On Prayer

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Thank you. May the good God grant that we meet here together again after almost a year. Everything rests in the providence of God. We do not make anything happen, nor do we make the plans. Everything comes from God. He who holds all things in His hand also orders a person’s life, his movements, and his whole way of living, as we might say. Perhaps it was necessary for us to pass this way again. And those of you who remain here, I want you to know that you do not remain by chance—not because you wanted to, or because you take care of yourselves, or follow a good diet, or because of any of the other things by which we imagine we can prolong our lives. No, that is a delusion. God wills it, and there is a reason why each person is still here. If this microphone is before me at this moment, its purpose is to carry my voice. If there is a lectern, its purpose is to help the speaker. If there are seats, they are for people to sit on. If there are lights, they are to give light. If there is a roof, it is to give shelter. Everything has a purpose. Does man alone have no purpose? Does he simply wander about, carried along, existing and living? No, he has a purpose. All these things serve man, whose purpose surpasses them all.

His purpose is salvation. Man has passed through this earth for no other reason than to be saved, to be prepared and made ready to live eternally with God. If he does not grasp and understand this, he has failed; he came to earth in vain and merely wearied himself. Many people think in this way, imagining that they have no destination. But we do have a destination. And, I repeat, we must take great care to make good use of these years of our sojourn here. Then we will be able to count our life a success, as we were saying, and say, “It was worth my coming into this world.” That is why this final chapter of our time together here...

...is no accident. In any case, I would like you to know that, with God’s help and the blessing of the bishop, I shall be here for several days, perhaps until next Sunday. We shall have a talk here every evening except tomorrow evening, when the talk will be given in the church celebrating the feast of the Precious and Life-giving Cross on Monday, the day after Sunday. All the other talks will be held here. There will also be another talk tomorrow morning at the church of the Most Holy Theotokos here. Therefore, any of us—or anyone else—who would like to follow this series of talks, which God Himself will arrange, for there is no set program and we shall accept whatever He sends, may make room for them in their schedule and attend, if they believe they are benefited and receive something from what is said here.

I could have given you this introduction at the outset, to help orient you concerning these coming days. But now, since this is our first meeting together this evening, I would like to speak about a subject that is always timely, a subject that concerns every human being.

It concerns the Christian in particular, especially in our own days. You know, the world today lives in anguish. People are filled with anxiety. They have lost their sleep. They take many tranquilizers. Many neurological clinics are full, not to mention how many people are losing their sanity. There are problems at home, problems between parents and children, problems between spouses—problems everywhere. Yet we do not want to search deeply for the cause of all this misery. If you remember, when Jonah was surrounded...

...by a great wind that swept down upon the sea, and by a storm that threatened to drown them all, the sailors realized that someone on board was the cause of their misfortune. They discovered that it was Jonah, threw him into the sea, and found peace. In the same way, if a person is reasonable, he must search for the cause. We occupy ourselves with the branches; we do not want to deal with the root. If you go to a doctor, he will ask for your medical history. If he is a good doctor, he will not examine your illness superficially, looking only at some passing symptom. He will investigate and record your history, and he will always proceed on the basis of that history.

Let us understand this: we must not look outside ourselves for the cause of our misery; we must look within ourselves. We know that all the misery found in humanity comes from man himself. Today humanity is moving toward the precipice day by day, hanging by only a very thin thread—a phrase used recently by a man from Mount Sinai when I was there—a thread that may break and send humanity crashing down. Man has not taken care to seek God and ask Him, “How did this misery spring up in my home, within me, in the Church, in society, and throughout the whole world?”

The world has grown savage. Why has the world become a jungle? Why has the mother become a wild beast? Why has the father become a wild beast? Why has the doctor become a murderer? Why, why, why? No one has sought the answers to these things from God. So this evening I would like to speak about a way by which a person can solve all his problems. I almost said “many problems,” but that would have been a lie. I mean all his problems.

Yet he does not know about it and does not use it. Man holds in his hands a remedy for every situation and every problem, but he does not use it. This remedy is called prayer. I do not mean a prayer that merely fills the air with words, nor a prayer that gives orders to God, for many people order God about. Nor do I mean a prayer that tries to bargain with God: “Give us what we want, and we will settle matters with You. Indulge us for a while, and tomorrow we will leave You alone; right now we need You.” Not that kind of prayer. Man does not know this weapon. A father does not know how to use it or how to leave it as an inheritance to his children. A mother does not know either.

It may not be far from the truth to say that no one knows it. That is why we are in this condition. Christ—the Lord and Master—is not consulted through prayer. Prayer resolves everything, every kind of problem: personal, family, ecclesiastical, and national. Everything is resolved through prayer. A person who does not pray is like someone suffering from consumption, because prayer is the oxygen of the soul. Just as a person with damaged lungs, perhaps from asthma, struggles to take in oxygen, so it is with the spiritual person.

Our Church, following the words of David, “Evening and morning and at noon,” teaches man to pray; and elsewhere David says that man should praise God “seven times a day.” Thus the Church calls man to pray many times throughout the day and night. Every three hours the Church appoints prayer. It begins early with the Midnight Office.

Then come Matins and the First Hour. After that comes the Third Hour, at nine in the morning; then the Sixth Hour, at noon; and the Ninth Hour, at three in the afternoon. Then come Vespers and Compline, and the cycle begins again. The Church wants man to pray throughout the entire day and night. Of course, people also have work to do, and they are not at all prepared to sacrifice material concerns for spiritual ones. They have not yet acquired discernment. They do not know which is worth more, the body or the soul, and consequently they cannot discern where a sacrifice should be made. But for those of us who live in the city, who are at work, with our families, or in the office, the matter need not be so difficult. We can refresh our nous, the spiritual intellect, and bring the power of God into our nous, our soul, and our life.

We can offer prayers—quick, brief prayers that do not require us to put down our handiwork. Instead of whistling while you sew, or singing while you wash or knead the dough, you can say, “Most Holy Theotokos, guard my home. Lord Jesus Christ, have mercy on Your world. Most Holy Theotokos, protect my husband wherever he may be. Protect my children.” Beautiful words—only a few words, spoken quickly, yet almighty words. Wherever the name of Christ enters, Satan flees; he cannot remain there. The Fathers have even given us a saying on this point: “By the name of Jesus, scourge your enemies.” With the name of Christ, they say, scourge the devil...

...strike and beat the devil. As you know, we do not do this. We say other things, unnecessary things. We can spend hours on the telephone, one person leaning out of one window and another from across the way, talking for hours. We can stand in the street with our baskets still loaded, talking endlessly, and so forth. We have time only for such things. We may spend whole hours accusing others—accusing our son because he has slipped from our grasp, accusing our daughter, our husband, or our wife—publicly shaming people. But we will not pray and help them return. God is not to blame for this. This misery has come upon us because, I repeat, we do not use this great virtue, this weapon given by God. Yet people say, “I pray, but God does not hear me because I am a sinner.”

“My prayer does not reach Heaven.” Then stop being a sinner. Who is to blame if you are a sinner? Is anyone else to blame? Are the angels to blame? Is your neighbor to blame? Is the Most Holy Theotokos to blame? Who is to blame? Stop being a sinner. God Himself wants you to stop being a sinner. Otherwise, there is no point in your continuing to live. Why do you need to live? If you simply continue to be a sinner, you will only pile up more sins, your record will become more deeply indebted, and consequently you will descend further into Hell.

A person must therefore keep this weapon I have spoken of in mind, but he must also understand how God regards and acts in such cases. From the time man first came into the world, he felt the need to speak with God and to express this through a concrete act, through sacrifice. The first two brothers who came into the world, Cain and Abel, set up an altar and offered sacrifice to thank God. They did not thank God with words alone, but also offered something to Him through their deeds. Man feels this need within himself. What matters is how he responds to it. Properly speaking, we should do what David says: “Let everything that breathes praise the Lord.”

“Bless the Lord, O my soul, and all that is within me, bless His holy name.” Man was created, and his organs of speech were given to him, so that he might praise God—not the flesh, not the world, not fashion, not the devil, and not himself. God alone. This brings the very best results. Now, whether we pray together in the Church or individually in our homes, we must keep one serious truth in mind: God does not listen merely to what people say to Him; He sees how they say it. This is what I told you at the beginning. He is not concerned with whether our words are beautifully expressed. We might even say to Him, “Lord, do not have mercy on me”...

...and He may still have mercy on us, because He does not show mercy according to our words; He shows mercy according to our intention. We see this in the first two brothers: God accepted the prayer of one, while the other was not heard. Indeed, God’s response, combined with the other brother’s malice, became the occasion for the first bloodshed, and the virgin earth was dishonored by the blood of fratricide. Why did Cain kill Abel? Because God accepted Abel’s sacrifice, prayer, and offering, but did not accept Cain’s. Jealous and envious because of this, Cain lay in ambush and murdered his brother. From this we see that God distinguishes between offerings. He saw that Abel, who was a shepherd, chose the best of his sheep, whereas Cain...

...who was a farmer, gathered weeds from among the wheat and thorns and offered those as a sacrifice to God. God, who sees a person’s intention, said, “I do not accept this. I did not summon you to make an offering, but since you chose to offer one, you should have considered to whom you were speaking and whom you were addressing.” We fail to consider to whom we are speaking and whom we are addressing. We imagine that we are talking to someone in the neighborhood, to one of our relatives by marriage, or to some ordinary person. No. We are speaking to the Most Holy Theotokos, to Christ, to God, and to the Saints. Yet our conduct and our clothing are often unsuitable when we go to Church. Neither is the inner clothing of our soul suitable for us to appear before Christ, present our requests, and ask Him to help us find a solution.

That is why we see no results. A person must consider with whom he is about to speak and with whom he is dealing. From that moment, he will adjust himself in an instant. John Chrysostom, I believe, says in one of his homilies about attending Church, where we offer prayer together: “When you enter the church, acknowledge yourself to be unworthy.” It is as though you were sitting at home and thinking, “Where am I going now? Where am I really going? I am going to Christ, to the Radiologist who sees right through me. He stands at the door and knows what is within me—where I was yesterday, what I did, where I was the day before, how I think, and everything I have done from my earliest childhood.” He knows all these things. Am I now to go and appear before Him? He will have all the records laid open before Him. When a person knows and prepares himself for the One to whom he is going, he assumes the proper attitude. We often see them...

We often see people going to Church with their jackets hanging open, for example, even when it is about to rain and pouring outside. How are you going there? Are you going to the kiosk to buy a snack? What sort of behavior is this? I have seen the same thing at monasteries and other places of pilgrimage. There is no proper conduct at all.

If you were going to meet the President of the Republic, the President’s wife, the Prime Minister’s wife, or some other dignitary, how would you go? You would take care to prepare. You would instruct your child accordingly: “Be careful; we are going there, you will address him in this way, and you will say this.” Many even ask how they should address a king, for example: should they say “Your Eminence” or “Your Majesty”? Some have gone and embarrassed themselves, as many still do. Think of all the care we take over our worldly relationships and the proper conduct expected of a civilized person.

Yet we take no such care in spiritual matters. We have brought spiritual things down to the common level, flattened them altogether, and imagine that anything will do. You are going to Church! You are going to the palace, where you meet the King, the Queen, the princes, the Angels and Archangels. What do your physical eyes see? The sexton, the chanters, the priest, and so on. But you must picture the Jerusalem Above, the throne of God, and all that is made present before you there. When a person thinks in this way, he will try to mend certain things and cleanse certain stains, so that he may be able to present himself before God. For sin and carelessness place a screen between the believer and God. Once that barrier is there, his prayer cannot rise to God, bear fruit, and bring down divine grace in return. This, then, is the all-powerful virtue of which I speak.

This all-powerful weapon is generally unknown among the Christian faithful, and so it remains unused. Of course, we make some sort of sign of the Cross—almost a caricature of it—and mutter a few words of our own. But we do not pray in earnest, consciously, thoughtfully, and with heartfelt intensity, saying, “I am going to pray.” And I am going to pray before One who knows me. You know, when we are with someone who knows us, we are reserved and careful. We do not talk foolishly or open our mouths carelessly, because that person knows who we are. If we guard ourselves and behave properly in this world, among other people, consider how we ought to behave in the world above, when we are dealing with God and not with a human being. Now you understand what this means.

A person’s prayer must be pure and must come from a pure soul. It may also be offered secretly; there is no need to shout. Many people think that if they shout, God will hear them, but that makes no difference at all. If you choose to read your prayer aloud, do so. If you choose to pray inwardly, do that as well. God sees your soul and grants what you ask. Many people—rulers, clergy, monks, and countless others—have resolved their gravest problems through prayer. Prayer can change the counsel of God and set aside even a divine decree. God may say through the prophet, “Thus says the Lord: this and this shall happen,” as something already appointed to be fulfilled; yet it may not happen, because the person repents.

Because the person prays, humbles himself, and falls down in supplication, the counsel of the Lord is changed. I do not know whether you have read in the Old Testament about a king named Hezekiah who was about to die. God sent the Prophet Isaiah to tell him, “Thus says the Lord: set your house in order, for you shall die.” Now, “Set your house in order, for you shall die,” is a weighty saying. Hold on to those words: “Set your house in order.” Sadly—and this is only a parenthesis—many people have prepared none of the things they ought to prepare, either for their souls or for their material affairs, and then they depart this life.

Then their children, siblings, relatives, and heirs quarrel over their coffin. Why? Because the deceased did not want to arrange these matters justly and properly while he was alive. He was afraid that if he made a will, for example, he would die. Satan deceived him, and now those closest to him fight over him and may even kill one another. Murders, lawsuits, false oaths, more murders—all these weigh upon the dead man’s head, crush him, and drive him deeper into Hell. Everything must be put in order. Whether you are young or old, you must always be prepared for death. No one has guaranteed that you will see tomorrow, or that because you are young you will live to grow old. No one has received such a guarantee. So Isaiah said to him, “Hezekiah, set your house in order, for you shall die.” He found him lying in bed, and Hezekiah turned his face, just as he was...

He turned toward the wall as he lay in bed, and he prayed and wept, asking God not to take him. The decree had already been issued—“Thus says the Lord”—yet he prayed and asked God not to take him. Before the Prophet Isaiah had even gone far, God spoke to him on the road and said, “Go back and tell him that I have added fifteen years to his life.” And Hezekiah lived another fifteen years. His prayer tore up God’s decree. This is a great thing, but sadly we do not make use of it. If the whole world made use of prayer as it ought, all its problems would be resolved. Ladies and gentlemen, this reminds me of something concerning parents who have many problems with their children.

I would like to tell you about it. This family lives in Faliro. There was a woman whose husband had been the director of a theater. He died and left her with two young sons, Tasos and Dimitris.

One day the elder boy came home from secondary school and said to her, “Mother, I am going to tell you something, but you must not pray.” “What are you saying to me?” she asked. “Just what I said. I will tell you something, but do not pray.” “My child, do you understand what you are saying?”

The children had never seen her praying in front of them. She would not begin while they were still awake at night, nor would she remain at prayer until they got up in the morning. They had never seen her doing it, and yet he had understood everything.

“I will tell you something, Mother, but you must not pray.” “I do not understand you.” “But I understand you,” the boy said. “I understand, and I know that your prayer ruins all my plans.” And it was true: all his plans were thwarted through her prayer. She had never allowed them to go on a school excursion. Throughout all their school years, whenever an excursion was arranged by the middle school, the high school, or elsewhere, the children would fall ill the day before and could not go, running a fever of forty degrees Celsius. Once the excursion was over, they would recover, take the doctor’s note in hand, and return to school. They never went on those trips, and their absence was always excused. Their mother would not let them go because the excursions included both boys and girls, and such excursions had...

Consequences. So I remember him telling her, “Do not pray.” He had discerned that something was happening. Through prayer, his mother truly set in order a matter that neither their father, had he been alive, nor she herself could have resolved by persuading the children never to do such things. And one could see what was setting it in order: God’s invisible will and His divine uncreated energy, which always covered and protected them. But we do not ask; indeed, many times we ask for the opposite of what ought to happen. One thing that a person of this world can never learn completely or perfectly is how to pray. It is impossible. Even the neptic Fathers, those who attained great spiritual heights...

They never said that they had mastered prayer. It is the science of sciences, belonging properly not to human beings but to the angels. Yet human beings also make use of it. Still, people do not understand it and do not wish to conform themselves to its demands; therefore they do not receive the good fruits that flow from prayer. I do not know whether you have read in the Old Testament—and let me tell you these things anew—what happened when Jacob was returning home. If you remember, he had fled from Esau because he had taken the birthright from him and received the blessings, with the help of his mother Rebecca. But when Jacob was returning and Esau learned of it, he prepared an entire army against him. Jacob received word of this while he was on the road.

His brother was coming against him to cut off his head, to slaughter him. What could he do? He took refuge in prayer. He ordered his family—the women, the children, their belongings, the animals, and everything else—to cross a small river, while he remained alone on the other side. Holy Scripture says in Genesis that he wrestled with a man throughout the night. That man was none other than Jesus. As day was breaking, the man said to him, “Let me go, for dawn is coming.” But Jacob answered, “I will not let You go...”

“Unless You bless me.” You see, prayer places a kind of constraint upon God. When a person prays, God comes down to him, and the longer he prays, the longer he keeps God there—he holds Him fast, as it were. God listens to what His child is asking and saying, because of His love for the human person. “I will not let You go unless You bless me,” Jacob said. Then that man took hold of Jacob’s thigh and dislocated it, trying to make him release his grip. Do you imagine that a human being could truly wrestle with God? It was like a little grandchild wrestling with his grandfather and winning. Can a human being defeat God? Yes.

What does he overcome in God? His omnipotence? No—His love. A grandfather wrestles with his little grandchild, and the child knocks him down. The child strikes at his arms, and down the grandfather goes. Was it the little child’s strength that brought him down? No, it was the grandfather’s love for his grandchild. In the same way, God allows Himself to be overcome by the human person. So the man seized Jacob’s leg and dislocated it at the thigh, causing him pain so that he would let go. But did Jacob release Him then? No. As he persisted in asking for the blessing, the man said, “What is your name?” Jacob answered, “Jacob.” The name Jacob means deceiver or supplanter. “You shall no longer be called by that name, but Israel.”

Thus the Israelites, the descendants of Jacob, would otherwise have been called Jacobites. But because that night Jacob prevailed with God and received the blessing, he became Israel. Israel means one who is mighty before God. After Jacob had received God’s blessing, he let Him go. And what happened? Jacob went forward confidently, knowing that God had blessed him. Esau was transformed: instead of coming to wage war against him and slaughter him, he approached, embraced him, and kissed him. Who changed his mind? Who turned the Beast into a lamb, the wolf into a sheep? Jacob’s all-night prayer accomplished this. And you may not yet know what further consequence followed from it.

The Jews do not eat the sinew of the thigh, because God had, in a manner of speaking, injured the leg of their Patriarch Jacob, their father. If you go to a Jewish market, you will easily find those cuts of meat, without trouble or inflated prices from the butcher. I would also like to emphasize something else here. Have you ever read the Gospel plainly and attentively, to observe the Lord Jesus Christ’s attitude toward prayer? He never did anything, never made any decision, and never undertook any action without first praying—often for an entire night.

Consider, if you will, what happened when He was about to choose the twelve disciples. He kept an all-night vigil, and in the morning He came down and appeared before them. The Lord Jesus Christ lived among the people during the day and in solitude during the night. If, then, Jesus in His humanity felt the need for prayer and made use of it in every difficult circumstance, what must we do? Twenty-five thousand people found themselves without food, with only two fish and five loaves before them. He took them in His hands, raised His eyes to God, gave thanks, and blessed them.

He feeds and nourishes twenty-five thousand people. For when we say five thousand, not counting women and children, that makes twenty-five thousand altogether, because for every one man there are perhaps five women and children. That is generally the proportion in such matters.

Through prayer—when He went to raise Lazarus, He prayed.

“I thank You because You always hear Me; but I have said this for the sake of the people standing around,” so that they might see that there is a relationship between us and that I am not acting separately on My own. But when He Himself faced a personal trial and came to a difficult hour, what did He do? Have you ever read it? I will read you a detail from the Apostle and Evangelist Luke.

It concerns the night of Great and Holy Thursday, that most difficult night. You will remember it. In the twenty-second chapter of Luke, from verse thirty-nine onward, we read: “And He came out and went, as was His custom, to the Mount of Olives”—for He was accustomed to go to the Mount of Olives every night. “And His disciples followed Him. When He came to the place,” when they had arrived there, “He said to them, ‘Pray that you may not enter into temptation.’” If we enter into temptation, if logismoi—intrusive thoughts—are planted in us, if self-interest carries us away, or if the flesh overpowers us,

it is because we do not pray. The enemy comes and plants whatever he wishes within us, because there is no one inside to answer him, to seize those things and cast them out, no one within to help and defend us. He finds us unarmed and does whatever he wants with us. “Pray that you may not enter into temptation.” The temptation was about to come: one of their own countrymen would arrive with those who came to seize Christ, and the disciples would deny Him, as indeed they did. “And He withdrew from them about a stone’s throw.” Leaving them where they were, He went some fifty or seventy metres away—as far as one can throw a stone—and remained alone. “And He knelt down.” He fell to His knees.

He prayed, seeking strength from heaven in His humanity. For in His divinity He accepted the Cross; it was the flesh, the man Jesus, that recoiled from the Cross. He said: “Father, if You are willing, remove this cup from Me; nevertheless, not My will, but Yours, be done.” If You will, let Me avoid this cup of death and Crucifixion—but take heed: not as I will, but as You will. This is a great lesson.

Most of the time, when we are in need, we pray for what we ourselves want to happen. Yet it may not be for our good.

Christ Himself tells us that we must pray as He taught us: “Your will be done,” not our own will.

His will. You know, the will of God is always directed toward what is good for man—good for both soul and body, for this present life and for eternity. That is why the same Father says: when you pray to God for something and God gives it to you, offer Him one word of thanks. But when you pray to God for something and He does not give it to you, offer Him a thousand words of thanks. For if You did not give it to me, it means You protected me from something that would have brought me great sorrow. You are generous and open-handed, and surely You would gladly have given it to me, so that I might rejoice and You might bring me joy. But if You do not give it to me, then in Your omniscience You know why.

It is for my good; therefore, I thank You very much for protecting me. This is what the divine will means. And what happened then? “An angel from heaven appeared to Him, strengthening Him.” Who is this? It is God. An angel came from heaven and helped Him in His difficult hour. And as He prayed, “being in agony, He prayed more earnestly.” He did not become discouraged; He prayed. “And His sweat became like great drops of blood falling to the ground.” Then, rising from prayer, He came to His disciples, but found them asleep from sorrow. Each of them had fallen asleep.

“Rise and pray, lest you enter into temptation.” Prayer, whether inward or outwardly expressed, is what helps, protects, and guards a person in every difficult hour of need. And here, who is asking for help from heaven? God—Christ. If Christ seeks help through prayer, what must we do? I am sorry to speak in this way, because perhaps it makes you feel inadequate. But what I am telling you is true. This is how things are. If we ever pray, we merely fill the air with words; and even then, we pray while spiritually unprepared. We do not create within ourselves the conditions necessary for God to receive our prayer and send back His divine grace.

As I told you, we always pray in difficult times, not when things are going well. Of course, we have God in difficult times too, but He wants us to pray when all is well. That is precisely when we forget God. Then circumstances close in on us, and we cry, “Most Holy Theotokos, help me!” Yet sometimes we receive an answer and sometimes we do not, and we are offended that God did not help us. It is said that there was once a hermit who lived high up in his little nest on a rock. He could see the plain below and a torrent, a river, flowing through it. One day the river was swollen with water and had cut off the way across.

There had been a little wooden bridge there, but the river swept it away, so everyone who came had to stop on this side. Rain was pouring down. The hermit saw a man arrive who plainly had an urgent need to cross. The man knelt down and prayed to God to help him cross at once. He prayed one little prayer after another. When the hermit saw him, he too raised his hands to God: “My God, look upon this man and the great need he has—you know it. I add my prayer to his.” After a long while, the man rose, made the sign of the Cross, and stepped into the river; but the current swept him away, and he drowned.

The hermit was shaken that two prayers had not been heard. Then, while he was still in this difficult state, something else came as the final blow. He saw another man approaching, also soaked by the rain. The man reached the river, made the sign of the Cross three times, stepped in, and crossed safely. Good heavens! It struck the hermit like a thunderbolt. The first man had knelt and prayed for so long, and I prayed for him too, yet he drowned and our prayers were not heard. But this man arrives, makes the sign of the Cross twice, and God lets him cross to the other side! You should have seen the hermit. He knelt down and protested to God: “I will not rise from here unless You tell me why this happened.”

God is good in such matters and condescends to human weakness. So He sent an angel to give the hermit an answer. The angel came, touched him, and said, “What are you doing here?” “I am praying. What else would I be doing?” “Why are you praying?” “Because something has scandalised and troubled me.”

“You have been scandalised? What has scandalised you?” The hermit explained everything: “I was sitting here, and these things happened down below. Why did God allow the man who prayed for so long to drown, while He did not allow the one who made the sign of the Cross only twice to drown?” The angel replied, “The man who did not drown used to pray before, and he will pray again. The other prayed only now, because he was in need. He had never prayed before, and he would never pray again.” God is not deceived.

When some crisis overtakes us—a cancer in the leg, a lack of work, a temptation, persecution on every side, or some sudden alarm—then we cry, “Saint, help me!” and expect God to hear us. But we must always maintain a relationship and communion with God. This weapon, this virtue, this grace by which a creature can speak with God, is called prayer. No other creature possesses it. Of all created beings, man alone has this grace, this privilege: to speak with his Creator and to have his Creator answer him. And if possible, a person should always carry with him a handkerchief wet with tears—sometimes tears of metanoia, of repentance, and sometimes tears of gratitude.

There are two kinds of tears. I am not speaking of sinful tears: when a girlfriend leaves us and we weep, when a boyfriend leaves us and we weep and even kill ourselves, or when we cannot get the young woman we desire and we cry over it. Such tears are not credited in the justice of God or deposited in God’s treasury. They do not count and have no value. The tears that have value are tears of metanoia, of repentance, and tears of gratitude, shed because I have been ungrateful. I wish I had time one evening to speak to you about ingratitude and gratitude. We would want to hide ourselves when we saw all that God does for us and what we offer God in return for all He has done for us. In any case, I tell you this because a person must take seriously the fact that God is not deceived.

Prayer is almighty and even conquers God. Through prayer, the Prophet Elijah commanded God to close the heavens. God did not agree, yet Elijah’s prayer compelled Him. If you examine what happened afterward, you will see God asking others to persuade Elijah to bring that punishment to an end. God did not agree with it, yet He yielded to Elijah’s prayer. The heavens remained closed for three and a half years through the prayer of the Prophet Elijah; then he prayed again, and rain was given. Elijah prayed once more, placing his head between his knees. He curled himself up like this and prayed seven times. On the seventh time, after three and a half years, a tiny cloud appeared, and then it rained.

It poured down in torrents, as we say, and rain was given. Again Elijah prayed, and fire came down from heaven and consumed fifty-one men. Again fire came down from heaven and consumed another fifty-one. Again he prayed, and fire descended from heaven and consumed the whole burnt offering to our God—the stones, the earth, the water, and everything else. Prayer is something divine. It is an almighty weapon that God has given to man alone, if only people could understand it. There is also something our rulers ought to know: kings, prime ministers, presidents, generals, and all the rest.

In difficult moments, how often does even a weapon prove useless? Where will you turn? To long-range weapons, or to the underground storehouses of armaments and the like? God Almighty is man’s greatest ally. Woe to the state, woe to the president, woe to the general, woe to the king, and woe to the prime minister who has no relationship with God and will not call upon Him in such a difficult hour. Everything is resolved through prayer; even the most formidable enemies, if they rise against us, will accomplish nothing. There is a beautiful account of this, and I recommend that you read the seventh chapter of Isaiah.

There you will find Ahaz, a king of Judah, under attack from two other great beasts—two kings whom he could not possibly withstand. It would be as though Italy and Germany had fallen upon us, upon a mere handful of Greeks. You understand! And without our Most Holy Theotokos, we could never have done what we did, as the whole world knows. Ahaz left everything behind, slipped secretly out of the palace, removed his royal garments, put on ordinary clothes, and went to the outskirts of the city. There, in a field, was a winepress—the kind in which grapes are trodden. He raised his hands and prayed to God.

He said to Him, “Take charge of the cause of this people. I cannot possibly stand against these beasts.”

He had not even finished when God, who had received his message, notified the Prophet Isaiah and said to him, “Go to the outskirts of the city, to that particular field and that particular winepress, and tell the king not to fear those two tails of smoking firebrands.” He described those all-powerful kings as two firebrands. Do you know what a firebrand is? A piece of wood—and merely its tail at that, not even the main part of the wood, which might give off a great flame. To Me, those two are nothing but the charred ends of smoking firebrands. And you know that smoke may bring a few tears to your eyes, but it cannot set you on fire or destroy you. Such is the power of prayer in the presence of God. When King Ahaz entrusted his cause to God through prayer, God took the matter into His own hands.

This is the law: God Himself guarantees it. Though the situation was moving toward disaster, God changed it because of the king’s words. Entrust your concern to God through prayer, and see how beautifully He will set it in order. The doctor tells me, “Your blood count is abnormal.” Entrust it to God, and He can restore it to normal. The doctor speaks correctly according to his science, but God may say otherwise. So entrust it to God. How many people, after entrusting their troubles to God, to the Theotokos (God-bearer), or to the Saints, have seen the natural order overturned? By nature, events should have taken one course, yet they were reversed and turned out differently. That is why we see thousands of votive offerings: thousands shaped like legs, eyes, hearts, and every other part of the body. And behind them all, the cause was prayer.

It depends on you. There is no need to say many words, nor must you be some great orator who can persuade God and deceive Him. That is not how these things work. You remember when God sent Moses to bring out the people of Israel. Moses said to God, “I will not go alone; You Yourself must be with me”—that is, “You know what I mean.” On another occasion—and I do not know whether you read these things and can follow them—the Hebrews brought him to a difficult moment, and he thought of going to pray to God and ask what he should do with the people. He only thought of it; he had not gone anywhere or even set out, yet God said to him, “Why do you cry out to Me? Why do you cry out? Why do you shout?” He had not gone anywhere or said anything aloud.

This is not a matter of how much I know. “Ah, but I am uneducated.” What need is there of education? Cleanse your soul of wickedness, close your mouth, purify your tongue, practice metanoia—repentance—make your confession, be brief, and you will have access to God.

Ευχαριστώ. Ο αγαθός Θεός να βρεθούμε και πάλι μαζί έπειτα περίπου από ένα χρόνο. Τα πάντα είναι στην πρόνοια του Θεού. Δεν φτιάχνουμε τίποτα εμείς, ούτε σχεδιάζουμε εμείς. Τα πάντα είναι από τον Θεό. Αυτός που κρατάει τα πάντα επί χειρί Του, Αυτός κανονίζει και τη ζωή του ανθρώπου, την κίνηση του ανθρώπου και γενικά την πολιτεία του, όπως θα λέγαμε. Θα έπρεπε ίσως να περάσουμε και πάλι από εδώ. Και εσείς που μένετε, θέλω να ξέρετε, δεν μένετε τυχαία, διότι το θέλατε, διότι προσέχετε τον εαυτό σας, διότι κάνετε μια καλή δίαιτα, διότι, ξέρω εγώ, άλλους παράγοντες που νομίζουμε εμείς πως μπορούμε να παρατείνουμε τη ζωή μας. Όχι, είναι πλάνη. Θέλει Αυτός και υπάρχει λόγος για τον κάθε άνθρωπο που μένει ακόμη εδώ. Εάν υπάρχει μπροστά μου αυτό το μικρόφωνο αυτή την ώρα, σκοπό έχει να μεταδίδει τη φωνή. Αν υπάρχει αυτή η έδρα, σκοπό έχει να βοηθάει τον ομιλητή. Αν υπάρχουν τα καθίσματα, να κάθεται ο άνθρωπος. Αν υπάρχουν τα φώτα, να φωτίζουν. Αν υπάρχει στέγη, να προστατεύεται. Τα πάντα έχουν κάποιο σκοπό. Ο άνθρωπος τώρα δεν έχει σκοπό; Έτσι πλανάται, φέρεται, υπάρχει, ζει; Έχει αυτός σκοπό. Όλα αυτά εξυπηρετούν τον άνθρωπο, τον υπέρ πάντας σκοπό.

Σκοπός είναι η σωτηρία του. Ο άνθρωπος δεν πέρασε για κανέναν λόγο από τη γη, άλλο ει μη μόνο για να σωθεί, να ετοιμαστεί, να φτιαχτεί, για να ζει στην αιωνιότητα μαζί με τον Θεό. Αν αυτό το πράγμα ο άνθρωπος δεν το πιάσει, δεν το καταλάβει, απέτυχε και εις μάτην ήρθε στη γη, απλώς εκουράστηκε. Γιατί πολλοί έτσι νομίζουν, ότι δεν έχουν κανέναν προορισμό. Έχουμε προορισμό. Και μάλιστα, επαναλαμβάνω, πρέπει πολύ να προσέξουμε να εκμεταλλευτούμε αυτά τα χρόνια της παροικίας μας εδώ, που έτσι θα θεωρηθεί μια επιτυχία, όπως τα λέγαμε. Χαλάλι, δηλαδή, που ήρθα εις τον κόσμο. Γι’ αυτό και το τελευταίο κεφάλαιο μαζί εδώ...

δεν είναι τυχαίο γεγονός. Εν πάση περιπτώσει, θα ήθελα να γνωρίζετε, με τη βοήθεια βέβαια του Θεού και την ευλογία του Επισκόπου, θα είμαι εδώ μερικές ημέρες, ίσως μέχρι την άλλη Κυριακή. Κάθε βράδυ εδώ θα κάνουμε μια ομιλία, πλην αύριο βράδυ, που η ομιλία θα γίνει εις τον ναό που εορτάζει επί τη ευκαιρία του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, την Κυριακή, την άλλη μέρα, τη Δευτέρα. Όλες οι άλλες ομιλίες θα γίνουν εδώ, εκτός του άλλου, αύριο το πρωί, που πάλι θα γίνει κάποια ομιλία στην Παναγία μας εδώ πέρα, στην Εκκλησία. Κατά συνέπεια, όσοι εξ ημών ή άλλων ήθελαν να παρακολουθήσουν τη σειρά αυτή των ομιλιών, την οποία θα κανονίσει πάλι ο Θεός — δεν υπάρχει κανένα πρόγραμμα, ό,τι στείλει Αυτός — θα μπορούν να το βάλουν στο πρόγραμμά τους και να παρακολουθήσουν, αν νομίζουν ότι ωφελούνται, αν νομίζουν ότι αποκομίζουν κάτι εξ αυτών τα οποία λέγονται εδώ.

Θα μπορούσα να έκανα αυτή την εισαγωγή και εκ προοιμίου να σας προσανατόλιζα σχετικώς με αυτές τις ημέρες. Τώρα, αναφορικώς, έτσι σαν πρώτη συνάντηση που κάνουμε απόψε το βράδυ μαζί, να μιλούσα για ένα θέμα που είναι πάντοτε επίκαιρο. Ένα θέμα που απασχολεί κάθε άνθρωπο.

Μάλιστα τον Χριστιανό και κατ’ εξοχήν στις ημέρες μας. Ξέρετε, ο κόσμος σήμερα ζει σε μια αγωνία. Έχει ένα άγχος. Έχει χάσει τον ύπνο του. Πολλά ηρεμιστικά παίρνει. Πολλές νευρολογικές κλινικές είναι γεμάτες, να μην πω τρελά. Προβλήματα στο σπίτι, προβλήματα οι γονείς με τα παιδιά, προβλήματα στους συζύγους, προβλήματα στα πάντα, χωρίς βέβαια να θέλουμε να αναζητήσουμε σε βάθος την αιτία όλης αυτής της δυσδαιμονίας. Όταν γύρω από τον Ιωνά, αν θυμόσαστε,

ενέσκηψε ένας άνεμος μεγάλος στη θάλασσα, ένας κλύδων, να πνιγούνε, εντοπίσανε ότι κάποιος είναι ο κατσικοπόδαρος, όπως τα λέγαμε, και είδαν τον Ιωνά, τον οποίο πετάξανε στη θάλασσα και βρήκαν την ησυχία τους. Έτσι και ο άνθρωπος, αν είναι λογικός, πρέπει να αναζητήσει την αιτία. Εμείς καταπιανόμαστε με τα κλαδιά. Δεν θέλουμε να καταπιαστούμε με τη ρίζα. Αν πάτε σε έναν γιατρό, θα σας ζητήσει το ιστορικό σας. Δεν θα εξετάσει επιφανειακώς, αν είναι σωστός γιατρός, έτσι από μια πρόχειρη εκδήλωση την ασθένειά σας. Θα αναζητήσει το ιστορικό, το οποίο και θα καταγράψει. Και βάσει πάντοτε, θα κινείται με βάση το ιστορικό σας.

Το ακούμε. Μην αναζητούμε έξω την κακοδαιμονία· πρέπει να αναζητούμε μέσα μας την κακοδαιμονία. Εμείς ξέρουμε. Όλη αυτή η κακοδαιμονία που υπάρχει στην ανθρωπότητα, και αν η ανθρωπότητα σήμερα πηγαίνει προς τον κρημνόν καθημερινώς και δεν υπολείπεται μια ψιλή, μα πολύ ψιλή κλωστή, για να χρησιμοποιήσω τον όρο που έδωσε ένας άνθρωπος του Όρους Σινά τελευταία που είχα πάει εκεί, για να κοπεί, για να συντριβεί η ανθρωπότητα, αυτό οφείλεται στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν είναι εκείνος ο οποίος πρόσεξε να αναζητήσει και να ρωτήσει τον Θεό πώς φύτρωσε η κακοδαιμονία αυτή στο σπίτι μου, επάνω μου, στην Εκκλησία, στην πολιτεία, στον κόσμο ολόκληρο.

Αγρίεψε ο κόσμος· γιατί έγινε ζούγκλα ο κόσμος; Γιατί η μητέρα έγινε θηρίο; Γιατί ο πατέρας έγινε θηρίο; Γιατί ο γιατρός έγινε φονιάς; Γιατί, γιατί, γιατί, γιατί; Δεν αναζητήθηκαν αυτά τα πράγματα από τον Θεό. Θα ήθελα, λοιπόν, να μιλήσω απόψε το βράδυ για έναν τρόπο που μπορεί ο άνθρωπος να λύσει όλα του τα προβλήματα. Πήγα να πω πολλά προβλήματα, αλλά θα έλεγα ψέματα. Όλα τα προβλήματα.

Και δεν το ξέρει, δεν το χρησιμοποιεί. Υπάρχει ένα φάρμακο στα χέρια του ανθρώπου για όλες τις υποθέσεις του, λέει, για όλα τα προβλήματά του, το οποίο και δεν χρησιμοποιεί. Το φάρμακο αυτό ακούει στο όνομα προσευχή. Όχι προσευχή να γεμίσεις στον αέρα λόγια. Ούτε προσευχή να διατάξεις τον Θεό, γιατί πολλοί διατάζουν τον Θεό. Ούτε προσευχή να κοροϊδέψουμε τον Θεό: «Δώσ’ το μας και θα σε κανονίσουμε. Μας αφήνεις λίγο, σ’ αφήνουμε αύριο· τώρα που έχουμε ανάγκη». Όχι τέτοια προσευχή. Και διότι ο άνθρωπος αυτό το όπλο δεν το ξέρει. Ο πατέρας δεν το ξέρει να το χρησιμοποιήσει για να κληρονομήσει τα παιδιά του. Η μητέρα δεν το ξέρει.

Κανείς δεν το ξέρει, ίσως να μην είναι μακριά από την πραγματικότητα. Γι’ αυτό έχουμε αυτή την κατάσταση. Ο Χριστός δεν ερωτάται, ο Κύριος, το αφεντικό, διά της προσευχής. Όλα λύνει η προσευχή, όλα τα θέματα: τα ατομικά, τα οικογενειακά, τα εκκλησιαστικά, τα κρατικά. Τα πάντα λύονται διά της προσευχής. Ο άνθρωπος που δεν προσεύχεται είναι φυματικός, διότι είναι το οξυγόνο της ψυχής η προσευχή. Και όπως ο άνθρωπος που έχει βλαμμένα τα πνευμόνια του, σαν να έχει άσθμα στη λήψη του οξυγόνου, έτσι ακριβώς και ο άνθρωπος πνευματικός.

Η Εκκλησία μας, με βάση αυτό το οποίο έχει πει ο Δαβίδ, «ἑσπέρας καὶ πρωὶ καὶ μεσημβρίας», να προσεύχεται ο άνθρωπος, και σε άλλο μέρος πάλι ο Δαβίδ, «ἑπτάκις τῆς ἡμέρας», να αινεί ο άνθρωπος τον Θεό, έρχεται επίσης να προσεύχεται ο άνθρωπος πολλές φορές το εικοσιτετράωρο. Κάθε τρεις ώρες έχει και προσευχή η Εκκλησία. Αρχίζει ενωρίς από το Μεσονυκτικό.

Έρχεται εις τον Όρθρον, την πρώτη ώρα. Έπειτα έρχεται εις την τρίτη ώρα, που είναι στις εννέα το πρωί· άλλη είναι η έκτη ώρα, που είναι στις δώδεκα το μεσημέρι· άλλη είναι η ενάτη ώρα, που είναι στις τρεις το απόγευμα. Έπειτα στον Εσπερινό, έπειτα στο Απόδειπνο και ξεκινάει πάλι τη δεύτερη στροφή. Όλο το εικοσιτετράωρο τον θέλει τον άνθρωπο να προσεύχεται. Βέβαια, ο άνθρωπος έχει και δουλειές. Και δεν είναι διατεθειμένος καθόλου τα υλικά του θέματα να τα θυσιάσει για τα πνευματικά. Δεν έχει κάνει διάκριση ακόμα. Δεν ξέρει ποιο κοστίζει παραπάνω, ποιο κοστίζει πιο πολύ, το σώμα ή η ψυχή. Και κατά συνέπεια δεν μπορεί να κάνει και διάκριση, ώστε να κάνει και κάποια θυσία. Για μας δεν έχει έτσι το θέμα, που βρισκόμαστε στην πόλη, που βρισκόμαστε στις δουλειές, μες στην οικογένεια, βρισκόμαστε στο γραφείο. Όμως μπορούμε να φρεσκάρουμε τον νου μας και να χρησιμοποιούμε τη δύναμη του Θεού στον νου μας, στην ψυχή μας, στη ζωή μας.

Και προσευχές. Γρήγορες προσευχές, σύντομες, που δεν χρειάζεται να αφήσεις το εργόχειρο. Αντί να σφυράς εκεί που ράβεις, αντί να τραγουδάς εκεί που πλένεις, εκεί που ζυμώνεις, μπορείς να πεις: «Παναγία μου, φύλαγε το σπίτι μου. Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησε τον κόσμο Σου. Παναγία μου, σκέπασε τον άντρα μου εκεί που βρίσκεται. Σκέπασε τα παιδιά μου». Όμορφα λόγια, δύο λόγια, γρήγορα λόγια, παντοδύναμα λόγια. Διότι όπου το όνομα του Χριστού μπαίνει, εκεί ο σατανάς φεύγει, δεν μπορεί να σταθεί. Οι Πατέρες μάλιστα έχουν έναν ορισμό δώσει στο σημείο αυτό. Λέγει: «Ἰησοῦ ὀνόματι μάστιζε πολεμίους». Με του Χριστού το όνομα, λέει, να μαστίζεις τον διάβολο,

να χτυπάς, να δέρνεις τον διάβολο. Αυτό εμείς δεν το κάνουμε, όπως ξέρετε. Άλλα πράγματα λέμε, περιττά πράγματα λέμε. Ώρες στο τηλέφωνο μπορούμε να καθίσουμε, να κρεμαστεί ο ένας στο παράθυρο και ο άλλος από εκεί, να συζητούμε ώρες, να μείνουμε φορτωμένοι με τα ζεμπίλια μας στον δρόμο να συζητούμε κλπ. Μόνο γι’ αυτά τα θέματα. Μπορεί να κατηγορούμε τον άλλο, να κατηγορούμε το παιδί ότι μας ξέφυγε από το χέρι, να κατηγορούμε την κόρη, τον σύζυγο, τη σύζυγο, να διαθέτουμε ώρες ολόκληρες, να διαπομπεύουμε ανθρώπους. Αλλά όχι να προσευχηθούμε, να τους βοηθήσουμε για να επιστρέψουν. Γι’ αυτό δεν ευθύνεται ο Θεός. Η κακοδαιμονία αυτή είναι απάνω μας, διότι δεν χρησιμοποιείται, επαναλαμβάνω, αυτή η μεγάλη αρετή, αυτό το όπλο που εδόθη από τον Θεό. Λένε όμως άνθρωποι: «Εγώ, λέει, προσεύχομαι, αλλά δεν με ακούει ο Θεός· είμαι αμαρτωλός.

Δεν φτάνει η προσευχή μου στον ουρανό». Σταμάτησε να είσαι αμαρτωλός. Ποιος σου φταίει αν είσαι αμαρτωλός; Σου φταίει κανείς; Φταίνε οι άγγελοι; Φταίει ο πλησίον; Φταίει η Παναγία; Ποιος φταίει; Σταμάτησε να είσαι αμαρτωλός. Ο Θεός, εξάλλου, θέλει να σταματήσεις να είσαι αμαρτωλός. Τότε είναι περιττό και να ζήσεις. Τι σου χρειάζεται να ζήσεις; Διότι, εφόσον θα συνεχίσεις να είσαι αμαρτωλός, θα φορτώνεις αμαρτίες, το μητρώο σου θα χρεώνεται και, κατά συνέπεια, θα πας πιο βαθιά στην κόλαση.

Πρέπει, λοιπόν, ο άνθρωπος να έχει υπόψη του αυτό το όπλο που λέγω, αλλά να έχει υπόψη του και πώς ο Θεός σκέφτεται και ενεργεί σε παρόμοιες περιπτώσεις. Ο άνθρωπος, από τότε που ήρθε στον κόσμο, αισθάνθηκε την ανάγκη να μιλήσει με τον Θεό, και μάλιστα με χειρονομία, θυσία. Οι πρώτοι δύο αδελφοί οι οποίοι ήρθαν στον κόσμο, ο Κάιν και ο Άβελ, έστησαν θυσιαστήριο, με θυσία μάλιστα να ευχαριστήσουν τον Θεό· όχι μόνο με λόγια, αλλά και με έργα να προσφέρουν και να ευχαριστήσουν τον Θεό. Το αισθάνεται από μέσα του ο άνθρωπος. Τώρα εξαρτάται πώς το τοποθετεί. Κανονικά πρέπει να γίνει εκείνο που λέγει ο Δαβίδ: «Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον».

«Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ». Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος, είναι δοσμένα τα φωνητικά του όργανα για να υμνεί τον Θεό, ούτε τη σάρκα, ούτε τον κόσμο, ούτε τη μόδα, ούτε τον διάβολο, ούτε τον εαυτόν του. Τον Θεό μόνο. Αυτό έχει τα αγαθότερα αποτελέσματα. Τώρα, πολλοί προσευχόμενοι, πολλοί εκκλησιαζόμενοι, είτε ομαδικώς, δηλαδή, προσευχόμενοι θα είναι στην Εκκλησία, είτε μεμονωμένως στο σπίτι μας, θα πρέπει να έχουμε όμως σοβαρώς υπόψη ότι ο Θεός δεν ακούει τι Του λένε, αλλά βλέπει πώς τα λένε. Αυτό που σας είπα στην αρχή. Δεν ενδιαφέρεται για τα λόγια μας, αν Του τα πούμε όμορφα ή δεν Του τα πούμε. Μπορεί να Του πούμε: «Κύριε, μη με ελεήσεις»,

Αυτός να μας ελεεί, διότι δεν ελεεί τα λόγια μας, ελεεί την πρόθεσή μας. Και βλέπουμε στους δύο πρώτους ανθρώπους να δέχεται του ενός την προσευχή, του άλλου να μην εισακούεται. Και μάλιστα αυτό να γίνει αιτία, η διάθεση αυτή του Θεού, σε σχέση με την κακία του άλλου, να χυθεί το πρώτο αίμα και να ατιμαστεί η παρθένος γη με το αδελφοκτόνο αυτό αίμα. Γιατί τον σκότωσε ο Κάιν τον Άβελ; Διότι ο Θεός εδέχετο τη θυσία, την προσευχή, την προσφορά του Άβελ και δεν εδέχετο του Κάιν. Και ζηλεύοντας και φθονώντας αυτή τη συμπεριφορά και βάζοντας ενέδρα του άλλου, τον εφόνευσε. Από αυτό βλέπουμε ότι ο Θεός είναι εκλεκτικός, διότι είδε ότι ο μεν Άβελ διάλεξε από τα καλύτερα πρόβατα που είχε, γιατί ήταν τσοπάνος, ο δε Κάιν

μάζεψε την ήρα από το στάρι και τα αγκάθια, διότι ήταν γεωργός, και αυτά θυσίασε εις τον Θεόν. Ο Θεός, ο οποίος βλέπει την πρόθεση, λέει ότι «αυτό δεν το δέχομαι. Δεν σε κάλεσα, αλλά εφόσον προσφέρεις, έπρεπε να προσέξεις προς ποιον ομιλείς και σε ποιον αποτείνεσαι». Διότι εμείς δεν έχουμε υπόψη προς ποιον μιλούμε και προς ποιον αποτείνουμε, νομίζουμε ότι μιλάμε με κάποιον στη γειτονιά, με τη συμπεθέρα μας, με κάποιον. Όχι, μιλούμε στην Παναγία, μιλούμε στον Χριστό, μιλούμε στον Θεό, στους Αγίους. Και βλέπουμε, η συμπεριφορά μας πάντοτε, η ενδυμασία μας δεν είναι ενδεδειγμένη όταν πηγαίνουμε στην Εκκλησία, ούτε η εσωτερική ψυχική ενδυμασία είναι η κατάλληλος για να παρουσιαστούμε μπροστά στον Χριστό και να φέρουμε τα αιτήματά μας και να μας βοηθήσει στη λύση.

Γι’ αυτό και δεν έχουμε αποτελέσματα. Γιατί ο άνθρωπος πρέπει να λογαριάσει με ποιον έχει να συζητήσει, με ποιον έχει να κάνει. Και από τη στιγμή εκείνη, εν δευτερολέπτω θα προσαρμοστεί. Ο θείος Χρυσόστομος, θαρρώ, λέγει σε μια του ομιλία για τον εκκλησιασμό, που είναι η ομαδική προσευχή εκεί: «Εἰς τὸν ναὸν εἰσῆλθες, ἑαυτὸν ἄξιον νομολόγησον». Δηλαδή, σαν να κάθεσαι στο σπίτι και το σκέφτεσαι: «Πού πάω τώρα; Ε, τι πάω; Πάω στον Χριστό, πάω στον Ακτινολόγο. Αυτός είναι στην πόρτα και ξέρει μέσα μου πού ήμουν χθες, τι έκανα, πού ήμουνα προχθές, πώς σκέφτομαι, τι έχω κάνει από τα γεννοφάσκια μου, από μικρός», και όλα αυτά τα πράγματα τα ξέρει. Να πάει να παρουσιαστεί τώρα; Αυτός θα έχει τα χαρτιά κάτω ανοιχτά. Και ο άνθρωπος, γνωρίζοντας και προετοιμάζοντας τον εαυτό του προς ποιον πηγαίνει, παίρνει και την ανάλογο θέση. Τις βλέπουμε πολλές φορές

με τη ζακέτα ανοιχτή, παραδείγματος χάριν, πας στην Εκκλησία, πάει να βρέξει και ρίχνει κλπ. Πώς πας; Μήπως στο περίπτερο να πάρεις Ντελισέ; Τι είναι αυτό το πράγμα; Είδα έξω σε μοναστήρια που πηγαίνουν, έξω σε άλλα προσκυνήματα κλπ. Συμπεριφορά δεν συμβαίνει καμία.

Να πας στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ή στην κυρία του Προέδρου ή στην κυρία του Πρωθυπουργού ή κάπου, πώς θα πας; Παίρνεις μέτρα. Το παιδί σου ανάλογα το διδάσκεις: «Πρόσεξε, θα πάμε, θα προσφωνήσεις έτσι, θα πεις...» Πολλοί μάλιστα ρωτάνε πώς θα τον πουν τον Βασιλιά, παραδείγματι· Σεβασμιότατο θα τον πούνε; Μεγαλειότατο θα τον πούνε; Πήγαν και εκτέθηκαν, και πολλοί πάντα το κάνουν. Πόσα γίνονται για τις κοσμικές μας σχέσεις και για την ανάλογη συμπεριφορά ενός ανθρώπου πολιτισμένου.

Δεν γίνονται στα πνευματικά πράγματα. Τα πνευματικά πράγματα τα έχουμε εξισώσει, τα έχουμε ισοπεδώσει και νομίζουμε ότι μπορούμε εκεί κι ως έτσι. Πας στην Εκκλησία, ε! Στο παλάτι, πας στο παλάτι, συναντάς τον Βασιλιά, τη Βασίλισσα, τους πρίγκιπες, Αγγέλους και Αρχαγγέλους. Τι βλέπεις; Βλέπεις τον νεωκόρο, βλέπεις τους ψάλτας, βλέπεις τον ιερέα κλπ. Θα φανταστείς την Άνω Ιερουσαλήμ, θα φανταστείς το θρόνο του Θεού, ό,τι παρουσιάζει εκεί μπροστά. Και όταν θα το σκεφτεί έτσι ο άνθρωπος, τότε θα κοιτάξει να μπαλώσει ορισμένα πράγματα, να καθαρίσει ορισμένους λεκέδες και λοιπά, για να μπορέσει να παρουσιαστεί. Διότι η αμαρτία, η απροσεξία γενικά, είναι αυτή η οποία μπαίνει ένα παραβάν, που τοποθετείται μπροστά στον πιστόν και στον Θεόν, και όταν μπει αυτό μπροστά, δεν μπορεί, δεν φτάνει επάνω, να φέρει αποτελέσματα, να αντικαταπέμψει δηλαδή την Θεία Χάριν, όπως θα λέγαμε. Αυτή λοιπόν, λέγω, η παντοδύναμος αρετή.

Το παντοδύναμο όπλο είναι άγνωστο γενικά στο χριστεπώνυμον πλήρωμα και ταυτόχρονα ανενέργητο μένει. Κάνουμε βέβαια κάποιο σταυρό, κάνουμε κάποια καρικατούρα, φτιάχνουμε εδώ κλπ. και λέμε κάτι λόγια δικά μας. Αλλά όχι στα σοβαρά, με συνείδηση, με σκέψη, με πάθος, όπως θα λέγαμε: πάω να προσευχηθώ. Και πάω σε έναν που με ξέρει να προσευχηθώ. Γιατί, ξέρετε, όταν βρισκόμαστε σε έναν που μας ξέρει, είμαστε κουμπωμένοι και προσεκτικοί. Δεν λέμε κουταμάρες ούτε ανοίγουμε το στόμα μας, γιατί μας ξέρει ποιοι είμαστε. Και αν φυλαγόμαστε και η συμπεριφορά μας είναι η ανάλογος στον κόσμο τούτον, μεταξύ των ανθρώπων, σκεφτείτε πώς θα είναι στον κόσμο εκείνον, όταν έχεις να κάνεις με τον Θεό και όχι να έχεις να κάνεις με άνθρωπο. Καταλαβαίνετε τώρα πώς είναι.

Η προσευχή του ανθρώπου πρέπει να είναι καθαρή και να βγαίνει από καθαρή ψυχή. Και μυστική αν είναι, δεν είναι ανάγκη να φωνάζει ο άνθρωπος. Γιατί πολλοί νομίζουν ότι αν φωνάξουν θα τους ακούσει ο Θεός. Δεν παίζει κανένα ρόλο όλο αυτό το πράγμα. Αν κανονίσεις να διαβάσεις δυνατά την προσευχή σου, κάν’ το. Αν όμως μέσα σου, πάλι κάν’ το. Ο Θεός βλέπει την ψυχή σου και σου δίνει. Πολλοί άνθρωποι λύσαν τα προβλήματά τους τα πιο σοβαρά, από κυβερνήτας, από κληρικούς, από μοναχούς, από, από, από, από, διά της προσευχής. Προσευχή είναι αυτή η οποία αλλάζει την βουλή του Θεού. Αποφάσεις του Θεού τις ματαιώνει. Μπορεί ο Θεός να πει διά του προφήτου: «Τάδε λέγει Κύριος», δηλαδή αυτό και αυτό θα γίνει, προδιαγεγραμμένο να εκτελεστεί, και να μην γίνει, διότι ο άνθρωπος μετανοεί.

Ο άνθρωπος προσεύχεται, διότι ο άνθρωπος ταπεινώνεται, διότι ο άνθρωπος προσπίπτει, αλλάζει την βουλή του Κυρίου. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει στην Παλαιά Διαθήκη ότι υπήρχε ένας βασιλεύς, Εζεκίας το όνομά του, που επρόκειτο να πεθάνει, και έστειλε τον προφήτη Ησαΐα ο Θεός και του λέει: «Τάδε λέγει Κύριος· ετοίμασε τα του οίκου σου, αποθνήσκεις». Τώρα, το «ετοίμασε τα του οίκου σου, αποθνήσκεις» είναι μεγάλο πράγμα. Κρατήστε τις δυο λέξεις αυτές: «Ετοίμασε τα του οίκου σου». Πολλοί, δυστυχώς —είναι μια παρένθεση σε αυτή που κάνω— δεν έχουν ετοιμάσει τίποτα από αυτά που έπρεπε να έχουν ετοιμάσει, και για την ψυχή τους και για τα υλικά τους, και φεύγουν.

Πιάνονται απάνω στο κιβούρι τους τα παιδιά, αδέρφια, συγγενείς, κληρονόμοι. Γιατί; Διότι ο διαθέτης δεν ήθελε να τα τακτοποιήσει αυτά δίκαια και όμορφα όσο ήταν ζωντανός. Φοβόταν, εάν κάνει διαθήκη επί παραδείγματι, ότι θα πεθάνει. Τον εγέλασε ο σατανάς και τώρα επάνω στο κεφάλι του πιάστηκαν οι άλλοι, πλησίοι, μπορεί και να σκοτωθούν ακόμα. Φόνοι, δικαστήρια, φόνοι, όρκοι, φόνοι, τα οποία πηγαίνουν στο κεφάλι του πεθαμένου και τον πατάνε και πηγαίνει περισσότερο στην κόλαση. Πρέπει να είναι τα πάντα. Είτε νέος είσαι είτε γέρος, πρέπει να είσαι πάντοτε τακτοποιημένος έναντι του θανάτου. Δεν σου εγγυήθηκε κανείς που θα ξημερώσει, διότι σε νέο θα γεράσεις. Κανένας δεν πήρε. Του είπε λοιπόν αυτά τα λόγια: «Εζεκία, ετοίμασε τα του οίκου σου· αποθνήσκεις». Στο κρεβάτι τον βρήκε και αυτός γυρίζει το κεφάλι του, όπως ήταν.

Στο κρεβάτι, προς τον τοίχο, και προσεύχεται και κλαίει και ζητάει από τον Θεό να μην τον πάρει. Βγαλμένη η απόφαση, «Τάδε λέγει Κύριος», και προσεύχεται και ζητάει από τον Θεό να μην τον πάρει. Ο Ησαΐας, στιγμήν προτού φύγει ο προφήτης, τον ειδοποιεί τον Ησαΐα καθ’ οδόν ο Θεός και λέει: «Γύρισε πίσω και πες του, του προσέθεσα δεκαπέντε χρόνια ζωής». Και έζησε δεκαπέντε χρόνια. Έσχισε την απόφαση η προσευχή του Εζεκίου, του Θεού. Μεγάλο πράγμα. Δυστυχώς δεν το χρησιμοποιούμε. Εάν το είχε ανάγκη όλος ο κόσμος, θα είχε λυμένα όλα τα θέματά του. Θυμούμαι, κυρίες και κύριοι, γονείς που έχουν πολλά προβλήματα με τα παιδιά τους, αυτό.

Θα ήθελα να σας το πω. Στον Φάληρο ζει αυτή η οικογένεια. Ήταν μια κυρία, ο σύζυγός της διευθυντής του θεάτρου. Πέθανε αυτός και της άφησε δυο κυρίους, τον Τάσο και τον Δημήτρη.

Μια μέρα από το σχολείο, ήρθε ο μεγάλος από το σχολείο, το γυμνάσιο, και της λέγει: «Μαμά, θα σου πω κάτι, αλλά να μην προσευχηθείς». «Τι είναι αυτό που μου λες;» «Αυτό που σου λέω. Θα σου πω κάτι, αλλά μην προσευχηθείς». «Παιδί μου, εσύ καταλαβαίνεις;»

Ούτε επειδή ποτέ μπροστά στα παιδιά, ούτε το βράδυ θα λαπέψουν τα παιδιά και τότε θα πάρουν σε διόντια, ούτε το πρωί θα φύγουν τα παιδιά και τότε θα πάρουν σε διόντια, τα παιδιά δεν την είχανε δει ποτέ προς αυτό το μέλλον. Και ετούτοις αυτός συλλέγει όλοι.

«Θα σου πω κάτι, μαμά, αλλά δεν θα προσευχηθείς». «Μα δεν σε καταλαβαίνω». «Σε καταλαβαίνω εγώ», λέγει ο μικρός. «Εγώ καταλαβαίνω και ξέρω ότι μου ματαιώνουν όλα τα σχέδια με την προσευχή σου». Και ήταν αλήθεια, ότι ματαίωναν όλα τα σχέδια διά της προσευχής της. Ουδέποτε είχε επιτρέψει να πάνε εκδρομή. Όλα τα χρόνια του σχολείου, όταν οργανώνετο η εκδρομή, είτε από το γυμνάσιο είτε από το λύκειο κλπ., τα παιδιά την παραμονή θα αρρωστήσουν και δεν πήγαιναν, με 40 πυρετό. Περνούσε η εκδρομή, έβγαιναν με το χαρτί στο χέρι του γιατρού και πήγαιναν στο σχολείο. Ουδέποτε είχαν πάει και έμειναν πάντοτε δικαιολογημένοι στην απουσία. Δεν τα άφηνε να πάνε στην εκδρομή η μητέρα, διότι οι εκδρομές ήταν μεικτές και οι εκδρομές είχανε...

Επακόλουθα. Θυμούμαι, λοιπόν, του λέγει: «Μην προσευχηθείς». Είχε διαγνώσει αυτός ότι κάτι γινόταν και η μητέρα του πράγματι, διά της προσευχής, ετακτοποιούσε το θέμα εκείνο που δεν μπορούσε ούτε ο πατέρας, αν ζούσε, ούτε αυτή μπορούσε να μεταπείσει τα παιδιά να μην το κάνουν ποτέ. Και ακουγότανε από εκεί τι το τακτοποιούσε: η αόρατος του θέλησις, η ενέργεια του Θεού, και πάντοτε τα εκάλυπτε και πάντοτε τα εφύλαγε. Αλλά εμείς δεν ζητάμε, μάλιστα ζητάμε πολλές φορές το αντίθετο από εκείνο που έγινε. Ένα πράγμα που δεν μπορεί να μάθει ο άνθρωπος του κόσμου τούτου εντελώς, τελείως, είναι το να προσεύχεται. Είναι αδύνατο. Και αυτοί οι νηπτικοί πατέρες και αυτοί που έφτασαν σε ύψη.

Προσευχής δεν είπαν ποτέ ότι τελειώθησαν. Είναι μια επιστήμη επιστημών που δεν είναι για τον άνθρωπο, είναι για τους αγγέλους. Όμως τη χρησιμοποιούν και οι άνθρωποι. Όμως οι άνθρωποι δεν την ξέρουν και δεν θέλουν να συμμορφωθούν, γι’ αυτό και δεν έχουν τα αγαθά αποτελέσματα που απορρέουν από την προσευχή. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει στην Παλαιά Διαθήκη —και τα καινούργια να σας πω— όταν επέστρεφε ο Ιακώβ. Έφυγε, αν ενθυμείστε, από προσώπου Ησαύ, γιατί του υπέκλεψε τα πρωτοτόκια και του πήρε τις ευχές, με τη βοήθεια της μητέρας του, της Ρεβέκκας. Όταν όμως επέστρεφε έπειτα και το έμαθε ο Ησαύ, ετοίμασε στρατό ολόκληρο εναντίον του. Πληροφορείται ο Ιακώβ καθ’ οδόν.

Ο αδελφός του έρχεται εναντίον του και θα του κόψει το κεφάλι, θα τον κάνει σφαχτάρι. Τι να κάνει; Κατέφυγε στην προσευχή. Έδωσε εντολή η οικογένειά του να περάσει ένα ποταμάκι που ήτανε, με τις γυναίκες, με τα παιδιά, με τα πράγματα, με τα ζώα κλπ., και αυτός έμεινε από εδώ από το ποτάμι. Και λέγει η Γραφή στη Γένεση ότι πάλευε με έναν άνθρωπο όλη νύχτα. Ο άνθρωπος αυτός δεν ήταν άλλος παρά ο Ιησούς. Και ξημέρωνε και του λέγει ο άνθρωπος αυτός: «Άφησέ με», του λέει, «να φύγω, ξημερώνει». Και απαντά ο Ιακώβ και λέει: «Δεν σε αφήνω».

«Εάν δεν με ευλογήσεις». Γιατί, ξέρετε, η προσευχή υποχρεώνει τον Θεό. Όταν ο άνθρωπος προσεύχεται, ο Θεός έρχεται από πάνω και όσο προσεύχεται τόσο τον καθυστερεί εκεί, τον καθηλώνει τον Θεό εκεί. Δηλαδή τι ζητάει το παιδί του, τι λέει το παιδί του· η αγάπη του προς τον άνθρωπο. «Δεν σε αφήνω», του λέγει ο Ιακώβ, «εάν δεν με ευλογήσεις». Και ο άνθρωπος εκείνος τον έπιασε από τον μηρό εδώ, τον έστρεψε, να τον αναγκάσει να τον εγκαταλείψει. Γιατί θα φανταστείτε ότι ο άνθρωπος παλεύει με τον Θεό; Παλεύει σαν πιάνεται, να πούμε, το εγγονάκι με τον παππού και νικάει ο άνθρωπος τον Θεό. Τον Θεό να νικήσει ο άνθρωπος; Ναι.

Τι του νικάει; Την παντοδυναμία; Την αγάπη. Παλεύει ο παππούς με το εγγονάκι και το εγγονάκι γκρεμίζει τον παππού. Χτυπάει τα χέρια και έφτασε κάτω ο παππούς, τον γκρέμισε. Τον γκρέμισαν οι δυνάμεις του μικρού τον παππού; Γκρέμισε η αγάπη που έχει προς το εγγονάκι τον παππού. Έτσι νικάται ο Θεός από τον άνθρωπο. Τον έπιασε λοιπόν από το πόδι και του το έστρεψε το πόδι, εδώ τον μηρό, το μπούτι που λέμε, να πονέσει για να τον αφήσει. Πού τον άφησε τότε; Και όσο επέμενε και του ζητούσε, τότε τον ρώτησε: «Τι σοι όνομα; Τι είναι το όνομά σου;» Και λέγει: «Ιακώβ». Ιακώβ πάει να πει δόλιος, πάει να πει υποσκελιστής, Ιακώβ. «Αυτό που σε λένε δεν θα λέγεσαι· Ισραήλ».

Τότε οι Ισραηλίτες, απόγονοι του Ιακώβ, Ιακωβίτες πρέπει να λέγονται, αλλά διότι το βράδυ εκείνο ο Ιακώβ ενίκησε τον Θεό και πήρε την ευλογία, έγινε Ισραήλ. Ισραήλ πάει να πει δυνατός ενώπιον του Θεού. Και του πήρε την ευλογία του Θεού, τότε τον άφησε. Και τι έγινε; Προχωρώντας τώρα με το θάρρος αυτό ότι ευλογήθηκε από τον Θεό, τώρα ο Ησαύ μετετράφηκε και από εκεί που ερχόταν να του κάνει πόλεμο, να τον σφάξει, πήγε, τον αγκάλιασε και τον φίλησε. Ποιος του μετέτρεψε το νου του; Ποιος το θηρίο το έκανε αρνί; Ποιος τον λύκο τον έκανε πρόβατο; Προσευχή ολονύκτιος του Ιακώβ, που έκανε αυτό το πράγμα. Τώρα δεν ξέρετε ακόμη ότι αυτό βγαίνει και απορρέει στη συνέχεια.

Το ότι οι Εβραίοι δεν τρώνε τον μηρό, τα μπούτια δεν τα τρώνε οι Εβραίοι, διότι ο Θεός στραμπούλησε, κατά κάποιον τρόπο, του Πατριάρχου του Ιακώβ, του πατέρα τους, το πόδι. Και αν πάτε σε εβραϊκή αγορά, θα βρείτε μπούτια εύκολα, χωρίς να έχετε φασαρίες και υπερτιμήσεις από τον χασάπη. Ακόμη θα ήθελα να δώσω μια έμφαση σε αυτό. Ξέρετε ότι ο Χριστός μας —διαβάσατε ποτέ εν ψυχρώ το Ευαγγέλιο;— να ιδείτε τη συμπεριφορά του Χριστού μας έναντι της προσευχής. Ότι δεν έκαμε τίποτε ποτέ, δεν απεφάσισε τίποτα ποτέ, δεν προέβη σε καμιά χειρονομία ποτέ πριν προσευχηθεί και μάλιστα ήδη μια ολόκληρη νύχτα.

Παρακολουθήστε, εάν θέλετε, όταν επρόκειτο να εκλέξει τους μαθητάς, δώδεκα. Ολονύκτιο αγρυπνία έκανε και το πρωί κατέβη και παρουσιάστηκε. Για τον Χριστό μας, την ημέρα είχε κοινωνική ζωή και τη νύχτα μοναχική ζωή. Αν λοιπόν ο άνθρωπος Ιησούς αισθάνεται την ανάγκη της προσευχής και σε όλες τις δύσκολες περιπτώσεις χρησιμοποιούσε αυτή, εμείς τι πρέπει να κάνουμε; Ευρέθηκαν χωρίς φαγητό 25.000 άνθρωποι, μπροστά σε δύο ψάρια και πέντε άρτους. Τα παίρνει στα χέρια του, κοιτάει τα μάτια του επάνω στον Θεό, τον ευχαριστεί, τα ευλογεί.

Ταΐζει, τρέφει 25.000 ανθρώπους. Διότι όταν λέμε 5.000 άνευ γυναικών και παιδίων, είναι 25.000 όλοι, γιατί άντρες είναι ένας και γυναίκες, παιδιά είναι πέντε. Πάντοτε αυτή είναι η αναλογία με τα σχετικά πράγματα.

Διά προσευχής, όταν πήγε να αναστήσει τον Λάζαρο, προσευχήθηκε.

«Ευχαριστώ, διότι πάντοτε με ακούεις, αλλά διά τον περιεστώτα λαό», να δει ότι έχουμε κάποια σχέση μαζί μας και δεν είμαι ένα ξεχωριστό κομμάτι εγώ. Αλλά όταν είχε αυτός ατομικά θέματα δικά του, είχε περιέλθει σε δύσκολη στιγμή, τι έκανε; Έχετε διαβάσει ποτέ σας; Το διαβάζω, μια λεπτομέρεια από τον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά.

Η οποία έχει σχέση με τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ, με αυτή τη δύσκολη στιγμή, το βράδυ εκείνο. Θα ενθυμείστε, ε! Βρίσκουμε στο 22ο του Λουκά, στίχος 39 και κατωτέρω: «Καὶ ἐξελθὼν ἐπορεύθη κατὰ τὸ ἔθος εἰς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν», όπως είχε συνήθεια κάθε βράδυ να πηγαίνει στο Όρος των Ελαιών. «Ἠκολούθησαν δὲ αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. Γενόμενος δὲ ἐπὶ τοῦ τόπου», όταν φτάσανε εκεί, «εἶπεν αὐτοῖς· προσεύχεσθε μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμόν». Εμείς, αν εισερχόμεθα εις πειρασμόν, αν λογισμοί μας βάλουν, αν το συμφέρον μας παρασύρει, αν η σαρξ μας εξουθενώνει.

Είναι διότι δεν προσευχόμεθα. Έρχεται ο άλλος, ρίχνει, χωρίς να έχει αντίλογο, χωρίς να έχει κανένα από μέσα να του τα πάρει και να τα πετάξει έξω, χωρίς να έχει κανένα από μέσα να βοηθήσει, να υποστηρίζει. Μας βρίσκει άοπλους και μας βάζει· ό,τι θέλει μας κάνει. «Προσεύχεσθε μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμόν». Και ο πειρασμός ήταν σε λίγο που θα έρθει ο κοντοχωριανός να τον πάρουν τον Χριστό και αυτοί θα τον αρνηθούν, όπως τον ηρνήθησαν. «Καὶ αὐτὸς ἀπεσπάσθη ἀπ’ αὐτῶν ὡσεὶ λίθου βολήν». Εκεί που έμειναν αυτοί, αυτός έφυγε και πήγε μετά από μια πέτρα, 50-70 μέτρα τόσο μακριά, ως λίθου βολήν, μόνος του, «καὶ θεὶς τὰ γόνατα»· γονάτισε.

Προσηύχετο, από τον ουρανό ζητούσε δύναμη, σαν άνθρωπος. Γιατί σαν Θεός δεχότανε το Σταυρό. Το Σταυρό εκείνος που δεν ήθελε ήτανε η σαρξ, ο άνθρωπος Ιησούς, λέγων: «Πάτερ, εἰ βούλει παρενεγκεῖν τοῦτο τὸ ποτήριον ἀπ’ ἐμοῦ· πλὴν μὴ τὸ θέλημά μου, ἀλλὰ τὸ σὸν γινέσθω». Εάν θέλεις να το αποφύγω αυτό το ποτήριο του θανάτου, της σταυρώσεως, αλλά πρόσεξε: όχι όπως θέλω εγώ, όπως θέλεις, όπως θέλεις εσύ. Μεγάλο μάθημα.

Προσευχόμεθα ως επί το πλείστον στις ανάγκες μας, για να γίνει αυτό που θέλουμε εμείς. Μα δεν είναι προς το συμφέρον μας.

Ο ίδιος ο Χριστός μάς λέγει: πρέπει να προσευχόμεθα όπως μας δίδαξε, «γενηθήτω τὸ θέλημά σου», όχι το θέλημά μας.

Το θέλημά του. Ξέρετε, το θέλημα του Θεού είναι πάντοτε προς το συμφέρον, το ψυχικό και το υλικό, και το πρόσκαιρο και το αιώνιο του ανθρώπου. Γι’ αυτό πάλι λέγει ο ίδιος Πατήρ ότι όταν προσεύχεσαι για ένα πράγμα στον Θεό και ο Θεός σου το δώσει, να του πεις ένα ευχαριστώ. Όταν προσεύχεσαι για ένα πράγμα στον Θεό και ο Θεός δεν σου το δώσει, να του πεις χίλια ευχαριστώ. Γιατί, για να μη μου το δώσεις, πάει να πει με φύλαξες από κάτι που θα ήταν πολύ δυσάρεστο σε μένα. Διότι εσύ είσαι ανοιχτοχέρης, εσύ είσαι απλοχέρης, και ασφαλώς ευχαρίστως θα ήθελες να μου το δώσεις, για να χαρώ, να μου κάνεις χαρά. Όμως, για να μη μου το δίνεις, εν τη παντογνωσία σου.

με συμφέρον, σε ευχαριστώ πάρα πολύ που με φυλάκη. Γι' αυτό λέει εδώ η Βούλη. Και τι έγινε. Όχι δε αυτό άγγελο από ουρανού ενισίων αυτά. Ποιό είναι το Θεό. Ήρθε άγγελος λέει από τον ουρανό και τον εβόχισε τη δύσκολη στιγμή του. Εκεί που προσήφιτο και γεννόμενος εν αγωνία εκτενέστερο προσήφιτο. Δεν έρχεται κόσμος, προσήφιτο. «Εγένετο δε ο Ιδρός αυτού ο θηθρών βιαίματος καταβαίνοντας από της γης και αναστάς από της προσευχής ερθών προς μαθητά, Αλλά έβραν αυτούς κοιμωμένους από τις νύχτες και είπε να συνεχίσουν και καθέναν και κοιμόταν.

«Ἀναστάντες προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν». Προσευχή είναι εκείνη, η εσωτερική ή η έκδηλος, η οποία βοηθάει και ασφαλίζει και φρουρεί τον άνθρωπο σε όλες τις δύσκολες στιγμές που έχει ανάγκη. Εδώ ζητάει βοήθεια από τον ουρανό ποιος; Ο Θεός, ο Χριστός. Και αν ο Χριστός ζητάει διά της προσευχής, εμείς τι πρέπει να κάνουμε σε αυτή την περίπτωση; Λοιπόν, λυπούμαι γιατί ομιλώ κατά αυτή την έννοια και ίσως να αισθάνεστε μειονεκτικά. Είναι αλήθειες αυτές που σας λέγω. Έτσι είναι. Εμείς γεμίζουμε τον αέρα λόγια, αν καμιά φορά προσευχηθούμε, αλλά και προσευχόμεθα ακατάλληλοι. Δεν του δημιουργούμε προϋποθέσεις να δεχτεί την προσευχή μας και να αντικαταπέμψει την Θεία Χάρη.

Προσευχόμεθα πάντοτε, όπως σας είπα, σε δύσκολες στιγμές, όχι σε εύκολες στιγμές. Έχουμε βέβαια τον Θεό και στις δύσκολες στιγμές, αλλά θέλει να προσευχόμεθα και όταν τα πράγματα είναι καλά. Τότε τον ξεχνάμε τον Θεό. Οι περιστάσεις μάς αποκλείουν και λέμε: «Παναγία μου, βοήθα με». Και όμως τότε πολλές φορές άλλοτε έχουμε απαντήσεις και άλλοτε δεν έχουμε απαντήσεις, και μας κακοφαίνεται ότι ο Θεός δεν μας βοήθησε. Λέγεται ότι κάποτε ένας ερημίτης, ο οποίος καθόταν ψηλά στη φωλιά του, στο βράχο, έβλεπε κάτω στον κάμπο και έβλεπε και ένα χείμαρρο, ένα ποτάμι που περνούσε. Μια μέρα είχε κατεβάσει πολύ νερό και διέκοψε.

Μικρή συγκοινωνία που είχε εκεί μια ξυλογέφυρα, την πήρε μπροστά και έτσι όσοι ερχόσαντε στεκόσαντε από εδώ. Έβρεχε δε καταρρακτωδώς. Βλέπει ότι είχε πάει ένας και είχε ανάγκη, φαίνεται, να περάσει και γονατίζει μέσα στην προσευχή και προσηύχετο στον Θεό να τον βοηθήσει να περάσει τώρα. Όλη η ώρα ευχάκι και κόντρα ευχάκι. Όταν τον είδε ο ερημίτης, σήκωσε και αυτός τα χέρια του στον Θεό. «Θεέ μου, όχι τον άνθρωπο αυτόν, δες τι ανάγκη έχει, εσύ την ξέρεις, προσθέτω κι εγώ τη δικιά μου προσευχή στη δικιά του». Έπειτα από πολλή ώρα σηκώθηκε αυτός, κάνει το σταυρό του, μπαίνει μέσα στο ποτάμι, αλλά το ποτάμι τον πήρε και επνίγη.

Σοκαρίστηκε ο ερημίτης που δεν εισακούστηκαν δυο προσευχές και έρχεται τώρα, στη δύσκολη αυτή στιγμή που βρισκόταν, μια άλλη που του έδωσε τη χαριστική βολή. Βλέπει εν τω μεταξύ και έρχεται ένας άλλος, βρεγμένος και αυτός, έφτασε εκεί, κάνει τρεις σταυρούς, μπαίνει μέσα και περνάει. Αγία Γραφή! Του φάνηκε κεραυνός. Εδώ άλλος γονατιστός τόση ώρα και προσηύχετο κι εγώ προσευχήθηκα γι' αυτόν και ο άνθρωπος επνίγηκε, δεν εισακούστηκαν οι προσευχές μας, ενώ αυτός έρχεται, κάνει δύο σταυρούς, τον αφήνει και περνάει απέναντι. Ποιος είδε τον ερημίτη! Γονατίζει και διαμαρτύρεται στον Θεό. «Δεν σηκώνομαι από εδώ εάν δεν μου πεις πώς έγινε αυτή η ενέργεια».

Ο Θεός είναι αγαθός σε αυτά τα πράγματα και συγκαταβαίνει στην αδυναμία του ανθρώπου αυτού και του στέλνει έναν άγγελο να του πει την απάντηση. Πήγε ο άγγελος, τον χτυπά, λέει: «Τι κάνεις εδώ;» «Προσεύχομαι, τι να κάνω;» «Γιατί προσεύχεσαι;» «Να, για κάτι που εσκανδαλίστηκα».

«Σκανδαλίστηκες!» «Σκανδαλίστηκες; Τι σκανδαλίστηκες;» Αυτό και αυτό, λέγει. «Εδώ καθόμουν και εκεί κάτω έγιναν αυτά τα πράγματα. Γιατί», λέει, «αυτόν που προσευχήθηκε τόση ώρα τον άφησε και επνίγηκε και αυτός που έκαμε δύο σταυρούς δεν τον άφησε να πνιγεί;» «Αυτός», του λέει, «που δεν επνίγηκε προσευχότανε κι άλλοτε και θα προσεύχεται κι άλλοτε. Εκείνος προσευχήθηκε μόνο τώρα που είχε ανάγκη. Ούτε άλλοτε προσευχήθηκε, ούτε άλλοτε πρόκειται να προσευχηθεί». Δεν γελιέται ο Θεός.

Όταν μας πιάσει μια κατάσταση, ένας καρκίνος από το πόδι, μια αναδουλειά, ένας πειρασμός, δεξιά διωγνώσεις, μια σειρήνα, θα είναι «Αγία, βοήθα», τότε να ακούει ο Θεός. Πρέπει πάντοτε να έχουμε σχέση και επαφή με τον Θεό. Αυτό το όπλο, αυτή την αρετή, αυτή τη χάρη, να ομιλεί το πλάσμα με τον Θεό, που λέγεται προσευχή, με τον τρόπο αυτό δεν έχει μόνο ο άνθρωπος κανένας. Κανένα από τα δημιουργήματα δεν έχουν αυτή τη χάρη, μόνο ο άνθρωπος έχει αυτό το προνόμιο, να μιλάει με τον δημιουργό του και να του απαντά ο δημιουργός. Και πρέπει ο άνθρωπος πάντοτε, αν είναι δυνατόν, να έχει μαζί του ένα μαντήλι βρεγμένο από δάκρυα μετανοίας άλλοτε και ευγνωμοσύνης άλλοτε.

Είναι δυο ειδών δάκρυα. Δεν μιλώ για τα δάκρυα τα αμαρτωλά, που μας άφησε η φιλενάδα και κλαίμε, μας άφησε το φίλο και κλαίμε και αυτοκτονούμε, ούτε που δεν μπορούμε να βγάλουμε την Ικάρισσα να τον πιάσουμε περισσότερο και κλαίμε. Αυτά δεν πιάνονται, τα δάκρυα, στη δικαιοσύνη του Θεού και στην τράπεζα του Θεού, δεν λογαριάζονται, δεν έχουν καμία αξία. Εκείνα που έχουν αξία είναι της μετανοίας τα δάκρυα και της ευγνωμοσύνης τα δάκρυα, γιατί είμαι αχάριστος. Μακάρι να έχω περιθώριο να σας μιλήσω ένα βράδυ περί αχαριστίας και ευγνωμοσύνης, να πάμε να κρυφτούμε έναντι αυτών τα οποία κάνει ο Θεός για μας και έναντι αυτών τα οποία κάνουμε εμείς εις αντίκρισμα στον Θεό, γι' αυτά που έχει κάνει Αυτός για εμάς. Και εν πάση περιπτώσει, σας το λέγω αυτό, διότι ο άνθρωπος θα πρέπει να λάβει σοβαρώς υπόψη ότι ο Θεός δεν γελιέται.

Η προσευχή είναι παντοδύναμος και νικάει τον Θεό. Ο προφήτης Ηλίας διέταξε τον Θεό διά της προσευχής να κλείσει τον ουρανό. Δεν συμφωνούσε ο Θεός, διετάχθηκε από τον Ηλία. Γι' αυτό, εάν εξετάσετε αυτά που έλαβαν χώρα έπειτα, παρακάλει ο Θεός να πείσουν τον Ηλία να λύσει αυτή την τιμωρία. Θα δείτε ότι ο Θεός δεν συμφωνούσε, όμως διετάχθηκε. Και έμεινε τρισήμισι χρόνια ο ουρανός κλειστός από του προφήτου Ηλιού την προσευχή και ξαναπροσευχήθηκε και έδωσε υετόν. Ο Ηλίας ξαναπροσευχήθηκε, βάζοντας μάλιστα το κεφάλι του μέσα στα γόνατά του. Έγινε κουλούρα, έτσι. Και κατά αυτήν την έννοια προσευχήθηκε επτά φορές. Και την εβδόμη φορά φάνηκε ένα συννεφάκι μικρό, έπειτα από τριάμισι χρόνια, και έβρεξε.

Κατακλυσμιαίως, όπως λέμε, και έδωσε υετόν κλπ. Ξανά προσευχήθηκε, έριξε φωτιά από τον ουρανό και έκαψε πενήντα κι έναν. Ξανά έριξε φωτιά από τον ουρανό και έκαψε πενήντα κι έναν. Ξανά προσευχήθηκε, έριξε φωτιά από τον ουρανό και έκαψε το ολοκαύτωμα του Θεού μας και τα λιθάρια και το χώμα και το νερό και τα πάντα. Προσευχή είναι κάτι, ο Θεός. Είναι παντοδύναμο ένα όπλο, το οποίο του έχει δώσει μόνο στον άνθρωπο ο Θεός. Φτάνει στους ανθρώπους οι οποίοι θα μπορέσουν να το καταλάβουν αυτό το πράγμα. Υπάρχει ακόμη κάτι που θα έπρεπε να το ξέρουν οι κυβερνώντες μας: οι βασιλείς, οι πρωθυπουργοί, πρόεδροι της Δημοκρατίας, οι στρατηγοί και λοιπά.

Δύσκολες στιγμές. Πόσες φορές δεν βρίσκεται σε δύσκολη στιγμή ένα όπλο; Πού θα ανατρέξεις; Μακρύτερα ή στα υπόγεια του αποθήκας των όπλων κλπ.; Παντοκράτης, βασικότερος σύμμαχος του ανθρώπου είναι ο Θεός και αλίμονο από το κράτος, αλίμονο από τον πρόεδρο, αλίμονο από τον στρατηγό, αλίμονο από τον βασιλιά, αλίμονο από τον πρωθυπουργό που δεν έχει σχέση με τον Θεό και δεν θα παρακαλέσει τον Θεό στη δύσκολη αυτή στιγμή. Τα πάντα λύονται διά της προσευχής και οι πιο δύσκολοι, εάν είναι εναντίον μας, δεν θα κατορθώσουν έτσι τίποτα. Έχει μια ωραία διήγηση και σας συνιστώ να διαβάσετε το 7ο κεφάλαιο του Ησαΐου.

Θα βρείτε ένα βασιλέα της Ιουδαίας, Άχαζ, που εδέχετο την επίθεση δύο άλλων μεγάλων θηρίων, δύο βασιλέων, εκεί και λοιπά, που δεν ήταν δυνατό να τα βγάλει αυτός πέρα. Θα λέγαμε πως μας πέσανε εμάς απάνω Ιταλία και Γερμανία, πέσανε σε μια χούφτα Έλληνες. Καταλαβαίνετε, ε! Και εμείς, η Παναγία μας, δεν θα κάναμε τίποτα από ό,τι έκαμε που υπάρχουν σε όλο τον κόσμο. Τα παράτησε, έφυγε κρυφά από το ανάκτορο, έβγαλε τα βασιλικά, φόρεσε λαϊκά και πήγε στην άκρη της πόλεως. Εκεί ήταν ένα χωράφι κάπου, είχε μέσα ένα ληνό. Ληνό, από αυτό που πατάνε τα σταφύλια μέσα, και σήκωσε τα χέρια πάνω και προσηύχετο στον Θεό.

Του λέει: «Ανάλαβε την υπόθεση του λαού αυτού. Εγώ δεν είναι δυνατόν να τα βγάλω με αυτά τα θηρία πέρα».

Δεν πρόλαβε να τελειώσει. Ο Θεός, που έπαιρνε τα τηλεγραφήματά του, ειδοποίησε τον προφήτη Ησαΐα και του λέει: «Τράβα στην άκρη της πόλης, σωστά δε χωράς, σωστά δε ληνός, και πες στον βασιλιά να μην φοβείται από τις δύο ουρές των καπνιζομένων δαυλών». Τους βασιλιάδες παντοδυνάμους αυτούς έλεγε σαν δύο δαυλιά. Ξέρετε τι θα πει δαυλί; Ένα ξύλο, και ουρά μάλιστα, όχι το κυρίως ξύλο να βγάνει πολύ. Δύο ρίζες είναι για μένα αυτοί, καπνιζομένων δαυλών. Και ξέρετε, η καπνιά του δημιουργεί λίγο δάκρυ με το μάτι, δεν σου δημιουργεί πυρκαγιά, δεν σου δημιουργεί εξουθένωση, έτσι. Ευχή της παρουσίας του Θεού. Όταν ο Άχαζ, ο βασιλεύς, το ανέθεσε διά προσευχής, το θέμα του, στον Θεό, επήρε το θέμα ο Θεός.

Ο νόμος. Κατοχυρώνει τον νόμο ο Θεός. Ήταν επί κακό, τα κάνει για τα λόγια του. Του το αναθέτεις του Θεού με προσευχή το θέμα σου και να δεις πώς το στολίζει. Μου είπε ο γιατρός, έχω αιμοσφαίρια αρνητικά. Ανάθεσέ τα στον Θεό και θα σου τα κάνει κανονικά. Ο γιατρός καλά λέει για την επιστήμη του, αλλά ο Θεός λέει άλλο. Άρα, ανάθεσέ το στον Θεό. Πόσοι άνθρωποι που ανέθεσαν τα θέματα στον Θεό, είτε ανέθεσαν στη Θεοτόκο, είτε ανέθεσαν στους Αγίους, δεν ανέτρεψαν τη φύσεως τάξη; Φυσικά έπρεπε να γίνει έτσι και ανετράφησαν τα πράγματα και έγιναν αλλιώς. Και γι' αυτό πάμε και βλέπουμε χιλιάδες αναθήματα, χιλιάδες ποδάρια, χιλιάδες μάτια, χιλιάδες καρδιές, χιλιάδες πράγματα. Στην αιτία, προσευχή.

Σε εσένα. Δεν είναι να πεις πολλά λόγια, δεν είναι να είσαι πρεβεζούρος, να το καταφέρεις στον Θεό και να τον ξεγελάσεις. Δεν είναι αυτά τα πράγματα. Και όμως εσείς ενθυμόσαστε, όταν τον έστελνε να πάει να βγάλει τον ισραηλιτικό λαό, έτσι είπε στον Θεό: «Όχι μόνος», του λέει, «να πάω, όμως ο ίδιος ο Θεός», του λέει, «να είσαι», δηλαδή κάνεις τη γνώμη. Και σε άλλη περίπτωση μάλιστα, που του είπανε οι Εβραίοι, δεν ξέρω αν διαβάζετε και αν μπορείτε να παρακολουθήσετε, ήρθε σε δύσκολη στιγμή και σκέφτηκε να πάει να προσευχηθεί στον Θεό, να του πει τι να κάνει με τον λαό. Το σκέφτηκε, δεν πήγε πουθενά, δεν είχε ξεκινήσει και του λέει ο Θεός: «Τι βοάς», του λέει, «προς με; Τι βοάς; Τι φωνάζεις;» Δεν πήγε γιατί τίποτα, δεν πήγε πάλι πουθενά. Ανάληψης της Θεοτόκου, Ευαγγελία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου, Ευαγγελία των Ουρανών, Ευαγγελία των Ουρανών, Ευαγγελία, Ευαγγελία, Ευαγγελία, Ευαγγελία Ουρανών, Ουρανών, Ουρανών, Ουρανών, των, των, των, των Ευαγγελία Ουρανών, των Ευαγγελία των Ουρανών, Ευαγγελία, Ευαγγελία Ουρανών, των, των Ουρανών, Ευαγγελία, Ευαγγελία Ουρανών, των, των.

Αυτό δεν είναι θέμα να ξέρω εγώ. «Αχ, δεν ξέρω γράμματα». Πού λέγεσαι γράμματα; Καθάρισε την ψυχή σου από την πονηριά, κλείσε το στόμα σου, καθάρισε τη γλώσσα σου, μετανόησε, εξομολογήσου, συνόψισε και έχεις παρουσίαν στον Θεό.