is; he understands nothing. He speaks about God, lights candles, goes to Church, and performs other outward observances, but he has not known God, so long as he still does not love.

Thank you. God is love in all His manifestations toward you. And now, as a brief aside—something to make you smile a little—woe to us if God were not love, but only justice. We would be lost. For God is also justice. But God’s justice is not manifested on this side of the grave; His justice is manifested on the other side of the grave. Imagine, if you will, God with two feet. On one is written mercy and love, and on the other justice. Mercy, love, forbearance, condescension, forgiveness, and so forth belong to the foot that stands here, on our side of the grave. Justice belongs to the foot that stands there, beyond our grave. Beyond the grave, the justice of God is at work.

In a few Sundays, I believe, our Church gives us the Gospel of the Rich Man and Lazarus. There the justice of God is clearly revealed, and it is sealed by the words Abraham spoke to the Rich Man: “You received your good things, while he received his sufferings. Now he is comforted, and you are in anguish.” What has happened has happened. Everything is settled now. Beyond the grave, the scene changes. There the justice of God is at work and assigns you your place, and you will experience eternity according to the way you cooperated with God. God does not wrong you. You were indifferent toward Him then, and consequently you were hardhearted. That is why you found yourself before the justice of God, which is inexorable. The justice of God is severe. And something comes to mind which we have often mentioned, something that one can see

in the Church, if one knows how to interpret what is found within the Church—things placed there through the Holy Spirit to remind us. We see this at the bishop’s throne. All the icons in the Church, including the icon of the Theotokos, as we have said, have an oil lamp burning before them. But at the bishop’s throne, our icon of Christ has no oil lamp and no oil. At the iconostasis there is oil, because there is also mercy. “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us. Save us, O Son of God.” Whoever repents, confesses, and returns will approach the Holy Doors to be reconciled and receive life from Christ, and afterward will hear: “Save, O God, Your people, and bless Your inheritance.” But whoever refuses to repent, to confess, to enter into communion, and to receive Christ in Holy Communion, and then departs this world unreconciled, will be brought before the bishop’s throne, which signifies judgment—and judgment is without mercy. There is no mercy in judgment. There are other scenes as well that remind us of judgment. So, to return to my point: whoever does not love, as it says here, is not of God, because, it says, God is love. “In this the love of God was manifested among us: that...”

“God sent His only-begotten Son into the world, that we might live through Him.” This reveals the love of God and how greatly He loved us. In other words, what He tells us to do—to sacrifice ourselves for others—He first did Himself, in His own person and through His divine uncreated energy, by sending His Son to mankind. As I said, we may make some sacrifice for someone close to us, but at least we do not give our blood. We may give from our abundance, but we still do not give from our poverty—apart from certain people, so that I may not speak in absolutes. Yet their number is so small that it can scarcely be discussed. “In this is love: not that we loved God first”—no—“but that He loved us and sent His Son to be the propitiation for our sins.”

Look, John has included his own sins as well. And these words have eternal power, because sins continue even today. It is through the love of the Lord that we exist and live. I want us to understand this, because some of us are led astray by certain things that even some of our elders fail to consider carefully.

If we exist, if we live, if we are called Christians, and if we have even a small hope of salvation, this is due to God’s economy—His merciful dispensation—not to my own exact observance and righteousness. For I often hear complaints whenever certain accommodations are made: “By economy, by economy, always by economy.”

They say, “With all this economy, we are heading for destruction; we are lost.” Do you want everything to be according to strictness? Then show me that you yourself live and exist according to strictness. You live by economy. You were baptized by economy. Your sins are forgiven by economy. Everything is by economy. There is nothing in us that is according to strictness.

Are we worthy? Therefore, never be scandalized when you hear, “economy, economy, economy.” What matters is that souls be saved. It is not a matter of preserving something that can be modified—with the exception of dogma. Dogma admits no economy. Never tamper with the Creed. Whatever else you may see, do not misunderstand it, because all of us live by economy. Even those who speak, write, and demand strictness live by economy. They have simply not paid attention or examined themselves; otherwise, they would not say such things. Here, then, it says that He loved us and sent His Son to be the propitiation for our sins. The moment a person thinks that he has a right to live, that he deserves what he has, and so forth, he is mistaken. It is the mercy of God—God’s mercy—that goes before us concerning ancestral sin, and also concerning the sins we commit willingly. He, He, He—in everything, it is He. It is mercy, not justice. Justice—justice alone is fearsome, as Isaiah says.

Let us take care to understand this and humble ourselves. This same disciple says elsewhere,

to comfort us: “My little children, I say these things to you so that you may not sin. But if anyone does sin, we have an Advocate with the Father.” Do not lose heart; do not fall into despair. Many people say, “There is no salvation for me. There is no redemption for me.” That comes from Satan. Despair is a deadly sin, because it is the doorway to suicide—certainly spiritual suicide, and possibly physical suicide as well. People no longer have any inner substance or purpose; they have no interests left.

There is nothing left. Why should we go on suffering? A person may even blow his brains out. No—know this clearly. What was said here, that Christ is the propitiation for our sins, was true, is true, and will remain true as long as the world exists. Until the end of the age, Christ will remain the propitiation for all who desire Him. And John says, “He is not only the propitiation for me, but for the whole world.” I tell you not to sin. Do not sin deliberately, thinking, “God is good, and He will forgive me.” It is one thing to fall willingly and another to fall while struggling. The first is betrayal: I willingly desert to Satan. But the one who struggles will receive both a prize and a medal of honor.

I must struggle. Yet if I fall for one reason or another, there is something to lean upon; there is Someone who pays the debt. Therefore, none of us should seek to sin or be indifferent to sin. But if someone falls while struggling, he should know that there is still room for repentance. There is a Guarantor. “We have an Advocate with the Father, Jesus Christ the righteous.” This is what the same Evangelist writes in the fifth chapter of his First Epistle. “Beloved, if God so loved us, we also ought to love one another.” There it is: one follows from the other. Do you believe that God loved you? I do. Do you need the love of God? Of course you do.

Then you are obliged, in the same way, to love your neighbor. But objections arise: “He wronged me. They did this to me, and they did that to me.” Yet God so loved the world that He came and sacrificed Himself. If I expect to live with Him in eternity, I cannot think differently or be filled with feelings different from those of the Father. How can I possibly be with Christ and with God if I carry entirely different things within myself?

Is that possible? I must become like Him. This is why He gives us His own Self; this is why He grafts us into Himself. This is why we become of one Body and one Blood with Him, so that by His power we too may advance toward that place. Otherwise, as long as we remain wicked and persist in our malice, we are not fit for His dwelling place above. When a person has not yet managed to love simply and sincerely, he should know that he falls short. He has not attained it yet. He still has a very long way to go. So John makes the matter clear here and says that we ought to love one another. He does not tell us to choose whom we will love. Everyone. Each of us and one another. We must love one another. “No one has ever...”

“seen God.” Has anyone ever seen God? No. “If we love one another, God abides in us, and His love is perfected in us. By this we know that we abide in Him and He in us, because He has given us of His Spirit.” Elsewhere he also says: You claim to love God, whom you do not see. How, then, can you fail to love your brother, whom you do see? In a sense, this leaves us without excuse—that is what I mean. Let me go a little further. I am turning to verse 16 of the same chapter.

First John 4:16: “God is love.” Therefore, if you have love, you have God. “And he who abides in love abides in God, and God in him.” God does not abide in enmity or hatred. God does not abide in anger, accusation, or slander. He finds no place there. Love is necessary if you are to be united with God, to abide in God and have God abide in you. This is the meaning of, “He who abides in Me, and I in him.” The image is found in the fifteenth chapter of John, where Christ speaks of the vine and the branches. Our Church has also taken up this image and placed it on the iconostasis. In the center is the Mystical Supper.

From there the vine spreads outward, with its branches, leaves, clusters, grapes, and individual berries. Unless a person has this kind of organic relationship with God, with Christ, he has accomplished nothing yet. Only the branch that abides in the vine bears fruit. The other is cut off and cast into the fire. Read the fifteenth chapter of John’s Gospel carefully and calmly, and then look up at this image in the Church, which begins with the Mystical Supper. “And he who abides in love,” then, “abides in God, and God in him.” This is what Christ means when He says: “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” Thank you.

Consider how these words come together: “In this, love has been perfected among us, so that we may have boldness on the day of judgment.” Then we shall have boldness and will not hide, if we possess love now. Beloved, “because as He is, so are we in this world.” For as He is, so are we in this world, and consequently we shall be able to stand with Him tomorrow. “There is no fear in love; but perfect love casts out fear, because fear involves punishment. But he who fears has not been perfected in love.” He still has shortcomings, it says. “We love Him”—Christ—“because He first loved us.”

He loved us first. We did not go looking for Him; He came looking for us. “If anyone says, ‘I love God’”—as I told you earlier—“and hates his brother,” then do not tell me anything more about him: “he is a liar.” He is lying. He may light candles, offer incense, make offerings and prostrations, fulfill vows, and build shrines, monasteries, icons, and churches. He is still a liar. “For he who does not love his brother whom he has seen”—the person beside him, whom he greets in the morning, whose house may catch fire so that he calls out to warn him, or who may suffer some misfortune so that he runs to call emergency services, and so forth—he does not love him. “How can he love God, whom he has not seen?” So he is lying. Saint John says that he is a liar.

“And this commandment we have from Him.” We have a commandment. As I told you earlier, love is a commandment, and anyone who, for one reason or another, does not love is breaking that commandment. He is therefore guilty before it, and this is a matter for confession, metanoia, Holy Confession, and a canon, a rule of prayer. We have this commandment from Him: that we love God and our brother—both of them, that is. We must love both our brother and God. So, in connection with the first passages we read, I say that we are, in some measure, guilty on this point. When I myself began searching for certain things...

for what the Fathers say, what the Gospel says, and what our Church says, so that I could prepare a talk on love, I found myself guilty before the very things I wrote down and am presenting to you now. I am guilty. I do not fulfill these commandments of love as fully or as rightly as I should, either toward God or toward my neighbor. I need to offer special prayer, and I need God in His forbearance to grant me the time and the means. And the means—the means are grace. Grace is given and bestowed, together with the strength and all the spiritual resources needed, so that you may accomplish and build

what is needed for you to be with God—provided, of course, that you yourself are willing and begin to act, acknowledge your weakness and imperfection, and ask God for mercy. I do not know how each of you regards this matter up to this point. I pray that you are all in good order. But if there is anything lacking in either of these two respects—toward God or toward your neighbor, or in both together, since they are inseparably linked—then let us take care to set it right, asking God to help us. For, as I have told you before, the human person stands at the meeting point of two directions: everything he does must be directed toward the glory of God and toward serving his neighbor. He cannot say, “I take God into account, but I do not give

my fellow human being the consideration I should.” Peter says the following in his First Catholic Epistle, chapter four, verse eight: “The end of all things is at hand.” The end of all things, he says, is near. “But I am young.” And who told you that your own end is not near simply because you are young? Are you immortal? Especially today, when we see how indiscriminately people are taken from this life. Thank you very much.

Today, then, we live in an age when we should all keep this in mind: Will I live to see nightfall? If I leave in the morning, will I return home? Will I wake up tomorrow morning? And then there are all the ingenious illnesses by which we die—heart disease, cancer, car accidents, and on and on. Yes, a person must reckon with the fact that he may depart at any moment. Of course, he should not cease his work and daily activity, but he must always keep his ticket in order. He should work as though he were going to live for a thousand years, yet be ready to depart at any moment. That is the serious way to live. So he says: “The end of all things is at hand; therefore be sober-minded and practice nepsis, watchfulness, in your prayers.” Be sober-minded.

Use your head. Pay attention. Become serious. Do not imagine that life here is a game. This life is like a firefly, like a vapor: a woman lifts the lid from a pot, steam rises and vanishes. Such is human life. Yet, as you know, this vapor has consequences in eternity. This vapor has consequences in eternity. You understand, then: be sober-minded, practice nepsis—pay attention.

It has consequences in eternity.

This is why all these psychiatric hospitals came into being. Even though today we have enough food to eat with forty sets of teeth, there have never been so many psychiatric hospitals in the world as there are now. And every day—the best business now would be to own one, because, judging by the way we are going, you would never suffer a loss. Do you understand? “Therefore practice nepsis in your prayers. And above all things have fervent love among yourselves, for love will cover a multitude of sins.” Above everything else—most especially, he says, most especially—“have love, for love will cover a multitude of sins.” Look it up calmly in your Scriptures. It is in the First Catholic Epistle of Peter, chapter four, verse eight.

And yet this is the one thing no one discusses: a particular love for God and a particular love for the people of the world. When this love is absent, there may of course still be many virtues, as I said at the beginning. Some people have done so many good things in their lives and have so many good deeds to their credit.

One cannot help but admire them. But if, contrary to expectation, love is absent, then know that nothing has been accomplished. There is a newly built church here in the region of Attica, where a man has commissioned a most beautiful icon of our Most Holy Theotokos, the Portaitissa.

You would fall to your knees before it. And yet—I will not tell you his name—this man has committed a grave injustice. Someone who knows nothing of this and goes there and sees his offering will say, “What a man he must be!” But how could you know the other side of the coin and what sort of man he really is? If you have genuine love, you give even from what is your own; you do not wrong another person. What could you possibly take from him? If you have love, you give. In two different ways, you have shown that you have no love. What can the Most Holy Theotokos do for you? However much she may wish to help you, she cannot, because you yourself paid no attention to love. You wronged another person; he wept and suffered under temptation, Satan assails him every day, while you, on the other hand, adorn icons, donate chandeliers, help with this and that, and so forth. Strange things await us beyond the grave, my beloved. Someone says that we shall see three strange things beyond the grave. We shall see people whom we thought should be among the blessed company of Paradise, but for whom God will have prepared a special place in Hell. And we shall see people whom we thought belonged in the deepest reaches of Hell, yet they will be in Paradise. And the third surprise will be this: if we ourselves

are saved, we shall wonder how we were saved. For what Paul says is no small matter: “The righteous man is scarcely saved.” Yet we rest on the laurels of our own righteousness. “If only there were more people like me! If only there were more people like my husband, my wife, my child,” and so on and so forth. God has a measuring rod different from that of a mother-in-law, daughter-in-law, mother, father, brother, or fellow sinner. He has another, mysterious scale that weighs things differently. The central and fundamental question is whether all these things are accompanied by love. Thank you.

You have read—and this will bear out what I am saying—that Paul dealt with love in a special way and, one might say, wrote the hymn of love. I do not know whether you can recall where to find it, but I will tell you: it is in the thirteenth chapter of the First Epistle to the Corinthians, beginning with verse one. If a person reads that passage and compares love with his own gifts, he will become disheartened. For many of us have gifts, virtues, and achievements, but we do not have love.

In verse one of the First Epistle to the Corinthians, Paul says: “Though I speak with the tongues of men and of angels, but have not love,” then what does he call me?

“I have become sounding brass or a clanging cymbal.” Do you hear? “Though I speak with the tongues of men”—that is, all the languages in the whole world, across the entire earth, if such a thing were possible. But let us suppose that someone possessed such wisdom and could speak all those languages, and even the tongues of angels. Someone may ask, “Do angels have tongues?” There are clever mischief-makers who say such things. Of course angels, being spirits, do not have physical tongues, but they do speak. Isaiah heard the angels speaking, did he not? And were they not saying, in Greek, “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth; heaven and earth are full of His glory”? They said it; they certainly said it. Read the sixth chapter of Isaiah. Does Ezekiel not speak of angels speaking? Does Daniel not speak of angels speaking? Does Zechariah not speak of angels speaking? Does Micaiah not speak of angels speaking? So even if someone possesses the tongue of angels, Paul says, he will be like a lifeless instrument that is struck and makes a sound, if he has no love. You understand, then, the point he is making.

He continues and says:

“And though I have the gift of prophecy, and understand all Mysteries and all knowledge, and though I have all faith, so that I could move mountains, but have not love, I am nothing.” I may be able to move mountains, but if I have no love, he says, I am nothing. Have we ever truly grasped this? Some people think that all this is merely grand language, that Saint Paul discusses it and writes it down, but that it is not literal. Yet he says, “so that I could move mountains.” Have there not been cases in which saints moved mountains? Did Christ not say that if you have faith the size of a mustard seed and tell this mountain to go into the sea, it will go? Have you read the Life of Saint Mark the Athenian? When Serapion, at the age of ninety-six, was sent by God to bury him, Saint Mark asked him whether there were still people in the world. What did Serapion answer? “Through your prayers, there are.” “Is there faith in the world?” he asked. “Through your prayers, there is, holy elder.” “Is there the kind of faith spoken of in the Gospel, by which you can tell this mountain to go into the sea and it will go?” At that very moment, as the Saint moved his hand, the mountain opposite them began moving toward the sea. And he said to it, “Stop! We are only talking here; I have not told you to go down there yet.” Who will believe such things? Yet even if you perform such miracles, he says, if you have no love, you are still nothing. I do not know whether you have read

the Life of Saint Gregory the Wonderworker of Neocaesarea, written by Gregory of Nyssa. It says that Saint Gregory of Neocaesarea moved a rock as large as a great mountain. I have also found another account: Saint Mark of Thrace and Joachim of Alexandria are said to have moved a mountain in Egypt called, in Turkish, Durn Tankl. They moved it. Even if you possess such power, Paul says, you are nothing in the sight of God if you do not have love. Love is a great thing, and it has countless aspects. Many things flow from it.

I believe this is a subject we should continue discussing, if God permits, because we do not have enough time now. Let us hold on to whatever we can from what we have heard tonight, and may God be our helper.

Απόψε το βράδυ να μιλούσα για ένα θέμα, το οποίο ενδιαφέρει όλους τους θρησκευομένους ανθρώπους. Είναι το θέμα της αγάπης. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει αυτό το θέμα. Πολλοί άνθρωποι απασχολούνται με την ελεημοσύνη. Πολλοί άνθρωποι απασχολούνται με την προσευχή. Πολλοί άνθρωποι απασχολούνται με τη μελέτη. Άλλοι απασχολούνται με το κήρυγμα. Άλλοι απασχολούνται με διάφορες άλλες αρετές που υπάρχουν. Στη σειρά, όμως, των καρπών του Πνεύματος του Αγίου είναι η αγάπη.

Η εκδοχή, εάν δεν προσέξει ο άνθρωπος, παρότι έχει πολλές άλλες αρετές, να σκοντάψει και να μην καταφτάσει, να μην επιτύχει δηλαδή τη σωτηρία του προορισμού. Ευχαριστούμε που παρακολουθήσατε. Την ανάγκη της αγάπης θα μπορούμε να το βρούμε αυτό: ποια θέση έχει ο Θεός πάρει έναντι της αγάπης; Έχει εντολή.

Δεν ξέρω αν διαβάζετε τον νόμο και αν διαβάζετε την Παλαιά Διαθήκη.

Εντολή ειδικήν περί αγάπης. Είναι εντολή του Θεού. Δεν είναι κάτι που συμφέρει και εμάς αυτούς, να είμεθα αγαπημένοι και να αλληλοσυμπληρούμεθα. Ο ένας από αγάπη να τίθεται στην αδυναμία και στην υπηρεσία του άλλου, διότι χριστιανός, πάει να πει, τίθεμαι εις την υπηρεσία του άλλου, στην ανάγκη την υλική και την πνευματική του άλλου.

Αγάπη, λέγει, ου ζητεί τα εαυτής, αλλά τα του εταίρου. Δεν ζητάει, λέει, αυτά που εξυπηρετούν το εγώ, το συμφέρον, τη σάρκα, δεν ξέρω τι άλλο.

Αγάπη είναι εκείνη που χαίρεται να βοηθήσει τον άλλον στην αδυναμία του, στην υλική και στην πνευματική. Είναι εντολή και θα βρεθεί ως εντολή γραμμένη από τον Θεόν διά του Μωσέως, στο έκτο κεφάλαιο του Δευτερονομίου, στίχος 4-5. Μάλιστα, ο Χριστός μας, όταν επειράσθη από έναν νομικόν, όπως βρίσκω στην Καινή Διαθήκη, που θα μπορείτε να το βρείτε και εσείς, στο 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου, στίχος 35 και κατωτέρω, λέγει: Νομικός πειράζων αυτόν και λέγων: «Διδάσκαλε, ποία εντολή μεγάλη εν τω νόμω;» Ο δε Ιησούς έφη αυτώ: «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εν όλη τη καρδία σου και εν όλη τη ψυχή σου και εν όλη τη διανοία σου. Αυτή εστί πρώτη και μεγάλη εντολή. Δευτέρα ομοία αυτή· αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν. Εν ταύταις ταις δυσί εντολαίς όλος ο νόμος και οι προφήται κρέμανται». Εδώ παρουσιάζει με δύο όψεις την αγάπη: αγάπη προς τον Θεό και αγάπη προς τον πλησίον.

Λοιπόν, αυτό που ο Χριστός μας είπε στην ερώτηση την πειρακτική αυτή του νομικού είναι παρμένο, το έχει δανειστεί από τον νόμο. Το Δευτερονόμιον το αναφέρει. Διαβάσετε, αν θέλετε, εν ψυχρώ αυτό το μέρος που σας λέγω, στο έκτο κεφάλαιο, στίχος 4-5. Διότι δεν λέγει μόνο αυτό που σας λέγω. Έχει και προτροπή πιο κάτω, πώς οι μεγαλύτεροι πρέπει να πολιτεύονται και να συμπεριφέρονται έναντι αυτής της εντολής, στους ανθρώπους που έχουν υπό τας διαταγάς των, στους ανθρώπους που επηρεάζουν, στα παιδιά τους, στην οικογένειά τους κ.λπ. Ό,τι πρέπει να γίνεται αναφέρει.

Διδασκαλία καθημερινή, ώστε, ει δυνατόν, να μπει από κάτω από το δέρμα αυτή η εντολή, διότι είναι ανάγκη να πραγματοποιηθεί. Θέλω να πω στο σημείο αυτό ότι εμείς δεν την έχουμε ως πρωταρχική αυτή την εντολή και να βιάζουμε τον εαυτό μας κατά κάποιον τρόπο, έστω και με οποιαδήποτε αβαρία, να εφαρμόσουμε αυτή την εντολή. Η εντολή, λοιπόν, είναι με δύο πόλους. Το ένα μέρος βλέπει επάνω και το άλλο βλέπει εμπρός. Επάνω υπάρχει ο Θεός και απέναντί μας υπάρχει ο συνάνθρωπος. Οι δύο αυτές εντολές είναι οι μεγαλύτερες εντολές.

Όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός μας: «Πρώτη», λέει, «και μεγάλη εντολή είναι το αγαπήσεις τον Θεόν σου». Με το μυαλό σου, με την καρδιά σου, με την οντότητά σου, με το πορτοφόλι σου, με τα πάντα. Πρέπει να τα διαθέτεις στην υπηρεσία του Θεού. Εάν δεν κάνεις αυτό, τι έχεις κάνει; Όταν παραβαίνεις την πρώτη και μεγάλη εντολή, τι έχεις κάνει; Την πρώτη και μεγάλη αμαρτία. Ποιος εξομολογήθηκε ποτέ την πρώτη και μεγάλη αυτή αμαρτία; Διότι εγώ θέλω να πιστεύω, στους χίλιους, πέντε εφαρμόζουνε αυτή την εντολή.

995 είμεθα παραβάται. Και εν τούτοις δεν συνεκινήθημε ποτέ να παρακαλέσουμε τον Χριστό να μας συγχωρήσει για τη μεγάλη αυτή αμαρτία που κάνουμε και να μας δώσει τη δύναμη να μπορέσουμε σιγά σιγά να την εφαρμόσουμε. Διότι, όταν το τιμόνι ενός οχήματος πάρει προς τα αριστερά πολύ, χρειάζεται έπειτα κόπος και σιγά σιγά να έρθει να ορθοδρομήσει. Αυτό τούτο συμβαίνει και με τη Δευτέρα εντολή. «Δευτέρα», λέει, «ομοία αυτής», μεγάλη κι αυτή, είναι το να αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν. Ούτε αυτό γίνεται και ούτε αυτό εξομολογείται. Το θέμα μου είναι περί αγάπης.

Βρίσκω μπροστά και το λέγω αυτό. Δηλαδή, τι κάνω; Παρουσιάζω δύο μεγάλες αμαρτίες που εμείς οι χριστιανοί ουδέποτε τις εξομολογηθήκαμε. Αυτό θέλω να πω εγώ. Την παρένθεση αυτή την κάνω, βρίσκοντάς τη στον δρόμο μου. Φοβούμαι, διότι θα πει κανείς ίσως ότι είμαι απόλυτος και δεν είναι σωστό. Οι περισσότεροί μας δεν έχουμε ανοίξει ποτέ το στόμα μας στον πνευματικό να πούμε αυτή την αμαρτία, ότι δεν αγαπώ τον Θεό όπως πρέπει να τον αγαπώ, ούτε τον πλησίον αγαπώ όπως πρέπει να τον αγαπώ, όπως θέλει ο Θεός, με βάση τις δύο αυτές εντολές, οι οποίες υπάρχουν εις τον νόμο και περάσανε στην Καινή Διαθήκη. Διότι η Καινή Διαθήκη...

Προχωρεί ακόμη πιο πολύ και φτάνει όχι μέχρι απλώς αγάπης του ανθρώπου, αλλά μέχρι αγάπη του εχθρού του ανθρώπου. Πράγμα το οποίο ανοίγει καρδιές, κάνει εγχειρήσεις. Είναι δύσκολο πράγμα να αγαπήσεις τον εχθρόν σου. Και αν τον αγαπήσουμε με λόγια, στην πράξη δεν τον έχουμε αγαπήσει. Και αυτός που βλέπει από πάνω, ο ετάζων καρδίας και νεφρούς, μας βγάζει στην άκρη. Λέει: «Πήγαινε στην άκρη, μέχρι που να τακτοποιηθείς, μέχρι που να ταπεινωθείς, μέχρι που να εργαστείς επάνω σου, μέχρι που να καλλιεργηθείς εις βάθος, να αγαπήσεις πραγματικά, και τότε θα περάσεις μέσα. Δεν έχεις σχέση μετ’ εμού».

Εντολή, λοιπόν, του Θεού, όπως ακούσαμε, και οι περισσότεροι τα ξέρουμε αυτά τα πράγματα, αλλά η επανάληψη, όπως ξέρετε, δεν βλάπτει· ωφελεί. Επερχομένους, τους μεταγενεστέρους και αυτούς ακόμη που βρίσκονται για πρώτη φορά σε τέτοια πράγματα. Αυτό που διέταξε ο Θεός, που έχει δώσει εντολή και περιμένει από τον καθέναν την εφαρμογήν. Ο Θεός επιμένει. Δεν έδωσε εντολή και αδιαφορεί για την τήρηση. Επιμένει και περιμένει την εφαρμογή. Αυτός, λοιπόν, ο οποίος έδωσε την εντολή, διότι είναι ο ποιήσας και διδάξας, εφήρμοσε πρώτος την εντολή και μάλιστα την εντολή πλατύτερα, όχι απλώς εις τους αγαπώντας ημάς. Υπάρχει αγάπη στον κόσμο, αλλά αγάπη μεταξύ των ανθρώπων που δεν μας επείραξαν.

Δεν μας έβλαψαν, που δεν μας κατηγόρησαν, που δεν μας συκοφάντησαν, που δεν μας αδίκησαν, που δεν μας ατίμασαν. Υπάρχει αγάπη, αλλά αυτή είναι αγάπη σαρκική, αγάπη συμφεροντολογική, αγάπη κοσμική. Η αγάπη αρχίζει να δείχνει τη δύναμή της και την αρετή της όταν περνάει στο πεδίο της εχθρότητας. Να αγαπήσεις τον εχθρό σου. Όταν καλείται από τον πνευματικό ο εξομολογούμενος: «Ξέρεις, πρέπει να συγχωρηθείτε για να κοινωνήσεις», εκεί πέφτει το σύννεφο το βαρύ και μας σκεπάζει. «Να ξέρεις, πάτερ...» Να ξέρω. Αλλά το ξέρω και εσύ ξέρεις. Αλλά ο Θεός είναι εκείνος που δεν ξέρει και περιμένει κάτι τι άλλο. Πολύ.

Καλούμεθα να αγαπήσουμε και τους εχθρούς μας ακόμη, γιατί εκεί φαίνεται η παλικαριά, εκεί φαίνεται η δύναμη του ανθρώπου, του καλλιεργημένου εις βάθος χριστιανού. Αμέσως σκοντάφτουμε. Ο Χριστός το είπε και το έκανε. Ο Θεός το κήρυξε, το διέταξε και το έπραξε. Έχετε διαβάσει τι λέγει στον Ιωάννη, στο γάμα κεφάλαιο; Λέγει εκεί: «Ούτω γαρ ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον, ώστε τον Υιόν αυτού τον μονογενή έδωκεν, ίνα πας ο πιστεύων εις αυτόν μη απόληται, αλλά έχει ζωήν αιώνιον». Σε ποιους τον έδωσε τον Υιό του; Σε αυτούς που τον αγαπούσανε;

Σε αυτούς που τον επίστευαν; Σε ποιους τον έδωσε; Στους φίλους του; Στους ανθρώπους, στους εχθρούς. Οι άνθρωποι ήσαν εχθροί του Θεού και εν τούτοις ο Θεός δεν εδίστασε να δώσει τον Υιόν. Έχετε διαβάσει στην προς Ρωμαίους επιστολή, στο έψιλον οχτώ, να ιδείτε τι λέγει; «Έτι αμαρτωλών ημών όντων, ο Χριστός υπέρ ημών απέθανε». Δεν υπήρχε ούτε ένας. Όταν ο Θεός έστειλε τον Υιό του και όταν ο Χριστός είπε: «Ιδού, εγώ ήκω του ποιήσαι το θέλημά σου», εγώ θα ’ρθω να κάνω το θέλημά σου.

Λέει: «Και αμνούς και μόσχους δεν θέλεις, θυσίες και κνίσες δεν θέλεις. Εγώ θα έρθω, σώμα δε κατηρτίσω μοι, και θα θυσιαστώ εγώ», όπως γράφει στους Εβραίους, «για να σου τακτοποιήσω το θέλημά σου». Άρα πρώτος ο Θεός δείχνει σε εμάς και είμαστε υποχρεωμένοι τοις ίχνεσιν αυτού περιπατήσωμεν, που σημαίνει ότι και σε αυτόν τον εχθρό μας ακόμη πρέπει να δείξουμε αγάπη, και μάλιστα αγάπη τέτοια, όπως βλέπετε, μέχρι θυσίας. Όχι αγάπη να του δώσω 500 δραχμές που έχει ανάγκη, όχι μια άλλη αγάπη να του συμπαρασταθώ σε μια δύσκολη στιγμή του, που κι αυτά είναι, αλλά μέχρι αίμα. Να δώσει ο Θεός τον Υιό του και ο Υιός του τον εαυτόν του, ώστε η εντολή να είναι κάπως πιστευτή προς τους έξω.

Επραγματοποιήθη αυτή η αγάπη από τον ίδιο τον Θεό προς τον άνθρωπο.

Υπάρχει, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει, στην Πρώτη Καθολική Επιστολή του Ιωάννου κάτι πολύ φανταχτερό επάνω στο θέμα της αγάπης. Εάν θέλαμε να σταθούμε στο τέταρτο κεφάλαιο της Πρώτης Καθολικής Επιστολής του Ιωάννου, λοιπόν, εγώ θα ήθελα να πιστεύω ότι δεν θα προχωρούσαμε άλλο. Εμείς, βέβαια, διαβάζουμε χωρίς να πράττουμε, γι’ αυτό και έχουμε ευχέρεια να διαβάσουμε και παρακάτω. Εάν, όμως, διαβάζαμε και θέλαμε αυτό να το εφαρμόσουμε και έπειτα να προχωρήσουμε, δεν θα προχωρούσαμε παρακάτω. Είναι το δυσκολότερο πράγμα να φτάσει ο άνθρωπος να αγαπήσει κατά τέτοια έννοια που...

Να ενωθεί με τον Θεόν, διότι ο Θεός αγάπη εστί. Και ότι, εάν δεν ενωθεί ο άνθρωπος με τον Θεόν, δεν έχει αγάπη· έχει τη συνηθισμένη αγάπη που έχει ο κόσμος. Και η καλημέρα αντέχει μέχρι που να μην μου πειράξει τη γλάστρα μου η κότα του, μέχρι που να μην τραβήξει από πάνω το σεντόνι. Αντέχει μέχρι εκεί η αγάπη η δικιά μας. Έπειτα κόβεται η αγάπη, ούτε καλημέρα. Εάν, λοιπόν, λέγω, θέλαμε να διαβάσουμε αυτόν, τον Υιόν της Αγάπης, τον Ιωάννη, που γράφει κατ’ εξοχήν, λέγει το εξής. Σας διαβάζω από την πρώτη επιστολή, όπως σας είπα, στο τέταρτο κεφάλαιο, στίχος 7.

Αγαπητοί. «Αγαπητοί, αγαπώμεν αλλήλους, ότι η αγάπη εκ του Θεού εστί». Έχουμε υποχρέωση να αγαπούμε, διότι είναι απ’ τον Θεό. Εγώ, δεν είμαι από τον Θεό, δεν μπορώ να αγαπώ. Εάν αγαπώ πραγματικά, είμαι και από τον Θεό. «Και πας ο αγαπών εκ του Θεού γεγέννηται και γινώσκει τον Θεό». Ένας που αγαπάει πραγματικά έχει αναγεννηθεί, δεν έχει μείνει στη φυσική του γέννηση. Γεννήθηκε από τη μανούλα του και έφαγε το γάλα από το στήθος της μανούλας του.

Γεννήθηκε. Αναγεννήθηκε από την πνευματική μητέρα, από την κολυμβήθρα. Είναι αναγεγεννημένος και με τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου τώρα αγαπά. «Εκ του Θεού γεννάται», λέει, «αυτός και γινώσκει τον Θεό. Ο μη αγαπών ουκ έγνω τον Θεό». Δεν ξέρει τι είναι ο Θεός, δεν καταλαβαίνει τίποτα. Μιλεί περί Θεού, ανάβει κεριά, πηγαίνει στην Εκκλησία, κάνει άλλα πράγματα τυπικά, αλλά τον Θεό δεν τον γνώρισε, εφόσον ακόμη δεν αγαπά.

ο Ευχαριστώ. Αγάπη εστί, προς όλες τις εκδηλώσεις σου. Και κάτι σαν μικρή παρένθεση, και γελάτε λίγο. Κι αλίμονό μας αν ο Θεός δεν ήταν αγάπη και ήταν μόνο δικαιοσύνη. Πάμε χαμένοι. Διότι είναι και δικαιοσύνη ο Θεός. Αλλά ως δικαιοσύνη ο Θεός δεν φαίνεται εντεύθεν του τάφου. Η δικαιοσύνη του είναι από εκεί, από τον τάφο. Θα το φανταστείτε τον Θεόν με δύο ποδάρια. Στο ένα γράφει έλεος, αγάπη, και στο άλλο γράφει δικαιοσύνη. Το έλεος, η αγάπη, η μακροθυμία, η συγκατάβαση, η συγχώρηση κλπ. είναι στο ποδάρι που πατάει από εδώ, από τον τάφο μας. Η δικαιοσύνη είναι στο ποδάρι που πατάει από εκεί, από τον τάφο μας. Πέραν του τάφου ενεργεί η δικαιοσύνη του Θεού.

Λίγες Κυριακές, νομίζω, η Εκκλησία μας έχει τον Πλούσιο και τον Λάζαρο, που εκεί φαίνεται καθαρά η δικαιοσύνη του Θεού και μάλιστα επισφραγίζεται με εκείνα τα λόγια που απήντησε ο Αβραάμ στον Πλούσιο και του είπε: «Απέλαβες, του λέει, τα αγαθά σου και αυτός τα άσχημά του. Αυτός παρηγορείται και εσύ οδυνάσαι». Ό,τι έγινε, έγινε. Έκλεισε τώρα τα πράγματα. Πέραν του τάφου αλλάζουν τα σκηνικά. Και εδώ ενεργεί η δικαιοσύνη του Θεού και σε τοποθέτησε, και θα απολαμβάνεις την αιωνιότητα σύμφωνα όπως συνεργάστηκες. Δεν σε αδικεί ο Θεός. Αδιαφόρησες γι’ Αυτόν τότε, κατά συνέπεια ήσουν σκληρός. Γι’ αυτό βρέθηκες μπροστά στη δικαιοσύνη του Θεού, που είναι αμείλικτη. Είναι σκληρή η δικαιοσύνη του Θεού. Και έρχεται κάτι στο νου μου, που πολλές φορές το έχουμε πει αυτό, το οποίο μπορεί κανείς να το δει

στην Εκκλησία, εάν ξέρει να ερμηνεύσει αυτά που υπάρχουν μέσα στην Εκκλησία, όπως έχουν τοποθετηθεί διά Πνεύματος Αγίου να μας υπενθυμίζουν. Αυτό υπάρχει στο Δεσποτικό. Όλες οι εικόνες μέσα στην Εκκλησία και της Θεοτόκου, έχουμε πει, από ένα καντήλι μπροστά και έχει λάδι. Στο Δεσποτικό ο Χριστός μας δεν έχει καντήλι, δεν έχει λάδι. Στο τέμπλο υπάρχει λάδι, γιατί υπάρχει και έλεος. «Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς. Σῶσον ἡμᾶς, Υἱὲ Θεοῦ». Και όποιος άνθρωπος μετανοήσει, εξομολογηθεί και επιστρέψει, θα προσέλθει στην Ωραία Πύλη να συνθηκολογήσει και να πάρει τη ζωή από τον Χριστό και θα ακούσει έπειτα: «Σῶσον, ὁ Θεός, τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου». Όποιος δεν θέλει όμως να μετανοήσει, να εξομολογηθεί, να επικοινωνήσει, να κοινωνήσει με τον Χριστό και φύγει ατακτοποίητος από τον κόσμο τούτον, θα μεταφερθεί στο Δεσποτικό, που είναι η κρίση, και η κρίση είναι ανέλεος. Δεν υπάρχει έλεος στην κρίση. Είναι και άλλες σκηνές που υπενθυμίζουν την κρίση. Λέγω λοιπόν, για να επανέλθω, ότι όποιος άνθρωπος δεν αγαπά, όπως λέγει εδώ, δεν είναι εκ του Θεού, διότι ο Θεός, λέγει, αγάπη εστί. «Ἐν τούτῳ ἐφανερώθη», γι’ αυτό λέει, «ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐν ἡμῖν, ὅτι».

«Τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἀπέσταλκεν ὁ Θεὸς εἰς τὸν κόσμον, ἵνα ζήσωμεν δι’ αὐτοῦ». Από εκεί φαίνεται η αγάπη του Θεού, πόσο μας ηγάπησε. Δηλαδή αυτό που λέγει για μας, να θυσιαζόμαστε για τους άλλους, το έκανε Αυτός πρώτα εν τω προσώπω και εν τη ενεργεία, το να στείλει τον Υιόν Του στους ανθρώπους. Εμείς, όπως είπα, μπορεί να κάνουμε κάποια θυσία στον άνθρωπό μας. Αίμα τουλάχιστον δεν δίδουμε. Μπορεί να δώσουμε εκ του περισσεύματος, εκ του υστερήματος πάλι δεν δίδουμε, εκτός ορισμένων, πάλι να μην είμαι απόλυτος, αλλά είναι τόσο το ποσοστό που δεν συζητείται καν. «Ἐν τούτῳ ἐστὶν ἡ ἀγάπη, οὐχ ὅτι εμείς ηγαπήσαμε τον Θεό πρώτοι», όχι, «ἀλλ’ ὅτι Αὐτὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς καὶ ἀπέστειλε τὸν Υἱὸν Αὐτοῦ ἱλασμὸν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν».

Κοίτα, το έχει βάλει και τις δικές του μέσα ο Ιωάννης. Και έχει αιωνίαν ισχύν, διότι και σήμερα εξακολουθούν οι αμαρτίες. Και εν τη αγάπη του Κυρίου υπάρχουμε και ζώμεθα. Θέλω να το καταλάβουμε, γιατί ορισμένοι παρασυρόμεθα από ορισμένα που δεν τα προσέχουν και ορισμένοι μεγάλοι μας.

Εάν υπάρχουμε, εάν ζούμε, εάν λεγόμεθα χριστιανοί και αν έχουμε μια μικρή ελπίδα σωτηρίας, αυτό οφείλεται εις την οικονομία του Θεού, όχι εις την ακρίβεια και τη δικαιοσύνη τη δικιά μου. Γιατί ακούω πολλές φορές που γίνονται ορισμένες οικονομίες: κατ’ οικονομίαν και κατ’ οικονομίαν και κατ’ οικονομίαν.

Με το κατ’ οικονομίαν, λέγει, πάμε χαμένοι, χαθήκαμε. Θέλεις κατ’ ακρίβειαν να είναι; Παρουσίασέ μου τον εαυτό σου εσύ, ότι ζεις και υπάρχεις κατ’ ακρίβειαν. Κατ’ οικονομίαν ζεις. Κατ’ οικονομίαν εβαφτίστηκες. Κατ’ οικονομίαν σου συγχωρούνται οι αμαρτίες. Κατ’ οικονομίαν. Δεν υπάρχει τίποτα κατ’ ακρίβειαν.

Αξίζουμε; Γι’ αυτό ποτέ να μην σκανδαλίζεστε αν ακούτε οικονομία, οικονομία, οικονομία, οικονομία. Το θέμα είναι να σωθούν οι ψυχές. Δεν είναι να κρατηθεί κάτι που μπορεί να τροποποιηθεί, εκτός από το δόγμα. Το δόγμα δεν παίρνει οικονομία. Μην τα βάλετε με το Πιστεύω ποτέ σας. Ό,τι άλλο κι αν δείτε, μην παρεξηγηθείτε, διότι όλοι ζούμε κατ’ οικονομίαν. Και αυτοί που λένε και γράφουν και ζητάνε κατ’ ακρίβειαν, κατ’ οικονομίαν ζουν. Αλλά δεν επρόσεξαν, δεν εξήτασαν, δεν θα το λέγαν αυτό το πράγμα. Εδώ λοιπόν λέγει ότι Αυτός ηγάπησεν ημάς και απέστειλε τον Υιόν Αυτού ιλασμόν υπέρ των αμαρτιών ημών. Μόνο από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα νομίσει ότι δικαιούται να ζήσει, ότι το αξίζει να τα έχει και λοιπά, είναι λανθασμένος. Το έλεος του Θεού, το έλεος του Θεού, αυτό μας προλαμβάνει και για το προπατορικό, αυτό μας προλαμβάνει και για το εθελημένο. Αυτός, Αυτός, Αυτός, για τα πάντα Αυτός. Έλεος είναι, όχι δικαιοσύνη. Δικαιοσύνη. Δικαιοσύνη μόνο ο δράκος αποκαθημένης, λέγει ο Ησαΐας.

Αυτό ας το προσέξουμε και ας ταπεινωθούμε. Ο ίδιος αυτός, ο μαθητής Του, σε ένα άλλο μέρος λέγει,

να μας παρηγορήσει: «Τεκνία μου, σας λέγω να μην αμαρτήσετε. Εάν όμως τις αμάρτῃ, έχομεν παράκλητον προς τον Πατέρα». Να μην απογοητευτείς, να μην φτάσεις σε απόγνωση, γιατί πολλοί λένε: «Δεν υπάρχει για μένα σωτηρία. Δεν υπάρχει για μένα λύτρωση». Είναι του σατανά αυτό. Η απόγνωση είναι θανάσιμο αμάρτημα, διότι είναι ο προθάλαμος της αυτοκτονίας, της πνευματικής εκατό τοις εκατό και ενδεχομένως και της σωματικής. Οι άνθρωποι δεν έχουν περιεχόμενο πλέον, δεν έχουν ενδιαφέροντα.

Δεν υπάρχει. Τι θέλουμε να βασανίσουμε; Πετάει και τα μυαλά του ακόμα. Όχι, αυτό να το ξέρετε. Αυτό που είπε εδώ πέρα, ότι είναι ιλασμός υπέρ των αμαρτιών ημών, ήτο, είναι και θα είναι, εφόσον υπάρχει κόσμος. Μέχρι συντελείας των αιώνων θα είναι ιλασμός ο Χριστός για τους θέλοντας. Και λέγει ο Ιωάννης: «Δεν είναι, λέει, μόνο για μένα, αλλά για όλο τον κόσμο». Εγώ σας λέγω να μην αμαρτήσετε. Μην αμαρτήσεις με τον σκοπόν «ο Θεός είναι καλός και θα με συγχωρήσει». Άλλο το να πέσω θεληματικά και άλλο το να πέσω αγωνιζόμενος. Το μεν ένα είναι προδοσία, αυτομολώ προς τον σατανά θεληματικά. Ο αγωνιζόμενος θα έχει και βραβείο, θα έχει και παράσημο.

Να αγωνιστώ. Εάν πέσω όμως για τον Α ή Β λόγο, υπάρχει αποκούμπι, υπάρχει κάποιος που πληρώνει. Γι’ αυτό κανένας μας ούτε να επιδιώκει να αμαρτήσει, να αδιαφορεί προς το θέμα, αλλά αν αγωνιζόμενος πέσει, να ξέρει ότι υπάρχει περιθώριο. Υπάρχει κάποιος εγγυητής. «Ἔχομεν παράκλητον πρὸς τὸν Πατέρα, Ἰησοῦν Χριστὸν δίκαιον». Έτσι γράφει στο πέμπτο κεφάλαιό του ο ίδιος αυτός Ευαγγελιστής, στην πρώτη του επιστολή. «Ἀγαπητοί, εἰ οὕτως ὁ Θεὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς, καὶ ἡμεῖς ὀφείλομεν ἀλλήλους ἀγαπᾶν». Να, λοιπόν, το ένα απορρέει από το άλλο. Πιστεύεις ότι σε αγάπησε ο Θεός; Το πιστεύω. Έχεις την ανάγκη της αγάπης του Θεού; Και βέβαια.

Υποχρεωμένος, κατά τον ίδιο τρόπο, να αγαπάς και εσύ τον πλησίον σου. Μα, ακούγονται ενστάσεις: «Μα μου έφταιξε, και αυτό μου κάμανε και αυτό μου φτιάξανε». Όμως τόσον ηγάπησε τον κόσμο, ώστε ήρθε και θυσιάστηκε. Αν υπολογίζω ότι θα ζήσω μαζί Του στην αιωνιότητα, δεν μπορώ εγώ να σκέπτομαι διαφορετικά και να εμφορούμαι από διαφορετικά αισθήματα από ό,τι ο Πατέρας. Πώς είναι δυνατό να βρεθώ με τον Χριστό και με τον Θεό μαζί, εφόσον εγώ μέσα μου έχω διαφορετικά πράγματα;

Είναι δυνατόν; Θα πρέπει να γίνω σαν Αυτόν. Γι’ αυτό και μας δίδει και τον εαυτόν Του, γι’ αυτό μας εμβολιάζει με τον εαυτόν Του. Γι’ αυτό γεννώμεθα σύσσωμοι και σύναιμοι, ώστε να μπορούμε κι εμείς να προχωρήσουμε με τη δύναμή Του προς τα εκεί. Διότι διαφορετικά δεν κάνουμε για το περιβάλλον Του εκεί επάνω, πονηροί όντες εμείς, όταν μένουμε στην κακία μας. Διότι όταν ο άνθρωπος ακόμη δεν έχει κατορθώσει απλά, απέριττα να αγαπήσει, να γνωρίζει ότι υστερεί. Δεν έχει ακόμα. Του λείπουνε πολλές παρασάγγες για να φτάσει. Το καθαρίζει λοιπόν εδώ πέρα και λέγει ότι οφείλουμε αλλήλους αγαπᾶν. Δεν αναφέρει εδώ να διαλέξουμε ποιους. Όλους. Εαυτούς και αλλήλους. Αλλήλους αγαπᾶν. «Θεὸν οὐδεὶς»

«τεθέαται». Είδε κανένας ποτέ τον Θεόν; Όχι. «Ἐὰν ἀγαπῶμεν ἀλλήλους, ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν μένει καὶ ἡ ἀγάπη Αὐτοῦ τετελειωμένη ἐστὶν ἐν ἡμῖν. Ἐν τούτῳ γινώσκομεν ὅτι ἐν Αὐτῷ μένομεν καὶ Αὐτὸς ἐν ἡμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος Αὐτοῦ δέδωκεν ἡμῖν». Και σε άλλο μέρος λέγει ότι τον Θεό που δεν βλέπεις λες ότι αγαπάς. Τον αδελφό σου που τον βλέπεις πώς δεν τον αγαπάς; Μας καθιστά δηλαδή κατά κάποιον τρόπο αναπολογήτους, αυτό θέλω να πω. Να προχωρήσω λίγο πιο κάτω. Πηγαίνω στο 16ο εδάφιο του ιδίου κεφαλαίου.

Ιωάννου ΔΕΛΤΑ 16 Ο Θεός «ἐστί», ώστε να έχεις αγάπη, έχεις Θεό. «Καὶ ὁ μένων ἐν τῇ ἀγάπῃ ἐν τῷ Θεῷ μένει καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ». Σε έχθρα, σε μίσος δεν μένει ο Θεός. Σε οργή, σε κατηγορία, σε συκοφαντία δεν μένει ο Θεός. Δεν πιάνει. Χρειάζεται αγάπη για να είσαι ενωμένος με τον Θεό, να μένεις εν τω Θεώ και ο Θεός εν σοι. «Ὁ μένων ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν αὐτῷ» είναι αυτό. Η εικόνα είναι στο δέκατο πέμπτο κεφάλαιο του Ιωάννου, εκεί που παρουσιάζει την άμπελο με τα κλήματα, πράγμα το οποίο και αυτό το έχει επιστρατεύσει η Εκκλησία μας και το έχει στο τέμπλον. Στο μέσον είναι ο Μυστικός Δείπνος.

Από εκεί ξεκινάει η άμπελος με τις βέργες, με τα φύλλα, με τους βότρυες, με τα σταφύλια, με τις ράγες. Αν ο άνθρωπος δεν έχει τέτοια οργανική σχέση με τον Θεό, με τον Χριστό, δεν έχει ακόμη τίποτα φτιάξει. Μόνο ο μένων με την άμπελο φέρει τον καρπόν. Ο άλλος κόπτεται και εις πυρ βάλλεται. Διαβάστε εν ψυχρώ το 15ο κεφάλαιο του Ιωάννου, στο Ευαγγέλιό του, και πηγαίνετε να κοιτάξετε και από πάνω αυτή τη ζωγραφιά που έχει η Εκκλησία, που αρχίζει από τον Μυστικό Δείπνο. «Καὶ ὁ μένων ἐν τῇ ἀγάπῃ», λοιπόν, «ἐν τῷ Θεῷ μένει καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ». Είναι εκείνο που λέγει: «Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει κἀγὼ ἐν αὐτῷ». Ευχαριστώ.

Αυτόν τον συνδυασμόν: «Ἐν τούτῳ τετελείωται ἡ ἀγάπη μεθ’ ἡμῶν, ἵνα παρρησίαν ἔχωμεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως». Τότε θα έχουμε παρρησία, δεν θα κρυφτούμε, εάν έχουμε από τώρα αγάπη. Αγαπητοί, «ὅτι καθὼς Ἐκεῖνός ἐστι καὶ ἡμεῖς ἐσμεν ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ», διότι όπως είναι Εκείνος είμαστε και εμείς στον κόσμο αυτόν και, κατά συνέπεια, θα μπορούμε να σταθούμε μαζί Του αύριο. «Φόβος οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ἀγάπῃ, ἀλλ’ ἡ τελεία ἀγάπη ἔξω βάλλει τὸν φόβον, ὅτι ὁ φόβος κόλασιν ἔχει· ὁ δὲ φοβούμενος οὐ τετελείωται ἐν τῇ ἀγάπῃ». Έχει ελλείψεις, λέει, ακόμα. «Ἡμεῖς ἀγαπῶμεν Αὐτόν», τον Χριστόν, «ὅτι Αὐτὸς πρῶτος ἠγάπησεν ἡμᾶς».

Μας αγάπησε πρώτος και δεν πήγαμε να Τον βρούμε, ήρθε να μας βρει. «Ἐάν τις είπῃ ὅτι ἀγαπῶ τὸν Θεόν», εκείνο που σας είπα γρηγορότερα, «καὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ μισῇ», αλλά γι’ αυτόν μη μου λες, «ψεύστης ἐστίν». Ψέματα λέει. Μπορεί να ανάβει κεριά, μπορεί να προσκομίζει θυμιάματα, μπορεί να κάνει προσφορές και γονυκλισίες, μπορεί να κάνει τάματα, να φτιάχνει ναούς, μοναστήρια, εικόνες, εκκλησίες. Είναι ψεύτης. «Ὁ γὰρ μὴ ἀγαπῶν τὸν ἀδελφὸν ὃν ἑώρακε» — τον άνθρωπό του, θα του πει την καλημέρα, θα πάρει φωτιά το σπίτι του και θα του φωνάξει, θα πάθει κάτι και θα τρέξει να του φέρει το εκατό κλπ. — δεν τον αγαπά. «Τὸν Θεὸν ὃν οὐχ ἑώρακε, πῶς δύναται ἀγαπᾶν;» Λέει ψέματα, λοιπόν. Είναι, λέει, ψεύτης.

«Καὶ ταύτην τὴν ἐντολὴν ἔχομεν ἀπ’ Αὐτοῦ». Έχουμε εντολή, αυτό που σας είπα γρηγορότερα, ότι η αγάπη είναι εντολή και ο μη αγαπών για τον Α ή Β λόγο παραβαίνει εντολή και, κατά συνέπεια, είναι ένοχος έναντι αυτής της εντολής και είναι θέμα εξομολογήσεως, μετάνοιας, εξομολογήσεως και κανόνος. Έχουμε την εντολήν απ’ Αυτού, ίνα αγαπώμεν τον Θεό και τον αδελφόν αυτού, και τους δύο δηλαδή, να αγαπούμε και τον αδελφό μας και τον Θεό. Λέγω λοιπόν, εν συνδυασμώ με αυτά τα πρώτα τα οποία διαβάσαμε, ότι εμείς είμεθα κάπως ένοχοι στο σημείο αυτό. Εγώ αυτός, όταν πήρα να βρω ορισμένα...

αυτά που λένε οι Πατέρες, που λέει το Ευαγγέλιο, που λέει η Εκκλησία μας, να φτιάξω ένα θέμα περί αγάπης, βρέθηκα ένοχος μπροστά σε αυτά τα οποία έγραψα και σας παρουσιάζω αυτή την ώρα. Είμαι ένοχος. Δεν εφαρμόζω τις εντολές αυτές της αγάπης ούτε όσο πρέπει και όπως πρέπει προς τον Θεό ούτε προς τον πλησίον, και είναι ανάγκη ειδικής προσευχής εκ μέρους μου και μακροθυμίας του Θεού να μου επιτρέψει, να μου δώσει τον χρόνο και τα μέσα. Και τα μέσα, και τα μέσα είναι η χάρις, και δίδεται η χάρις και παρέχεται η χάρις και οι δυνάμεις, όλα αυτά τα υλικά, να επιτύχεις και να φτιάξεις

που χρειάζεται για να είσαι μαζί με τον Θεό. Εάν βέβαια εσύ θελήσεις και κινηθείς, αναγνωρίσεις την αδυναμία σου, την ατέλειά σου και ζητείς από τον Θεό έλεος. Δεν ξέρω μέχρι εδώ εσείς πώς αντιμετωπίζετε το θέμα αυτό. Εύχομαι να είστε όλοι τακτοποιημένοι. Αλλά εάν σε κάποιο σκέλος από τα δύο, είτε προς τον Θεόν είτε προς τον πλησίον, είτε και στα δύο μαζί, διότι αυτά είναι αλληλένδετα μεταξύ των, να φροντίσουμε, παρακαλώντας τον Θεόν, να μας βοηθήσει να το τακτοποιήσουμε. Διότι, όπως σας έχω πει κι άλλοτε, ο άνθρωπος είναι σε μία ορθή γωνία και πρέπει να είναι προς τη δόξα του Θεού κάθε τι που κάνει και προς την εξυπηρέτηση του πλησίον. Δεν μπορεί να λέγει ότι τον Θεόν τον υπολογίζω, αλλά τον

συνάνθρωπό μου δεν τον υπολογίζω όσο πρέπει. Ο Πέτρος, στην καθολική του επιστολή, την πρώτη, κεφάλαιον Δέλτα, εδάφιον 8, λέγει το εξής: «Πάντων δὲ τὸ τέλος ἤγγικε». Πάντων, όλων, λέει, το τέλος ήγγικε. «Μα εγώ είμαι νέος». Και ποιος σου είπε ότι δεν ήγγικε το δικό σου, διότι είσαι νέος; Αθανασία; Και μάλιστα σήμερα, που βλέπουμε πόσο ανακατωτά πάει ο Θεός. Σας ευχαριστώ πολύ.

Σήμερα, λοιπόν, είναι η εποχή που... Όλοι πρέπει να έχουμε αυτό: θα νυχτώσω, θα βραδιάσω, θα ξαναγυρίσω σπίτι; Που δεν βγαίνω το πρωί; Θα ξυπνήσω το πρωί; Έπειτα, με τόσες ωραίες καλλιτεχνικές ασθένειες που πεθαίνουμε, με καρδιές, με καρκίνους, με ρόδες, με, με, με, με. Ναι, ο άνθρωπος πρέπει να το θεωρεί ότι ανά πάσαν στιγμή φεύγει. Χωρίς βέβαια να παύσει τις ενέργειές του και τη δραστηριότητά του, όμως θα έχει το εισιτήριο πάντοτε τακτοποιημένο. Θα κάνει ό,τι θα ζήσει χίλια χρόνια, αλλά θα είναι και έτοιμος ότι φεύγει ανά πάσαν στιγμή. Αυτό είναι το σοβαρό. Λέγει λοιπόν: «Πάντων δὲ τὸ τέλος ἤγγικεν· σωφρονήσατε οὖν καὶ νήψατε εἰς τὰς προσευχάς». Σωφρονήσατε.

Μυαλό, προσέξετε, σοβαρευτείτε. Μην νομίζετε ότι είναι αστεία η ζωή εδώ. Εφόσον αυτή η ζωή, που είναι μια πυγολαμπίδα, μια ατμίς, όπως σηκώνει η γυναίκα το καπάκι και φεύγει ατμίς επάνω και χάνεται, έτσι είναι η ζωή του ανθρώπου. Όμως, όπως ξέρετε, αυτή η ατμίς έχει αντίκρισμα στην αιωνιότητα. Αυτή η ατμίς αντίκρισμα στην αιωνιότητα. Και καταλαβαίνετε, σωφρονήσατε λοιπόν και νήψατε, προσέξετε.

Αντίκρισμα στην αιωνιότητα.

Απ' αυτό έγιναν όλα τα τρελάδικα. Παρότι σήμερα υπάρχουν να τρως με 40 μασέλες, τα τρελάδικα που είναι σήμερα δεν υπήρχαν ποτέ στον κόσμο τόσα. Και κάθε μέρα, και η καλύτερη επιχείρηση τώρα είναι να έχεις τρελάδικο, διότι δεν πρόκειται να χάσεις ποτέ σου, όπως το πάμε εμείς, κατάλαβες; «Νήψατε λοιπόν εις τας προσευχάς. Προ πάντων δε την εις εαυτούς αγάπην εκτενή έχοντες, ότι η αγάπη καλύψει πλήθος αμαρτιών». Εξαιρέτως από όλα αυτά, κατεξοχήν λέει, κατεξοχήν έτσι, «την αγάπην έχοντες, ότι η αγάπη καλύψει πλήθος αμαρτιών». Βρες το εν ψυχρώ στη Γραφή σας. Είναι στην πρώτη επιστολή, την καθολική του Πέτρου, στο Δέλτα κεφάλαιο, στίχος 8.

Εν τούτοις, περί αυτού μόνον δεν γίνεται συζήτηση. Περί αγάπης ιδιαιτέρας προς τον Θεό και περί αγάπης ιδιαιτέρας προς τον κόσμο. Και όταν λείπει η αγάπη αυτή, βέβαια υπάρχουν, όπως είπα στην αρχή, πολλές αρετές. Είναι άνθρωποι που έχουν κάνει τόσα καλά πράγματα στη ζωή τους, τόσα στο ενεργητικό τους.

Θαυμάζει ο άνθρωπος. Αν, παρ' ελπίδα όμως, λείπει η αγάπη, να γνωρίζει ότι δεν γίνεται τίποτα. Εδώ υπάρχει μια εκκλησία, καινούργια φτιαγμένη, στην περιοχή της Αττικής, που ένας έχει φτιάξει μια ωραιοτάτη εικόνα της Παναγίας μας, την Πορταΐτισσα.

Τα γόνατά σας, και εν τούτοις, δεν σας λέγω όνομα, και εν τούτοις, μεγάλη αδικία έχει κάνει ο άνθρωπος αυτός. Και ένας που ξέρει και πάει και βλέπει το αφιέρωμα εκεί πάνω θα λέει: «Τι είναι αυτός!» Πού να ξέρεις και την άλλη πλευρά του νομίσματος, τι είναι αυτός. Εάν έχεις αγάπη πραγματική, και από το δικό σου να δώσεις, όχι να αδικήσεις. Ποιο να πάρεις; Να δώσεις, αν έχεις αγάπη. Δεν έχεις αγάπη από δυο όψεις. Τι να σου κάνει αυτή η Παναγία; Πόσο να θέλει να σε βοηθήσει, δεν μπορεί να σε βοηθήσει, διότι μόνος σου εσύ δεν πρόσεξες την αγάπη. Αδίκησες, έκλαψε, υπέφερε ο άλλος σε πειρασμό, τον δουλεύει καθημερινώς ο σατανάς, και εσύ από το άλλο μέρος διακονείς εικόνες, κάνεις πολυελαίους, ξέρω εγώ, βοηθάς και λοιπά. Παράξενα πράγματα, αγαπητοί μου, μας περιμένουν πέραν του τάφου. Ένας λέγει το εξής: Τρία πράγματα, λέγει, παράξενα θα δούμε πέραν του τάφου. Ανθρώπους που τους είχαμε ότι θα έπρεπε να είναι στην ομόνοια του Παραδείσου, θα έχει φτιάξει ο Θεός ειδική κόλαση να τους βάλει. Και ανθρώπους που είχαμε εμείς ότι πρέπει να είναι στα τάρταρα της κολάσεως, θα είναι στον Παράδεισο. Και η τρίτη έκπληξη που θα συμβεί είναι αν εμείς

σωθούμε, θα διερωτώμεθα πώς εσώθημεν. Διότι δεν είναι αστείο εκείνο που λέγει ο Παύλος: «Ο δίκαιος μόλις σώζεται». Γιατί εμείς χυνόμαστε στις δάφνες της δικαιοσύνης μας. «Μακάρι να είσατε κι άλλοι σαν και εμένα. Μακάρι να είσατε κι άλλοι σαν τον άντρα μου, σαν τη γυναίκα μου, σαν το παιδί μου, σαν, σαν, σαν, σαν». Ο Θεός έχει μια μεζούρα διαφορετική της πεθεράς, της νύμφης, της μάνας, του πατέρα, του αδελφού, του συναμαρτωλού, που μετράει, μια άλλη παράξενη ζυγαριά που ζυγίζει διαφορετικά τα πράγματα. Κεντρικό, βασικό θέμα είναι το θέμα αν όλα αυτά συνοδεύονται από την αγάπη. Σας ευχαριστώ.

Έχετε διαβάσει, και θα μου το δικαιολογήσετε αυτό, ότι ο Παύλος έχει καταπιαστεί ειδικά και, θα μπορούσε να πει κανείς, έχει γράψει τον ύμνο της αγάπης. Δεν ξέρω αν μπορείτε να προτρέξετε να βρείτε πού. Σας λέγω όμως ότι θα το βρείτε στο 13ο κεφάλαιο, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, στίχος 1 και κατωτέρω. Εκεί, αν θελήσει ο άνθρωπος να διαβάσει και να συγκρίνει την αγάπη με τα χαρίσματά του, θα απογοητευτεί. Διότι πολλοί έχουμε χαρίσματα, έχουμε αρετές, έχουμε επιτεύξεις, αλλά δεν έχουμε την αγάπη.

Λέγει στον στίχον 1, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, ο Παύλος: «Εάν», λέγει, «ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπη δε», λέγει, «μη έχω», ή με λέγει;

«Γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον». Ακούτε; «Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ», δηλαδή όλου του κόσμου, όλης της υδρογείου τις γλώσσες, αν είναι δυνατόν. Αλλά ας παραδεχτούμε ότι υπάρχει αυτή η σοφία και κάποιος λαλεί όλα αυτά τα πράγματα, έτσι, και των αγγέλων ακόμη τις γλώσσες. Θα πει κανείς: «Οι άγγελοι έχουν γλώσσες;» Γιατί υπάρχουν και αγαθοί πονηροί που τα λένε αυτά. Δεν έχουν βέβαια γλώσσες, καθότι πνεύματα, αλλά ομιλούν όμως. Ο Ησαΐας άκουσε τους αγγέλους να ομιλούν, δεν τους άκουσε; Δεν έλεγαν μάλιστα ελληνιστί: «Άγιος, Άγιος, Άγιος, Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης Του»; Το λέγανε, το λέγανε. Για διαβάστε στο έκτο κεφάλαιο του Ησαΐου. Ο Ιεζεκιήλ δεν ομιλεί περί ομιλίας των αγγέλων; Ο Δανιήλ δεν ομιλεί περί ομιλίας των αγγέλων; Ο Ζαχαρίας δεν ομιλεί περί ομιλίας των αγγέλων; Ο Μιχαίας δεν ομιλεί περί ομιλίας των αγγέλων; Αν λοιπόν και των αγγέλων, λέει, τη γλώσσα έχει κάποιος, θα είναι σαν άψυχο όργανο που το χτυπούνε και κάνει έναν ήχο, εφόσον δεν έχει αγάπη. Καταλαβαίνετε δηλαδή πού το πηγαίνει.

Συνεχίζει και λέγει:

«Και αν έχω προφητεία και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώση και αν έχω πάσαν την πίστη, ώστε όρη μεθιστάνειν, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμι». Να μεταφέρω όρη, αλλά αγάπη, λέει, να μην έχω, δεν είμαι τίποτα. Το πιάσαμε ποτέ αυτό; Αυτό, ορισμένοι πιστεύουν ότι όλα αυτά είναι φανταχτερά, όλα αυτά τα συζητεί, τα γράφει εκεί, αλλά... Όπως θα λέει, «ώστε όρη μεθιστάνειν». Γιατί, δεν έχουμε περιπτώσεις που άγιοι μετέστησαν όρη; Δεν είπε ο Χριστός μας να έχεις κόκκου σινάπεως πίστη, λέγει, αν πεις στο όρος τούτο να πάει στη θάλασσα, και θα πάει; Έχετε διαβάσει το βίο του Αγίου Μάρκου του Αθηναίου; Όταν πήγε ο Σεραπίων, στα 96 του χρόνια, για να τον κηδέψει, που τον έστειλε ο Θεός, και τον ρώτησε αν υπάρχει κόσμος, τι απήντησε; «Δια των ευχών σου», λέει, «υπάρχουν». «Πίστη», λέει, «υπάρχει στον κόσμο;» «Δια των ευχών σου», λέει, «υπάρχει, Άγιε Γέροντα». «Πίστη», του λέει, «από εκείνη που λέγει το Ευαγγέλιο, να πεις στο όρος αυτό να πάει στη θάλασσα και να πάει;» Και εκείνη την ώρα, όπως κίνησε το χέρι του ο Άγιος, το βουνό το απέναντι ξεκίνησε να πάει προς τη θάλασσα. Και του λέει: «Ε, στάσου, συζητούμε εδώ, δεν είπαμε να πας προς τα κάτω ακόμα». Ποιος θα πιστεύει αυτά τα πράγματα; Και τέτοια θαύματα, λέει, αν κάνεις ακόμη, εφόσον δεν έχεις αγάπη, δεν είσαι τίποτα ακόμα. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει

βίο του Αγίου Γρηγορίου του Νεοκαισαρείας, που τον γράφει ο Γρηγόριος ο Νύσσης, ότι λέγει ότι ο Άγιος Γρηγόριος Νεοκαισαρείας μετετόπισε λίθον ως ένα βουνό μεγάλο. Και υπάρχει και ένα άλλο που έχω βρει εγώ: ο Όσιος Μάρκος ο εν Θράκη και ο Αλεξανδρείας Ιωακείμ μετετόπισε, λέει, στην Αίγυπτον όρος, το καλούμενο τουρκιστί Ντουρν Τανκλ, το μετέφερε. Τέτοια δύναμη αν έχεις, δεν είσαι τίποτα στα μάτια του Θεού, λέει ο Παύλος, εφόσον δεν έχεις αγάπη. Μεγάλο πράγμα η αγάπη. Έχει δε χίλιες δυο όψεις η αγάπη. Βγαίνουν πολλά πράγματα από κάτω.

Να πιστεύω ότι είναι ένα θέμα, αν μας επιτρέψει ο Θεός, να το συζητήσουμε στη συνέχεια, διότι ο χρόνος δεν μας παίρνει. Ας κρατήσουμε ό,τι μπορούμε να κρατήσουμε από αυτά απόψε και ο Θεός βοηθός.