Wrath and Anger

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord. By the grace of the Lord, we are together once again to say a few words about our weaknesses and our sins, so that, by God’s grace, we may correct ourselves. Thank you. Today I would like to say a few words to you, whom I love, about wrath and anger, from which, as you know, almost none of us is free. The benefit of medical advice always becomes evident after it is put into practice. The same is true of spiritual counsel.

The wisdom and benefit of spiritual teachings for correcting our lives and perfecting the faithful become evident when those teachings are put into practice. Thus, after hearing the emphatic verse from Proverbs, “Wrath destroys even the prudent,” which we read in Proverbs 15; after hearing the apostolic exhortation, “Let all bitterness and anger and wrath and shouting be taken away from you, together with all malice,” which we read in Ephesians 4:31; after hearing the Lord say, “Whoever is angry with his brother without cause shall be liable to judgment,” which we read in Matthew 5:22; and after experiencing this passion, which often does not arise from our own will but assails us from outside like an unexpected storm, we can better understand the greatness of these divinely inspired words. Proverbs—that is, the wise Solomon in his wisdom—says in 11:25, “A wrathful man is not becoming”; and this applies not only to a man, but also to a woman. From the moment this passion

drives away reason and takes possession of a soul, it makes the person utterly savage. It makes him inhuman when it is not governed by reason, because when a person becomes angry, reason, as you know, steps aside. Anger in the wrathful is like venom in poisonous snakes. They truly rage like dogs, rush forward like scorpions, and bite like snakes. Anger, as you know, makes tongues unbridled and mouths uncontrollable. Unrestrained hands, insults, blows, accusations, wounds, and countless other evils arise from wrath and anger. Many times, anger causes swords to be sharpened and murders to be attempted. Because of this anger, brothers are divided, and relatives and friends forget their bonds once anger takes hold. Those in a rage first lose sight of themselves and then of all those dear to them. Just as torrents sweep away everything they encounter, so the violent and unrestrained impulse of the wrathful takes no account of anything.

When people are angry, they show no respect for elders, a virtuous life, family ties, past acts of kindness, or anything else worthy of reverence and honor. Anger, we might say, is a temporary madness.

Who could describe this evil? How can some people be so irritable that, at the slightest provocation, they become angry, shout, turn savage, and attack even more shamelessly than venomous beasts? They do not stop until their wrath has spent itself in some great and often irreparable evil. Neither sword nor fire nor any other terror can restrain a soul driven mad by wrath. We must admit this. Sadly, the wrathful often differ in no way from those possessed by demons, either in outward appearance or in their inner state. The blood of those who thirst for revenge boils within the heart

and seethes with the flame of the passion. When it rises to the surface, it changes the wrathful person’s appearance. Like a theatrical mask, it transforms the face that is usually familiar to everyone. The ordinary, familiar look in his eyes becomes unrecognizable. His gaze is frenzied and savage. He grinds his teeth like boars fighting one another. His face flushes and darkens; his whole body becomes distorted; and his veins swell as though they were about to burst, while his soul is shaken by inward turmoil. His voice becomes harsh and wild, and his words are excessive, incoherent, careless, and often unintelligible.

Indeed, when a person becomes enraged beyond all restraint, like a fire fed with abundant wood, one sees a spectacle that cannot be described in words or portrayed in deeds. One sees hands raised against fellow human beings, striking every part of the body. One sees feet mercilessly kicking vulnerable places. One sees everything turned into a weapon of frenzy. And if the opponent happens to be ruled by the same passion—by the same wrath and madness—then they grapple with each other and suffer what the slaves of such a demon naturally suffer. Those who fight may be left disabled, and often they even reap death as the prize of their wrath. One begins striking the other. The other defends himself; the first strikes back; the second refuses to yield. And while the body is being broken by blows, anger dulls the sense of pain. At that moment, a person feels no pain. We see the consequences afterward. This dulled sensation prevents them from stopping, because the whole soul is possessed by revenge. My beloved, do not try to cure one evil with another evil. Do not attempt to surpass your opponent in inflicting harm, for in contests of wickedness the victor is the more wretched, since he departs

bearing the greater guilt of sin. Has someone insulted you in anger? Stop the passion with silence. Do not speak. Do not let the enemy teach you to imitate what you detest when you see it in another. Your opponent is red with rage, but have you not also turned red? His eyes are bloodshot; tell me, are your own eyes calm? Your voice is wild; is his voice gentle? Sadly, you are doing exactly what he does. An echo does not return to the one who shouted as perfectly as an insult returns to the one who uttered it,

for while an echo returns the sound exactly as it was, insults return with additions. What you said and hurled at another comes back to you with interest. What do people who exchange insults say to one another? One says, for example, “You are worthless, and you come from worthless people.” The first calls him poor; the second calls him a vagabond; one calls the other ignorant, and the other calls him mad. And so they continue until they have exhausted every possible insult. Is that not so? After hurling insults, they often proceed to blows. Anger causes quarrelling; quarrelling causes insults; insults cause blows;

blows cause wounds; and wounds often cause death. Therefore, as Christians and as ordinary human beings, let us drive wrath out of our souls by every possible means. Then we shall also be able to uproot many other passions that are born from it. Has someone insulted you, for example? Praise him. Has he struck you? Show patient endurance. Does he spit on you and humiliate you? Consider who you are: you came from the earth and will return to the earth. Whoever prepares himself with such thoughts will regard every insult as a small thing. By showing yourself invulnerable to insults, you will not only confound your opponent, but, I would say, you will also prove worthy of a great crown. The other man’s frenzy will become an occasion for your praise. Has your wrathful opponent called you insignificant and without honor? Remember, as we have said, that you are earth and ashes, as Abraham said, for you are not greater than Abraham, who described himself in this way. Has he called you ignorant, poor, and worthless? Remember that you are a worm and that you come from corruption, as David also writes in Psalm 21:7.

Add to these the example of Moses. When Aaron and Miriam spoke against him, he did not complain to God about them, but even prayed for them, as we read in Numbers 12. Do you wish to be a disciple of these friends of God, or of those who are filled with a spirit of wickedness, wrath, and malice? When you feel the temptation brought by an insult, remember that you are being tested. It is a moment of trial. Whose side will you take? Will you take God’s side by showing forbearance, or will you run toward the devil by giving way to wrath? Do not lose the opportunity to choose the good portion, like Mary.

Either you will benefit even your opponent through your example of meekness and freedom from resentment, or both of you will be harmed by your pride. Remember also that nothing is more painful to your enemy than seeing that his opponent—you, for example—is above the insults he has directed against you. Does it trouble you to be accused of poverty and to be called poor? Remember the words, “Naked I came from my mother’s womb, and naked shall I depart,” as Job says in the first chapter, verse 21. “Naked I came from my mother’s womb, and naked shall I depart.” And who is poorer than one who is naked?

Besides, has anyone ever been sent to prison merely for being poor? Tell me. Poverty is not shameful. What is shameful is failing to endure poverty with dignity. Remember that the Lord, as Paul writes in 2 Corinthians 8:9, “though He was rich, became poor for our sake.” Why, then, are you offended and angry, ready to retaliate? And if your opponent calls you foolish or ignorant, remember the insult the Jews directed against whom? Against true Wisdom—against our Christ. What did they say to Him? “You are a Samaritan and have a demon.” We read this in John 8:48. If you become angry, know that you will confirm their insults, for what is more foolish than anger? But if you do not become angry, you will put the one who insulted you to shame by demonstrating your sound judgment in practice. Has your opponent slapped you, for example? Remember that the Lord too was slapped. Has he spat on you? Remember—remember that they also spat on our Lord. “I did not turn My face away from the shame of spitting,” Isaiah wrote about the Lord eight hundred and fifty years beforehand, in chapter 50, verse 6. Were you slandered? The Lord suffered the same. Was your garment torn from you? They also stripped the Lord of His garments.

“They divided His garments,” Matthew relates in chapter 27, verses 31–35. But you have not yet been condemned or crucified. You still lack all these things if you are to resemble the Lord. My beloved, set these things firmly in your mind, and you will never become angry. Such thoughts will cause the flame of wrath to subside. Preparations and dispositions like these restore serenity to the nous, the spiritual intellect, and calm the unruly throbbing of a heart ready to burst. This, then, is also the meaning of David’s words, which we read in Psalm 118:60: “I made ready and was not troubled, that I might keep Your commandments.” Yes, but we...

are overtaken by wrath unprepared, and so we are swept away and end up with these consequences. Remembering the examples of the blessed men of Holy Scripture checks the violent and frenzied outburst of wrath. David the Great, for example, meekly endured the insults of Shimei. He was not overcome by wrath, but raised his thoughts to God and reflected, saying, “The Lord has told him to curse David.” Thus, although he heard Shimei reviling him and calling him a murderer and a lawless man, he did not become angry with him. Instead, he humbled himself and regarded the insult as true. Therefore, there are two things that we too must avoid: we must not consider ourselves worthy of praise,

and we must not consider anyone inferior to ourselves. In this way, anger will never be kindled within us because of insults directed against us. Moreover, my beloved, whenever we become angry with our brother, we commit a great injustice, because the one who is truly provoking our anger is someone else. We resemble a dog that bites the stone but does nothing to the person who threw it. Therefore, you and I should direct our anger against that murderous devil, the father of lies and the cause of every sin. But be compassionate toward your brother, because if he continues

to sin, he will be handed over to the one who incites us—the devil. You should pity him, if you are truly a Christian. Indeed, just as the words anger and wrath differ, so do their meanings. Anger is an intense flare-up and sudden outburst of the passion, whereas wrath is a lasting resentment and a continual desire for revenge, as though the soul were burning with the longing to cause harm. Sadly, people sin through both conditions. Sometimes they rush recklessly to strike those who have provoked them; at other times they lie in wait deceitfully to take revenge on those who have offended them. But we must avoid both if we wish to

be cultivated Christians—Christians in the depths of our being. But someone will ask, “How can we tame this passion? I see that I often become angry, and the consequences are good neither for my soul nor for my physical health. It is not good for my health to give way to anger and wrath. But how can I tame this passion?” We can do so if we first train ourselves in humility, which the Lord taught both in words and in deeds. In words He said, “If anyone desires to be first, he shall be last of all,” in Mark 9:35. And He taught meekness in practice when He calmly endured the servant’s slap, as we read in John 18:21–23.

So, if you become accustomed always to being the last, according to the Lord’s commandment, is there any possibility that you will be indignant at unjust accusations? Certainly not. When a small child insults you,

you take his words as an occasion for laughter, do you not? Likewise, when an adult is seized by frenzy and utters dishonorable words, you should regard him as deserving compassion rather than hatred. It is not the words themselves that grieve us; it is our arrogance toward the person insulting us and the high opinion we have of ourselves. If you remove these two things from your thinking, the words by themselves are nothing but empty noise. David says in Psalm 36:8, “Cease from wrath and forsake anger,” so that you may escape the wrath that, as Paul writes in Romans 1:18, “is revealed from heaven against all ungodliness and unrighteousness of men.”

Therefore, if through discernment you can cut out the little root of anger, you will uproot many other passions along with it. Deceit, suspicion, insolence, faithlessness, malice, scheming, and all the passions related to them are offspring of this evil. Beloved, let us not conceal so great an evil within ourselves. It is a sickness of the soul. What more can we say? It darkens the nous, the spiritual intellect; it alienates us from God; it causes quarrels and gives rise to calamity. It is an evil demon that takes control of the soul and bars the entrance of the Holy Spirit. For wherever there are hostilities, quarrels, outbursts of anger, factions, and disputes that continually disturb the soul and its peace,

the spirit of meekness and of Christ does not rest there. Let us therefore obey the command of the Apostle Paul: “Let all bitterness, wrath, anger, and shouting be put away from you, together with all malice.” Then let us await the fulfillment of the promise that the Lord gave to the meek: “Blessed are the meek, for they shall inherit the earth.” Sadly, however, many of us will once again refuse to heed what has been said, because our ego will not let us, and we demand satisfaction. A person says, “I do not bother anyone, so I do not want anyone to bother me.” But you have not accomplished anything yet.

The point is not that you had the right to harm someone but did not do so, and therefore deserve a reward. No! The point is that when someone harms you, you do not harm him in return. It is not, “I do not bother anyone, so no one should bother me,” but, “Even when others bother me, I will not retaliate.” Then you rise spiritually; then you are justified; then you have a bond with the forbearing Lord; then you can be received into His flock. So put your ego aside and understand that you are nothing, so that you may change your life. Do not demand satisfaction for the faults of others, because if Christ demanded satisfaction for your faults and mine, woe to us! “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord,”

“who could stand?” Where could we stand before Him? We demand revenge and satisfaction for the faults of others, while God forgives us ten thousand talents. Yes, beloved, our subject may have run its course. This, more or less, is how matters stand. Keep whatever you find helpful, and pray that both of us—you who listen and I who speak—may succeed in fleeing from wrath and anger, so that the Holy Spirit may remain with us, guide us in every good way, and lead us into the Kingdom of Heaven, which I pray may be granted to us all. Amen. Once again, rejoice in the Lord. My beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord.

Today we are together once again. Thank you.

Our subject concerns our Lord Jesus Christ. You know how greatly the divinity of Jesus is disputed—not only by heretics, but even by us Orthodox Christians.

We do not have a correct understanding of the divinity of Jesus. How, then, can it be shown that Christ is God? In answering this fundamental question, let us not try to use the creation of heaven and earth as our argument,

because the unbeliever will not accept it. If we also tell him that Christ raised the dead, gave sight to the blind, and cast out demons, he will not accept that either. And if we tell him that Christ promised the resurrection of the dead, the Kingdom of Heaven, and blessings beyond all telling, not only will he disagree, but he will laugh and mock us. How, then, can we lead him to faith, especially when he has no spiritual formation? Certainly, by relying on truths that both we and he accept without objection or doubt. On what point, then, are we and the unbeliever in complete agreement? Have you ever considered this?

That Christ planted the Church. From this fact we shall reveal His power and demonstrate the divinity of Jesus. We shall see that the spread of Christianity throughout the whole inhabited world in so short a time could not possibly have been a merely human achievement, especially when Christian morality calls people with evil habits, people enslaved to sin, to a higher way of life. And yet the Lord succeeded in freeing not only us, but the whole human race from all these things. He accomplished this without using weapons,

without spending money, mobilizing armies, or starting wars. He accomplished it by beginning with only twelve followers—men who were obscure, lowly, uneducated, poor, naked, and unarmed. Through these followers He succeeded in persuading the nations to think rightly, not only about this present life but also about the life to come. He was able to abolish ancestral laws, uproot ancient customs, and plant new ones. He was able to draw people away from an easy way of life and lead them onto the difficult path. And He accomplished all this while everyone fought against Him, and after He Himself had endured a shameful Crucifixion and a humiliating death. Certainly, such things do not happen with human beings. Usually, the opposite happens. While people live and prosper, their work advances; but when they die, whatever they created perishes with them. We see this all around us. And it happens not only to the rich and to rulers, but even to kings themselves. Their laws are abolished, their memory fades, their names are forgotten, and their trusted servants fall into contempt. This is what happens to those

who once ruled peoples with a mere gesture and led whole armies into war, who condemned men to death and recalled exiles. But with the Lord, my beloved listeners, precisely the opposite occurred. Before the Crucifixion, His work seemed to be in a sorrowful state. Judas betrayed Him, Peter denied Him, the other disciples fled to save themselves, and many believers abandoned Him. He was left alone among His enemies. Yet after He was slain and died, everything became brighter, more joyful, and more glorious, so that you might know that the Crucified One was not merely a man. Peter,

the chief of the Apostles, could not endure the threat of a servant girl before the Crucifixion. Even after receiving so many heavenly teachings and participating in the Mysteries, he said that he did not know the Lord. Yet this very same man, I tell you, preached to the ends of the inhabited world after the Crucifixion. Countless multitudes of martyrs offered themselves in sacrifice, because they preferred to be slaughtered rather than deny Christ as the chief of the Apostles had done when terrified by the threat of a servant girl.

Every country and every city, places both desolate and inhabited, confess the Crucified One. Kings, generals, and rulers believe in Him,

as do consuls and slaves, free people and the uneducated, the learned, barbarians, and all the varied nations of humanity. Even that small and insignificant tomb which received the crucified body of the Lord is held in greater honor than a thousand royal palaces and is venerated by kings themselves. More remarkable still, what happened to the Lord also happened to His disciples. The very men whom people despised and imprisoned, whom they cruelly tortured with countless torments, were honored after their deaths more highly than kings. And how is this shown? In Rome, for example, kings, consuls, and generals would leave everything behind

and hasten to venerate the tombs of Peter the fisherman and Paul the tentmaker. In Constantinople, those who wear crowns desire to be buried not beside the tombs of the Apostles, but at the entrances to their churches. Thus kings become doorkeepers of fishermen. They are not ashamed of this; they even boast of it. And not only they themselves boast, but their descendants do as well. When Christ had only twelve followers, beloved, and no one had even conceived of the Church; when the Jewish synagogue was still flourishing and impious idolatry ruled almost the whole inhabited world, the Lord prophesied: “Upon this rock”—that is, upon Peter’s confession of faith—“I will build My Church, and the gates of Hades shall not prevail against it,”

as we read in Matthew 16:18. Do you recognize the truth of this prophecy? Do you see its fulfillment? Consider what a momentous event it was for the Church to spread over almost the whole earth within so short a time. Consider how it transformed the lives of so many nations and led so many peoples to faith; how it abolished ancestral customs and freed people from long-established habits; how it ground to dust the dominion of pleasure and the power of sin; how it dispersed like smoke the unclean stench of sacrifices, the idolatrous rites, the abominable festivals, the carved images, the altars, and the temples; and how it built sacred altars everywhere—in our own land and in the lands of the Persians,

the Scythians, the Africans, and the Indians. Even in the British Isles, far from the Mediterranean and out in the ocean, the Church spread and altars were built. Beloved, this is the work of God alone, not of man. The words proclaimed by the Lord in those days took root in every heart. We might say that the earth, once filled with thorns, was cleared and received the seed of faith. The liberation of so many peoples from long-established and shameful customs, and the transformation of their way of life from an easy path to a very difficult one, is truly marvelous—indeed, more than marvelous. It demonstrates divine uncreated energy.

And this would have been remarkable even if no one had hindered the work but had instead applauded it, if there had been peace and many helpers without anyone offering resistance. For the spread of the Church came into conflict not only with ancient custom, but also with pleasure—that is, with an agreeable way of life. It therefore faced two powerful adversaries that tyrannized mankind: custom and pleasure. People agreed to despise everything they had inherited over many centuries from their fathers, grandfathers, great-grandfathers, and most ancient ancestors, and even what they had received from philosophers and orators. As you understand, this was extraordinarily difficult. They also had to accept a new way of life, one that was far more demanding.

This faith drew them away from luxury and led them to fasting. It drew them away from love of money and led them to possessing nothing. It drew them away from sensual indulgence and led them to chastity. It drew them away from anger and led them to meekness. It drew them away from envy and led them to friendship. It drew them away from a comfortable and pleasant life and led them onto the difficult, narrow, and hard road. And it led onto this road people who had grown accustomed to a life of ease. Those who became Christians were not people from some other world who had no sinful habits. They were people who had rotted in those habits and had become softer than the mud itself. Christ commanded them to walk the difficult, narrow, hard, and rugged road, and He persuaded them to walk it.

This is not a human work; it is a divine work. How many did He persuade? Not merely two, ten, twenty, or a hundred, but countless multitudes. And through whom did He persuade them? Through twelve men who were uneducated, uncultivated, as we might say today, obscure and poor, without possessions, physical strength, glory, distinguished ancestry, eloquence, or rhetorical skill. Through twelve men who were fishermen and tentmakers, and who spoke a foreign language, for they did not even share the same language as the other nations. As you know, they spoke Hebrew, which differs greatly from all other languages. Through these twelve, then, He built the Church, and it spread to the ends of the inhabited world.

Above all, this shows that it is a work of God. And this is not the only marvelous thing. These few men—poor, uneducated, and despised—undertook to set humanity right, yet they did not carry out their work undisturbed. This is another proof. On every side they faced countless attacks. They were opposed in every nation and every city. But why speak of nations and cities? In every household, opposition arose against them. Their teaching often divided a child from his father, a daughter-in-law from her mother-in-law, one brother from another, a slave from his master, a subject from his ruler, a husband from his wife, and a wife from her husband. Not everyone in each family came to faith at the same time.

Thus Christians endured daily conflicts, unceasing hostility, and countless deaths—something that, sadly, still happens today and will continue until the end of the age. Everyone fought against them as common adversaries and enemies. They were persecuted by emperors, rulers, subjects, free people, slaves, mobs, and entire cities. And they persecuted not only the Christians themselves but, dreadful as it is, even newly illumined catechumens—that is, those who had only just come to faith. My dear friends, the pagans were filled with horror and rage at the thought that people would abandon the altars, reject the sacrifices performed by all their fathers and ancestors, and believe in the Lord—believe in Him who received human flesh from the Virgin Mary,

who was judged by Pilate, suffered countless torments and humiliations, endured a shameful death, was buried, and rose again. What is especially remarkable is that the sufferings of the Lord were beyond dispute: many had seen the scourging, the blows, the spitting, the slaps, the Cross, the mockery, and the tomb. But the same was not true of the Resurrection. After the Resurrection, the Lord appeared only to the disciples. Despite this, they proclaimed the Resurrection, persuaded the nations, and built up the Church. How? By what means? By the power of the Lord, who sent them to proclaim the Gospel to the nations. It was He who made their path smooth and eased their difficult work. Had divine power not strengthened them,

this work would not have been divine; indeed, the spread of Christianity would never even have begun. A person cannot build so much as one wall of stone and mortar while being persecuted, yet the Apostles built the Church throughout the whole world while enduring persecutions, imprisonments, exiles, and martyrdom. And they did not build it with stones, but with souls, which is far more difficult. Building a wall is not the same as persuading corrupted souls to change their way of life, abandon their demonic frenzy, and follow the life of virtue. This is no easy thing. Yet they accomplished it because the irresistible power of the Lord was with them. As we said earlier, He had prophesied: “I will build My Church, and the gates of Hades shall not prevail against it.”

Consider, then, how many tyrants fought against the Church and how many terrible persecutions they stirred up against her. Augustus, Tiberius, Gaius, Nero, Vespasian, Titus, and all their successors down to Constantine the Great were pagans and persecutors of the Church. Some fought against the Church more mildly and others more fiercely, but they all fought against her. Even when some did not personally instigate persecutions, their devotion to idolatry encouraged those who wished to flatter them to take up the struggle against the Church. In spite of all this, the malicious designs and attacks of the pagans fell apart like a spider’s web.

They vanished like smoke. Moreover, everything they devised against the Church became an occasion of great benefit to the Christians, for it brought forth the hosts of martyrs, who are the treasure, the pillars, and the towers of our Orthodox Church. You therefore see and hear the marvelous fulfillment of the prophecy. Truly, “the gates of Hades shall not prevail against it.” From what has happened in the past, my dear friend, believe also what will happen in the future: no one will ever be able to overcome the Church. Let enemies from within and without assail her and wage war against her. If they could not crush her when she had only a few members, when her teaching seemed new

and strange, and when such terrible conflicts and so many persecutions were stirred up against her on every side, then much less will they be able to harm her today. Can they harm her now, when she has spread throughout the whole world, won over all the nations, and swept away the altars and idols, the festivals and pagan rites, and the smoke and stench of shameful sacrifices? How did the Apostles achieve so great and glorious a work in the face of so many obstacles? Certainly, through the divine and irresistible power of Him who foretold the founding and triumph of the Church. No one can deny this unless he is utterly foolish, entirely incapable of thought, or profoundly malicious.

My dear friends, it is the Church that demonstrates the divinity and almighty power of Jesus. The Church is not a human work. Even today, if a person were willing to pay attention to the Church—above all, to the one Church, the Orthodox Church, which God Himself established and preserves to this day—if he would attend the Orthodox altars and participate in the Mysteries of the Orthodox Church, he would see things very differently and would not say that Christ was not also God. John Chrysostom, golden in name and golden in speech, has bequeathed to us beautiful teachings

about the altar of the Orthodox Holy Table: how we should understand it and how we should receive its benefit. In his own words he says: “The altar is a heavenly table, receiving what comes from the earth and sending it up to heaven, receiving what comes from heaven and bestowing it upon the earth.” It is a table, he says, that receives the vessels and sends them up to heaven; heaven blesses them and sends divine grace back down in return. This is what we mean when we say: “Thine own of Thine own we offer unto Thee, on behalf of all and for all.” And he continues: “Even the Angels stand in awe before this fearful altar, which rises into the vault of heaven.”

Even the angels, he says, tremble when they behold the sacrifice that is offered upon the altar of the Orthodox Church. Elsewhere he says: “As God has established harbors upon the sea, so He has established churches in the cities.” Just as there are harbors upon the sea where those battered by storms may take refuge, he says, so God has placed Churches in the world, “so that, fleeing here from the turbulence of worldly affairs, we may enjoy calm. Here there is no assault of waves, no attack by evildoers, no violence of the wind, and no plotting of wild beasts.”

“The Church is a harbor free from all these things, a calm and stormless harbor for souls.” There are no wild beasts there, he says, and no evildoers; the Church is a harbor of refuge from every wild beast and every evildoer. “For through her all the wild beasts have been subdued, as though by a divine charm shared by all.” Whoever enters there is transformed in nature. Noah, as you know, received wild beasts into the ark and sent forth wild beasts; he received ravens and sent forth ravens. But the Church of Christ, this divine institution, receives ravens and sends forth doves. She receives wolves and sends forth sheep. “Do not remain apart from the Church,” he says elsewhere.

“Nothing is stronger than the Church. She is stronger than rock, higher than heaven, and broader than the earth. She never grows old, but always flourishes.”

Sadly, people today think that the Church has declined. The Church of Christ has not declined. It is Christians who have declined, because they do not wish to follow and live the life of the Church, but remain far from her. Disorderly, uncultivated, and uncatechized, they simply refuse.

They close their eyes so that they will neither hear nor learn, because the Church reproves them. The Gospel of the Church exposes their lawless way of life. I pray to our holy God that these few words may bring some small benefit: that they may enlighten some and strengthen others, and that all of us may follow the Orthodox Church of Christ, this divine institution in which grace is at work, outside of which there is no salvation, however good one may be. Once again, rejoice in the Lord.

Αγαπητοί μου, εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Ευρισκόμεθα και πάλι, με τη χάρη του Κυρίου, μαζί, προκειμένου να πούμε λίγα λόγια που έχουν σχέση με τις αδυναμίες μας και με τις αμαρτίες μας, ώστε, χάριτι Θεού, να διορθωθούμε. Ευχαριστούμε. Σήμερα θα ήθελα να έλεγα λίγα λόγια στην αγάπη σας περί οργής και θυμού, που, όπως ξέρετε, σχεδόν κανένας μας δεν είναι απαλλαγμένος. Η ωφέλεια από τις ιατρικές συμβουλές φαίνεται πάντοτε μετά την εφαρμογή τους. Το ίδιο συμβαίνει και με τις πνευματικές συμβουλές.

Οι πνευματικές διδασκαλίες, η σοφία και η ωφέλειά τους για τη διόρθωση της ζωής και την τελειοποίηση των πιστών, φαίνεται μετά την έμπρακτη εφαρμογή τους. Έτσι κι εμείς, αφού ακούσουμε τον κατηγορηματικό στίχο των Παροιμιών «Οργή απόλλυσι και φρονίμους», που διαβάζουμε στις Παροιμίες ΙΕ΄, και αφού ακούσουμε την αποστολική προτροπή «Πάσα πικρία και θυμός και οργή και κραυγή αρθήτω αφ’ υμών συν πάση κακία», που διαβάζουμε στους Εφεσίους Δ΄ 31, και αφού ακούσουμε τον Κύριο να λέγει «Πας ο οργιζόμενος τω αδελφώ αυτού εική, ένοχος έσται τη κρίσει», που διαβάζουμε στο Ματθαίο, στο Ε΄ 22, και αφού λάβουμε πείρα αυτού του πάθους, που δεν προέρχεται από τη θέλησή μας πολλές φορές, αλλά σαν απροσδόκητη καταιγίδα απέξω μας προσβάλλει, μπορούμε καλύτερα να γνωρίζουμε το μεγαλείο των θεόπνευστων λόγων. Οι Παροιμίες λένε, δηλαδή ο σοφός Σολομών στη σοφία του, στο 11,25: «Ανήρ θυμώδης ουκ ευσχήμων», και όχι μόνο ανήρ αλλά και γυνή. Από τη στιγμή που το πάθος αυτό

διώξει τη λογική και θα κυριεύσει μια ψυχή, αποθηριώνει ολοκληρωτικά τον άνθρωπο. Τον κάνει απάνθρωπο, εφόσον δεν το κατευθύνει η λογική, διότι, όταν ο άνθρωπος θυμώσει, η λογική, όπως ξέρετε, μεριάζει. Σαν δηλητήριο στα φαρμακερά φίδια είναι ο θυμός στους οργισμένους. Λυσσούν πραγματικά σαν τα σκυλιά, ορμούν σαν τους σκορπιούς, δαγκώνουν σαν τα φίδια. Ο θυμός, όπως ξέρετε, κάνει τις γλώσσες αχαλίνωτες και τα στόματα απύλωτα. Ακράτητα τα χέρια, ύβρεις, πληγμοί, απολογίες, πληγές και άλλα αναρίθμητα κακά προέρχονται από την οργή και τον θυμό. Εξαιτίας πολλές φορές του θυμού ακονίζονται ξίφη, δολοφονίες τολμώνται. Γι’ αυτόν τον θυμό αδέλφια χωρίζουν και οι συγγενείς ξεχνούν και οι φίλοι τη σχέση τους μετά τον θυμό. Οι οργισμένοι βέβαια αγνοούν πρώτα τους εαυτούς των και έπειτα όλους τους δικούς τους. Όπως οι χείμαρροι που κατεβαίνουν παρασύρουν το κάθε τι που βρίσκουν μπροστά τους, έτσι και η βίαιη και ασυγκράτητη ορμή των οργισμένων δεν υπολογίζει τίποτα.

Θυμωμένοι δεν σέβονται τους γέροντες, την ενάρετη ζωή, τη συγγένεια, τις προηγούμενες ευεργεσίες, ούτε τίποτα άλλο σεβάσμιο και έντιμο. Ο θυμός είναι μια προσωρινή τρέλα, θα μπορούσαμε να πούμε.

Ποιος θα μπορούσε να περιγράψει αυτό το κακό; Πώς μερικοί είναι τόσο ευέξαπτοι, που με την παραμικρή αφορμή θυμώνουν, φωνάζουν και αγριεύουν και ορμούν πιο αδιάντροπα και από τα φαρμακερά θηρία; Δεν σταματούν προτού ξεθυμάνει η οργή τους σε ένα μεγάλο και ανεπανόρθωτο πολλές φορές κακό. Ούτε το ξίφος ούτε η φωτιά ούτε κανένα άλλο φόβητρο είναι ικανό να συγκρατήσει την ψυχή που έγινε μανιακή από οργή. Αυτό πρέπει να το ομολογήσουμε. Οι οργισμένοι, δυστυχώς, δεν διαφέρουν πολλές φορές από τους δαιμονισμένους σε τίποτε, ούτε στην εξωτερική μορφή ούτε στην εσωτερική κατάσταση. Το αίμα εκείνων που διψούν για εκδίκηση βράζει μέσα στην καρδιά

και κοχλάζει με τη φλόγα του πάθους. Όταν βγει στην επιφάνεια, αλλάζει την όψη του οργισμένου. Μεταβάλλει δηλαδή σαν θεατρική προσωπίδα τη συνηθισμένη και γνώριμη σε όλους μορφή του. Αγνώριστη γίνεται η οικεία σε όλους και συνηθισμένη όψη των ματιών. Το βλέμμα του είναι παράφορο και εξαγριωμένο. Τρίζει τα δόντια, σαν τους χοίρους που συμπλέκονται. Το πρόσωπό του φουντώνει και μελανιάζει, όλο το σώμα του παραμορφώνεται, οι φλέβες του τεντώνονται, λες και θα σπάσουν, καθώς η ψυχή του συγκλονίζεται από εσωτερική ταραχή. Η φωνή γίνεται σκληρή και άγρια, τα λόγια άμετρα, ασυνάρτητα, απρόσεκτα και ακατανόητα πολλές φορές.

Μάλιστα, αν εξοργιστεί σε βαθμό ασυγκράτητο, όπως η πυρά που τροφοδοτείται με άφθονα ξύλα, τότε προπαντός βλέπει κανείς θέαμα που ούτε με λόγια περιγράφεται ούτε με έργα παριστάνεται. Βλέπει κανείς χέρια να υψώνονται εναντίον συνανθρώπων και να πέφτουν σε κάθε σωματικό μέλος. Βλέπει ακόμη κανείς πόδια να κτυπούν άσπλαχνα ευαίσθητα σημεία. Βλέπει το κάθε τι να γίνεται όπλο της μανίας. Εάν τύχει δε και ο αντίπαλος να κυριεύεται από το ίδιο πάθος, δηλαδή από παρόμοια οργή και μανία, τότε συμπλέκονται και παθαίνουν όσα είναι φυσικό να πάθουν οι δούλοι ενός τέτοιου δαίμονα. Αναπηρίες έχουμε, θανάτους ακόμη αποκομίζουν πολλές φορές οι συμπλεκόμενοι σαν βραβεία της οργής. Άρχισε κάποιος τις χειροδικίες, ε! Ο άλλος αμύνθηκε, ανταπέδωσε ο πρώτος, δεν υποχώρησε ο δεύτερος και, ενώ το σώμα κομματιάζεται από τα χτυπήματα, ο θυμός λιγοστεύει την αίσθηση του πόνου. Δεν πονάει κανείς τότε. Έπειτα τα βλέπουμε τα αποτελέσματα. Η αίσθηση αυτή ατονεί και δεν τους κάνει να σταματήσουν, διότι ολόκληρη η ψυχή είναι κυριευμένη από εκδίκηση. Μην προσπαθήσεις, αγαπητέ μου, να θεραπεύσεις το ένα κακό με ένα άλλο κακό. Μην επιχειρείς να ξεπεράσεις τον αντίπαλο στις συμφορές, διότι στους κακούς ανταγωνισμούς ο νικητής είναι αθλιότερος, εφόσον αποχωρεί

με τη μεγαλύτερη ευθύνη της αμαρτίας. Σε ύβρισε οργισμένος; Σταμάτησε το πάθος με τη σιωπή. Μην ομιλείς, μη σε διδάξει ο εχθρός να ζηλέψεις αυτό που, όταν το βλέπεις στον άλλον, το αποστρέφεσαι. Είναι κατακόκκινος ο αντίπαλος από την οργή, αλλά μήπως και εσύ δεν κοκκίνησες; Τα μάτια του είναι γεμάτα αίμα· τα δικά σου, πες μου, βλέπουν ήρεμα; Η φωνή σου είναι άγρια· η δική του είναι γλυκιά; Το ίδιο ό,τι κάνει αυτός κάνεις, δυστυχώς, και εσύ. Ο αντίπαλος στην ησυχία δεν επιστρέφει τόσο τέλεια σε αυτόν που φώναξε, όσο η ύβρις στον υβριστή,

ενώ ο ήχος αυτούσιος επιστρέφει, οι ύβρεις επιστρέφουν με προσθήκες. Γυρίζουνε με τόκο πίσω αυτά τα οποία είπες, αυτά τα οποία εκσφενδόνισες. Τι λένε μεταξύ τους οι υβριζόμενοι; Ο ένας λέει: «Είσαι τιποτένιος, κατάγεσαι από τιποτένιους», επί παραδείγματι. Ο πρώτος τον λέει φτωχό, ο δεύτερος τον λέει αλήτη, ο άλλος τον λέει αγράμματο, ο άλλος τον λέει τρελό. Έτσι συνεχίζουν, έως ότου εξαντλήσουν όλο το υβρεολόγιο. Έτσι δεν είναι; Μετά δε την εκτόξευση των ύβρεων προχωρούν και στις χειροδικίες πολλές φορές. Ο θυμός προκαλεί τη διαμάχη, η διαμάχη τις ύβρεις, οι ύβρεις τα χτυπήματα,

τα χτυπήματα τα τραύματα, τα τραύματα πολλές φορές τον θάνατο. Ας διώξουμε λοιπόν σαν Χριστιανοί, σαν άνθρωποι απλοί, με κάθε τρόπο την οργή από την ψυχή μας. Έτσι θα μπορέσουμε να ξεριζώσουμε και πάρα πολλά άλλα πάθη που γεννιούνται από αυτή, από την οργή. Σε ύβρισε, παραδείγματος χάριν; Εσύ επαίνεσέ τον. Σε κτύπησε; Εσύ δείξε υπομονή. Σε φτύνει και σε εξευτελίζει; Εσύ σκέψου ποιος είσαι, ότι δηλαδή από τη γη προέρχεσαι και στη γη θα καταλήξεις. Όποιος με παρόμοιους λόγους προετοιμαστεί, θα θεωρήσει μικρή κάθε προσβολή. Έτσι, δείχνοντας τον εαυτό σου άτρωτο στις ύβρεις, όχι μόνο θα φέρεις σε αμηχανία τον αντίπαλο, αλλά και θα αναδειχτείς άξιος για μεγάλο στεφάνι, θα μπορούσα να πω. Η μανία του άλλου θα γίνει αφορμή δικού σου επαίνου. Σε ονόμασε, παραδείγματι, άσημο, άδοξο, ο οργισμένος αντίπαλος; Εσύ σκέψου, όπως είπαμε, ότι είσαι γη και σποδός, όπως είπε ο Αβραάμ, διότι δεν είσαι ανώτερος από τον Αβραάμ, που ονόμαζε έτσι τον εαυτόν του. Σε ονόμασε, παραδείγματι, αγράμματο και πτωχό και τιποτένιο; Εσύ σκέψου ότι είσαι σκώληξ και ότι προέρχεσαι από την κοπριά, όπως γράφει και ο Δαβίδ στον 21ο ψαλμό του, στίχο 7.

Πρόσθεσε σ’ αυτά και το παράδειγμα του Μωυσή, ο οποίος, όταν βρίστηκε από τον Ααρών και τη Μαριάμ, δεν παραπονέθηκε στον Θεό εναντίον τους, αλλά και προσευχήθηκε υπέρ αυτών, που διαβάζουμε στους Αριθμούς, στο ΙΒ΄ κεφάλαιο. Θέλεις να είσαι μαθητής αυτών των φίλων του Θεού ή εκείνων που είναι γεμάτοι από πνεύμα πονηρίας, οργής και κακίας; Όταν νιώσεις τον πειρασμό της ύβρεως, σκέψου ότι δοκιμάζεσαι. Είναι μια στιγμή εξετάσεων. Με ποιον θα πας; Με το μέρος του Θεού, δείχνοντας μακροθυμία, ή θα τρέξεις προς τον διάβολο, δείχνοντας οργή; Μην χάσεις την ευκαιρία να διαλέξεις την αγαθή μερίδα, σαν τη Μαρία.

Ή θα ωφελήσεις και τον αντίπαλο ακόμη με το παράδειγμα της πραότητός σου και της ανεξικακίας σου ή θα ζημιωθείτε και οι δύο με τον εγωισμό σου. Σκέψου ακόμη ότι τίποτε δεν είναι οδυνηρότερο στον εχθρό σου από το να βλέπει τον αντίπαλό του, εσένα παραδείγματι, ανώτερο από τις προσβολές που σου έκανε. Σου προκαλεί, επί παραδείγματι, ταραχή η κατηγορία της πτωχείας, που σε λένε πτωχό; Θυμήσου ότι «γυμνός εκ κοιλίας μητρός μου εξήλθον, γυμνός και απελεύσομαι», όπως λέει ο Ιώβ στο πρώτο κεφάλαιό του, στο 21. «Γυμνός εκ κοιλίας μητρός μου εξήλθον, γυμνός και απελεύσομαι». Ποιος όμως είναι πτωχότερος από τον γυμνό;

Εξάλλου, οδηγήθηκε ποτέ στη φυλακή για τη φτώχεια του; Θέλω να μου πείτε. Δεν είναι ντροπή η φτώχεια. Ντροπή είναι να μην υποφέρεις με αξιοπρέπεια τη φτώχεια. Θυμήσου ότι ο Κύριος, όπως γράφει ο Παύλος στη Β΄ Κορινθίους Η΄ 9, «δι’ ημάς επτώχευσε πλούσιος ων». Πώς λοιπόν εσύ προσβάλλεσαι και θυμώνεις και είσαι έτοιμος να ανταποδώσεις; Αλλά κι αν ο αντίπαλός σου σε αποκαλέσει ανόητο ή αγράμματο, τότε θυμήσου τη βρισιά των Ιουδαίων εναντίον τίνος; Της αληθινής σοφίας, εναντίον του Χριστού μας. Τι του είπανε; «Σαμαρείτης ει συ και δαιμόνιον έχεις». Διαβάζουμε έτσι στον Ιωάννη, Η΄ 48. Εάν οργιστείς, θα επιβεβαιώσεις τις ύβρεις, να γνωρίζεις, διότι τι υπάρχει πιο ανόητο από την οργή; Εάν όμως δεν οργιστείς, θα ντροπιάσεις τον υβριστή, δείχνοντας έμπρακτα τη σωφροσύνη σου. Σε ράπισε, παραδείγματι, ο αντίπαλος; Ε, σκέψου ότι και τον Κύριο ράπισαν. Σε έφτυσε; Σκέψου, σκέψου ότι και τον Κύριό μας έπτυσαν. «Ουκ απέστρεψα το πρόσωπόν μου από αισχύνης εμπτυσμάτων», γράφει προ οκτακοσίων πενήντα χρόνων ο Ησαΐας για τον Κύριο, στο 50ό κεφάλαιό του, στίχος 6. Συκοφαντήθηκε; Το ίδιο έπαθε και ο Κύριος. Του ξέσκισαν το φόρεμα; Αφαίρεσαν και του Κυρίου τα ενδύματα.

«Διεμερίσαντο τα ιμάτια αυτού», περιγράφει ο Ματθαίος, στο 27ο, 31-35. Εσύ όμως δεν καταδικάστηκες ακόμη, ούτε σταυρώθηκες. Όλα σου λείπουν για να μοιάσεις στον Κύριο. Για βάλε, αγαπητέ μου, αυτά στο νου σου και ποτέ σου δεν θα θυμώσεις. Η φλόγα της οργής θα υποχωρήσει με αυτές τις σκέψεις. Παρόμοιες προετοιμασίες και προδιαθέσεις επαναφέρουν τη γαλήνη στο νου και αφαιρούν τα άτακτα σκιρτήματα της καρδιάς που είναι έτοιμη να εκραγεί. Αυτό σημαίνουν λοιπόν και τα λόγια του Δαβίδ, που έλεγε, και τα διαβάζουμε στον 118ο ψαλμό του, στο εξηκοστό εδάφιο: ούκαι ταράκτην, ητιμάστην, ναι, αλλά εμείς...

καταλαμβανόμεθα από την οργή απροετοίμαστοι και παρασυρόμεθα και έχουμε, τάχα, αυτά τα αποτελέσματα. Η μνήμη των παραδειγμάτων των μακαρίων ανδρών της Αγίας Γραφής αναχαιτίζει το ορμητικό και μανιακό ξέσπασμα της οργής. Παραδείγματος χάρη, ο Μέγας Δαβίδ ανέχθηκε με πραότητα τις προσβολές του Σεμεΐ. Δεν κυριεύθηκε από την οργή, αλλά ύψωσε προς τον Θεό τη σκέψη του και στοχάστηκε και είπε: «Κύριος είπε αυτώ καταράσθαι τον Δαβίδ». Έτσι, ενώ άκουγε να τον υβρίζει, να του λέει φονιά και παράνομο, δεν οργιζόταν εναντίον του, αλλά ταπείνωνε τον εαυτόν του, θεωρώντας αληθινή την προσβολή. Δύο λοιπόν πράγματα και εμείς πρέπει να αποφύγουμε: να μην θεωρούμε τον εαυτό μας άξιο για επαίνους,

να μην νομίζουμε κανέναν κατώτερό μας. Με τον τρόπο αυτό, ουδέποτε θα ανάψει μέσα μας ο θυμός για τις προσβολές που μας γίνονται. Εξάλλου, κάθε φορά, αγαπητοί, που οργιζόμεθα εναντίον του αδελφού μας, κάνουμε μια μεγάλη αδικία, διότι άλλος είναι στην πραγματικότητα εκείνος που μας προκαλεί τον θυμό. Έτσι μοιάζουμε με το σκύλο που δαγκώνει την πέτρα, ενώ δεν πειράζει αυτόν που του την έριξε, την πέτρα. Λοιπόν, και εσύ και εγώ, ας θυμώσουμε εναντίον εκείνου του ανθρωποκτόνου διαβόλου, που είναι ο πατέρας του ψεύδους και πρόξενος κάθε αμαρτίας. Να είσαι όμως ευσπλαχνικός προς τον αδελφό σου, γιατί, αν συνεχίσει

να αμαρτάνει, θα παραδοθεί σε εκείνον ο οποίος μας διεγείρει, τον διάβολο. Θα πρέπει να τον λυπάσαι, αν πραγματικά είσαι Χριστιανός. Πραγματικά, όπως διαφέρουν οι λέξεις θυμός και οργή, έτσι διαφέρει και η σημασία τους. Θυμός είναι μια έντονη έξαψη και ένα ξέσπασμα του πάθους, ενώ οργή είναι μια μόνιμη λύπη και μια διαρκής τάση για εκδίκηση, σαν να φλέγεται η ψυχή από τον πόθο να προξενήσει κακό. Οι άνθρωποι αμαρτάνουν, δυστυχώς, και με τις δύο καταστάσεις. Πότε ορμούν απερίσκεπτα να κτυπήσουν όσους τους προκάλεσαν και άλλοτε καιροφυλακτούν δόλια να εκδικηθούν όσους τους λύπησαν. Εμείς όμως και τα δύο αυτά πρέπει να τα αποφεύγουμε, αν θέλουμε να

είμαστε καλλιεργημένοι Χριστιανοί και κατά βάθος Χριστιανοί. Θα ερωτηθεί όμως: «Πώς μπορούμε να δαμάσουμε το πάθος αυτό; Βλέπω ότι οργίζομαι πολλές φορές και τα αποτελέσματα δεν είναι αγαθά ούτε για την ψυχή μου, μα ούτε και για αυτή την υγεία μου. Δεν συμφέρει για αυτή την υγεία μου να θυμώνω, να οργίζομαι. Πώς μπορώ να δαμάσω όμως το πάθος αυτό;» Εάν προηγουμένως ασκηθούμε στην ταπεινοφροσύνη, που ο Κύριος δίδαξε με τα λόγια και με τα έργα. Με τα λόγια είπε: «Ει τις θέλει πρώτος είναι, έσται πάντων έσχατος», Μάρκος Θ΄ 35. Και έμπρακτα δίδαξε την πραότητα, όταν ήρεμα ανέχθηκε το ράπισμα του δούλου, που διαβάζουμε στο 18, 21-23 του Ιωάννη.

Αγία Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Ευαγγελισμός, των Περιτουκακού, Ιδέκαλος Τιμεδέρης, Ιωάννης 18 -23. Με αν λοιπόν συνηθίσεις να είσαι πάντοτε ο έσχατος σύμφωνα με την εντολή του κυρίου, υπάρχει περίπτωση να αγαρακτήσεις τις άδικες κατηγορίες. Ασφαλώς όχι. Όταν η βρύση σε ένα μικρό παιδί

παίρνεις τα λόγια του σαν αφορμή για γέλιο, έτσι δεν είναι; Αλλά και όταν κανείς μεγάλος καταληφθεί από μανία και εκστομίσει ατιμωτικά λόγια, θα τον θεωρείς άξιο συμπάθειας μάλλον παρά μίσους. Δεν είναι τα λόγια που μας λυπούν· είναι η υπεροψία μας απέναντι στον υβριστή μας και η μεγάλη ιδέα που έχουμε για τον εαυτό μας. Αν λοιπόν αφαιρέσεις από τη σκέψη σου αυτά τα δυο, τότε τα λόγια μόνα τους είναι ένας κούφιος θόρυβος. Ο Δαβίδ, στον 36ο ψαλμό του, στίχος 8, λέει: «Παύσαι από οργής και εγκατάλιπε θυμόν», για να γλιτώσεις την οργή που εκδηλώνεται «απ’ ουρανού επί πάσαν ασέβειαν και αδικίαν ανθρώπων», γράφει στους Ρωμαίους Α΄ 18 ο Παύλος.

Λοιπόν, με τη σύνεση, αν μπορέσεις να κόψεις τη μικρή ρίζα του θυμού, θα ξεριζώσεις μαζί της πολλά άλλα πάθη, διότι η δολιότητα, η υποψία, η θρασύτητα, η απιστία, θα λέγαμε, η κακοήθεια, η επιβουλή και όλα τα συγγενικά πάθη είναι γεννήματα αυτής της κακίας. Ας μην κρύβουμε μέσα μας ένα τόσο μεγάλο κακό, αγαπητοί. Είναι αρρώστια της ψυχής. Τι να λέμε; Σκοτεινιάζει τον νου, αποξενώνει από τον Θεό, αιτία φιλονικίας, αφορμή συμφοράς, πονηρό δαιμόνιο που κυριαρχεί στην ψυχή και αποκλείει την είσοδο του Αγίου Πνεύματος. Διότι όπου είναι έχθρες, όπου είναι φιλονικίες, όπου είναι θυμοί, όπου είναι φατρίες, όπου είναι διαμάχες που διαρκώς ταράζουν την ψυχή και τη γαλήνη,

το πνεύμα της πραότητος και του Χριστού δεν αναπαύεται. Ας συμμορφωθούμε λοιπόν με την εντολή του Αποστόλου Παύλου: «Πάσα πικρία και θυμός και οργή και κραυγή αρθήτω αφ’ υμών συν πάση κακία». Έτσι ας περιμένουμε την εκπλήρωση της υποσχέσεως που έδωσε ο Κύριος στους πραείς: «Μακάριοι οι πραείς, ότι αυτοί κληρονομήσουσι την γην». Δυστυχώς όμως, πολλοί μας και πάλι από αυτά τα οποία ελέχθησαν δεν θα θελήσουμε να προσέξουμε, διότι ο εγωισμός δεν μας αφήνει και ζητάμε ικανοποίηση. «Εγώ», λέει, «δεν πειράζω κανέναν. Λοιπόν, δεν θέλω και να με πειράξουν». Δεν έκαμες τίποτα ακόμη.

Το θέμα δεν είναι ότι έχεις δικαίωμα να πειράξεις και δεν επείραξες και πρέπει να σου δώσουμε βραβείο. Όχι! Όταν πειραχτείς, να μην πειράξεις. Αυτό είναι το θέμα. Δεν είναι «δεν πειράζω, να μη με πειράζουν», αλλά και όταν με πειράξουν, δεν θα πειράξω. Τότε ανεβαίνεις, τότε δικαιούσαι, τότε έχεις σχέση με τον ανεξίκακο Κύριο, τότε μπορείς να προσδεχθείς την ποίμνη του. Βγάλε, λοιπόν, τον εγωισμό από τη μέση, σκέψου ότι δεν είσαι τίποτα, για να μπορέσεις να αλλάξεις ζωή. Μην ζητάς ικανοποίηση από τα σφάλματα των άλλων, διότι αν ο Χριστός ζητήσει ικανοποίηση από τα σφάλματα τα δικά σου και τα δικά μου, αλλοίμονό μας. «Εάν ανομίας παρατηρήσεις, Κύριε, Κύριε,

τις υποστήσεται;» Πού θα σταθούμε μπροστά Του; Εμείς ζητούμε εκδίκηση και ικανοποίηση από τα σφάλματα των άλλων, καθ' ην στιγμήν ο Θεός εμάς μάς χαρίζει μύρια τάλαντα. Ναι, μπορεί να εξαντλείται το θέμα, αγαπητοί μου. Κάπως έτσι έχουν τα πράγματα. Κρατήστε ό,τι νομίζετε και ευχηθείτε να κατορθώσουμε αμφότεροι, και εσείς που ακούτε και εγώ που τα λέγω, να φύγουμε την οργή και τον θυμό, για να μείνει το Πνεύμα το Άγιο μαζί μας, να μας οδηγήσει εις πάσαν οδόν αγαθήν και εις την Βασιλεία των Ουρανών, την οποίαν εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν. Και πάλιν χαίρετε εν Κυρίω. Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω.

Και πάλι μαζί σήμερα. Ευχαριστώ.

Έχει σχέση με τον Κύριον ημών, τον Ιησού Χριστό. Ξέρετε πόσο αμφισβητείται η Θεότης του Ιησού. Όχι μόνο από τους αιρετικούς, αλλά και από εμάς αυτούς, τους Ορθοδόξους.

Οι άνθρωποι δεν έχουμε ορθή γνώμη επάνω στην υπόθεση της θεότητας του Ιησού. Πώς, λοιπόν, αποδεικνύεται ότι ο Χριστός είναι Θεός; Στο βασικό αυτό ερώτημα ας μην προσπαθήσουμε να απαντήσουμε με το επιχείρημα της δημιουργίας του ουρανού και της γης,

διότι ο άπιστος δεν θα το παραδεχτεί. Αν του πούμε, επίσης, ότι ανέστησε νεκρούς, τυφλούς, έδιωξε δαιμόνια, ούτε σ' αυτό θα συμφωνήσει. Αν του πούμε ακόμη ότι υποσχέθηκε ανάσταση νεκρών, Βασιλεία Ουρανών και ανέκφραστα αγαθά, όχι μόνο δεν θα συμφωνήσει, αλλά και θα γελάσει, θα καγχάσει, όπως λέμε. Λοιπόν, πώς θα τον οδηγήσουμε στην πίστη, και μάλιστα όταν δεν είναι πνευματικά καταρτισμένος; Ασφαλώς με το να στηριχτούμε σε αλήθειες που και εμείς και αυτοί παραδεχόμαστε χωρίς καμιά αντίρρηση και αμφιβολία. Σε ποιο, λοιπόν, σημείο συμφωνούμε μαζί του απόλυτα, με τον άπιστο; Έχετε ποτέ απασχοληθεί;

Ότι ο Χριστός φύτεψε την Εκκλησία. Από εδώ, από αυτό θα φανερώσουμε τη δύναμη και θα αποδείξουμε τη θεότητα του Ιησού. Θα δούμε ότι είναι αδύνατο να αποτελεί ανθρώπινο έργο η διάδοση του Χριστιανισμού σε όλη την οικουμένη μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, και μάλιστα όταν η χριστιανική ηθική προσκαλεί στην ανώτερη ζωή ανθρώπους με κακές συνήθειες, δούλους της αμαρτίας. Κι όμως, ο Κύριος κατόρθωσε να ελευθερώσει από όλα αυτά όχι μόνο εμάς, αλλά και όλο το ανθρώπινο γένος. Το κατόρθωσε δε αυτό χωρίς να χρησιμοποιήσει όπλα,

να δαπανήσει χρήματα, χωρίς να μετακινήσει στρατούς, χωρίς να προκαλέσει πολέμους. Το κατόρθωσε ξεκινώντας με δώδεκα μόνον οπαδούς, που ήσαν άσημοι, ευτελείς, αμόρφωτοι, φτωχοί, γυμνοί, άοπλοι. Με τούτους τους οπαδούς κατόρθωσε να πείσει τα έθνη να σκέπτονται σωστά, όχι μόνο για την παρούσα ζωή, αλλά και για τη μέλλουσα. Μπόρεσε να καταργήσει προγονικούς νόμους, να ξεριζώσει αρχαίες συνήθειες και να φυτέψει νέες. Μπόρεσε να αποσπάσει τον άνθρωπο από τον εύκολο τρόπο της ζωής και να τον οδηγήσει στον δύσκολο. Και όλα αυτά τα κατόρθωσε ενώ όλοι τον πολεμούσαν, ενώ ο ίδιος είχε υπομείνει εξευτελιστική σταύρωση και ταπεινωτικό θάνατο. Ναι, ασφαλώς δεν συμβαίνουν αυτά στους ανθρώπους. Μάλλον τα αντίθετα τους συμβαίνουν. Όσο δηλαδή ζουν και ευδοκιμούν, και το έργο τους προοδεύει. Όταν όμως πεθάνουν, καταστρέφεται μαζί τους ό,τι δημιούργησαν. Αυτό, άλλωστε, παρατηρούμε γύρω μας. Και αυτό το παθαίνουν όχι μόνο οι πλούσιοι, ούτε μόνο οι άρχοντες, αλλά και οι ίδιοι ακόμη βασιλείς. Διότι και οι νόμοι τους καταλύονται και η μνήμη τους σβήνει και το όνομά τους ξεχνιέται και οι έμπιστοι άνθρωποί τους περιφρονούνται. Αυτά συμβαίνουν σε εκείνους

που προηγουμένως με ένα νεύμα κυβερνούσαν λαούς και οδηγούσαν στον πόλεμο ολόκληρες στρατιές. Σε εκείνους που κατεδίκαζαν σε θάνατο και που ανακαλούσαν εξορίστους. Στον Κύριο όμως, αγαπητοί μου ακροαταί, έγινε εντελώς το αντίθετο. Θλιβερή ήταν η κατάσταση του έργου Του πριν από τη Σταύρωση. Ο Ιούδας Τον πρόδωσε, ο Πέτρος Τον αρνήθηκε, οι υπόλοιποι μαθητές έφυγαν να σωθούν και πολλοί πιστοί Τον εγκατέλειψαν. Μόνος έμεινε ανάμεσα στους εχθρούς. Όμως, μετά τη σφαγή και τον θάνατο, για να μάθεις ότι δεν ήταν απλός άνθρωπος ο Εσταυρωμένος, έγιναν όλα λαμπρότερα, όλα φαιδρότερα, όλα ενδοξότερα. Ο Πέτρος,

ο κορυφαίος των Αποστόλων, αυτός ο οποίος πριν από τη Σταύρωση δεν άντεξε την απειλή μιας θυρωρού, έπειτα από τόσες ουράνιες διδασκαλίες και τη συμμετοχή στα Θεία Μυστήρια, είπε ότι δεν γνωρίζει τον Κύριο, αυτός, λέγω, ο ίδιος μετά τη Σταύρωση κήρυξε στα πέρατα της οικουμένης. Αναρίθμητα πλήθη μαρτύρων θυσιάστηκαν, γιατί προτίμησαν να σφαγιαστούν παρά να αρνηθούν τον Χριστό, όπως Τον αρνήθηκε ο κορυφαίος των Αποστόλων, τρομοκρατημένος από την απειλή μιας θυρωρού.

Όλες οι χώρες, όλες οι πόλεις, τα ερημικά και τα κατοικημένα μέρη τον Εσταυρωμένο ομολογούν. Αυτόν πιστεύουν και οι βασιλείς και οι στρατηγοί και οι άρχοντες,

οι ύπατοι και οι δούλοι και οι ελεύθεροι και οι αγράμματοι και οι μορφωμένοι και οι βάρβαροι και τα ποικίλα έθνη των ανθρώπων. Ακόμη και ο μικρός και ασήμαντος εκείνος τάφος που δέχθηκε το σταυρωμένο σώμα του Κυρίου είναι τιμιότερος από χίλια βασιλικά παλάτια και σεβαστός στους ίδιους τους βασιλείς. Το παράδοξο, μάλιστα, είναι ότι αυτό που συνέβη στον Κύριο συνέβη και στους μαθητές. Διότι αυτούς που περιφρονούσαν και φυλάκιζαν, αυτούς που βασάνιζαν σκληρά με αναρίθμητα μαρτύρια, αυτούς ακριβώς τους ίδιους μετά τον θάνατό τους τιμούσαν περισσότερο από τους βασιλείς. Και πώς φαίνεται αυτό; Στη Ρώμη, επί παραδείγματι, οι βασιλείς και οι ύπατοι και οι στρατηγοί τα πάντα εγκατέλειπαν,

έσπευδαν να προσκυνήσουν τους τάφους του αλιέως Πέτρου και του σκηνοποιού Παύλου. Στην Κωνσταντινούπολη αυτοί που φορούν τα στέμματα επιθυμούν να ενταφιαστούν όχι κοντά στους τάφους των Αποστόλων, αλλά στα πρόθυρα των ναών τους. Και έτσι γίνονται οι βασιλείς θυρωροί των αλιέων. Μάλιστα, δεν ντρέπονται γι' αυτό, αλλά και καυχώνται. Καυχώνται όχι μόνο οι ίδιοι, αλλά και οι απόγονοί τους. Όταν, αγαπητοί μου, οι οπαδοί του Χριστού ήταν μόνον δώδεκα και δεν υπήρχε στη σκέψη κανενός η Εκκλησία, όταν ακόμη η Ιουδαϊκή Συναγωγή ανθούσε και η ασεβής ειδωλολατρία κυριαρχούσε σε ολόκληρη σχεδόν την οικουμένη, ο Κύριος είχε προφητεύσει: «Επί ταύτη τη πέτρα», δηλαδή πάνω στην ομολογία πίστεως του Πέτρου, «οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν, και πύλαι Άδου ου κατισχύσουσιν αυτής»,

διαβάζουμε στο 16, 18 του Ματθαίου. Διαπιστώνεις, λοιπόν, την αλήθεια αυτής της προφητείας; Βλέπεις την εκπλήρωσή της; Σκέψου πόσο σημαντικό γεγονός είναι η εξάπλωση της Εκκλησίας σχεδόν σε όλη τη γη, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Σκέψου πώς άλλαξε τη ζωή τόσων εθνών και οδήγησε στην πίστη τόσους λαούς. Πώς κατάργησε προγονικά έθιμα, πώς απελευθέρωσε από μακροχρόνιες συνήθειες, πώς κόνισε σαν σκόνη την κυριαρχία της ηδονής και τη δύναμη της αμαρτίας. Πώς εξαφάνισε σαν καπνό την ακάθαρτη κνίσα των θυσιών, τις ειδωλολατρικές τελετές, τις βδελυκτές εορτές, τα ξόανα, τους βωμούς και τους ναούς και οικοδόμησε παντού Άγια Θυσιαστήρια, στην πατρίδα μας και στις χώρες των Περσών,

Σκυθών, των Μαύρων, των Ινδών. Ακόμη και στα Βρετανικά νησιά, που βρίσκονται μακριά από τη Μεσόγειο, στον ωκεανό απλώθηκε η Εκκλησία και κτίστηκαν θυσιαστήρια. Αυτό είναι έργον, αγαπητοί μου, μόνον Θεού και ουχί ανθρώπου. Τα λόγια που τότε ο Κύριος διεκήρυξε φύτρωσαν στις καρδιές όλων. Μπορούμε να πούμε ότι γεμάτη αγκάθια γη καθαρίστηκε και δέχτηκε τον σπόρο της πίστεως. Το έργο της απελευθερώσεως τόσων λαών από μακροχρόνιες αισχρές συνήθειες, καθώς και η μεταβολή του τρόπου της ζωής από τον εύκολο στον πολύ δύσκολο, είναι πράγματι θαυμαστό, μάλλον υπερθαύμαστο. Αποδεικνύει Θεία Ενέργεια.

Και αν κανείς... εμπόδιζε αλλά επικροτούσε, ειρήνη και πολλοί βοηθούσαν χωρίς κανείς να εναντιώνεται. Διότι η εξάπλωση της Εκκλησίας δεν ερχόταν σε σύγκρουση μόνο με την αρχαία συνήθεια, αλλά και με την ηδονή, τον ευχάριστο τρόπο δηλαδή της ζωής. Είχε δηλαδή δύο ισχυρούς αντιπάλους που τυραννούσαν τους ανθρώπους, τη συνήθεια και την ηδονή. Όσα είχαν πριν πολλούς αιώνες παραλάβει από τους πατέρες, τους παππούς, τους προπάππους και τους αρχαιότερους προγόνους, ακόμη και όσα είχαν παραλάβει από φιλοσόφους και ρήτορες, όλα αυτά συμφωνούσαν να τα περιφρονήσουν. Πράγμα, όπως αντιλαμβάνεστε, εξαιρετικά δύσκολο. Έπρεπε ακόμη να δεχτούν να ζήσουν έναν νέο τρόπο ζωής, και μάλιστα πολύ δυσκολότερο.

Απομάκρυνε από την τρυφή, οδηγούσε στη νηστεία. Απομάκρυνε από τη φιλαργυρία και οδηγούσε στην ακτημοσύνη η θρησκεία αυτή. Απομάκρυνε από την ασέλγεια και οδηγούσε στη σωφροσύνη. Απομάκρυνε από τον θυμό και οδηγούσε στην πραότητα. Απομάκρυνε από τον φθόνο και οδηγούσε στη φιλία. Απομάκρυνε από την άνετη και ευχάριστη ζωή και οδηγούσε στη δύσκολη, στην τεθλιμμένη οδό, στη σκληρή, και μάλιστα οδηγούσε σε αυτή εκείνους που είχαν συνηθίσει στη ζωή των ανέσεων. Διότι δεν έγιναν χριστιανοί άνθρωποι που ζούσαν σε άλλους κόσμους και δεν είχαν αμαρτωλές συνήθειες, αλλά έγιναν εκείνοι που είχαν σαπίσει μέσα σε αυτές και είχαν γίνει πιο μαλακοί και από αυτή τη λάσπη ακόμα. Αυτούς διέταξε να βαδίζουν τον δύσκολο, τον τεθλιμμένο, τον σκληρό και τραχύ δρόμο και τους έπεισε να τον βαδίσουν.

Δεν είναι ανθρώπινον έργο, αυτό είναι θείον έργο. Πόσους έπεισε; Όχι μόνο δύο ή δέκα ή είκοσι ή εκατό, αλλά αμετρήτους. Και με ποιους τους έπεισε; Με δώδεκα ανθρώπους αμόρφωτους, ακαλλιέργητους, όπως θα λέγαμε σήμερα, άσημους, πτωχούς, χωρίς περιουσία, χωρίς σωματική δύναμη, χωρίς δόξα, χωρίς λαμπρή καταγωγή, χωρίς ευφράδεια και ρητορεία. Με δώδεκα ανθρώπους που ήσαν αλιείς, σκηνοποιοί, ξενόγλωσσοι, διότι ούτε καν την ίδια γλώσσα είχαν με τους άλλους. Μιλούσαν, όπως ξέρετε, την Εβραϊκή, που διαφέρει κατά πολύ από όλες τις άλλες γλώσσες. Με αυτούς, λοιπόν, τους δώδεκα οικοδόμησε την Εκκλησία και απλώθηκε στα πέρατα της Οικουμένης.

πάνω απ' τι, ότι είναι θείο προϊόν. Και δεν είναι μόνο τούτο το θαυμαστό, αλλά και το ότι αυτοί οι λίγοι, οι πτωχοί, οι αμόρφωτοι και περιφρονημένοι, που ανέλαβαν να διορθώσουν την ανθρωπότητα, δεν έκαναν ανενόχλητοι το έργο τους. Αυτό είναι ένα άλλο αποδεικτικό. Από παντού αντιμετώπιζαν αναρίθμητους πολέμους. Τους πολεμούσαν σε κάθε έθνος και σε κάθε πόλη. Αλλά γιατί λέγω για έθνη και πόλεις; Σε κάθε σπίτι σηκωνόταν πόλεμος εναντίον τους. Η διδασκαλία τους χώριζε πολλές φορές το παιδί από τον πατέρα, τη νύφη από την πεθερά, τον ένα αδελφό από τον άλλον, τον δούλο από τον αφέντη, τον υπήκοο από τον άρχοντα, τον άντρα από τη γυναίκα και τη γυναίκα από τον άντρα. Στην κάθε οικογένεια δεν πίστευαν όλοι ταυτόχρονα.

Έτσι οι χριστιανοί υπέμεναν καθημερινές διαμάχες, ακατάπαυστες εχθρότητες, μυρίους θανάτους, πράγμα το οποίο συμβαίνει δυστυχώς και σήμερα και θα συμβαίνει και μέχρι τη συντέλεια των αιώνων. Σαν κοινούς αντιπάλους και εχθρούς όλοι τούς πολεμούσαν. Τους καταδίωκαν οι βασιλείς, οι άρχοντες, οι υπήκοοι, οι ελεύθεροι, οι δούλοι, οι όχλοι, οι πόλεις. Και δεν κατεδίωκαν μόνο τους ιδίους, αλλά, πράγμα που είναι φοβερό, καταδίωκαν ακόμη και τους νεοφώτιστους κατηχουμένους, εκείνους δηλαδή που μόλις είχαν πιστέψει. Προξενούσε, αγαπητοί μου, φρίκη και οργή στους ειδωλολάτρες η σκέψη να εγκαταλείψουν τους βωμούς, να περιφρονήσουν τις θυσίες που όλοι οι πατέρες και οι προγονείς τελούσαν και να πιστέψουν στον Κύριο. Να πιστέψουν σε Αυτόν που έλαβε ανθρώπινη σάρκα από την Παρθένο Μαρία,

δικάστηκε από τον Πιλάτο, που έπαθε αναρίθμητα δεινά και εξευτελισμούς, που υπέμεινε τον ατιμωτικό θάνατο, που ενταφιάστηκε και αναστήθηκε. Το παράδοξο, μάλιστα, είναι ότι ενώ τα πάθη του Κυρίου ήσαν αναμφισβήτητα, πολλοί είχαν δει τις μαστιγώσεις, τα κτυπήματα, τα πτυσίματα, τα ραπίσματα, τον σταυρό, τον χλευασμό, τον τάφο. Δεν συνέβαινε όμως το ίδιο και με την Ανάσταση. Ο Κύριος μετά την Ανάσταση εμφανίστηκε μόνο στους μαθητές. Παρά το γεγονός αυτό, μιλούσαν για την Ανάσταση και έπειθαν τους λαούς και οικοδομούσαν την Εκκλησία. Πώς; Με ποιον τρόπο; Με τη δύναμη του Κυρίου, που τους έστειλε να ευαγγελιστούν τα έθνη. Αυτός ήταν εκείνος που εξομάλυνε τον δρόμο τους και διευκόλυνε το δύσκολο έργο τους. Εάν δεν τους ενίσχυε η θεία δύναμη,

το έργο αυτό δεν ήταν θεϊκό, ούτε καν θα άρχιζε η διάδοση του Χριστιανισμού. Ενώ ούτε ένα τείχος δεν μπορεί να κτίσει κανείς με πέτρες και ασβέστη όταν καταδιώκεται, οι Απόστολοι έκτιζαν την Εκκλησία σε όλη την οικουμένη, υποφέροντας διωγμούς, φυλακίσεις, εξορίες, μαρτυρικούς θανάτους. Και δεν την έκτιζαν με πέτρες, αλλά με ψυχές, πράγμα πολύ δυσκολότερο. Γιατί δεν είναι το ίδιο να κτίζεις ένα τείχος με το να πείθεις διεφθαρμένες ψυχές να αλλάζουν τρόπο ζωής, να εγκαταλείπουν τη δαιμονική μανία τους και να ακολουθούν τη ζωή της αρετής. Δεν είναι εύκολο πράγμα αυτό. Το κατόρθωσαν όμως αυτό, διότι είχαν μαζί τους την ακαταμάχητη δύναμη του Κυρίου, που είχε προφητεύσει: «Οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν και πύλαι Άδου ου κατισχύσουσιν αυτής», όπως είπαμε και προηγουμένως.

Συλλογιστείτε, λοιπόν, πόσοι τύραννοι πολέμησαν την Εκκλησία και πόσους φοβερούς διωγμούς ξεσήκωσαν εναντίον της. Ο Αύγουστος, ο Τιβέριος, ο Γάιος, ο Νέρων, ο Βεσπασιανός, ο Τίτος και όλοι οι διάδοχοί τους μέχρι τον Μέγα Κωνσταντίνο, όλοι ήσαν διώκτες της Εκκλησίας και ειδωλολάτρες. Και όλοι, άλλος ηπιότερα, άλλος σφοδρότερα, πολεμούσαν την Εκκλησία. Την πολεμούσαν όλοι. Και αν μερικοί δεν ξεσήκωναν οι ίδιοι διωγμούς, όμως η προσήλωσή τους στην ειδωλολατρία υποκινούσε όσους ήθελαν να τους κολακέψουν στον αγώνα εναντίον της Εκκλησίας. Παρ' όλα αυτά, τα κακόβουλα σχέδια και οι επιθέσεις των ειδωλολατρών διαλύθηκαν σαν ιστός αράχνης.

Εξαφανίστηκαν σαν καπνό, αλλά και όσα σχεδίαζαν εναντίον της Εκκλησίας έγιναν αφορμή να προκύψει μεγάλη ωφέλεια στους χριστιανούς, διότι δημιούργησαν τις χορείες των μαρτύρων, που αποτελούν τον θησαυρό, τους στύλους, τους πύργους της Εκκλησίας της Ορθοδόξου μας. Βλέπετε λοιπόν και ακούετε τη θαυμαστή εκπλήρωση της προφητείας. Πραγματικά, πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Από τα παρελθόντα όμως πίστευε και για τα μέλλοντα, αγαπητέ, και στο μέλλον κανείς δεν θα μπορέσει να κατανικήσει την Εκκλησία. Ας τη βάλλουν, ας την πολεμούν την Εκκλησία εσωτερικοί και εξωτερικοί, διότι εάν δεν κατόρθωσαν να τη συντρίψουν όταν αριθμούσε λίγα μέλη, όταν η διδασκαλία της φαινόταν

καινούργια και παράξενη, όταν τέτοιοι φοβεροί πόλεμοι και τόσοι πολλοί διωγμοί από παντού ξεσηκώθηκαν εναντίον της, πολύ περισσότερο δεν θα μπορέσουν σήμερα να τη βλάψουν. Θα μπορέσουν τώρα να τη βλάψουν, που κυριάρχησε σε όλη την οικουμένη, που κυρίεψε όλα τα έθνη και που εξαφάνισε τους βωμούς και τα είδωλα, τις εορτές και τις τελετές, τον καπνό και την κνίσα των αισχρών θυσιών; Πώς επέτυχαν οι Απόστολοι ένα τόσο μεγάλο, ένα τόσο σπουδαίο κατόρθωμα έπειτα από τόσα εμπόδια; Ασφαλώς με τη θεϊκή και ακαταμάχητη δύναμη Εκείνου που προεφήτευσε τη δημιουργία και τον θρίαμβο της Εκκλησίας. Αυτό κανείς δεν μπορεί να το αρνηθεί, εκτός αν είναι πολύ ανόητος και εντελώς ανίκανος να σκέπτεται ή πολύ κακός.

Αγαπητοί μου, η Εκκλησία είναι εκείνη η οποία αποδεικνύει τη Θεότητα του Ιησού και την Παντοδυναμία του Ιησού. Δεν είναι έργο ανθρώπινο η Εκκλησία. Και σήμερα ο άνθρωπος, αν ήθελε να προσέξει την Εκκλησία, κατ’ εξοχήν τη μία Εκκλησία, την Ορθόδοξον Εκκλησία, την οποία έφτιαξε αυτός ο Θεός ο ίδιος και διατηρεί μέχρι της σήμερον, αν ήθελε να παρακολουθήσει τα Ορθόδοξα θυσιαστήρια και να μετέχει των Ορθοδόξων μυστηρίων και θυσιαστηρίων, θα έβλεπε τα πράγματα πολύ διαφορετικά και δεν θα έλεγε ότι ο Χριστός δεν ήταν και Θεός. Ωραίες γνώμες μάς έχει κληρονομήσει

ο θείος στη γλώττα και χρυσούς Χρυσόστομος αναφορικώς με το θυσιαστήριον της Ορθοδόξου Τραπέζης, πώς πρέπει να το εκλαμβάνουμε και πώς πρέπει να το εκμεταλλευόμεθα. Λέγει λοιπόν με τη δικιά του γλώσσα: «Τὸ θυσιαστήριον οὐράνιος ἐστὶ τράπεζα, τὰ ἀπὸ γῆς δεχόμενον καὶ εἰς οὐρανὸν ἀναπέμπον, τὰ ἀπὸ οὐρανοῦ δεχόμενον καὶ τῇ γῇ χορηγοῦν». Είναι μια τράπεζα, λέει, που παίρνει τα αγγεία, τα στέλνει στον ουρανό, τα ευλογεί ο ουρανός και αντικαταπέμπει τη θεία χάρη. Αυτό είναι εκείνο που λέμε εμείς: «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν, σοὶ προσφέρομεν κατὰ πάντα καὶ διὰ πάντα». «Θυσιαστηρίῳ γὰρ αὐτῷ φοβερῷ καὶ Ἄγγελοι, εἰς τὴν οὐράνιον ὑπερπετωμένῳ ἁψῖδα».

Τρομάζουν, λέει, και αυτοί οι άγγελοι που βλέπουν τη θυσία που γίνεται και την προσφορά επάνω από την τράπεζα των θυσιαστηρίων της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ακόμη, σε μια άλλη στροφή λέγει: «Καθάπερ λιμένας ἐν πελάγει, οὕτω τὰς ἐκκλησίας ἐν πόλεσιν ἔπηξεν ὁ Θεός». Όπως υπάρχουν, λέει, τα λιμάνια στο πέλαγος, ώστε οι άνθρωποι οι οποίοι βάλλονται από τις τρικυμίες να καταφεύγουν εκεί, έτσι έχει, λέει, στον κόσμο ο Θεός τις Εκκλησίες. «Ἵνα ἀπὸ τῆς ζάλης τῶν βιωτικῶν πραγμάτων ἐνταῦθα φεύγοντες, γαλήνης ἀπολαύωμεν. Οὐ κυμάτων ἐστὶν ἐνταῦθα καταδρομή, οὐ κακούργων ἔφοδοι, οὐ πνεύματος βία, οὐ θηρίων ἐπιβουλαί».

«Λιμὴν δέ ἐστι τούτων πάντων ἀπηλλαγμένος, λιμὴν ἀκύμαντος ψυχῶν ἡ Ἐκκλησία». Δεν είναι, λέει, θηρία εκεί, δεν είναι κακούργια εκεί, είναι λιμάνι για όλα τα θηρία και για όλους τους κακούργους η Εκκλησία. «Πάντα γὰρ διὰ ταύτης κατεστάλη τὰ θηρία, καθάπερ θείας κοινῆς ἐπωδῆς». Όποιος εισέλθει μέσα εκεί αλλάζει φύσιν. Κι ο Νώε, όπως ξέρετε, παρέλαβε θηρία και απέδωσε θηρία, παρέλαβε κόρακας και απέδωσε κόρακας, αλλά η Εκκλησία του Χριστού, το θείον αυτό καθίδρυμα, παραλαμβάνει κόρακας και αποδίδει περιστεράς. Παραλαμβάνει λύκους και αποδίδει πρόβατα. «Μὴ ἀπέχου ἀπὸ Ἐκκλησίας», λέγει σε μια άλλη στιγμή.

εκκλησίας ισχυρότερον, της πέτρας ισχυρωτέρα εστί, του ουρανού υψηλωτέρα εστί, της γης πλατητέρα εστί, ογάρ ούκε χώρισε τα άνο και κάτω, γαστήλ ούκε στενοχωρίθη χωρίσασα, ουδέποτε γύρα, αλλά πάντα ακμάζει.

Δυστυχώς οι άνθρωποι σήμερα νομίζουν ότι η Εκκλησία παρήκμασε. Δεν παρήκμασε η Εκκλησία του Χριστού. Οι χριστιανοί παρήκμασαν, που δεν θέλουν να παρακολουθήσουν και να ζήσουν τη ζωή της Εκκλησίας και να μένουν μακριά από την Εκκλησία. Ατακτοποίητοι, ακαλλιέργητοι, ακατήχητοι, δεν θέλουν.

Αποτυφλούν, να μην ακούσουν, να μην μάθουν, γιατί τους ελένηχε η Εκκλησία. Το Ευαγγέλιο της Εκκλησίας ελέγχει την παράνομο ζωή τους. Εύχομαι εις τον Άγιο Θεό από τα λίγα λόγια αυτά να προκύψει μικρή ωφέλεια, τους μεν να διαφωτίσει, τους δε να στερεώσει, και αμφότεροι να ακολουθήσουμε την Εκκλησία του Χριστού, την Ορθόδοξον, το θείο αυτό καθίδρυμα των έργων της χάριτος, έξω της οποίας δεν υπάρχει σωτηρία, οσοδήποτε καλή και αν είναι. Και πάλι χαίρετε εν Κυρίω.