On Love

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening I wanted to speak about something that may be lacking in many people—not only in those who live far from God, but perhaps even in those who live close to God. Love. Our subject is what we call love. Although love exists in the world, the love that saves is absent: the love of God, true love. For, as those of you who read Holy Scripture know, it says that God is love. Love, therefore, is a divine virtue, and you can understand how important this is.

I do not know whether you have ever given thought to this, or whether you struggle to attain this divine love as a virtue. There are many kinds of love in the world. There is carnal love, romantic passion. Young people are said to love one another; married couples fell in love; people have even been driven to suicide. They leap from the Acropolis because they are in love. In other words, they sacrifice even this temporal life for that passion, for that kind of love. But this is not the love of God. It is carnal love, worldly love, a love that destroys the human person. The love spoken of in Holy Scripture is the love that saves, and it is lacking in most people because we have never even troubled ourselves about it. We have never asked ourselves: Do I truly love as Christ desires, as Christ loves, as God loves? Do I love? And if I do not love, for one reason or another—because I am human, because they insulted me, slandered me, wronged me, robbed me, or dishonored me—then, my God, where shall I find myself tomorrow? Where? We have scarcely begun to face this question. We may struggle over so many other matters in our lives, and rightly so; but for this virtue called love, we do not struggle as much as we should.

Sadly, love is lacking in the Church, and love is lacking in the state as well. You may go even as far as the Patriarchate and find no love. You may go to the poorest hut of a monk and find no love for God or for one’s fellow human being. For love has two branches: one reaching upward and the other reaching outward. “You shall love the Lord your God, and your neighbor as yourself.” The human person stands, as it were, at the meeting point of these two directions, and all his actions, thoughts, and decisions must always be directed toward the glory of God and the service of his neighbor. You may go, for example, into a palace and find no love, but instead envy, jealousy, lies, deceit, schemes, and all manner of things—

acts that harm others, and so forth. You may go to the humblest house and still find no love; you may even hear blasphemies and all kinds of dreadful things. This love—the love of God, which surpasses all understanding—is absent from most of us. And the sad thing is not only that we do not possess it, but that we make no effort to acquire it. Even if our love is not complete or perfect, Christ desires to see the struggle. For our Christ is with those who struggle; Christ is not with the indifferent. When He sees me struggling with a heart that aches, He is like a mother who sees her little child trying to stand. She feels compassion, stays beside the child, takes it by the hand, and helps it until it learns to walk. But if the child shows no interest, she will not help it. When a mother bird brings a worm or water to her nest—

and among her five chicks there is one lazy chick that will not open its mouth, what will she do? Will she not give the food to the others and leave that one because it is too lazy and unwilling? Or will she set it down and keep putting it into that chick’s mouth so as to feed it? This is exactly how matters stand. The more a person stirs himself and shows concern, the more he will receive. As I say, this is what is most conspicuously lacking in the world today. There is no love among nations, no love in society, and no love in the Church. And when we say that there is no love, we mean that God is absent, because God is love. Whoever does not have God does not have love. Where could he find it? You cannot ask for oranges when you have no orange tree. Thank you.

Have you ever read about this? Concerning love: where is it found, where can someone buy it, and how can someone acquire it? Paul writes in Galatians, chapter five, verse twenty-two. And do you know how he presents it? As a fruit of the Spirit: “But the fruit of the Spirit is love, joy, peace, longsuffering, kindness, goodness, faith, meekness, and self-control.” These are fruits of the Spirit. Such virtues are not sold, nor can they be bought. A person must therefore acquire the tree that bears love as its fruit. So long as he does not have the Holy Spirit—and consequently does not have God, for the Holy Spirit is God—how can he possibly have love?

We cannot simply tell another person, “You must have love.” Where are people to find it? If they do not go to Church, if they do not confess, and if they do not receive Holy Communion, they will not have the grace of the Holy Spirit; consequently, they will not have love either. Where are they to find it? Are they to manufacture a counterfeit love? Are they to call discord good and harmony evil? These things do not belong together. Love must be good, and it must be genuine. Sadly—and I say this about us who claim to be religious—this great virtue is absent. John, that eagle who soared to the heights, had distilled his whole preaching down to this, even in his old age and in the final days and hours before his death—

“Love one another.” And when his disciples asked him, “Teacher, have you nothing else to tell us?” he replied, “No. Take care to put this into practice.” When a person truly fulfills the commandment “Love one another,” the whole matter is resolved. It means that he has God within him and has a relationship with God, since he has reached the point of loving both his fellow human being and his God, thus fulfilling these two commandments. But we approach Christ and salvation in our own way. We give ourselves marks and issue our own verdicts. We put many different coins into circulation, constantly saying, “I think,” or, “I imagine.”

These are counterfeit coins, and they will not be accepted in the treasury of God. That is why, if you ask different people about salvation, you will find as many different ways as there are people. Yet there is only one way for everyone. There is one path. The opening made in the veil of the Temple when Christ said, “It is finished,” upon the Cross is one; it is represented by what is called the Beautiful Gate in Orthodox churches. There is no other way for a person to enter the Holy of Holies and reach Heaven except through the Beautiful Gate. He cannot enter by some other route. Our Church depicts this beautifully: archangels stand at the doors with swords, guarding them and driving away those who try to enter by a side door. You must go there, to the new Adam, Christ.

You must go there, to the new Eve, the Most Holy Theotokos. Through them reconciliation will come, and from there you will be given the ticket that allows you to enter through what is called the Beautiful Gate. You cannot enter from here or from somewhere else. Remember the parable of the Great Banquet, where a man entered without a wedding garment. They seized him and carried him out. What was said to him? “Friend, how did you come in here without a wedding garment?” Cast him outside, where there is weeping and gnashing of teeth. No one will escape. There is one particular way by which the human person is saved. Salvation does not come through works, through humanity, or through the self; salvation comes through Christ. Yet most people devise their own way and rest content in it. And you should know—if you do not know it already—

that there are four opinions about every person. The first is the opinion of those who see us for the first time, or who see us outside our home and workplace. They issue a certificate about us, so to speak, which is often favorable and speaks in our defense—if only it had any standing where it mattered. There is another opinion, belonging to those who know us more closely: from our way of life, our dealings, and our daily contact with them. They too issue a kind of certificate about us, but it can neither condemn us to Hell nor save us; their judgment has no authority over us. Then there is our own opinion, for we know ourselves better both than those who have merely an outward impression of us—

and than those close to us with whom we have the most dealings. We have certain secrets known only to ourselves. If we were asked to issue a certificate about ourselves, it would differ from the other two. Thus far, then, there are three kinds of certificates, none of which will be accepted anywhere. They have no power either to save us or to condemn us to Hell. But there is a fourth certificate, which represents the true knowledge and the true judgment of each one of us. It is Christ’s judgment. What does Christ say about me at this very hour? If, for example, He should summon me in a fraction of a second, neither the people who know me outwardly, nor those who know me closely, nor even I myself will be consulted. The command will simply be given: “Panagopoulos will go to Tartarus; Panagopoulos will go there; Panagopoulos will go there.” No one else has the authority to give an opinion.

He needs neither false witnesses nor certificates. He is the One who searches hearts and minds. This is what should concern every person. And woe to anyone whom Christ finds, through death, in a state bereft of the virtues every person ought to possess. On the seventeenth of this month, the Prophet Daniel is commemorated together with other Saints. Read his account in the Synaxarion and you will find a miracle from his life, one that is also recorded in the Old Testament. You can read it in the fifth chapter of Daniel, where King Belshazzar held a banquet one evening and drank wine before a thousand of his nobles.

At that very time, Darius the Persian was besieging him from outside. But because Belshazzar had an impregnable fortress and enough food within it to last for years, he was unconcerned. Let Darius exhaust himself out there; we shall feast in here. “While he tasted the wine,” it says—that is, once the wine had made them merry—they remembered the sacred vessels. When Belshazzar’s father had taken the Jews captive to Babylon for seventy years, he had also taken the sacred vessels from Solomon’s Temple, vessels belonging to God. And there, in their merriment and drunkenness, Belshazzar had those vessels brought out from storage—cups and whatever else a temple might contain—and they drank wine—

from those vessels: he, his concubines, and his friends. At that very moment—and bear in mind that our own age is much the same, for today we too trample upon sacred and holy things, some to a lesser degree and others to a greater one—while they were at the height of their revelry, a hand appeared upon the plaster and began to write. When someone saw it and the news spread to everyone else, a deathly silence fell. Many dared to offer an interpretation and tried to explain it, but when the king saw the writing, he took it as an evil omen. He began to tremble, and his knees knocked together.

Where moments before there had been a frenzy of shouting, singing, and revelry, the sudden deathly silence alarmed the queen, who was elsewhere in the palace. “What happened? Why have they fallen silent?” She came in and saw the king pale as a lemon and trembling. “What is wrong, O king?” she asked. “What do you mean, what is wrong?” A king can boast about all sorts of impossible things, but who can hold a king’s heart in his hand? They summoned the Chaldeans and the wise men to interpret the writing, but no one could explain it. The shrewd queen must then have remembered that a man named Daniel was being kept in prison, and that he had interpreted the dreams of the king’s father. Therefore, if this wise man saw the writing, he might be able to give an answer. So they immediately sent for him, promising him honors and positions if—

the interpretation he gave proved correct. In any event, Daniel was summoned, notified, and brought to the palace. He told them, “There is no need for these things; keep them, for interpretations belong to God.” Then he read what was written there—as a deathly silence prevailed and everyone held his tongue—those famous words: “Mene, Mene, Tekel, Upharsin.” That is what it said. “And how,” they asked, “is this to be interpreted?” This is its meaning: your kingdom has been numbered, and you have been found wanting. It has been measured by God. Your kingdom has been weighed, and you have been found wanting. And this very night your kingdom will come to an end.

It will be handed over to Darius of the Persians. And just like that, it was over. What had Darius done? The Euphrates River flowed through Babylon. He succeeded in digging channels on either side of Babylon and diverting the water outside the city. Then his forces entered through the riverbed and slaughtered Belshazzar like a goat that very night—the man who had been applauded by those around him and had dared to profane the sacred and holy things of God. We too make our calculations and weigh ourselves by listening to and accepting the judgment of the deceitful world around us. Let us be honest: even as we are dying, people flatter us and tell us that tomorrow we shall be on top, always on top.

We must always tell a person the truth and help him come to his senses during whatever time God grants him to live in this world, so that he may be saved. For it is here that the contracts are made; it is here that the documents are signed that secure one’s life in eternity. Here, not there—here. The photographic flash of death will preserve for eternity whatever state it finds each person in. Some retouching, as we have said, may be done through memorial services, Divine Liturgies, and charitable works offered in our name by our loved ones and by the Church. But when a person has lived here in deep-rooted unbelief and indifference, nothing can help him, because by his own choice he did not wish to establish any account with Christ; he wanted no dealings whatsoever with Christ.

If, while here, he did not prepare himself so that he might be helped and receive what the Church sends with the golden keys of Heaven, then he cannot receive it. Only the Orthodox possess these things—the Orthodox alone. The so-called Protestant churches do not even have a sacrifice. Papism has no sacrifice. Consequently, whoever dies there is abandoned without help. You cannot bring your offering, submit the names, hold memorial services—nothing. These things do not exist there, because there is no sanctification, no change of the Gifts, and no Mystery. Only the Church, from Apostolic times and from the first Church of James—read the service and you will see—has offered sacrifice on behalf of the departed. Only the Church. Yet at such a moment we say, “This man is truly living; he has succeeded; he has made it; he knows how to live; he is clever and shrewd.”

Then God’s executioner comes and says, “Fool! This very night your soul is required of you.” And where are you leaving everything—your beauty, pleasures, possessions, positions, real estate, movable property, savings, deposits, and all the rest? Where are you leaving them? If only a person would reflect deeply on these things, his whole life would change. You brought nothing with you, and you will take nothing with you when you leave. That is precisely why burial shrouds have no pockets. They could have sewn in even a little pocket for a handkerchief—but there is not even a handkerchief. You brought nothing when you entered the world.

“Nor can we carry anything out.” Reflect on this truth: you are only a steward. Take care that God’s police do not catch you at an hour when your affairs are not in order. Because the time of death is uncertain, a person must await God’s messenger at every moment and have his ticket with him—not leave it at home, as some people do with their identity card. They have an identity card but leave it at home, and when they are stopped outside without it, they may spend the night at the police station until someone brings it the next day. Many have slept in a holding cell that way. God acts in something like this manner. Love, then, is the greatest virtue, the virtue that shows a human being to be truly human. For someone who has no love is not even human. He may be called a human being and bear that label, but he is not truly human.

The person who does not love becomes like a wild beast—and often like several different beasts at once. Animals each have one particular trait, but a human being may develop many of them simultaneously: the nature of a pig, a fox, a wolf, a hyena, a lion, and others besides. He may become a mixture of them all. That is why, as I say, struggle and attentiveness are needed if a person is to be formed properly. According to Holy Scripture, the greatest virtue is love; according to the Fathers, it is discernment. And love cannot be regarded as perfect love, producing the right results, unless it is exercised with discernment. A mother loves her child.

But suppose the child wants something and, in the name of love, she shuts him in his room, takes up a stick, and breaks his ribs. Such love produces the opposite result. Discernment is needed. At times the child must be allowed to go; at other times he may need correction to bring him to his senses. Many people fail to exercise this discernment. There must be love, but love with discernment. Today, when you look around, you see that this love is absent. You go to someone and ask, “Is Mrs. So-and-so upstairs?” And yet, you know, those two used to be inseparable.

“Oh, I don’t know. Is that possible? I cannot do it.” For love has lost its grace. Something happened: perhaps the woman upstairs shook out her bedsheets, and there went love—she shook love away with them. A dog did something here, a cat did something there, a chicken caused trouble here, or a goat ate something there; a quarrel arose, and love disappeared. It went out the window. And who has seen the beloved friend since? Anger took over, the lower impulses were satisfied, and, as you know, everything changed. The Beloved Disciple, John—whose title causes many people to stumble—is the one who wrote above all about love. He is love’s foremost hymnographer, the Apostle of love. Many are scandalized and ask why Christ should show partiality, regarding him as the Beloved Disciple and the disciple who leaned upon His breast.

I want you to understand this: it was not an action of Christ. The initiative did not come from above, but from below. Why, first of all, is John called the disciple who leaned upon Christ’s breast? It was not because some special honor was bestowed on him or because Christ singled him out from the others. The title comes from something that happened on the evening of Great and Holy Thursday, while they were eating the Mystical Supper, gathered around the table with Christ in their midst. The Lord said, “One of you will betray Me tonight.” It was a dreadful declaration; it fell among them like a bomb. Peter, who was sitting across on the other side, motioned—as the Evangelist tells us—to John, who was seated on Christ’s left.

With a gesture Peter said to him, “Ask Him who it is.” John then leaned toward Christ’s breast and asked Him. Christ said, “It is the one to whom I shall give the bread after dipping it in the dish.” So because John leaned upon Christ’s breast that night to satisfy Peter’s desire to know, we gave him the title of the disciple who leaned upon His breast. Where is there any partiality in this? Why was he beloved? He was greatly loved because he greatly loved. If we receive less of Christ’s love, it is because our vessel is smaller. What do we sing in one verse of the Doxology?

“Let Your mercy, O Lord, be upon us, according as we have hoped in You.” Whatever size vessel we bring, how much can be poured into it? Christ will give us exactly that much. He is like Niagara Falls. Have you ever seen Niagara, seen the mighty waters pouring down there in America? Your hair would stand on end. It could fill entire oceans. Yet if you approach it carrying a thimble, that is all you will receive. Another comes with a glass and receives more. Another brings some much larger vessel and receives still more. One may bring a great basin, and another something larger still. Whatever the size of the vessel you bring, that is how much you will receive from Christ. If you are closed up, stingy, and love only a little, you will receive little and experience little love. Even a mother who has borne several children from the same womb may have a particular tenderness for one of them.

Is she showing partiality? No. It is because this child appears more willing and good-hearted. “Mother, I will go where that good-for-nothing boy refuses to go, where the other one refuses to go.” The others say, “No, let her go,” but this child says, “I will go, Mother.” It is natural that such behavior should win the woman’s heart—the mother’s heart. That is what happened in this case. It was not personal favoritism, as though Christ showed partiality by calling John beloved. That is not the reason. John loved first, and therefore he was loved. The same applies to every person. Every human being is free to receive the fullness of divine love; it depends on how he chooses to live. The Beloved Disciple speaks clearly about this. If you wish to read especially about love, read his First General Epistle.

You should know that John wrote five books: the Gospel according to John, three General Epistles—the First, Second, and Third—and the Apocalypse. This Beloved Disciple of our Lord is one of the foremost writers of the New Testament. In chapters four and five of his First General Epistle, he speaks at length about love and connects love with God. Listen to a few verses and exhortations. I am reading from the fourth chapter of John’s First General Epistle, beginning with verse seven: “Beloved, let us love one another, for love is of God.”

“Everyone who loves is born of God and knows God. He who does not love has not known God, for God is love.” In other words, without God you cannot love in a pure, genuine, sincere, and saving way. Any other love you may display—love founded on carnal desire, self-interest, egotism, worldliness, or anything of that kind—is not love. True love is the love that flows from God. God, he says, is love, and only the person who has been born anew can possess true love. The commandment is not, “Love certain people.” It is, “Love one another,” and that includes everyone.

He tells us to love them. Of course, some of them may be enemies. At some time they may have harmed us, or they may still be treating us badly and acting against us. Yet Christ makes no distinction here, for elsewhere He says, “If you love the one who loves you, what grace is there in that? Even sinners do the same.” One person lends to another so that the other will lend to him tomorrow. Such people merit nothing before God. You must love the person who hates you. Then it will become clear that you are governed by higher sentiments and have a relationship with God. God loves everyone equally. Yes, He loves everyone equally. He sends rain upon the righteous and the unrighteous, and makes His sun rise upon the evil and the good. Could God not withhold sunlight from adulterous women?

Could He not keep the sun from shining on the adulterer’s house? Could He not withhold sunlight and air from the home of the fornicator, the thief, or the blasphemer? Is God unable to do that? Read about the Exodus from Egypt and the ten plagues of Pharaoh. See what happened in the ninth plague. Holy Scripture says that there was darkness over Egypt, a darkness that could be felt. For three days and three nights, the Egyptians could not even rise from their places. The darkness was so great that they could not walk. Yet there was light in every Israelite home and dwelling. Imagine renting a home from an Egyptian: he is in the neighboring room, immobilized on the floor in darkness, while you, the Hebrew next door, can move about freely. That is God. His powers have not changed. Thank you.

His powers have not diminished. That is God. At any moment He can cause darkness here and light next door; coolness here while everything beside it is burning. He possesses all power. He is the God of the sun, the God of the wind, the God of the sea, the God of the gourd, and the God of the scorching east wind. Read the fourth chapter of Jonah and see who God is. He holds everything in His hand and governs it all, regardless of whether we imagine that we have killed and buried Him. We say that God does not exist and that only we exist because we have made a few inventions. So the Creator is dead, is He? You have merely made use of things that were already there. And who made them? Who discovered them? That is precisely why a person is called an inventor: he finds what already exists.

It is like searching around your house, digging somewhere, and coming upon a thousand gold coins. Your father had hidden them there, let us say, and now you boast because you found them. Does the one who placed them there count for nothing? This is how far we have gone. Are you speaking seriously? Instead of being ashamed that you had not discovered them all those years, you ought to say, “Where have I been all this time? These things were here all along.” And are these the only things that exist? Even an angel would be overwhelmed by all that still lies beyond our knowledge. What humanity knows today is nothing compared with what it does not know. Do you think Socrates was mistaken when he said, “I know that I know nothing”? We may be his descendants, but we neither understand nor live by even that insight.

So he is speaking here in general terms.

Thank you; thank you. “So will our Father do to you,” he says, “if you do not forgive and love each person from your hearts.” Sometimes we say, “Forgive me, because I am going to receive Holy Communion.” “You are forgiven.” Or someone says, “Leave me alone now, because I am going to receive Holy Communion”—meaning, “I will come back and tell you exactly what I think afterward.” There are many such forms of love, many such greetings, and many relationships that exist only in name, but they have nothing to do with the true love spoken of here. You must love everyone. How deeply they tear your heart is another matter altogether; it changes nothing. Both you and I need this. You cultivate me in depth and help me advance as a Christian when your malice tempts me to hate you, yet I must not hate you; I must love you.

The other person’s malice is like a whetstone on which a person is sharpened and grows wings. It is in the face of evil that a person is shown to be good. When confronted with another’s stubbornness, revenge, slander, or injustice, a person’s true character is revealed. When every wind is favorable, how can the endurance of a sailing ship be tested? As the saying goes, “A good captain is proven in the storm.” A Christian, too, is revealed when the sea grows stormy, when people are stirred up against him, and so forth. Then it becomes clear what endurance you possess, what you have cultivated, and what is within you. Let me take this opportunity to say: there are no human enemies.

There is only one enemy—you know this—and you should never speak of people as your enemies. Speak instead of the enemy, the devil, who uses people as instruments against you. If you pray, and if they desire to be freed from the influence of our common enemy, the devil, they will become like angels. They will come to ask your forgiveness and kiss your feet. But if they have not succeeded in breaking free—whether because they were inattentive, unwilling, or for some other reason—or if you yourself have made no effort to be spiritually benefited by the other person’s weakness, they remain where they are and can never draw near. The devil holds one by the collar over here and the other by the collar over there. Christ comes between them bearing the peacemaker’s bouquet, but neither will leave his place. “Let him come first. Let her come first. Why should I humble myself? He is at fault. She is at fault.”

The peacemaker’s bouquet remains there between them, as the divine John Chrysostom says. Do you know what this means? It means loving your enemy and bringing peace to a situation. “They shall be called sons of God.” Many titles have been given to human beings, but in the Beatitudes the title “sons of God” is given to those who, through sacrifice and personal loss, love their enemy and make peace—or who step between others to reconcile them. We do not enter as peacemakers; we enter as corrupters and saboteurs. “Do you know what he said about me? Do you know what she said? I was there; I heard it.” Instead, even if he or she really did say it, we should reply, “Do not listen to what people say. I myself heard that person speak very highly of you,” and so bring peace between them.

“She says so many good things about you. Do not listen to gossip; people will only confuse you.” But instead of softening the person’s heart, drawing him closer, and bringing them together, such a person does exactly the opposite. It is like seeing a glowing coal and, instead of spitting on it to put it out, blowing on it, piling on wood, and starting a fire. Woe to that person on the day of judgment! For, as the wise Sirach says, both spittle and breath come from the same mouth. You hear something about a mother-in-law or a daughter-in-law, and you wait for the husband to come home at noon so that you can be the first to tell him: “Do you know what your mother did? Do you know what your wife did?” No. Even if he asks you, “Mother, how was your day?”—though your daughter-in-law may have given you a terrible time—you should say, “Glory to God, my child.” “But Mother, I heard that such-and-such happened.” “Do not listen to people; do not listen to gossip.” That is what she ought to do.

Not only do people fail to do this, but they make the situation worse. The poor woman may have been overwhelmed by the children and the housework and let one word slip, but the grandmother piles a whole cartload on top of it. Let her answer before the Peacemaker; let her answer before the love of God, and then we shall see how she fares. But we do not think about bringing this Gospel, these words, down into our daily lives and putting them into practice. If John Chrysostom holds such a distinctive place in theology, it is for this very reason: he was able to bring the Gospel into people’s daily lives so that they could live by it. Knowing the Gospel is not a matter of theoria; it means doing what the Gospel says. You will never be able to love unless you have a relationship with God. “He who does not love has not known God.” You see all those icons over there.

A person may go to Church and may have incense at home; but if there is no love within him... You may ask me, “Should I get rid of those things?” That is simply how you are phrasing the question. No, do not get rid of them. They have their proper place, and you should go to Church as well. But do not be satisfied with that alone—showing off your icon corner, your incense, and the pure beeswax candles you buy. These things will not save you if love is absent. You do not have God. You have everything else that speaks about God, but you do not have God Himself as long as you do not love selflessly within your heart, and as long as you do not love even your enemy. “He who does not love has not known God.” He still knows nothing about God, because “God is love.” And the Apostle gives an example.

“In this the love of God was manifested toward us.” You may ask again, “How can we understand that God is love?” You can understand it from what He has done for us. What did the Author who instilled this love in us do? “God sent His only-begotten Son into the world, that we might live through Him.” The love of God, which He also calls us to possess, did not merely involve the sacrifice of a few coins, some petty ego, or some hollow reputation of ours that we imagine others have damaged. No. He gave His Son. In this He revealed His love and bridged the gulf between man and God, between earth and Heaven. Love is revealed in the sacrifice of the Only-begotten Son.

Consequently, He asks human beings to show a love that is sacrificial, often whenever sacrifice is needed. And we must make that sacrifice, if only to drive the devil out from between us. God has the power to restore both our good name and our finances if we have suffered loss. “In this is love, not that we loved God”—for we did not deserve it. Who was worthy that God should sacrifice His Son for him?—“but that He loved us and sent His Son to be the propitiation for our sins.” As it says elsewhere, one might have some reason to sacrifice oneself for a righteous man; but to sacrifice oneself for an unrighteous man turns everything upside down. Yet God did this extraordinary thing: He sacrificed Himself for us. Thank you.

For He loved us, sacrificed Himself, and left us an example. Continuing in verse 16 of the same chapter and the same epistle, the Apostle says: “God is love, and he who abides in love abides in God, and God in him.” This is an organic bond: God and love. Where there is no love, God cannot remain. Love is the link by which a person may hold fast to God. If you do not have this link of love, you have no relationship with God.

People often say something—I do not know whether we say it too, and I pray that we do not: “I love God, but do not speak to me about that person.” Such words are often heard even in Holy Confession. And when the priest tries to bring us back to reality, we often answer even there: “But Father, you do not understand. If you were in my place, you would not forgive this either. He must come to me first,” or, “She must come to me first.” Yet this person claims to love God, as I said earlier. There are icons at home, candles and incense, Vespers and Matins, vigils at Spata, and so on and so forth. But what does the Saint say here? “If someone says, ‘I love God,’ and hates his brother, he is a liar.”

It is false. He may claim that he loves God and that he does all these things for God. But if he truly loved God and had God within him, he would also love his fellow man. “For he who does not love his brother, whom he has seen, how can he love God, whom he has not seen?” Can you answer that? How, he asks, can you tell me that you love God, whom you cannot see, while you do not love the person beside you, whom you do see? If something happens to you, that is the person you will call. If there is an earthquake, he will come and dig you out. If you die, one of your own fellow human beings will close your eyes. How can you say that you do not love him? You are a liar, the Apostle says. And just think: it is John who says these things! “And this commandment we have from Him: that he who loves God must love his brother also.” So this is the matter before us now.

As things stand, this matter concerns Hell. “My Christ, You said that if I love You, I must also love this person. But I cannot love him”—for such cases do exist. “I cannot love him. What will happen now? Will I be condemned to Hell?” Do you know what the answer will be? It will be this: “Do you want to love him?” That question exposes everything. It is not that we cannot; it is that we do not want to. When that question is put to us, we shall ask Him for twenty-four hours to prepare our answer. The person who truly desires it immediately receives mercy and immediately succeeds. But in our egotism, we do not want to. Thank you.

“He offended my dignity.” So, will you sacrifice your Christian dignity for the sake of your wounded pride? “I put him in his place,” someone says. “I could not leave it unanswered.” But you stepped out of your own proper place. Christ did not place you in such a position. You opened your mouth, raised your hand, or took up your pen and brought him before the courts, even the Supreme Court, and so forth. You stepped out of your place. That is not your Christian place. These are lofty words, and they require careful attention, because one day we shall be called to account. The Gospels were not written, my dear ones, so that paper merchants could sell paper. That is not why they were written. They were written to be put into practice. As John says at the close of his Gospel: “These things are written that you may believe, and that believing you may have life in His name.” You must therefore believe this, and faith is proven through action.

We must desire to love—not merely our friends, for loving a friend is natural. Woe to you if you do not even love your friend! You would then deserve the saying, “That man does not even love his own flesh and blood.” In other words, he is evil by nature—although no one is evil by nature. People become evil or good through what they acquire and cultivate; otherwise God would be responsible, if people were born that way. I do not know; perhaps I have been speaking into the void. Perhaps I have taken up your time when I should not have. But I believe this subject deserves our attention. We do not want to love. Let us strive to acquire the desire to love. When Christ pronounced His lament over Jerusalem, which we read in the twenty-third chapter of Matthew and hear on the evening of Great Tuesday...

“How often,” He says, “I wanted to gather you beneath My wings, as a hen gathers her chicks beneath her wings, but you were not willing.” Not, “You were unable,” but, “You were not willing.” There He utters nine denunciations against Jerusalem: We spoke to you gently; we spoke to you sternly; you did everything imaginable and left nothing undone, yet you were not willing. “You were not willing.” And elsewhere again, in John 5:39, He says: “You search the Scriptures, for in them you think you have eternal life; and these are they which testify of Me. But you are not willing to come to Me that you may have life.” So it is not that we cannot; it is that we do not want to. The very moment we truly desire it, Christ will help us to love. Keep whatever you find helpful from this first portion of our subject this evening. And may God be our helper.

Ήθελα απόψε το βράδυ να μιλήσω για ένα θέμα που υπάρχει ενδεχόμενο να λείπει από πολλούς ανθρώπους. Όχι από τους ανθρώπους μόνο οι οποίοι ζουν μακριά από τον Θεό, αλλά και στους ανθρώπους ακόμη που ζουν κοντά στον Θεό, και από αυτούς υπάρχει ενδεχόμενο να λείπει. Αγάπη. Είναι το θέμα της λεγόμενης αγάπης. Παρότι υπάρχει η αγάπη στον κόσμο, δεν υπάρχει όμως η αγάπη αυτή που σώζει, η αγάπη του Θεού, η αγάπη. Διότι, όπως ξέρετε όσοι διαβάζετε τη Γραφή, ο Θεός, λέει, εστί αγάπη, είναι αγάπη. Κατά συνέπεια, η αγάπη είναι θεϊκή αρετή και μπορείτε να καταλάβετε τώρα, άρα, τι σημασία έχει αυτό το πράγμα.

Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ και αν αγωνίζεστε να επιτύχετε αυτή τη θεϊκή αγάπη σαν μια αρετή. Μέσα στον κόσμο υπάρχουν πολλά είδη αγάπης. Είναι η αγάπη της σαρκός, έρωτας. Αγαπιόνται, λέει, τα παιδιά, αγαπήθηκαν οι παντρεμένοι, ερωτεύτηκαν, και μάλιστα πολλές φορές μέχρι αυτοκτονίες ακόμη. Πηδούνε από την Ακρόπολη διότι αγαπιόνται, δηλαδή θυσιάζουν και την πρόσκαιρη ζωή ακόμη για τον έρωτα αυτόν, για την αγάπη. Αλλά η αγάπη αυτή δεν είναι η αγάπη του Θεού, είναι αγάπη σαρκική, είναι αγάπη κοσμική, είναι αγάπη που τον άνθρωπο τον καταστρέφει. Η Γραφή που σώζει τον άνθρωπο και που λείπει από τους περισσοτέρους, διότι ούτε καν ποτέ το πονιαστήκαμε, που λέμε, δεν το σκεφτήκαμε ποτέ: Άραγε εγώ αγαπώ πράγματι όπως θέλει ο Χριστός και όπως αγαπά ο Χριστός, όπως αγαπά ο Θεός; Αγαπώ εγώ; Και εάν δεν αγαπώ, για τον άλφα ή βήτα λόγο, γιατί είμαι άνθρωπος, γιατί με έβρισαν, γιατί με συκοφάντησαν, γιατί με αδίκησαν, γιατί με έκλεψαν, γιατί με ατίμασαν, πώς θα βρεθώ αύριο, Θεέ μου; Πού; Δεν το έχουμε πιάσει καν αυτό το θέμα. Και μπορεί να αγωνιζόμεθα για τόσα άλλα περιστατικά στη ζωή μας, και καλώς κάνουμε· ειδικά γι’ αυτό που λέγεται αγάπη, για την αρετή αυτή, δεν αγωνιζόμαστε όσο πρέπει.

Δυστυχώς λείπει και στην Εκκλησία η αγάπη και στην πολιτεία λείπει η αγάπη. Μπορεί να φτάσεις και στο Πατριαρχείο, που λέει, ακόμη, και να μην βρεις αγάπη. Να πας στην τελευταία καλύβη ενός μοναχού και να μην βρεις αγάπη προς Θεόν και προς τον άνθρωπο. Διότι η αγάπη έχει δύο παρακλάδια: προς τα επάνω και προς τα πλάγια. «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου και τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Είναι ο άνθρωπος σε μια νοητή γωνία εδώ, που πρέπει πάντοτε οι ενέργειές του, οι σκέψεις του, οι αποφάσεις του να είναι προς τη δόξα του Θεού και προς την εξυπηρέτηση του πλησίον. Μπορεί να πας, παραδείγματι, σε ένα παλάτι και να μην βρεις αγάπη, να βρεις φθόνο, να βρεις ζήλια, να βρεις ψέματα, να βρεις απάτες, κομπίνες, πράγματα,

φθορές εναντίον των άλλων και ούτω καθεξής. Μπορεί να πας στο τελευταίο σπίτι και να μην βρεις αγάπη, να ακούσεις και βλαστήμιες ακόμη, να ακούσεις πράγματα και θάματα. Δεν υπάρχει αυτή η αγάπη, η αγάπη του Θεού, η υπερέχουσα πάντα νουν. Αυτή η αγάπη δεν υπάρχει στους περισσοτέρους μας. Και το λυπηρό είναι όχι ότι δεν υπάρχει, αλλά το ότι δεν κάνουμε κάποια προσπάθεια κάπου να την αποκτήσουμε. Αν όχι ολοκληρωτική την αγάπη, τελεία την αγάπη, θα ήθελε ο Χριστός. Διότι ο Χριστός μας είναι με τους αγωνιζομένους ανθρώπους, είναι με τους αγωνιζομένους· με τους αδιαφόρους δεν είναι ο Χριστός. Όταν με δει πονεμένα αγωνιζόμενο, όταν δει η μητέρα το παιδάκι και παλεύει να σηκωθεί, το συμπαθεί, του παραστέκεται, το πιάνει από το χέρι, το διευκολύνει μέχρι που να μάθει να περπατάει. Όταν όμως αδιαφορεί, δεν θα το βοηθεί. Όταν μια μάνα πάει ένα σκουληκάκι στη φωλιά ή νερό

μέσα στα πέντε πουλιά υπάρχει κι ένας τεμπέλης ο οποίος δεν ανοίγει το στόμα του. Τι θα κάνει; Δεν θα το δώσει στους άλλους και αυτόν θα τον αφήσει, διότι αυτός, τεμπέλης, δεν θέλει; Ή θα το αφήσει κάτω και θα επαναλάβει στο στόμα του να τον ταΐσει; Έτσι είναι ακριβώς η περίπτωση αυτή. Όσο κινηθεί ο άνθρωπος, όσο ενδιαφερθεί ο άνθρωπος, τόσο ακριβώς θα πάρει. Είναι, λέγω, κάτι που λείπει σήμερα κατ’ εξοχήν από τον κόσμο. Δεν υπάρχει αγάπη στους λαούς, δεν υπάρχει αγάπη στις κοινωνίες, δεν υπάρχει αγάπη στην Εκκλησία. Και όταν λέμε δεν υπάρχει αγάπη, λέμε δεν υπάρχει Θεός, γιατί ο Θεός είναι η αγάπη. Ο μη έχων Θεόν δεν έχει αγάπη. Πού θα βρει την αγάπη; Θα ζητήσεις πορτοκάλια χωρίς να έχεις πορτοκαλιά. Σας ευχαριστώ.

Έχετε διαβάσει ποτέ σας; Αναφορικώς με το θέμα της αγάπης, πού βρίσκεται, πού μπορεί να την αγοράσει κανείς, πώς μπορεί να την κατακτήσει κανείς. Γράφει ο Παύλος στο 5ο κεφάλαιο Γαλάτας, 22, και ξέρετε πώς το παρουσιάζει; Ως καρπόν του Πνεύματος. «Ο δε καρπός του Πνεύματος εστί αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, αγαθοσύνη, πίστις, πραότης, εγκράτεια». Αυτά είναι καρποί του Πνεύματος. Δεν πουλιούνται αυτά σαν αρετές, ούτε αγοράζονται. Χρειάζεται λοιπόν ο άνθρωπος να αποκτήσει το δέντρο που του κάνει σαν καρπόν την αγάπη. Όσο λοιπόν Πνεύμα Άγιον δεν έχει και, κατά συνέπεια, Θεό δεν έχει, γιατί το Πνεύμα το Άγιο είναι Θεός, μπορεί να έχει και αγάπη;

Δεν μπορούμε να λέμε στον άλλον «να έχετε αγάπη». Πού να τη βρούνε; Εφόσον στην Εκκλησία δεν πάνε, εφόσον δεν εξομολογούνται, εφόσον δεν κοινωνούνε, να έχουν χάρη του Πνεύματος Αγίου, κατά συνέπεια δεν θα έχουν και αγάπη. Πού να βρουν την αγάπη; Να κάνουν ψεύτικη αγάπη; Να κάνουν καλή διχόνοια και κακή ομόνοια; Αυτά δεν ταιριάζουν. Πρέπει να είναι καλή και να είναι αγάπη πραγματική. Δυστυχώς, λέγω, και το λέγω για εμάς που λέμε ότι θρησκεύουμε, δεν υπάρχει αυτή η μεγάλη αρετή, για την οποία ο Ιωάννης, ο υψιπέτης αυτός, είχε κατασταλάξει και είχε πλέον στα γεράματά του και στις τελευταίες ημέρες ακόμη και ώρες του θανάτου του

το κήρυγμά του... «Αγαπάτε αλλήλους». Και όταν ερωτήθηκε μάλιστα από τους μαθητάς του, «Δάσκαλε, δεν έχεις τίποτα άλλο να μας πεις;» «Όχι», λέει, «αυτό να φροντίσετε να εφαρμόσετε». Όταν ο άνθρωπος εφαρμόσει πραγματικά το «αγαπάτε αλλήλους», το θέμα ελύθη εδώ. Διότι πάει να πει ότι έχει τον Θεό μέσα του και έχει σχέση με τον Θεό, για να φτάσει στο σημείο να αγαπήσει τον συνάνθρωπό του και τον Θεό του, να εφαρμόσει δηλαδή τις δύο αυτές εντολές. Εμείς στεκόμαστε με έναν τρόπο δικό μας έναντι του Χριστού και της σωτηρίας. Μόνοι μας βγάζουμε βαθμούς, μόνοι μας βγάζουμε αποφάσεις. Νομίσματα πολλά κυκλοφορούμε, αφού και πολλές φορές λένε «εγώ νομίζω», λέγει «εγώ φαντάζομαι».

Κίβδηλα νομίσματα αυτά, που δεν πρόκειται να είναι στην τράπεζα του Θεού. Γι’ αυτό όσους ανθρώπους ρωτήσεις, όσους τρόπους θα βρεις και θα διαβάσεις επάνω στη σωτηρία. Όμως ο τρόπος είναι ένας για όλους τους ανθρώπους. Το μονοπάτι είναι ένα. Η πόρτα που ηνοίχθη στο καταπέτασμα του ναού όταν ο Χριστός είπε το «τετέλεσται» στον σταυρό, αυτή είναι μία, η ωραία λεγομένη πύλη των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να εισέλθει ο άνθρωπος στα Άγια των Αγίων, να φτάσει στον ουρανό, ειμή μόνο διά της ωραίας πύλης. Να πάει αλλαχόθεν, δεν μπορεί. Ωραία το έχει η Εκκλησία μας. Έχει αρχαγγέλους με σπαθιά στις πόρτες και φυλάνε και τους διώχνουν αυτούς που πάνε να μπουν από το παραπόρτι. Λες, εκεί στον Αδάμ θα πας, στον καινούριο, τον Χριστό.

Εκεί στην Εύα την καινούρια θα πας, στην Παναγία. Από εκεί θα γίνει η διαλλαγή και από εκεί θα σου δώσουν το εισιτήριο να εισέλθεις διά της λεγομένης ωραίας πύλης. Από εδώ δεν μπορείς να εισέλθεις ούτε από εκεί. Παραβολή, αν θυμείστε, του Μεγάλου Δείπνου, που κάποιος έφτασε «μη έχων ένδυμα γάμου» μέχρι μέσα· τον έπιασαν απ’ τ’ αυτί και τον έκαναν σηκωτό. Τι του λέει; «Εταίρε, πώς εισήλθες ώδε μη έχων ένδυμα γάμου;» Έξω, όπου βρυγμός και τριγμός των οδόντων. Δεν πρόκειται να γλιτώσει κανένας. Είναι ειδικός ο τρόπος που θα σωθεί ο άνθρωπος. Ούτε εργοσωτηρία υπάρχει, ούτε ανθρωποσωτηρία υπάρχει, ούτε αυτοσωτηρία υπάρχει· χριστοσωτηρία υπάρχει. Και, λέγω, οι άνθρωποι ως επί το πλείστον φτιάχνουν έναν τρόπο δικό τους και επαναπαύονται. Και γνωρίζετε ότι, αν δεν το γνωρίζετε, γνωρίστε το,

για κάθε άνθρωπο υπάρχουνε τέσσερις γνώμες. Η μία γνώμη είναι των ανθρώπων που μας βλέπουν για πρώτη φορά ή μας βλέπουν έξω από το σπίτι και έξω από τη δουλειά. Εκδίδει ένα πιστοποιητικό για εμάς, που πολλές φορές είναι ελαφρυντικό και καλό, αν πέρναγε κάπου, αν είχε πέραση. Υπάρχει μια άλλη ακόμη κατηγορία ανθρώπων και μια τάξη και μια γνώμη που εκδίδει πιστοποιητικά για τον εαυτό μας, που είναι η δική μας, που μας ξέρουν από πιο κοντά, από τη ζωή μας, από τη συναλλαγή μας, από την καθημερινή τριβή. Εκδίδουν και αυτοί κάτι για μας, αλλά δεν μπορεί να μας κολάσει ούτε και να μας σώσει, δεν περνάει από τους εμάς. Υπάρχει ακόμη η γνώμη η δική μας, που εμείς ξέρουμε καλύτερα τον εαυτό μας και από αυτούς που έχουν εξωτερική εντύπωση για μας

και από τους δικούς μας που συναλλασσόμεθα πιο πολύ. Έχουμε ορισμένα κρυφά, τα οποία τα ξέρουμε μόνο εμείς. Και αν κληθούμε να κάνουμε ένα πιστοποιητικό για τον εαυτό μας, θα διαφέρει και των άλλων δύο. Τρία είδη πιστοποιητικών μέχρι αυτή τη στιγμή, τα οποία δεν πρόκειται να περάσουνε πουθενά. Δεν έχουν ισχύ για τίποτα, ούτε να μας σώσουνε ούτε να μας κολάσουν. Υπάρχει ένα τέταρτο πιστοποιητικό που αντιπροσωπεύει την πραγματική γνώση και την πραγματική γνώμη επάνω στον καθένα των εαυτών. Είναι του Χριστού η γνώμη. Τι λέγει ο Χριστός για μένα αυτή την ώρα; Αν, παραδείγματι, σε κλάσμα δευτερολέπτου με καλέσει, δεν θα ερωτηθεί ούτε ο κόσμος που με ξέρει εξωτερικώς, ούτε ο εσωτερικός, ούτε εγώ αυτός. Θα δοθεί εντολή: «Ο Παναγόπουλος θα πάει στα Τάρταρα, ο Παναγόπουλος θα πάει εκεί, ο Παναγόπουλος θα πάει εκεί». Δεν υπάρχει άλλος που μπορεί να έχει γνώμη.

Δεν χρειάζεται ούτε ψευδομάρτυρες ούτε πιστοποιητικά. Είναι αυτός ο οποίος ετάζει καρδίας και νεφρούς. Και αυτό πρέπει να απασχολεί κάθε άνθρωπο, και αλίμονό του αν τον άνθρωπο τον βρει ο Χριστός διά του θανάτου σε κατάσταση όχι με αρετές τέτοιες που πρέπει να έχει κάθε άνθρωπος. Στις 17 του μηνός εορτάζει ο προφήτης Δανιήλ μαζί με άλλους Αγίους. Διαβάστε εκεί στο συναξάρι να δείτε μέσα στη ζωή του και ένα θαύμα, το οποίο υπάρχει βέβαια και στην Παλαιά Διαθήκη. Μπορείτε να το διαβάσετε στο πέμπτο κεφάλαιο του Δανιήλ, όπου ο Βαλτάσαρ ο βασιλεύς έκανε ένα τραπέζι ένα βράδυ και έπινε οίνον ενώπιον χιλίων μεγιστάνων.

Τη στιγμή ο Δαρείος ο Πέρσης τον πολιορκούσε απέξω, αλλά διότι αυτός είχε ένα φρούριο απροσπέλαστο και τροφές μέσα για χρόνια, αδιαφορούσε. Ας τον Δαρείο να σκοτώνεται εκεί απέξω και εμείς εδώ να γλεντήσουμε. «Εν τη γεύσει», λέει, «του οίνου», πάνω στο κρασί, ήρθαν σε κέφι. Και ο πατέρας του, όταν πήρε αιχμαλώτους τους Εβραίους, εβδομήντα χρόνια στη Βαβυλωνία, επήρε μαζί και τα Άγια Σκεύη από τον Ναό του Σολομώντος, του Θεού τα Σκεύη. Και πάνω στο κέφι, στο κρασί, έφτασε και έβγαλε από τα αρχεία του αυτά τα σκεύη, ποτήρια, άλλα, δεν ξέρω τι μπορεί να έχει ένας ναός, και έπιναν οίνο

οι παλλακές του και αυτός και οι φίλοι του, διά των σκευών αυτών. Εκείνη τη στιγμή —και είναι παραπλήσια, να έχετε υπόψη σας, η εποχή, διότι κι εμείς τα ιερά και τα όσια τα καταπατούμε σήμερα, άλλοι λίγο και άλλοι πολύ— εκείνη τη στιγμή που ήταν επάνω στο κέφι, βγήκε ένα χέρι επάνω στο κονίαμα και άρχισε να γράφει. Όταν το είδε κάποιος και το πληροφορήθηκαν στη συνέχεια όλοι, νεκρική σιγή. Ετόλμησαν πολλοί να ερμηνεύσουν, προσπάθησαν, αλλά ο βασιλεύς, όταν το είδε, το θεώρησε για γρουσουζιά και άρχισε να τρέμει και τα πόδια του να πηγαίνουν και να έρχονται.

Εκεί που ήταν παραλήρημα από φωνές και από τραγούδια και λοιπά, η νεκρική σιγή εθορύβησε τη βασίλισσα, η οποία υπήρχε μέσα. «Τι έγινε; Γιατί σιώπησαν;» Και έρχεται και βλέπει έναν βασιλιά κατακίτρινο σαν λεμόνι και να τρέμει. «Τι έχεις, βασιλεύ;» λέει. «Τι να έχω;» βασιλιάς είναι και πράσινα άλογα. Ποιος μπορεί να βάλει την καρδιά του βασιλιά στο χέρι του, στο αριστερό; Εκάλεσαν τους Χαλδαίους, εκάλεσαν τους σοφούς να το ερμηνεύσουνε· κανένας δεν το ερμήνευσε. Πονηρή η βασίλισσα, θα ενθυμήθηκε ότι στις φυλακές φυλάσσεται ένας ονόματι Δανιήλ, ο οποίος είχε ερμηνεύσει τα όνειρα του πατέρα του. Κατά συνέπεια, αυτός ο σοφός άνθρωπος, αν το έβλεπε, θα μπορούσε να δώσει μια απάντηση. Και ειδοποιούν αμέσως, με τόσες υποσχέσεις, ότι αν...

την ερμηνεία και λοιπά που πει, που είναι σωστή, θα έχει τιμές, θα έχει θέσεις και Ετοιμάστηκε, εν πάση περιπτώσει, εκλήθη, ειδοποιήθηκε ο Δανιήλ και πήγε στο ανάκτορο. Και τους λέει: «Δεν χρειάζεται, να τα κρατήσετε, διότι οι ερμηνείες είναι του Θεού». Και διαβάζει εκεί επάνω —νεκρική σιγή, όλοι είχαν καταπιεί τη γλώσσα τους— αυτό το κλασικό, αυτό: «Μενέ, μενέ, τεκέλ ουφαρσίν». Αυτό λέει εδώ. «Και πώς ερμηνεύεται», λέει, «αυτό;» Αλλά πώς ερμηνεύεται; Ότι εμετρήθη η βασιλεία σου και βρέθης ελλιπής. Από τον Θεό εμετρήθη. Εζυγίσθη η βασιλεία σου και βρέθης ελλιπής. Και απόψε το βράδυ η βασιλεία σου διακόπτεται.

Παραδίδεται εις τον Δαρείον των Περσών. Κοκ, και πάει. Ο Δαρείος τι είχε κάνει; Μέσα στη Βαβυλώνα περνάει ο Ευφράτης ποταμός. Κατόρθωσε να διοχετεύσει, να φτιάξει κοίτη ένθεν και ένθεν της Βαβυλώνος και να διοχετεύσει το ύδωρ έξω της πόλεως, και από την κοίτη μέσα να έρθει και τον έσφαξε σαν κατσίκι το βράδυ εκείνο. Αυτόν τον κύριο, ο οποίος χειροκροτείτο από τους άλλους και είχε την τόλμη να διαπομπεύσει τα ιερά και τα όσια του Θεού. Και εμείς μετράμε και ζυγίζουμε, ακούμε και δεχόμεθα τον ψεύτη κόσμο που έχουμε γύρω μας, που είναι, κακά τα ψέματα. Κατά τη στιγμή που εμείς πεθαίνουμε, μας κολακεύουν και μας λένε ότι αύριο θα είστε πάνω, θα είστε πάνω.

Να λέμε πάντοτε του ανθρώπου την αλήθεια και να τον βοηθάμε να έρθει εις εαυτόν του, όσο ο Θεός τού έχει να ζήσει στον κόσμο τούτον, για να σωθεί. Διότι από εδώ γίνονται τα συμβόλαια, από εδώ υπογράφονται τα χαρτιά και εξασφαλίζουν τη ζωή στην αιωνιότητα. Από εδώ, όχι εκεί· από εδώ. Το φωτογραφικό φλας του θανάτου, όπου βρει τον καθέναν, θα υπάρχει στην αιωνιότητα. Γίνεται ένα ρετουσάρισμα, όπως τα λέγαμε, διά των μνημοσύνων, διά των λειτουργιών, διά των αγαθοεργιών στο όνομά μας από τους προσφιλείς μας και από την Εκκλησία. Αλλά όταν υπήρξε ριζική απιστία και αδιαφορία από εδώ, σε αυτόν δεν μπορεί να βοηθήσει τίποτα, διότι θεληματικά αυτός δεν ήθελε να δημιουργήσει φάκελο με τον Χριστό, δεν ήθελε να έχει καμία δοσοληψία με τον Χριστό.

Εφόσον από εδώ μόνος του δεν έγινε αίτιος ή ικανός να μπορεί να βοηθηθεί και να απολαμβάνει αυτά τα οποία στέλνει η Εκκλησία με χρυσά κλειδιά των ουρανών, οι Ορθόδοξοι μόνο. Οι Ορθόδοξοι. Προτεσταντικές οι λεγόμενες εκκλησίες δεν έχουν καν θυσία. Ο Παπισμός δεν έχει θυσία. Κατά συνέπεια, όποιος πεθάνει από εκεί πάει σαν το σκυλί στ’ αμπέλι. Δεν έχεις να πας την προσφορά σου, να πας τα ονόματα, να κάνεις μνημόσυνα, τίποτα. Δεν υπάρχουν αυτά τα πράγματα. Διότι δεν υπάρχει αγιασμός, δεν υπάρχει μετουσίωση, δεν υπάρχει μυστήριο. Μόνο η Εκκλησία, από Αποστολικών ημερών, από την πρώτη Εκκλησία του Ιακώβου —διαβάστε την ακολουθία— θα δείτε θυσία υπέρ των κεκοιμημένων. Μόνον η Εκκλησία. Κατ’ αυτή λοιπόν τη στιγμή εμείς λέμε: ζει και αυτός επέτυχε και αυτός είναι φτασμένος και αυτός ξέρει να ζήσει και είναι ξύπνιος και είναι ατσίδας.

ο Μπόγιας του Θεού και λέγει Αφρον ταύτη τη νυχτή, την ψυχή σου απαιτούσιμ, η σατανάδωσσα κι εγώ, Αποστού Αδεϊτίμα σας τίνιεςτε, ομορφιές, γλέντια, στοιχεία, θέσεις, ακίνητα, δοκίνητα, σιβή, καταθέσεις, πράγματα Αδεϊτίμα σας τίνιες Να μπορούσε ο άνθρωπος να φιλοσοφήσει και πάνω σε αυτές τις σκέψεις θα άλλαζε άρδιος ζωή. Δεν έφερες τίποτα που σε θα σηκώνεις τίποτα που θα φύγεις. Γι' αυτό και ακριβώς τα Σάβανα δεν έχουν βάλει σκέπτες. Του περούσαν να βάλουν μια τεπούλα για το μαντήλι, ούτε μαντήλι. Δεν έφερες τίποτα που θα κλείσεις τον κόσμο, εις ερχόμενος στον κόσμο.

«Ουδέ εξενεγκείν τι δυνάμεθα». Φιλοσόφησέ το όπως είναι, λοιπόν, ότι είσαι διαχειριστής και πρόσεξε μη σε συλλάβει η αστυνομία του Θεού σε ώρα που δεν είσαι τακτοποιημένος. Και διότι ο θάνατος είναι αβέβαιος, ο άνθρωπος πρέπει πάσαν στιγμή να περιμένει τον κλητήρα του Θεού και να έχει μαζί του το εισιτήριο, όχι βγαλμένο και στο σπίτι, όπως ορισμένοι έχουν την ταυτότητα αλλά την έχουν αφήσει στο σπίτι, και εκεί κοιμούνται στο τμήμα καμιά βραδιά, γιατί τους πιάσαν έξω και δεν είχαν ταυτότητα, μέχρι που την άλλη μέρα τη φέραν, και κοιμηθήκαν στο κρατητήριο πολλοί. Έτσι κάνει περίπου και ο Θεός. Μεγαλύτερη, λοιπόν, αρετή που δείχνει στον άνθρωπο ότι είναι άνθρωπος· γιατί ο άνθρωπος που δεν έχει αγάπη δεν είναι καν άνθρωπος. Ας λέγεται ότι είναι άνθρωπος, ας λέγεται άνθρωπος. Αυτή είναι μια ταμπέλα επάνω, να δικαιολογεί τη λέξη «άνθρωπος», αλλά δεν είναι καν άνθρωπος.

Τον άνθρωπο ο οποίος δεν αγαπά τον κάνει θηρίο, σε έναν βαθμό, και μάλιστα ποικίλων θηρίων πολλές φορές. Τα θηρία έχουν μία ιδιότητα· ο άνθρωπος μπορεί να εξελιχθεί συγχρόνως σε πολλές: και του χοίρου την ιδιότητα, και της αλεπούς την ιδιότητα, και του λύκου την ιδιότητα, και της ύαινας την ιδιότητα, και του λιονταριού την ιδιότητα, και από άλλα. Μπορεί να έχει ένα αμάλγαμα, και γι’ αυτό, λέγω, χρειάζεται κάποιος αγώνας και κάποια προσοχή για να φτιάξει. Μεγαλύτερη αρετή είναι η αγάπη κατά τη Γραφή και, κατά τους Πατέρες, η διάκριση. Και αυτή η αγάπη δεν μπορεί να θεωρηθεί αγάπη τελεία, με αποτελέσματα σωστά, εάν δεν ενεργηθεί με διάκριση. Αγαπάει η μητέρα το παιδί.

Αν όμως, όταν το παιδί θέλει, εν ονόματι της αγάπης, να το κλείσει στο δωμάτιο και κατεβάσει τη μαγκούρα και του σπάσει τα παΐδια, αυτή η αγάπη φέρει αντίθετα αποτελέσματα. Χρειάζεται διάκριση. Το παιδί να πάει από εκεί και τώρα πρέπει να τις φάει για να 'ρθει στα ίσα του. Αυτό είναι κάτι το οποίο σε πολλούς ανθρώπους δεν χρησιμοποιείται. Αγάπη, αλλά με διάκριση αγάπη. Σήμερα, αν αναζητήσεις, βλέπεις ότι δεν υπάρχει αυτή η αγάπη. Πας σε έναν άνθρωπο και λες: «Επάνω είναι η κυρία τάδε;» Ξέρετε ότι τρώγανε τα ψωμιά της.

Αλλά, δεν ξέρω, είναι δυνατόν; Δεν θα το μπορέσω, γιατί διαδιεύσει τη χράνη του η αγάπη. Κάτι έγινε, αυτή από πάνω τα σεντόνια της θα τίναξε, πάει η αγάπη, τίναξε και την αγάπη του στην άκρη. Σκύλος κάτι έκανε από εκεί, η γάτα κάτι έκανε από εκεί, η κότα κάτι έγινε από εδώ, η κατσίκα έφαγε εκείνο· λόγω συγκρούσεως έφυγε και η αγάπη, πάει περίπατο. Ο αγαπητός, ποιος τον είδε τώρα; Εξοργίστηκε, ικανοποίησε από εδώ και κάτω, και τα πράγματα, όπως ξέρετε, αλλάζουν. Και ο Ηγαπημένος Μαθητής, ο Ιωάννης, που γι' αυτόν πολλοί σκανδαλίζονται γιατί αυτός να λέγεται Ηγαπημένος, έχει γράψει κατεξοχήν για την αγάπη. Της αγάπης, ο κατεξοχήν υμνωδός της αγάπης, είναι ο Απόστολος της αγάπης. Πολλοί σκανδαλίζονται, μάλιστα, γιατί να κάνει ο Χριστός μας διάκριση και αυτόν να τον έχει ως ηγαπημένο μαθητήν, να τον έχει ως

τον Επιστήθειον Μαθητήν κλπ. Αυτό θέλω να ξέρετε: δεν είναι του Χριστού μας ενέργεια. Δεν είναι από πάνω η ενέργεια, είναι από κάτω. Γιατί λέγεται πρώτα Επιστήθειος; Επιστήθειος λέγεται όχι αν του δοθεί κάποια τιμή ή να τον ξεχωρίσει από τους άλλους. Είναι κάτι που το πήρε τη Μεγάλη την Πέμπτη το βράδυ, όταν τρώγανε τον Μυστικό Δείπνο, γύρω-γύρω συντροφιά, με τον Χριστό μας στη μέση. Ο Κύριος είπε ότι κάποιος εξ υμών απόψε το βράδυ θα με παραδώσει. Άσχημο πράγμα· έπεσε σαν βόμβα αυτό το πράγμα. Ο Πέτρος, που καθότανε απέναντι, στην άλλη μεριά, έκανε νεύμα, όπως λέει ο Ευαγγελιστής, στον Ιωάννη, ο οποίος Ιωάννης καθότανε στο αριστερό μέρος του Χριστού μας.

Τον ερώτησε, του είπε με νεύμα: «Για ρώτησέ τον ποιος είναι». Και έγειρε ο Ιωάννης προς το στήθος του και τον ερώτησε. Και ο Χριστός μας είπε: «Εκείνος που θα βουτήξω τον άρτον στο πιάτο και του το δώσω, αυτός θα είναι». Και λοιπόν, το ότι έγειρε στο στήθος του Χριστού μας για να εξυπηρετήσει την περιέργεια του Πέτρου, που ήταν απ' εκεί, τον βγάλαμε και τον λέμε Επιστήθειον, διότι επέπεσε το βράδυ εκείνο στο στήθος του Χριστού να κάνει αυτή την ερώτηση. Πού είναι η αγάπη εδώ και ξεχωρίζει; Διότι ηγαπημένος, διότι ηγαπήθη πολύ, διότι ηγάπησε πολύ. Αν εμείς έχουμε λιγότερη αγάπη του Χριστού, είναι γιατί έχουμε μικρότερο δοχείο. Πώς λέγει την ώρα

της δοξολογίας σε μια στροφή; «Γένοιτο, Κύριε, το έλεός σου εφ' ημάς, καθάπερ ηλπίσαμεν επί σε». Με ό,τι δοχείο σε μέγεθος φέραμε εδώ, πόσα να μας δώσουν; Ακριβώς τόσο θα σας δώσει ο Χριστός μας. Είναι Νιαγάρας. Έχετε πάει στον Νιαγάρα; Θα πάτε στον Νιαγάρα να τον δείτε τι φέρνει, τι κατεβάζει από την Αμερική. Θα σηκωθεί η τρίχα σας. Μπορεί να φορτώσει ωκεανούς ολοκλήρους. Ε, πόσο εσύ πηγαίνεις με μια δακτυλήθρα δοχείον, τόσο θα πάρεις. Ο άλλος θα πάει με ένα ποτήρι, θα πάρει περισσότερο. Ο άλλος θα πάει, ξέρω εγώ, με ένα άλλο μεγάλο δοχείο, θα πάρει περισσότερο. Θα πάρει μία γούβα, ο άλλος δεν ξέρω τι. Όσο δοχείο πας, τόσο θα πάρεις από τον Χριστό. Λοιπόν, είσαι κουμπωμένος, είσαι σπάγκος και αγαπάς λίγο, λίγο θα πάρεις, λίγο θα αγαπηθείς. Εδώ μια μάνα που 'καμε από την ίδια κοιλιά

παιδιά, σε ένα έχει ξεχωριστή αδυναμία. Προσωπολήπτρια; Όχι. Είναι γιατί αυτό φαίνεται δεξιότερο, φαίνεται καλόβουλο. «Εγώ, μαμά, θα πάω εκεί που δεν πηγαίνει ο άλλος ο μουρτάρης, εκεί που δεν πηγαίνει η άλλη» κλπ. «Όχι, να πάει εκείνη» κλπ. «Εγώ, μαμά, θα πάω». Είναι φυσικό, λοιπόν, να της κλέψει την καρδιά αυτής της γυναικός, αυτής της μάνας, η συμπεριφορά αυτού του παιδιού. Αυτό είναι στην περίπτωση αυτή. Δεν είναι προσωπικά κι αυτό, ότι ο Χριστός είναι προσωπολήπτης, να τον Ιωάννη τον λέει αγαπημένον. Δεν είναι αυτός ο λόγος. Αυτός ηγάπησε πρώτα, γι' αυτό και ηγαπήθη. Αυτό γίνεται σε κάθε άνθρωπο. Είναι ελεύθερος ο άνθρωπος να πάρει όλη την αγάπη της θεότητος και εξαρτάται το πώς θα πολιτευθεί. Τα λέει, λοιπόν, καθαρά εδώ ο αγαπημένος μαθητής. Διαβάστε, αν θέλετε, περί αγάπης κατεξοχήν στην καθολική του επιστολή, την πρώτη.

Να γνωρίζετε ότι ο Ιωάννης είναι συγγραφέας πέντε βιβλίων. Είναι του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, είναι τριών επιστολών καθολικών, πρώτη, δευτέρα και τρίτη, και της Αποκαλύψεως. Είναι ο μεγαλύτερος συγγραφέας στην Καινή Διαθήκη, ο αγαπημένος αυτός μαθητής του Κυρίου μας. Στο κεφάλαιο Δέλτα και Έψιλον, κατεξοχήν στην πρώτη καθολική επιστολή, έχει μιλήσει πολλά πράγματα περί αγάπης και έχει συνδέσει την αγάπη με τον Θεό. Ακούστε μερικούς στίχους και μερικές προτροπές. Διαβάζω στο τέταρτο κεφάλαιο της πρώτης καθολικής επιστολής του Ιωάννου, στίχος 7 και κατωτέρω. Λέγει: «Αγαπητοί, αγαπώμεν αλλήλους, ότι η αγάπη εκ του Θεού εστι».

«Πας ο αγαπών εκ του Θεού γεγέννηται και γινώσκει τον Θεόν. Ο μη αγαπών ουκ έγνω τον Θεόν, ότι ο Θεός αγάπη εστί». Δηλαδή δεν μπορείς να αγαπήσεις άδολα, γνήσια, ειλικρινά, σωτήρια χωρίς τον Θεό. Ό,τι άλλη αγάπη και αν παρουσιάσεις, που έχει λόγους σαρκικούς, που έχει λόγους συμφέροντος, που έχει λόγους εγωιστικούς, κοσμικούς κλπ., αυτή δεν είναι αγάπη. Η αγάπη η πραγματική είναι εκείνη που απορρέει από τον Θεό. Ο Θεός, λέει, είναι αγάπη και μόνο ο αναγεννημένος, αυτός μόνο μπορεί να έχει αγάπη πραγματική. Η εντολή είναι όχι «αγαπάτε μερικούς»· «αγαπάτε αλλήλους», τους πιάνει όλους μέσα.

Λέει να τους αγαπάτε. Τώρα, βέβαια, ορισμένοι είναι και εχθροί στη μέση. Μας έχουν κάνει κάποτε κακό ή συνεχίζουν ακόμη να πολιτεύονται άσχημα, κακά εναντίον μας. Δεν κάνει διάκριση στην περίπτωση αυτή, διότι σε άλλο μέρος ο Χριστός μας λέγει: «Αν αγαπάς αυτόν που σε αγαπά, ποία η χάρις εστί; Τούτο κάνουν και οι αμαρτωλοί». Δανείζει ο ένας στον άλλον για να τον δανείσει ο άλλος αύριο εκείνον. Στον Θεό δεν δικαιούνται τίποτα. Θα αγαπήσεις εκείνον ο οποίος σε μισεί. Τότε θα φανεί ότι κατέχεσαι από ανώτερα αισθήματα, έχεις σχέση με τον Θεό. Ο Θεός αγαπάει όλους εξίσου. Ναι, όλους εξίσου τους αγαπάει. Βρέχει επί δικαίους και αδίκους και βγάζει τον ήλιό του επί πονηρούς και αγαθούς. Δεν θα μπορούσε ο Θεός στις μοιχαλίδες

να μην βγάλει ήλιο; Δεν θα μπορούσε στου μοιχού το σπίτι να μην βγάλει ήλιο; Δεν θα μπορούσε στου πόρνου, του κλέφτου, του βλάσφημου το σπίτι να μην βγάζει ήλιο και εις το δωμάτιο να μην υπάρχει αέρας; Δεν το μπορεί αυτό ο Θεός; Για διάβασε τα περιστατικά της εξόδου από την Αίγυπτο, διάβασε τις δέκα πληγές του Φαραώ. Θα δεις εκεί, στην ένατη πληγή, τι έγινε. Σκότος, λέγει, ψηλαφητόν στην Αίγυπτο. Από το σκοτάδι οι Αιγύπτιοι, τρεις ημέρες και τρεις νύχτες, δεν μπορούσαν να σηκωθούν καν· τέτοιο σκοτάδι, ώστε αυτοί δεν μπορούσαν να περπατήσουν. Σε όλα όμως τα σπίτια, τα ισραηλιτικά, και τα διαμερίσματα υπήρχε φως. Ξέρεις τι είναι να έχεις νοικιάσει σπίτι σε έναν Αιγύπτιο και αυτός, στο διπλανό διαμέρισμα, να έχει σκοτάδι και, καθηλωμένος κάτω, και εσύ, ο Εβραίος δίπλα, να κυκλοφορείς; Αυτός είναι ο Θεός. Δεν άλλαξαν οι δυνάμεις Του. Ευχαριστώ.

Δεν περιορίστηκαν οι δυνάμεις Του. Αυτός είναι ο Θεός. Είναι εκείνος που μπορεί κάθε στιγμή εδώ να έχει σκοτάδι, δίπλα να έχει φως. Κάθε στιγμή εδώ να έχει δροσιά, δίπλα να καίγεται το σύμπαν. Έχει τη δύναμή Του. Είναι ο Θεός του ηλίου, είναι ο Θεός του ανέμου, είναι ο Θεός της θαλάσσης, είναι ο Θεός της κολοκύνθης, είναι ο Θεός του λίβα. Διαβάστε το τέταρτο κεφάλαιο του Ιωνά να δείτε τι είναι ο Θεός. Τα πάντα τα κρατάει στο χέρι Του και τα διευθύνει Αυτός, αδιαφόρως εμείς αν Τον πεθάναμε και Τον κηδέψαμε. Δεν υπάρχει Θεός και υπάρχουμε εμείς, διότι κάναμε μερικές εφευρέσεις και πέθανε ο Θεός, ώστε πέθανε ο Δημιουργός, ε! Σε ευχαριστεί, πάει να πει, πραγμάτων ετοίμων. Και ποιος άλλος τα έφτιαξε; Ποιος τα βρήκε; Γι' αυτό λέγεται και εφευρέτης: τα βρήκε.

Σαν να ψάχνεις κάτι εκεί στο σπίτι και λοιπά και να σκάψεις ένα μέρος και να πέσεις σε χίλιες λίρες. Τις είχε βάλει ο πατέρας σου, ξέρω 'γω, και τώρα εσύ που βρήκες τις λίρες, ε! Εκείνος που τις είχε βάλει εκεί δεν λέγει τίποτα; Αυτός, γιατί εκεί έχουμε πάει τώρα. Σοβαρά τις λες; Αντί να ντρέπεσαι που δεν τα έχεις βρει τόσα χρόνια, να πεις: «Πού ήμουνα τόσα χρόνια; Εδώ υπήρχανε αυτά». Και αυτά μόνον υπάρχουνε; Ζαλίζεται ο άγγελος το τι υπάρχει ακόμη πίσω. Γιατί εκείνα που ξέρει ο άνθρωπος σήμερα, εν σχέσει με εκείνα που δεν ξέρει, δεν είναι τίποτα. Έχετε γνώμη ότι έκαμε λάθος στον χαρακτηρισμό ο Σωκράτης, όταν είπε «Ξέρω ότι δεν ξέρω τίποτα»; Και ως ο Σωκράτης, εμείς που, παρότι είμαστε απόγονοί του, ούτε αυτό το καταλαβαίνουμε ούτε αυτό το κάνουμε.

το λέει λοιπόν ένα γενική.

Ευχαριστούμε, ευχαριστώ. «Της καρδίας, ούτως ποιήσει», λέει, «ο Πατήρ ημών, εάν δεν συγχωρήσετε, δεν αγαπήσετε τον άνθρωπο εκ των καρδιών υμών». Διότι εμείς καμιά φορά λέμε: «Συγχώρεσέ με, γιατί πάω να κοινωνήσω». Συγχωρεμένο να είσαι. Ή ο άλλος λέγει: «Άσε με τώρα, γιατί πάω να κοινωνήσω». Δηλαδή θα γυρίσω να σας τα πω. Λοιπόν, τέτοιες αγάπες υπάρχουν πολλές, τέτοιες καλημέρες λέγονται πολλές, τέτοιες ονομαστικές σχέσεις υπάρχουν πάρα πολλές, αλλά δεν έχουν σχέση με την πραγματική αυτή αγάπη που λέει. Λοιπόν, είναι να αγαπήσεις τους πάντας. Τώρα, το πόσο σου σκίζουν την καρδιά, έτερον εκάτερον· δεν παίζει κανένα ρόλο αυτό. Σου χρειάζεται και μου χρειάζεται. Με καλλιεργείς εις βάθος, με προβιβάζεις σαν χριστιανό, όταν η κακία του άλλου...

με αναγκάζει να τον μισήσω και δεν πρέπει να τον μισήσω, αλλά πρέπει να τον αγαπήσω. Γιατί αυτή η κακία του άλλου είναι ένα ακόνι, στο οποίο ο άνθρωπος ακονίζεται και κάνει φτερά. Στο κακό επάνω ο άνθρωπος φαίνεται αν είναι καλός. Στο πείσμα του άλλου, στην εκδίκηση του άλλου, στη συκοφαντία του άλλου, στην αδικία του άλλου, εκεί φαίνεται ο άνθρωπος ποιος είναι. Όταν τα πράγματα φυσάνε όλα ούρια, πού να φανεί η αντοχή ενός ιστιοφόρου; Το λέει και ο λαός: «Ο καλός καραβοκύρης στη φουρτούνα φαίνεται». Και ο χριστιανός φαίνεται όταν φουρτουνιάσει από εκεί ο γιαλός, βάλει τους ανθρώπους εναντίον σου κλπ. Τότε θα φανείς τι αντοχή έχεις, τι έχεις καλλιεργήσει, τι έχεις μέσα σου. Δράττομαι δε της ευκαιρίας να πω στο σημείο αυτό: εχθροί δεν υπάρχουν.

Ένας υπάρχει, σήμερα το ξέρετε, και να μη μιλάτε για ανθρώπους ποτέ σας, αλλά να μιλάτε για τον εχθρό, τον διάβολο, που τους ανθρώπους τούς χρησιμοποιεί σαν όργανα εναντίον σας. Όταν προσευχηθείτε και αυτοί θελήσουν να απαλλαγούν από την επιρροή του κοινού εχθρού, του διαβόλου, αυτοί θα γίνουν άγγελοι, θα έρθουν να σας ζητήσουν συγγνώμη και θα σας φιλήσουν τα πόδια. Εφόσον όμως δεν έχουν κατορθώσει να απαλλαγούν, είτε διότι δεν το πρόσεξαν, δεν το θέλησαν κλπ., ή ότι και εσύ ο ίδιος δεν έκαμες καμιά προσπάθεια να ωφεληθείς από την αδυναμία του άλλου, μένουν εκεί, δεν μπορούν και να έρθουν ποτέ. Τον έναν τον κρατά απ' τον γιακά εκεί και τον άλλο απ' τον γιακά εκεί. Ο Χριστός θα πηγαίνει στη μέση και θα βάζει την ανθοδέσμη του ειρηνοποιού, αλλά κανένας δεν θα φύγει από τη θέση του. «Ας έρθει πρώτα αυτός, ας έρθει πρώτα αυτή, εγώ θα είμαι μεγαλύτερος; Αυτός φταίει, αυτή φταίει».

Μένει μέσα στη μέση του ειρηνοποιού η ανθοδέσμη, όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος. Και ξέρετε, τι πάει να πει αυτό; Να αγαπήσεις τον εχθρό σου και να ειρηνεύσεις μια κατάσταση. «Υιοί Θεού κληθήσονται». Πολλοί τίτλοι έχουν δοθεί στους ανθρώπους, της Θεοτόκου. Όμως, «υιοί Θεού», στους Μακαρισμούς, λέγει αυτός που με θυσία, με ζημιά, θα αγαπήσει τον εχθρό του, θα ειρηνεύσει ή θα μπει αυτός στη μέση να ειρηνεύσει άλλους. Εμείς δεν μπαίνουμε ως ειρηνοποιοί, αλλά μπαίνουμε ως διαβρωτικοί, σαμποτάρουμε. «Ξέρεις εμένα να πεις; Ξέρεις τι είπε; Ξέρεις, εγώ ήμουν εκεί». Και αντί, παρότι είπε αυτός ή είπε εκείνη, να πει: «Μην ακούς τι λέει ο κόσμος. Εγώ άκουσα τα καλύτερα λόγια γι' αυτόν», να ειρηνεύσεις τους ανθρώπους.

«Να λέγει τόσα καλά πράγματα για σένα. Μην ακούς, σε ζαλίζει ο κόσμος». Αντί να τον μαλακώσει, να τον φέρει, να τον πλησιάσει και να τον ενώσει τον άνθρωπο, του κάνει το τελείως αντίθετο. Δηλαδή, απάνω σε ένα κάρβουνο, αντί να το φτύσει να το σβήσει, το φυσάει και ρίχνει και ξύλα και κάνει πυρκαγιά. Αλλοίμονο την ημέρα κρίσεως του ανθρώπου αυτού. Γιατί, όπως λέει ο σοφός Σειράχ, από το ίδιο σου το στόμα βγαίνει και ο σίελος και ο άνεμος. Άκουσες κάτι επί πεθερά, για τη νύφη κλπ. Περιμένεις τον γαμπρό να έρθει το μεσημέρι να τον προλάβεις: «Ξέρεις η μάνα σου; Ξέρεις η νύφη σου;» κλπ. Όχι. Και αν σε ρωτήσει και σου πει: «Μητέρα, πώς πέρασες σήμερα;», παρότι σου είχε ψήσει το σκύλο η νύφη, να πεις: «Δόξα τω Θεώ, παιδί μου». «Μα μαθαίνω, μητέρα, έτσι». «Μην ακούς τον κόσμο, μην ακούς τον κόσμο». Αυτό πρέπει να κάνει αυτή.

Όχι μόνο δεν κάνουν αυτό, αλλά και δημιουργούν και κατάσταση. Και μπορεί να είπε, βασανισμένη και πνιγμένη με τα παιδιά, με τις δουλειές κτλ., έναν λόγο· βάζει ένα φορτομαξίλα και βάζει απάνω η γιαγιά. Ας πάει επάνω στον ειρηνοποιό, ας πάει στην αγάπη του Θεού επάνω, να ιδούμε πώς θα τα βγάλει πέρα. Όμως δεν τα σκεφτόμεθα: αυτό το Ευαγγέλιο, αυτά τα λόγια, να τα κατεβάσουμε κάτω, να τα κάνουμε πράξη στη ζωή μας. Αν ο θείος Χρυσόστομος χαρακτηρίζεται έτσι κάπως διαφορετικά στη θεολογία του, είναι γι' αυτόν τον λόγο, διότι κατόρθωνε το Ευαγγέλιο να το φέρει κάτω στη ζωή των ανθρώπων, ώστε να το εφαρμόσουν οι άνθρωποι, το Ευαγγέλιο. Διότι δεν είναι θεωρία το να ξέρεις το Ευαγγέλιο, αλλά να πράξεις αυτά τα οποία λέει το Ευαγγέλιο. Δεν θα μπορέσεις ποτέ σου, λοιπόν, να αγαπήσεις εάν δεν έχεις σχέση με τον Θεό. «Ο μη αγαπών ουκ έγνω τον Θεόν». Βλέπετε, λοιπόν, τα εικονίσματα από εκεί.

Να πηγαίνεις στην εκκλησία, μπορεί να είναι αυτός, ας έχεις θυμιάματα· εφόσον εδώ δεν έχεις αγάπη... Θα μου πεις: «Να τα βγάλω;» Τρόπος που το λέγει και το εκφράζεστε είναι αυτός. Να μην τα βγάλεις· έχουν θέση και εκείνα εκεί, και στην εκκλησία να πας. Αλλά να μην αρκεστείς μόνο σε εκείνο, να επιδείξεις το εικονοστάσι σου, να επιδείξεις το θυμίαμά σου, να επιδείξεις το καθαρό κερί σου που παίρνεις. Δεν σε σώζουν αυτά εάν λείπει η αγάπη. Δεν έχεις Θεόν. Έχεις όλα τα άλλα που μιλάνε για Θεό, αλλά τον Θεό δεν έχεις, όσο μέσα σου ακόμη δεν αγαπάς ανιδιοτελώς, δεν αγαπάς και αυτόν τον εχθρό σου ακόμη. «Ο μη, λοιπόν, αγαπών, ο μη αγαπών, ουκ έγνω τον Θεόν». Δεν ξέρει τίποτα περί Θεού ακόμη, γιατί «ο Θεός αγάπη εστί». Και φέρνει, μάλιστα, ένα παράδειγμα.

«Εν τούτω εφανερώθη η αγάπη του Θεού εν ημίν». Καθ' υμάς, ξανά έλεγε η απάντηση, πώς θα καταλάβουμε ότι ο Θεός είναι αγάπη; Σε εμάς τους ίδιους θα το καταλάβεις αυτό το πράγμα. Ο εφευρετής που την ενίλησε αυτήν την αγάπη, τι έκαμε; «Ότι τον Υιόν αυτού τον μονογενή απέσταλκεν ο Θεός εις τον κόσμον, ίνα ζήσωμεν δι' αυτού». Η αγάπη του Θεού, την οποία συνιστά και σε εμάς, είχε όχι απλώς θυσία ολίγων δραχμών ή κάποιου ψευτοεγώ ή κάποιου ψευτοονόματος που έχουμε εμείς και δήθεν στο χάλασαν οι άλλοι. Όχι, μα τον Υιό Του έδωσε και εκεί έδειξε την αγάπη και εγεφύρωσε τον άνθρωπο με τον Θεό, τη γη με τον ουρανό. Με τη θυσία του Μονογενούς, εκεί φαίνεται η αγάπη.

Κατά συνέπεια, από τους ανθρώπους ζητάει αγάπη με θυσία, αν χρειαστεί πολλές φορές. Και αυτή τη θυσία να την κάνουμε, αρκεί να φύγει ο διάβολος από τη μέση. Και ο Θεός έχει τη δύναμη να μας αποκαταστήσει και το όνομα και την τσέπη, εάν εζημιώθη. «Εν τούτω, λοιπόν, εστίν η αγάπη, ουχ ότι ημείς ηγαπήσαμεν τον Θεόν» και δεν το αξίζαμε. Ποιος ήτανε άξιος για να θυσιάσει ο Θεός τον Υιό Του γι' αυτόν; «Αλλ' ότι αυτός ηγάπησεν ημάς και απέστειλε τον Υιόν αυτού ιλασμόν περί των αμαρτιών ημών». Όπως λέει σε άλλο μέρος, να θυσιαστεί κάποιος για έναν δίκαιον άνθρωπο έχει κάποιο έρεισμα, αλλά να θυσιαστεί για άδικον, αυτό είναι άνω ποταμών. Ε, ο Θεός έκαμε αυτό το άνω ποταμών. Ε, θυσιάστηκε για μας. Σας ευχαριστώ.

Διότι αυτός μας αγάπησε και θυσιάστηκε Αυτός και άφησε παράδειγμα σε εμάς. Και συνεχίζοντας, το 16ο εδάφιο του ίδιου κεφαλαίου της ιδίας επιστολής λέγει: «Ο Θεός αγάπη εστί, και ο μένων εν τη αγάπη εν τω Θεώ μένει και ο Θεός εν αυτώ». Και ο Θεός είναι αυτό, αυτών των οργανικών δεσμών: Θεός και αγάπη. Δεν υπάρχει αγάπη, δεν μπορεί να συγκρατηθεί ο Θεός. Κρίκος που μπορεί να κρατηθεί ο άνθρωπος από τον Θεό είναι η αγάπη. Δεν έχεις αυτόν τον κρίκον της αγάπης, δεν έχεις σχέση με τον Θεό.

Υπάρχει πολλές φορές κάτι που λέγεται, δεν ξέρω αν το λέμε κι εμείς, εύχομαι να μην το λέμε: «Τον Θεό τον αγαπάω, αλλά μη μου λες όμως γι' αυτόν». Και φτάνουν πολλές φορές και στην εξομολόγηση αυτά τα λόγια. Και όταν ο πάτερ κοιτάξει να μας προσγειώσει, και εκεί ακούμε πολλές φορές: «Μα δεν ξέρεις, πάτερ, και εσείς να είστε, αυτό δεν το συγχωρούσατε. Αυτός πρέπει να έρθει ή αυτή πρέπει να έρθει». Όμως τον Θεό τον αγαπάει, όπως είπα γρηγορότερα. Και εικόνες στο σπίτι και κεριά και θυμιάματα και εσπερινούς και όρθρους και αγρυπνίες στα Σπάτα κλπ., κλπ., κλπ. Αλλά τι λέγει τώρα ο Άγιος εδώ; «Εάν τις είπη ότι αγαπώ τον Θεόν και τον αδελφόν αυτού μισή, ψεύστης εστίν».

Ψεύτικο. Ας λέει ότι αγαπάει τον Θεό και όλα αυτά τα κάνει για τον Θεό. Εφόσον αγαπούσε τον Θεό και είχε τον Θεό, θα αγαπούσε και τον συνάνθρωπό του. «Ο γαρ μη αγαπών τον αδελφόν αυτού, ον εώρακε, τον Θεόν, ον ουχ εώρακε, πώς δύναται αγαπάν;» Απάντησες; Πώς, λέει, μπορείς να μου πεις ότι αγαπάς τον Θεό, τον οποίον δεν βλέπεις, και τον άνθρωπό σου που βλέπεις; Αν σου συμβεί κάτι, θα του φωνάξεις. Αν γίνει ένας σεισμός, αυτός θα έρθει να σε ξεχώσει από κάτω. Αν πεθάνεις, αυτός θα σου κλείσει τα μάτια, ένας άνθρωπός σου. Πώς λες αυτόν να μην τον αγαπάς; Είσαι ψεύτης, λέει, και καταλαβαίνετε, ε! Να τα λέει ο Ιωάννης αυτά τα πράγματα. «Και ταύτην την εντολήν έχομεν απ' αυτού, ίνα ο αγαπών τον Θεόν αγαπά και τον αδελφόν αυτού». Θέμα, λοιπόν, τώρα.

Έχει, όπως έχει, κόλαση το θέμα. «Χριστέ μου, Εσύ είπες ότι πρέπει, εφόσον αγαπώ Εσένα, να αγαπώ και αυτόν. Μα εγώ δεν μπορώ να τον αγαπήσω», γιατί έχουμε τέτοιες περιπτώσεις. «Δεν μπορώ να τον αγαπήσω. Τι θα γίνει τώρα; Θα κολαστώ;» Ποια θα είναι η απάντηση, ξέρετε; Η απάντηση θα είναι η εξής: «Θέλεις να τον αγαπήσεις;» Εκεί το ξεσκέπασμα. Όχι, δεν μπορούμε εμείς· δεν θέλουμε. Όταν μας τεθεί αυτό το ερώτημα, θα Του ζητήσουμε 24ωρη προθεσμία για να ετοιμάσουμε την απάντηση. Ο άνθρωπος που θέλει αμέσως ελεείται και αμέσως το κατορθώνει. Δεν θέλουμε εμείς, εν τω εγωισμώ μας, δεν θέλουμε. Σας ευχαριστούμε.

«Έθιξε την αξιοπρέπειά μου». Λοιπόν, θα χάσεις τη χριστιανοπρέπεια για την αξιοπρέπεια; «Τον έβαλα», λέει, «στη θέση του. Δεν μπορούσα να μην απαντήσω». Βγήκες εσύ όμως από τη θέση σου. Ο Χριστός δεν σε έβαλε σ' αυτή τη θέση. Άνοιξες το στόμα σου ή σήκωσες το χέρι σου ή πήρες την πένα και τον έστειλες στο δικαστήριο, στον Άρειο Πάγο κλπ. Βγήκες εσύ από τη θέση σου. Δεν είναι αυτή η χριστιανική θέση σου. Είναι ψηλά λόγια αυτά και χρειάζονται προσοχή, διότι θα ζητηθεί λόγος μια μέρα. Δεν έγραφαν τα Ευαγγέλια, αγαπητοί μου, για να πουλάνε τα χαρτιά οι χαρτάδες. Δεν έγραφαν γι' αυτά. Έγραφαν για να εφαρμοστούν. Αυτά λέει ο Ιωάννης, κλείνοντας το Ευαγγέλιό του: «Ταύτα δε γέγραπται ίνα πιστεύσητε και ίνα πιστεύοντες ζωήν έχητε εν τω ονόματι αυτού». Θα πιστέψεις, λοιπόν, σε αυτό και η πίστη αποδεικνύεται διά της πράξεως.

Θέλουμε, λοιπόν, εμείς να αγαπήσουμε, όχι τους φίλους μας· αυτό είναι φυσικό, να αγαπάς τον φίλο σου. Αλλοίμονο αν δεν αγαπάς. Θα φτάσεις τώρα στο σημείο να έχεις απάντηση με εκείνο που λέει: «Αυτός δεν αγαπάει ούτε τα έντερά του». Είναι εκ φύσεως κακός, δηλαδή· που δεν υπάρχουν εκ φύσεως κακοί. Είναι επίκτητοι κακοί ή καλοί, γιατί τότε θα ευθύνετο ο Θεός, αν ήταν έτσι το πράγμα. Δεν ξέρω, ίσως να φεύγω στο κενό. Ίσως να σας έκλεψα την ώρα που δεν θα έπρεπε. Αλλά νομίζω ότι θα πρέπει να προσεχθεί το θέμα αυτό. Δεν θέλουμε να αγαπήσουμε. Ας φροντίσουμε να θελήσουμε. Όταν είπε τον επικήδειο της Ιερουσαλήμ ο Χριστός, που διαβάζουμε στο 23ο κεφάλαιο του Ματθαίου και τα ακούμε τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ...

«Ποσάκις», λέει, «ηθέλησα να σας μαζέψω κάτω», λέει, «όπως όρνις τα νοσσία υπό τας πτέρυγας, και ουκ ηθελήσατε». Όχι, δεν μπορέσατε· δεν θελήσατε. Λόγια έχει, εννιά φωνές κατά της Ιερουσαλήμ. Σας μιλήσαμε το καλό, σας μιλήσαμε το άσχημο, εσύ λαμαχαίρα, εκάμετε, δεν αφήσατε τίποτα, δεν θελήσατε. «Ουκ ηθελήσατε». Και στο άλλο πάλι μέρος, στο Ε΄ 39 του Ιωάννου: «Ερευνάτε τας γραφάς, ότι δοκείτε εν αυταίς ζωήν αιώνιον έχειν· και εκείναί εισιν αι μαρτυρούσαι περί εμού, και ου θέλετε ελθείν προς με ίνα ζωήν έχητε». Δεν θέλουμε, λοιπόν, όχι δεν μπορούμε. Αυτή τη στιγμή που θα θελήσουμε, ο Χριστός θα μας βοηθήσει να αγαπήσουμε. Κρατήστε ό,τι νομίζετε για πρώτη δόση στο θέμα αυτό απόψε το βράδυ. Και ο Θεός βοηθός.