The Three Snares of Satan

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Those of you who were with us will remember that we spoke about a third person. I do not know whether you liked the subject or not—not from an artistic or literary point of view, but as a subject. That is, whether there truly is a third person involved in the relationship between man and God. We usually see only two persons: man and God. We do not see the devil; we do not know his schemes; we do not even realize that he exists. And for precisely this reason, we fail to understand the purpose of certain things that exist: the Church, the clergy, and the Mysteries. Their purpose is to undo and cleanse everything produced by this third person. For if we understood

these things, everything would be very different. We would value everything and be attentive to everything. In any case, this evening I wanted to speak further on this subject.

The schemes of this third person, Satan. I do not know whether you remember where we left off: he is the one who sets up and creates three trapdoors to catch man. He will catch him in one of them. The first keeps man far away. The second allows him not to remain far away, but even though he comes near, it is as if he were not there at all. And the third allows him to do everything well, but then brings him down from the right, through pride. Consequently, in all three cases, man serves the devil without realizing it. These are traps, cesspits,

pits, as we say in everyday language—ditches that Satan sets before man. Let us narrow the subject down and consider the Church. The first trap Satan sets for man is to keep him from going to Church. He tells him that he does not need the Church. Why should he have anything to do with the Church, when those who go to Church are worse than those who remain outside it? And it is true that there are people within the Church who are much worse than many outside the Church. Yet there is, of course, a difference in this case. One man is bad while still within the Church.

There, at least, he may one day awaken, one day desire to change, and one day act. But the man who remains outside does not have that opportunity. Consequently, the one inside is in a better position than the one outside. For the one inside believes something; something draws him. He places his hope somewhere, and so he gets out of bed and goes. He even pays the fare, if he needs transportation to get there. He is not like the other man, who accepts nothing at all.

So, if Satan wants to keep a person outside, he can do so through various schemes. We hear accusations every day, for example: “Why should I go to Church? Do you not see what the priests do? Do you not see what the bishops do? I am much better than they are. God wants a pure heart.” But do you have a pure heart? Do I have a pure heart? And where did you cleanse your heart—did you take it to the neighborhood dry cleaner? If you do not go to Church, how will your heart be cleansed? How will your soul be cleansed? There are, of course, many other answers people give to these questions. Another person says, “I do good, while the other man does not. I am better off outside.”

“I may not fast, but that does not matter.” He immediately draws his own conclusion: “That does not matter.” He answers himself and remains outside. He spends his Sunday harming both his body and his soul. Nowadays people leave on Friday and return on Monday; others return on Tuesday. They even manage to steal Monday morning as well—half the day—and come back on Tuesday. For four days there is no Church, nothing at all. Everything revolves around the flesh, relaxation, and bodily pleasure, with nothing beyond that. He remains outside. The priest rings the bell in the morning, and the man curses him for waking him, because he came home at five in the morning from gambling—or the woman

came home from someone’s embrace. He does not want God. He does not want the Church. Satan has put such forces to work within him that he does not want to hear anything about the Church or about Christ. In this way Satan keeps a very large portion of people outside. He keeps one person through the flesh, another through gambling, another through drunkenness, and another through theft. He has countless methods. He makes one a worshipper of nature, another a mountaineer, another a fisherman, and another a hunter. He has countless methods and countless traps, all to keep a person outside the Church. You know these things; you experience them yourselves. Go out on a Sunday morning and see how many people are heading away.

Consider these people: what relationship do they have with God? What relationship do they have with the Church? They cannot act otherwise; the dogcatcher has caught them in his net. You have seen how a dogcatcher catches a dog in his net, carries it away, and puts it in the cage. In the same way, the Apostle Paul says, such a person has been captured alive to do Satan’s will. So he cannot understand these things. They seem imaginary to him, unnecessary, false, exploitative—everything of that kind. He exalts himself above them all. He has invented his own religion and his own Paradise, and he has reached his own conclusions. Whether the person is a man or a woman makes no difference. So this is one great trap: the thought that none of this is necessary, that nothing exists, and that Hell and Paradise are both here in this life.

“The Jesuits invented these things; the priests invented them for their own profit,” and a thousand other claims—and so Satan keeps the person outside. He accuses the Church and the clergy; he finds faults in the Church and in her ministers, and then says, “I am better off outside. Besides, who has ever returned from the other world to tell us that Hell and Paradise exist? Hell is here, and Paradise is here.” He supplies his own answers to the questions that his conscience raises within him. His conscience does not function; no red warning light comes on. For the conscience is man’s red warning light, by which he should recognize whether he is standing rightly or not. But the conscience can be deadened. Then it no longer functions.

I am ill. I have seven illnesses, and the chief problem among them is my blood sugar. I have been diabetic for fifteen years. I have a pancreas, but it does not function. In the same way, people have a conscience, but their conscience does not function. Just as I am without a functioning pancreas, so you become a man without conscience. You have a conscience, but it does not function. You have not allowed it to function. You have lulled it to sleep; you have gagged it. It is no longer a red warning light and no longer reproves you. Other people blush because of you, while you do not blush before them. That is how far man can fall. God, of course, speaks inwardly to every person out of love, through the conscience. But what can He do? We do not allow this conscience to function. Once, when we were speaking about conscience, I told you about a man who had a country house

and could not sleep because his dog kept barking at night. He would go out onto the balcony and shout, “Shut up!” But the dog was not frightened, and before long it began barking again. The man came out once more, angry, and shouted, “Shut up!” The dog fell silent and stopped. After a little while, however, it began barking again. The man became furious, took his double-barrelled shotgun, went outside, fired at the dog, and killed it. Then he went back and lay down to sleep. The dog was no longer barking. But when he went downstairs in the morning, he saw that his shop had been emptied. The dog had been barking because it saw strangers prowling outside. It was crying out to him, “You are in danger!” But the man took his shotgun because he wanted to sleep. Afterwards, though, he mourned the dog. Many people have done the same thing to their conscience. It no longer functions. Have you seen blind people reading with their hands?

You have not? I assure you that there is a system of writing by which blind people read with their hands. With his hand, a blind man finds the page, locates the chapter, continues reading, and so forth. And what do blind people take special care of? Their hands, their fingertips, and their fingers, so that they do not become calloused. They must remain soft, so that through touch they can immediately find what they need and understand where they are. The human soul also needs this: it must not become hardened. For when it becomes hardened, it understands nothing. When does the human soul become hardened? The parable of the sower tells us: when man allows the devil to enter through sin. The devil tramples upon his soul, and the soul becomes hardened. When that cloven-footed one enters and tramples the soul with carnal and worldly sins,

with curses and all manner of other things, then the soul becomes hardened. Everything becomes flat and indistinguishable to such a person. There is no morality, no God, no Gospel. There is only himself: man first, and everything else afterward. He has become hardened because of sin. And we see this in life. As long as a young woman has not yet fallen into an embrace and into sin, she blushes even when she hears an indecent joke. But once she has lost some of her modesty, you are the one who blushes when you see her. Things change; she becomes hardened. A mother may be deeply concerned about leaving her children to go to work. But when she goes to work and begins an affair with her director, she forgets her children, her husband, and everything else. Sin has entered the soul; adultery has entered the soul; fornication has entered the soul. The person has become hardened. He wants nothing, listens to nothing, and sees everything as belonging to him. This is a great trap, which catches many people and keeps them outside

the Church. Naturally, this tactic of Satan appeals to us. The accusation people dwell on most, and the first one they bring forward, is the accusation against the clergy. As I told you one evening when we spoke recently, the only clergy under attack throughout the world are the Orthodox clergy. No other clergy are attacked, because no one outside the Orthodox Church truly possesses the priesthood, and no one has authority over unclean spirits except the Orthodox priest, however sinful he may be. For the works performed by an Orthodox priest are accomplished by the power of the Holy Spirit—that is, the Holy Spirit works through him. The priest does not command the Spirit; rather, the Spirit uses human beings and through them accomplishes His work.

We need to look more deeply into this. Many times we hear various accusations, and then we feel at ease because “they are bad,” while we remain outside the Church and imagine that we are better than they are. A very large group of people remains outside in this way, trapped by Satan. I would therefore ask you to be careful whenever you hear accusations against clergy, whether they come from laypeople or from other clergymen, because there are clergymen who accuse their fellow clergy. Satan has even succeeded in making a clerical raven do what the bird itself will not do. One raven is black, and the other raven is black as well. As the saying goes, “One raven does not peck out another raven’s eye.” Yet even within the Church we often hear accusations, whether direct

or indirect, even from clergymen. Do not believe everything the scandal sheets print. I cannot tell you how many things have been written about that man—what is his name?—the one from Preveza. I even heard that they made a stage play about him. I was away, but I heard they staged it here. And how much they wrote about Prokopios, the Metropolitan of Kefalonia! They said that he sold Saint Gerasimos, that they cut up his relics there with axes, dismembered them, and so forth.

Good heavens! Lies, all lies. Has this matter troubled you? Have I ever spoken to you about it? No, I have not, have I? Well then, would you like to hear it from their own texts? Since I am speaking about the devil and his schemes, listen. I do not know; there may even be people from Kefalonia here who...

believe that Saint Gerasimos has now been sold off as steaks, forequarters, ribs, and I do not know what else.

What I am about to read to you comes from the recent trial of Kollatos. The proceedings of the trial were published in the August 19 issue of Akropolis. In one scene, besides the Metropolitan of Preveza, the play also brings in Prokopios, the Metropolitan of Kefalonia, in connection with Saint Gerasimos. It says the following: “And two more scenes from the play. Metropolitan Prokopios of Kefalonia and the nuns of the Holy Monastery of Saint Gerasimos appear. They begin announcing the fixed prices for the Saint’s relics: the five toes of the left foot...”

…000 drachmas. Twelve left ribs at 50,000 drachmas each come to 600,000 drachmas. Twelve right ribs at 60,000 drachmas each come to 720,000 drachmas.” And so on. This is a play being performed here, and we go and pay to see it. It continues: “Then, as the lights go out, the Metropolitan of Kefalonia appears, takes an axe in his hands and brandishes it; and in the darkness the thud of the axe blows is heard as the relic of Saint Gerasimos is dismembered.” He chops and strikes, cutting off ribs, legs, and fingers. And they call this a play.

Yet while this was being performed, four or five months earlier, when the controversy was raging, a committee of medical scientists had gone to Kefalonia, examined the matter, and issued a report with their findings.

Their findings were as follows. I am preserving their own wording here. The newspaper Akropolis obtained the expert report prepared by the doctors Georgios Avlamis, chairman of the committee, Panagiotis Michas, and Ioannis Antonatos—who was evidently a Kefalonian—

concerning their examination of the relic of Saint Gerasimos the previous Sunday. This is the expert assessment of the scientific committee. I have also been told that Avlamis, the chairman and head of the committee, felt the Saint’s pulse and found it beating. It is said that this man suffered for twenty days afterward. That is not written in the report; I know it from other information. But the report itself says: “The doctors state that they established the following.” These are the committee’s own words. “In the area beneath the left side of the jaw, there is a loss of soft tissue, so that the bone of the lower jaw is visible.”

This is due to deterioration that occurred a very long time ago. What can be seen here beneath the Saint’s relic is not something recent. Second, the little finger of the right hand is missing from its base. I do not know whether you are aware that this has been so for a hundred years; it was given as a blessing to the Metropolis of Kefalonia.

That is all on that point. Third: both feet show areas of loss on the soles, caused by the passage of time. In other words, underneath, where we would say the Saint stands, the feet appear worn away. But this too is due to time, according to science and according to these very doctors. Fourth:

The big toe of the left foot is completely missing. The big toe is entirely absent from the left foot. I once happened to be present at the exhumation of a relic. The hands lay like this, and we did not know that the whole relic was still inside. The hoe came down from above and struck the hand here; we still have that relic. In the same way, the hoe struck a toe of the right foot as we were bringing the relic out, because of the way the feet were positioned. We do not know what happened in this case. The report does not say, nor does it appear that the toe was recently cut off and sold, as they claim. Fifth: on the rear surface of the leg—what we call the calf—there is a strip of skin missing, ten centimeters long and two centimeters wide.

A piece of skin has been removed from the calf, two centimeters by ten centimeters, showing to the naked eye signs of a relatively recent detachment. But how can you measure what “recent” means here? The surrounding tissue may be four hundred years old, while this piece may have been removed two hundred years ago, for example. Would there not be some difference between the two, when the Saint’s relic is four hundred years old? The report does not say it happened yesterday or in very recent times. The impression that the detachment is relatively recent arises from comparing it with a similar adjoining area of damage that is clearly older. That is how they conclude that this strip of skin, ten centimeters long and two wide, was removed later.

That is the expert report. Is anything missing? Nothing is missing. Yet this man now takes an axe and chops off ribs, while holding an auction: fifty thousand for the left ribs, sixty thousand for the right, and on he chops. He knows about this expert report. People pay to go and hear and see these things, and then they read the false reports. Mr. Kollatos knows the findings of this committee of doctors. Meanwhile, people outside the Church say, “You cannot fool me! They went to Kefalonia and sold the relic.” But the relic is still there. And now Prokopios speaks. In his written defense, Prokopios addresses the supposedly recent removal of the piece measuring ten centimeters in length

and two centimeters in width—that missing strip of skin, ten by two centimeters. This is what all the uproar is about. It was compared with another piece nearby that had been removed four hundred years ago. Therefore, the removal of the newer piece would appear recent even if it had taken place a hundred years ago. There would still be a difference of three hundred years, and its color would be different. “But I,” the Metropolitan points out, “have been serving as bishop in Kefalonia for only fourteen years.” These are the things the devil fabricates through his instruments. And we stand there open-mouthed, saying, “Did you not see what the newspapers wrote?” Do not tell me otherwise. These are their own words, taken from their own texts and newspapers. They are not mine. Do you understand? Do you know how many people this drives away from the Church? A few days ago, when I was speaking abroad, I showed them the entire relic as it is today.

Their hair stood on end. “What is going on? Where are we? What kind of world are we living in? Can we believe anything written in the newspapers or shown on television?”—just as I have been telling you. And yet many people remain outside the Church because of such things. I am not saying that all clergymen are saints—God forbid. Our Christ chose twelve men, and four of them had faults. He chose them Himself: one sold Him, another denied Him, another complained against Him, and so on. Why should we expect otherwise among so many clergy today, in a society that has no better human material to offer? This is the society we have today; we have no better material. The so-called good families make their good sons doctors, men of money, livestock breeders, or lawyers.

They make them engineers or generals. Why do they not offer them to become priests? Why do they not draw near to the Church? Because they hate the Church. And yet they expect someone to bury them tomorrow and to accompany them beyond the grave. Then these matters will be settled. Then we shall understand whether we should have remained outside the Church. Then we shall understand whether we should have spent all day, like woodpeckers, pecking away at the clergy. Then we shall understand the harm we did, and we shall say, “Oh, if only we had someone—even a man with the greatest sins in the world—so long as he wore an Orthodox priest’s stole.” But by then it will be too late. That is why I say that, as far as possible, we must guard against this trap that Satan sets to keep people outside the Church.

There are two ways in which this attitude is cultivated. Perhaps these thoughts are heard and found among you and among us as well. Perhaps people around us think this way, and Satan uses these thoughts to keep them outside the Church.

It is better to be outside your own home than outside the Church. Whatever may happen within her, the Church is always holy, and a way must be found to overcome the obstacles. Besides, as you know, all those who are far from the Church are tormented. They are all sorrowful. They supposedly go away to enjoy themselves, but return more miserable. They supposedly go away to rest for four days, but come back even more exhausted.

And then there are the accidents that happen on Sunday hunting trips. How many people have been killed, even brothers together. At Agios Konstantinos, a car went into the sea with all seven people inside. Continuing from these thoughts: after the first trap Satan sets, by which he keeps many people outside the Church, he sets a second trap for anyone who escapes him. Suppose someone decides, since we are speaking about the Church, to go to church. “Oh, I go to church.” But how do you go? When do you go? “I went to church.” How could that be? The service has not even ended yet. “Well, I lit my candle.” My dear fellow, does the Church need your candle? What exactly did you express by lighting it? Is it written anywhere that once a person lights a candle, he may leave with his debt paid and everything in order?

Satan catches him right there. “I went to church.” When did you go? Did you arrive at the final blessing? Did you arrive after the Gospel? Did you wait for the third bell before going? Do you ask which bell has rung before you get up in the morning? And even if you do go, Satan catches you there. I want you to go, but to go every Sunday morning. I want you to go prepared, to go to church with a purpose, to remain there, and to be the last to leave. A person should strive to be the first to enter the Church and the last to leave. If you were in love with a man, would you want to arrive at the last moment? Or would you go early and want to be the last to leave? And if you were a man in love with a woman, what would you want her to do?

How do we think about this? How do we behave when material, fleshly, and worldly things are concerned, and how do we behave when it concerns God? We give God only the leftovers: “That is enough for Him. He does not complain or protest.” What do you mean? Would other people not take offense if we left early or arrived late? They would, so we make sure to arrive properly. You are afraid of offending the world, but are you not afraid of offending Christ? And yet, however patient He may be with us today, tomorrow He will show us the same disposition that we showed toward Him. I repeat, my beloved: even if we escape Satan and go to church, we often go simply to punch a timecard and say, “Here, we are present.” Yes, let us say that you came.

You came—but what are you doing here? As we have said before, Saint Basil the Great holds a different view: “A good thing is not good unless it is done well.” The good, he says, is not truly good unless it is done in the right way. There are also people who perform good works while others show no concern at all. “Let Evangelia go to the Ministry of Social Welfare; let her go to the charitable society and get something. That other man gives nothing,” someone says. “But I give.” Where does what you give come from? Do you give from your own sweat, or from stolen money? Where does it come from? What is this thing you are giving? Is it honestly yours? Does it belong to you? Did it come from your labor, your blood, and your sweat? Where did it come from? Many people even become celebrated benefactors.

They become donors, and their names are written on great plaques. Yes, but where did the money come from? You give it, certainly—but can it withstand the judgment of God’s righteousness? Where does it come from, and why do you give it? How do you give it? Is it so that your name will be written there? Many people give for that reason. They do not give for the cause itself; they give because of the person asking, or so that they may gain a position. Once, abroad—in Egypt, to be precise—a bishop asked the Greeks living there for money to build a secondary school, so that the Greek children could learn Greek language and letters. He sent a notice to all the great merchants, to the wealthy in general, and collected five hundred pounds. These were not gold sovereigns but paper pounds, nowhere near enough to build even a small part of such a school, let alone the whole thing.

When he saw their response in practice, he devised a clever plan.

He issued the following announcement:

“We still need a further sum for the school, and I call upon all our fellow Greeks to contribute their offering. They may be certain that their names will be inscribed in letters of gold on a special plaque of donors and benefactors. Whoever gives the most will be listed first, the second-highest donor second, the third third, and so on.” Within a week, I do not know how many hundreds of thousands had been collected. The school was built, the plaque was prepared and covered with a cloth, and a date was set for the blessing of water and the unveiling of the plaque.

Luxury cars lined up outside, each forty feet long. All the sharks who had given money arrived to see where their names stood on the plaque. Had someone perhaps given more than they had? What position had each of them secured? They were all so anxious that they paid no attention to the blessing of water, to anything else being said, or even to the purpose for which the school had been built: to teach the Greek children the Greek language—the language of the angels, the language of Heaven, the language of the Gospel. They were simply waiting for the bishop to pull the cord so they could see where their names appeared. The moment came. The cord was pulled, and instead of names they saw these words: “Thus was this work accomplished through the vainglory of the Greeks of Egypt.”

They had not given the money so that the school might be built. They had given it out of vainglory, so that their names would be inscribed. God takes no account of such things. God takes no account of them at all. God sees why a person does something. And Satan sticks his tail into it to stop him from doing it rightly, just as he sticks his tail into your churchgoing: he lets you go to Church, but not properly, not as you should. “Ah, but people will start talking about the priests.”

So you go to Church, but you receive nothing. “You ask and do not receive.” Why? Because you ask wrongly. Of course, there are legitimate occasions when some people cannot go to Church early in the morning. They remain at home, but their soul is in the Church. A person may have a baby, a sick elder, a husband, or a wife who needs care. They may be unable to go at all, or they may go later, even at the very last moment. Such involuntary absence is justified. But if I am perfectly well and ask, “Has the third bell rung yet?”—if I am perfectly well and sit down to eat breakfast before going to Church—if I am perfectly well and the priest has already preached at length while I am reading the Acropolis, listening to the news, or watching television—that does not pass before God. Satan takes that whole portion for himself. Christ asks sacrifice of man, because He sacrificed Himself—not for His own sake, but for man’s sake—and now man must make this sacrifice for his own soul. This, then, is the second trap Satan sets: “Yes, go—but there is no need to go early.”

“There is no need. He will still be in time for the antidoron, the blessed bread after the Liturgy. He can take it and eat it the following week. It is not the end of the world.” So once again, a person approaches the Church in his own way, and Satan has a share even in that. Here is a second pit into which many—very many—have fallen. Some even plan to go, take the antidoron from the candle counter, and leave. They do not even venerate the priest’s hand. Others send a little boy inside to bring it to them before the prayer over it has even been read; they do not know when the antidoron is blessed. I remember speaking once at Saint George on Lycabettus Hill. There was a man who would take antidoron and leave so that he would not have to listen to the speaker. So that day I arranged to speak at the Gospel reading. Yet I saw him get up and leave once again. The devil wanted him to leave so that he would not hear—and it was, in fact, the Sunday of the Gadarene demoniacs.

That is the day whose central theme is the devil, yet Satan drove him away even on that day. The evil spirit influences all such people and stirs them up to leave. Abroad, I met a man who had become a Protestant. He had become a Protestant because of the noise, the conversations, and many other things that take place in the Orthodox Church. “I went to the Protestant church,” he said. “It is peaceful there, because there are no devils. They already have them inside themselves, so the devils do not go there; Satan does not trouble them.” And why else did he leave? He said, “I will tell you something that happened.” I have no reason not to believe the man. On Great and Holy Friday, women were talking around the Cross while the Archimandrite was speaking about the events of the Cross.

“They were right in front of me,” he said, “very close by, talking about haircuts, hairstyles, and the hairdresser. At one point I heard one woman say something to another while the Crucified Christ was only a yard and a half away, and the Archimandrite stood another yard and a half away speaking about the great event of Great and Holy Friday. What am I to do in this Church?” Many times, we ourselves are responsible for the fall of other, weaker people—we who supposedly know everything, we supposedly holy men and women who pay no attention. We become the cause; Satan gains the advantage, and people either leave the Church or come only briefly so that they will be disturbed less. Many things happen. We must be careful, yet we are not as careful as we ought to be.

We insist on courtesy in the drawing room, but we are not courteous in Church. We do not want others to bother or disturb us, yet people are constantly bothering and disturbing one another. Where can you go? You stand near someone, and the person beside you recites the Liturgy into your ear. Very well, I came to participate in the Liturgy; I did not come for you to serve the Liturgy to me. He says the priest’s parts and the chanter’s parts as well. Even if he knows how to chant and has some sort of voice, he still disrupts things. Out of pride, because he knows it all by heart, he keeps reciting. Then another person cannot remain in his place—especially nowadays—so he gets up and leaves. Someone may say, “I wanted to stay, but that man drove me away.” You should have endured. Satan placed his instrument there to drive you away, and you fell into the trap. Does a doctor abandon his patient? No. Is the doctor endangered by the patient? No. Why not? Because he has been vaccinated.

You too must be vaccinated. But you have not yet received the vaccine, and that is precisely why this person and that person trouble you. What I am saying is true, but these things do not justify our getting up and leaving, or going later so that we will be less tired or less tempted. So it is not enough for a person merely to go to Church. What matters is how he goes and why he does it. The same is true of an act of charity or of words we speak. Many times, even when we say something good about others, we do so with an ulterior motive. Christ looks within: He sees how a person speaks and why he speaks, not merely what he says. When He watched those putting money into the treasury, He observed how they gave, not how much they gave—how each one gave. And He praised the poor widow with her two small coins, saying, “She has put in more than all of you.” God sees differently. That is why a person should enter the Church with fear and ask, “How should I go?”

Yes, I go; I must go. But how should I go so that I may be benefited, without harming either myself or others—so that, instead of leaving certain germs behind, I do not come away carrying other germs? This too is a trap of Satan. If someone escapes the first trap, by which Satan kept him from entering at all, Satan then makes him enter in Satan’s own way. A person goes to Church but does not receive Holy Communion. Then why does he go to Church? The purpose of the Church is that he should receive Holy Communion. “But can I always be worthy?” Then why did you come here? Did you come to Hades? The divine John Chrysostom says, “You have confessed yourself unworthy.” You bring your child to receive Holy Communion. With what fasting will the child commune, and with what purity of the nous—the spiritual intellect? With yours, the mother’s. Just as the child was baptized through the faith of the mother and godmother and was cleansed from ancestral sin, so it is also with Holy Communion.

Yet you, the mother, kill the other children, and your hands are stained with blood. How will God give His blessing to your child? How do you expect to fast in the body? How do you expect to fast with your stomach? How can you refuse to abandon sin? How will God bless you? A person must take these things into account. This is how Satan lets someone go to Church, but in the Church of the Most Holy Theotokos Trypiti in Aigio, during Vespers, there was a demon-possessed woman. The large crowd had stopped, and people were going forward a few at a time to venerate. Then the demon seized her, and she began to speak. A policeman stepped forward and said something to her. “You, shut up!” she replied. He did not know that she was possessed and that the demon was speaking.

Then a grand lady sitting in front, just ahead of the possessed woman, said, “That is no way to behave. Have you no respect for this man here?” “Be quiet, woman!” the possessed woman answered. “And you—where do you not go? You come here to venerate the Most Holy Theotokos, do you? Where have you come from? You have come from your child’s godfather, haven’t you? Where have you come from, woman?” “Silence!” the policeman said, and struck her across the face. “You adulterer!” she cried. “You wear the crown on your head, yet what are you doing with your sister-in-law? And now you have come here for the Most Holy Theotokos to protect you?” What had they done? What had they done? Three people—two belonging to the devil—and we were going to venerate the Most Holy Theotokos. Do you know how many people like that there are? “I venerated Saint Demetrios the other day”—after committing who knows what filth. But the Saint does not speak, and we receive nothing. Go and light your little candle, but do not stop your sin; do not tear down the bed of sin.

Do not have children; do not remain a woman, become a man; do not remain a man, become a woman. That is what I am telling you—and then go and light little candles, burn incense, and even receive Holy Communion. Yes, tell me that I am lying, and I will ask your forgiveness. But that is how matters stand. I am speaking to you from personal experience.

Then again, someone may go to Church with purpose, humility, preparation, and the fear of God. He may truly remain until the end and approach Holy Communion as well. In other words, he escapes Satan: Satan neither keeps him outside nor lets him enter merely as a formality. He enters first and leaves last. Yet this person is in just as much danger as the others. Someone will ask, “But if he did everything rightly, why is he in danger?” Because that fellow will come up beside him and say, “That is the way! Truly! Do you not see what is happening back there? But you—yes, you have done well.” And the man believes it: “Yes, I did it.” Satan has now cast him down from the right, persuading him either that he did everything well or that he alone did well while everyone else did badly. This woman remained to the end and received Holy Communion; this man remained to the end and received Holy Communion with humility. He received the antidoron carefully and even noticed the little crumb on someone’s head. He did everything correctly. And Satan drove him out from there as well, and that portion too is lost. Everywhere—in the fullest sense of the word—everywhere. Where can a person guard himself? Where can he guard himself? Yet Christians do not know this personage who is seventy-five hundred years old, as I told you the other day. I mean the one we call “the one outside.” Who is this “one outside”? Is Apollo inside us? No, it is the one outside, playing with us in his own way, and we do not understand it at all. This is his art. He pursues man and will go on pursuing him

until he enters Paradise—if he enters Paradise. There is a beautiful account in the writings about Saint Anthony the Great. An angel had taken the soul of Saint Anthony the Great and was carrying it away. The devil called out to him, “Ah, Anthony, you have escaped me!” “Not yet,” Saint Anthony the Great replied. Do you hear that humility? His soul was in the Angel’s hands. It had left the body behind, and he no longer had any opportunity to sin. Yet he would not allow the thought to enter his nous, the spiritual intellect: “Yes, I escaped you. I defeated you.” He did not say such a thing, because humility alone defeats Satan. Satan was asked three times:

“What do you fear?” “Humility.” “What else do you fear?” “Humility.” “What else besides humility do you fear?” “Humility.” “That is the only thing, Anthony, that I cannot do,” he said. “You fast, and I fast. You keep vigil, and I keep vigil. But the one thing you do, I cannot do.” Anthony asked what that was, and Satan answered, “Humility.” Do not let the thought ever pass through your nous that you are something. Do not be like those supposed visionaries we mentioned earlier, who present themselves by saying, “Christ writes prayers for me.” You heard it at the beginning. “I speak with the Most Holy Theotokos. I speak with His Saint. I speak with the Saint.” Do not let such a thought enter your nous. You are lost—utterly lost—and Satan has taken you.

Pride is what drove man out of Paradise. Pride. Christianity is delicate and exacting work, my beloved; it is not a rough concrete shell where we pour the pillars and a slab and then move into the building. What gives a building its value and makes it habitable and useful is the fine work that must follow.

It is the work others do inside that turns the rough concrete shell into something useful. So you put up two icons, light a candle, and attend Vespers and Matins (Orthros). Does it follow that you have secured Paradise? Has the person now become a work of art, so that he may become a temple of the Holy Spirit, that the Holy Trinity may dwell within him, and that he may become one with Christ? That is not enough. One device, then, upon another.

A person must beseech Christ to guard him from Satan. I remember receiving a letter years ago from the Home for the Incurably Ill. I was not counted worthy to meet that soul, and I do not know whether she has now fallen asleep in the Lord; I believe she has. She had been there for many years and was evidently a young woman. She used to write to me, and I would send her some books, cassette tapes, and other things. On one feast day she sent me both greetings and thanks, telling me how greatly she was comforted by what she received there, in that furnace of suffering—her bed of infirmity. At the end she wrote: “My heartfelt prayer, Mr. Panagopoulos, is...”

“May the Lord protect you from the snares of Satan.” It was the first time I had ever heard such a wish. I am sixty-five years old, I correspond with thousands of people, and I have heard all kinds of good wishes, according to what each person feels as the heart overflows. But I had never received a wish with such meaning and such seriousness. I was deeply struck by the discernment of that young woman. “With all my heart,” she wrote, “I pray that, in return for the good you are doing for me here in my bed in this way, the Lord may protect you from the snares of Satan.” If you read the life of Anthony the Great, you will also find that when he went out in the morning, he would stoop down in one place and lower himself in another.

He would turn aside from the road and then fall down again. A disciple was with him and thought he had gone mad. “What are you doing, Father, Abba?” he asked. “What is all this? What kind of games are these?” “My child,” he replied, “do you not see the tricks and snares of Satan?” He was taking care that no snare should catch him, not even a human one. And what do we do? We make a great commotion outside the door first thing in the morning. How could we possibly get up to pray and arm ourselves, so that we might go out covered by prayer and Satan might not ensnare us? For John Chrysostom says that when a person leaves home in the morning with prayer—not one minute of prayer after half an hour before the mirror, but the other way around, spending a good amount of time in prayer—then that person goes out armed.

As he steps through the door, let him say, “I renounce you, Satan, and all your pomp and worship, and I unite myself to You, Christ,” while at the same time making the sign of the Precious Cross. Then, he says, even if not merely Satan but Beelzebub himself should appear, he cannot harm that person or set a snare for him. But we have not learned this, because we do not want to give up sin. We rush because our girlfriend will be taking the same bus; we rush because our boyfriend will be taking the same bus, and so on. We make a great commotion, banging things about, getting ourselves ready, and then we leave—but we run eagerly toward sin. How can grace remain upon us? And why should Satan need to catch us outside, when he has already caught us inside our own home? I thought I might add these things about the tricks of Satan to the subject of that third party whom we spoke about yesterday.

The Christian does not know him. Others know him from the opposite side and make use of him. Abroad—I do not know whether you are aware of this—there are thousands of churches where people do not worship Christ but worship Satan. There are even services offered to Satan. All the other means that exist—mediums, spiritualism, and other such snares and practices, including fire-walking rites—all belong to him. He is their master, their musician, their commander-in-chief. He holds everything in his hands and deceives us in his own way. If we truly desire to escape him, we must struggle a little. And if we struggle a little, Christ will give us much. We must not expect Satan to leave us alone; he will not. Even if we are present at the Divine Mystagogy, even if we stand before the Holy Chalice, he will attack us there as well. In our beautiful Church we say:

“I stand before the doors of Your temple, yet I do not turn away from my dreadful logismoi, my intrusive thoughts.” Even at that moment he comes to stir us up and seize our nous, our spiritual mind, by having someone annoy us. There goes one grandmother trying to be first; there goes another, rushing to give her child Holy Communion first so that the child will not be defiled by the others. A thousand and one slanders and devilish provocations! And notice: until the words “With fear of God” are heard, there is calm. But as soon as “With fear of God” begins, the whole church is thrown into turmoil. If everyone simply remained one step back, there would be no reason to trample one another, and none of this would happen. Who causes it? The master craftsman causes it. And in whom does he cause it? In us who submit to him. For if we truly wished otherwise, each person would remain in place, those who should go first would go first, and within one, two, three, or five minutes we would all depart with a blessing—without causing harm, without making the priest spill the Holy Communion, and without putting him in an awkward position.

I repeat, I have offered these thoughts as best I could, and I pray that God will protect us.

Όσοι ήμεθα μαζί, θα θυμάστε ότι μιλήσαμε για ένα τρίτο πρόσωπο. Δεν ξέρω αν σας άρεσε ή δεν σας άρεσε. Όχι από απόψεως καλλιτεχνίας ή φιλολογίας, από απόψεως θέματος. Δηλαδή, αν πράγματι υπάρχει τρίτο πρόσωπο μέσα στις σχέσεις του ανθρώπου με τον Θεό. Είναι μόνον δύο πρόσωπα, γιατί εμείς, ως επί το πλείστον, βλέπουμε άνθρωπο και Θεό. Τον διάβολο δεν τον βλέπουμε, τα τεχνάσματά του δεν τα ξέρουμε, ότι υπάρχει δεν το ξέρουμε και γι' αυτό ακριβώς και δεν δικαιολογούμε ορισμένα πράγματα τα οποία υπάρχουν: η Εκκλησία, ο Κλήρος, τα Μυστήρια, που όλα αυτά σκοπόν έχουν να καταργούν και να καθαρίζουν ό,τι φτιάχνει αυτός ο τρίτος. Διότι, αν γνωρίζαμε

αυτά, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά. Όλα θα τα εκτιμούσαμε και όλα θα τα προσέχαμε. Εν πάση περιπτώσει, απόψε το βράδυ ήθελα να μιλούσα, επέκταση αυτού του θέματος.

Τεχνάσματα αυτού του τρίτου προσώπου, του Σατανά. Δεν ξέρω αν θυμάστε, κλείσαμε: είναι αυτός ο οποίος στήνει, φτιάχνει, δημιουργεί τρεις καταπακτές να πιάσει τον άνθρωπο. Κάπου θα τον πιάσει. Είναι η μία που κρατάει τον άνθρωπο μακριά, είναι η δεύτερη που επιτρέπει στον άνθρωπο να μην μένει μακριά, αλλά και κοντά που είναι σαν να μην είναι. Και είναι και η τρίτη που του επιτρέπει να τα κάνει όλα καλά, αλλά τον ρίχνει από τα δεξιά, από εγωισμό. Και, κατά συνέπεια, και στις τρεις αυτές περιπτώσεις ο άνθρωπος δουλεύει τον διάβολο, χωρίς να το ξέρει. Είναι παγίδες, βόθροι,

γούβες, που λέμε στην απλή μας γλώσσα, τάφροι που στήνει ο Σατανάς στον άνθρωπο. Ας το περιορίσουμε το θέμα. Ας πάρουμε το θέμα της Εκκλησίας. Η πρώτη παγίδα που στήνει στον άνθρωπο είναι να μην πάει στην Εκκλησία. Δεν του χρειάζεται η Εκκλησία. Τι να την κάνει την Εκκλησία, εφόσον αυτοί που πηγαίνουν στην Εκκλησία είναι χειρότεροι από εκείνους που μένουν απ' έξω; Και είναι αλήθεια αυτό το πράγμα, ότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι μέσα στην Εκκλησία, οι οποίοι είναι πολύ χειρότεροι από πολλούς που είναι έξω από την Εκκλησία. Τώρα βέβαια, σε αυτή την περίπτωση υπάρχει μια διαφορά. Ο ένας είναι κακός μέσα στην Εκκλησία.

Εκεί υπάρχει η εκδοχή κάποτε να ξυπνήσει, κάποτε να θελήσει, κάποτε να πράξει. Ο άλλος όμως, που κάθεται απ' έξω, δεν έχει αυτή την ευκαιρία. Κατά συνέπεια, είναι καλύτερα εκείνος που είναι μέσα παρά εκείνος που είναι απ' έξω. Διότι εκείνος που είναι μέσα κάτι πιστεύει, κάτι τον τραβάει. Κάπου ποντάρει και πηγαίνει, σηκώνεται από το κρεβάτι του και πηγαίνει. Βάζει και τα εισιτήρια, ξέρω εγώ, αν θέλει μέσο να πάει μέχρι εκεί. Δεν είναι με τον άλλον ο οποίος δεν παραδέχεται τίποτα.

Λοιπόν, τον άνθρωπο, αν θελήσει ο Σατανάς να τον κρατήσει έξω, μπορεί με διάφορα τεχνάσματα. Ακούμε, παραδείγματι, κατηγορίες καθημερινώς. «Τι να κάνω στην Εκκλησία να πάω; Δεν βλέπεις τι κάνουν οι παπάδες; Δεν βλέπεις τι κάνουν οι δεσποτάδες; Εγώ είμαι πολύ καλύτερος από αυτούς. Ο Θεός καρδία καθαρά θέλει». Και έχεις καρδία καθαρά εσύ; Έχω εγώ καρδία καθαρά; Και πού την εκαθάρισες την καρδία; Την πήγες στο καθαριστήριο της γειτονιάς; Εφόσον στην Εκκλησία δεν πας, πώς θα καθαρθεί η καρδία σου; Πώς θα καθαρθεί η ψυχή; Είναι βέβαια άλλες απαντήσεις επί των απαντήσεων και επί των ερωτήσεων των ανθρώπων. Είναι άλλος που σου λέει ότι «εγώ κάνω το καλό. Ο άλλος δεν το κάνει. Εγώ είμαι καλύτερος απ' έξω».

«Μπορεί να μην νηστεύω, αλλά δεν παίζει κανένα ρόλο». Βγάζει αμέσως το συμπέρασμα: «Αλλά αυτό δεν παίζει κανένα ρόλο». Δίδει τις απαντήσεις μόνος του και μένει απ' έξω. Καταναλίσκει την Κυριακή του σε ζημιά και του σώματος και της ψυχής του. Τώρα φεύγουμε από την Παρασκευή και γυρίζουμε τη Δευτέρα, άλλοι γυρίζουν την Τρίτη. Κατορθώνουν και κλέβουν και τη Δευτέρα το πρωί, τη μισή μέρα, γυρίζουν την Τρίτη. Τέσσερις ημέρες Εκκλησία δεν έχει, τίποτα. Γύρω από τη σάρκα, γύρω από την ανάπαυση, από την απόλαυση της σαρκός και τίποτα παραπέρα. Μένει έξω. Χτυπάει ο ιερεύς το πρωί την καμπάνα και τον βλασφημεί γιατί τον εξύπνησε, γιατί αυτός γύρισε στις 5 το πρωί από το χαρτί ή αυτή

γύρισε από την αγκαλιά. Δεν τον θέλει τον Θεό. Δεν θέλει την Εκκλησία. Έχει βάλει ο Σατανάς και δουλεύει σε τέτοια εργατικά, που δεν θέλει να ακούει περί Εκκλησίας, δεν θέλει να ακούει περί Χριστού, και κρατάει μια πολύ μεγάλη μερίδα, κατά αυτήν την έννοια, έξω. Άλλον τον κρατάει με τη σάρκα, άλλον τον κρατάει, όπως είπαμε, με το χαρτί, άλλον τον κρατάει με το μεθύσι, άλλον τον κρατάει με την κλοπή. Χίλιους δυο τρόπους. Άλλον τον κάνει φυσιολάτρη, άλλον τον κάνει ορειβάτη, άλλον τον κάνει ψαρά, άλλον τον κάνει κυνηγό. Χίλιους δυο τρόπους, χίλιες δυο παγίδες, τι είναι να τον κρατάει έξω από την Εκκλησία. Τα ξέρετε άλλωστε, τα ζείτε. Βγείτε μια Κυριακή πρωί να δείτε τι βγαίνει έξω.

Εξετάστε τους ανθρώπους αυτούς: ποια σχέση έχουν με τον Θεό, ποια σχέση έχουν με την Εκκλησία; Δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς, τους έχει βάλει ο μπόγιας μες στο δίχτυ. Έχετε δει τον μπόγια να πιάνει τον σκύλο και να τον βάζει μέσα στο δίχτυ του, πώς τον μεταφέρει και τον βάζει μέσα στην κλούβα. Έτσι, είναι εζωγρημένος, λέει ο Παύλος, εις το εκείνου θέλημα. Λοιπόν, δεν μπορεί να τα καταλάβει αυτά. Του φαίνονται φανταστικά, του φαίνονται περιττά, του φαίνονται ψέματα, εκμεταλλεύσιμα, τα πάντα. Ο εαυτός του είναι παραπάνω. Έχει φτιάξει θρησκεία δικιά του, έχει φτιάξει παράδεισο δικό του, έχει βγάλει τα αποτελέσματα μόνος του ο άνθρωπος αυτός. Είτε άντρας είναι είτε γυναίκα. Δεν παίζει κανένα ρόλο. Μια παγίδα λοιπόν μεγάλη είναι ότι δεν χρειάζεται αυτό. Δεν υπάρχει τίποτα, εδώ είναι η Κόλαση, εδώ είναι και ο Παράδεισος.

Τα κάνουν οι Ιησουίτες, τα κάνουν οι παπάδες που έχουν λόγους συμφέροντος και χίλια δυο άλλα πράγματα, και τον κρατάει τον άνθρωπο έξω. Κατηγορεί την Εκκλησία, κατηγορεί τον Κλήρο, βρίσκει ελαττώματα στην Εκκλησία, βρίσκει ελαττώματα στους λειτουργούς και έτσι σου λέει: «Εγώ είμαι καλύτερα απ' έξω. Άλλωστε, ποιος πήγε από εκεί να μας πει ότι υπάρχει Κόλαση και Παράδεισος; Εδώ είναι η Κόλαση, εδώ είναι και ο Παράδεισος». Δίδει τις απαντήσεις μόνος του, στις ερωτήσεις που η συνείδησή του τού απαντά. Η συνείδηση δεν λειτουργεί, κόκκινο φανάρι εκεί δεν ανάβει. Διότι η συνείδηση είναι το κόκκινο φανάρι του ανθρώπου, που θα πρέπει βάσει αυτού να καταλαβαίνει αν στέκεται καλά ή όχι. Αλλά μπορεί τη συνείδηση να την έχουνε νεκρώσει. Δεν λειτουργεί.

Είμαι άρρωστος. Έχω 7 αρρώστιες. Μέσα σε όλες αυτές το κύριο θέμα είναι το ζάχαρο. Είμαι διαβητικός 15 χρόνια. Έχω πάγκρεας. Δεν λειτουργεί όμως το πάγκρεας. Έτσι και οι άνθρωποι έχουν συνείδηση, αλλά δεν λειτουργεί η συνείδηση. Ασυνείδητος είμαι και εγώ, χωρίς πάγκρεας είμαι. Έχεις συνείδηση, μα δεν λειτουργεί η συνείδησή σου. Δεν την έχεις επιτρέψει να λειτουργεί, την έχεις αποκοιμίσει τη συνείδηση, την έχεις φιμώσει τη συνείδηση. Και δεν είναι ένα κόκκινο φανάρι τώρα, δεν σε ελέγχει. Κοκκινίζουν οι άλλοι από σένα, δεν κοκκινίζεις εσύ από τους άλλους. Εκεί φτάνει ο άνθρωπος. Μεγάλο πράγμα. Ο Θεός βέβαια, από αγάπη, του μιλάει, σε κάθε άνθρωπο, μέσα, διά της συνειδήσεως. Αλλά πού; Δεν την αφήνουμε να λειτουργήσει αυτή η συνείδηση. Και μόνον, μια φορά που σας είχα πει, που μιλούσαμε περί συνειδήσεως, ότι κάποτε ένας που είχε ένα εξοχικό

δεν μπορούσε να κοιμηθεί, διότι ο σκύλος εγάβγιζε τη νύχτα, και έβγαινε στο μπαλκόνι και του έλεγε: «Σκασμός!». Μα δεν φοβήθηκε ο σκύλος. Αλλά σε λίγο ξαναγάβγιζε ο σκύλος. Ξανά έβγαινε θυμωμένος: «Σκασμός!». Σκασμός ο σκύλος, σταμάτησε. Έφτασε από λίγο, ξαναγάβγιζε ο σκύλος. Θυμώνει, πάει, παίρνει το δίκαννο, πάει, του δίνει μια φωτιά, σκοτώνει τον σκύλο. Και πήγε και έπεσε εκεί και κοιμήθηκε. Δεν γάβγιζε τώρα ο σκύλος. Αλλά το πρωί, όταν κατέβηκε κάτω, είδε ότι το μαγαζί του το είχαν αδειάσει. Ο σκύλος γάβγιζε διότι έβλεπε απ' έξω ξένους να περιφέρονται. Του φώναζε: «Ε, κινδυνεύεις!». Αλλά αυτός έβγαλε το δίκαννο γιατί ήθελε να κοιμηθεί. Αλλά τον έκλαψε όμως. Αυτό έχουν κάνει πολλοί στη συνείδησή μας. Δεν λειτουργεί. Έχετε δει τυφλούς να διαβάζουν με τα χέρια;

Δεν έχετε; Σας λέγω ότι υπάρχει η γραφή και οι τυφλοί διαβάζουν με τα χέρια τους. Με το χέρι βρίσκει να ψάξει να βρει τη σελίδα, να πάει στο κεφάλαιο και να συνεχίσει κλπ. Και τι κοιτάζουν οι τυφλοί; Τα χέρια τους εδώ μπροστά, οι ρόγες εδώ, τα δάχτυλα, να μην σκληρυνθούν. Να είναι μαλακά, να μπορούν διά της αφής να βρίσκουν αμέσως και να αντιλαμβάνονται πού βρίσκονται. Αυτό χρειάζεται και η ψυχή του ανθρώπου, να μην σκληρυνθεί. Διότι, όταν σκληρυνθεί, δεν καταλαβαίνει τίποτα. Πότε σκληρύνεται η ψυχή του ανθρώπου; Το λέγει στην παραβολή του σπορέως. Όταν αφήνει τον διάβολο και μπαίνει μέσα διά της αμαρτίας. Και του πατάει την ψυχή και σκληρύνεται η ψυχή. Όταν μπει αυτός ο κατσικοπόδαρος μέσα και πατήσει την ψυχή με αμαρτίες σαρκικές, κοσμικές,

βρισιές, δεν ξέρω τι και λοιπά, τότε η ψυχή σκληρύνεται. Όλα γι' αυτόν είναι ίσωμα. Δεν υπάρχει ηθική, δεν υπάρχει Θεός, δεν υπάρχει Ευαγγέλιο. Μόνον αυτός είναι. Πρώτα ο άνθρωπος και έπειτα όλα τα άλλα. Σκληρύνθηκε εξαιτίας της αμαρτίας. Και το βλέπουμε άλλωστε. Εφόσον η κοπελίτσα δεν έχει πέσει ακόμη στην αγκαλιά και στην αμαρτία, κοκκινίζει να ακούσει κι ένα σόκιν. Όταν όμως ξεβγαλθεί λιγάκι από τη γωνία, κοκκινίζεις εσύ που τη βλέπεις. Αλλάζουν τα πράγματα, σκληρύνεται. Μητέρα κόπτεται να μην πάει στη δουλειά για τα παιδιά. Αλλά, όταν πάει στη δουλειά και τα φτιάχνει με τον διευθυντή, τα ξεχνάει τα παιδιά και τον άντρα και λοιπά. Μπήκε η αμαρτία στην ψυχή, μπήκε η μοιχεία στην ψυχή, μπήκε η πορνεία στην ψυχή. Σκληρύνθηκε ο άνθρωπος, δεν θέλει τίποτα, ούτε ακούει τίποτα, όλα τα βλέπει δικά του. Μεγάλη παγίδα αυτή, που πιάνει πολλούς ανθρώπους και τους κρατάει έξω

από την Εκκλησία. Φυσικώς, μας αρέσει αυτή η τακτική του Σατανά. Εκεί που στέκονται περισσότερο και το πρώτο που θα βγάλουν στην επιφάνεια είναι η κατηγορία κατά του Κλήρου. Και σας είπα ένα βράδυ, όπως μιλούσαμε προχθές: ο μόνος κλήρος ο οποίος βάλλεται στην υδρόγειο είναι ο Ορθόδοξος Κλήρος. Κανένας άλλος κλήρος δεν βάλλεται, διότι κανένας δεν είναι κληρικός εκτός των Ορθοδόξων και κανένας δεν έχει δικαίωμα κατά πνευμάτων ακαθάρτων, ει μη μόνον ο Ορθόδοξος κληρικός, οσοδήποτε αμαρτωλός κι αν είναι. Διότι τα έργα που κάνει ο Ορθόδοξος κληρικός τα κάνει δυνάμει του Πνεύματος του Αγίου. Δηλαδή το Πνεύμα το Άγιον δι' αυτού. Δεν διατάσσει το Πνεύμα, αλλά χρησιμοποιεί το Πνεύμα τους ανθρώπους και κάνουν αυτοί δουλειά.

Εμείς να εμβαθύνουμε πολλές φορές, ακούμε διάφορες κατηγορίες και έτσι είμαστε ήσυχοι εμείς, διότι είναι κακοί αυτοί, και καθήμεθα έξω από την Εκκλησία και έχουμε τη γνώμη ότι είμαστε καλύτερα εμείς από αυτούς. Και είναι μια πολύ μεγάλη τάξη η οποία μένει έξω, παγιδευμένη από τον Σατανά. Θα ήθελα, προκειμένου να σας έλεγα, να προσέχετε όταν ακούτε κατηγορίες κατά κληρικών, είτε από λαϊκούς είτε από κληρικούς, διότι υπάρχουν και κληρικοί οι οποίοι κατηγορούν κληρικούς. Έχει επιτύχει ο Σατανάς να κάνει αυτό που δεν κάνει ο κόρακας, το πουλί, το κάνει ο κόρακας ο κληρικός. Μαύρος κι ένας κόρακας, μαύρος κι ο άλλος. «Κόρακας», λέει, «κοράκου μάτι δεν βγάζει». Και εντός της, πολλές φορές, ακούμε κατηγορίες είτε απευθείας,

πλάγιες και από κληρικούς ακόμη. Να μην τα πιστεύετε ό,τι γράφουν οι φυλλάδες. Δεν ξέρω πόσα δεν έχουν γραφεί, τόσο για τον, πώς τον λέμε αυτόν, της Πρεβέζης. Και μάλιστα τον κάμανε και θέατρο, έμαθα. Εγώ έλειπα, αλλά έμαθα ότι τον κάμανε και θέατρο εδώ. Τόσα για τον Κεφαλληνίας, τον Προκόπιο. Πούλησε, λέει, τον Άγιο Γεράσιμο, τον έκοψαν, τον τεμάχισαν με τα τσεκούρια εκεί και λοιπά.

Μάνα! Ψέματα, ψέματα. Σας έχει απασχολήσει το θέμα αυτό; Σας έχω μιλήσει για το θέμα αυτό ποτέ; Ε, όχι, ε; Λοιπόν, θέλετε να ακούσετε από τα ίδια τα κείμενα αυτών; Μια και μιλώ για τον διάβολο και για τα τεχνάσματά του, ακούστε. Δεν ξέρω, εδώ μπορεί να υπάρχουν και Κεφαλονίτες μέσα, οι οποίοι...

πιστεύουνε ότι ο Άγιος πλέον έχει πουληθεί σε μπριζόλες και σε μπροστινά και δεν ξέρω τι, και σε παϊδάκια.

Αυτό που θα σας διαβάσω είναι από τη δίκη που έγινε τελευταία κατά του Κολλάτου. Στην «Ακρόπολη» της 19ης του Αυγούστου έχουν καταχωρηθεί τα πρακτικά της δίκης και παρουσιάζει εκεί, σε μια σκηνή, εκτός από τον Πρεβέζης, φέρνει μέσα στη μέση και τον Κεφαλληνίας, τον Προκόπιο, που έχει σχέση με τον Άγιο Γεράσιμο. Λέγει εδώ το εξής: «Και δύο ακόμη σκηνές του έργου. Εμφανίζεται ο Μητροπολίτης Κεφαλληνίας Προκόπιος και οι μοναχαί της Ιεράς Μονής του Αγίου Γερασίμου. Αρχίζουν να εκφωνούν τη διατίμηση του σκηνώματος του Αγίου. Πέντε δάχτυλα του αριστερού ποδιού

.000 δραχμές. 12 πλευρές αριστερές προς 50.000 δραχμές, μας κάνουνε 600.000 δραχμές. 12 πλευρές δεξιές προς 60.000 δραχμές, μας κάνουνε 720.000 δραχμές». Και ούτω καθεξής. Έργο είναι αυτό, παίζεται εδώ και πάμε και πληρώνουμε εμείς. Προχωρεί: «Και εν συνεχεία, ενώ σβήνουν τα φώτα, παρουσιάζεται ο Μητροπολίτης Κεφαλληνίας, λαμβάνει ανά χείρας και κραδαίνει έναν πέλεκυ, ένα τσεκούρι, και εις το σκότος ακούγεται ο γδούπος του χτυπήματος του πελέκεως, διά του κατατεμαχισμού του σκηνώματος του Αγίου Γερασίμου». Κόβει και χτυπάει, κόβει πλευρές, κόβει πόδια, κόβει δάχτυλα. Έργο, πες, είναι αυτό.

Την ώρα που αυτά παίζονται, καθ' ην ώρα επήγε στην Κεφαλληνία, τέσσερις-πέντε μήνες γρηγορότερα, όταν εβράζε το θέμα, επιτροπή επιστημόνων ιατρών και έβγαλαν ανακοίνωση, συμπέρασμα,

το οποίο συμπέρασμα έχει ως εξής. Στο μεταξύ κρατώ τη διάλεκτο αυτών. Η «Ακρόπολις» εξασφάλισε την έκθεση πραγματογνωμοσύνης των γιατρών Γεωργίου Αβλάμη, προέδρου της Επιτροπής, Παναγιώτη Μίχα και Ιωάννου Αντωνάτου — αυτός προφανώς Κεφαλλήνιος —

στην περασμένη Κυριακή το σκήνωμα του Αγίου Γερασίμου. Αυτή είναι η πραγματογνωμοσύνη της Επιτροπής των επιστημόνων. Από πληροφορία ξέρω ότι ο Αβλάμης αυτός, ο επικεφαλής, ο πρόεδρος της Επιτροπής, έπιασε τον σφυγμό του Αγίου και χτυπούσε ο σφυγμός του Αγίου. Και λέγεται ότι επί 20 μέρες υπέφερε ο άνθρωπος αυτός. Δεν είναι γραμμένο, από πληροφορία το ξέρω αυτό. Αυτό όμως που θα μεταφέρω έχει ως εξής: «Στην έκθεση αυτή οι γιατροί αναφέρουν ότι διεπίστωσαν τα εξής». Τα λέγει η Επιτροπή αυτά. «Στην αριστερά υπογνάθια χώρα παρατηρείται έλλειψη μαλακών μορίων, εις τρόπον ώστε να διαφαίνεται το κόκαλο της κάτω σιαγόνος»,

που οφείλεται σε αλλοίωση η οποία έχει προέλθει από πολύ καιρό, από χρόνο. Δεν είναι τωρινό πράγμα αυτό που παρουσιάζει το λείψανο του Αγίου κάτω εδώ. Δεύτερον, η έλλειψη του μικρού δαχτύλου της δεξιάς χειρός από τη βάση. Αυτό, δεν ξέρω εάν ξέρετε, υπάρχει προ εκατό ετών, ευλογία δοσμένη στη Μητρόπολη της Κεφαλονίας.

Μέχρι εδώ. Τρίτον. Τρίτον, και τα δύο πόδια παρουσιάζουν ελλείμματα στην πελματιαία επιφάνεια, που έχουν δημιουργηθεί από τον χρόνο. Από κάτω που πατάει, να πούμε, ο Άγιος, παρουσιάζονται να είναι φθαρμένα τα πόδια από κάτω. Αλλά είναι από τον χρόνο κι αυτά, λέει η επιστήμη, λένε αυτοί οι ίδιοι. Τέταρτον.

Το μεγάλο δάχτυλο του αριστερού ποδιού λείπει τελείως. Από το αριστερό πόδι, το μεγάλο δάχτυλο λείπει τελείως. Εγώ έτυχα σε εκταφή λειψάνου και, όπως ήταν τα χέρια έτσι, δεν ξέραμε ότι είναι το λείψανο μέσα ολόκληρο, η τσάπα πήρε από πάνω, εδώ, το χέρι εδώ, και το έχουμε το λείψανο αυτό. Αυτό, όπως και από το δεξιό πόδι, πήρε το δάχτυλο, όπως τα πόδια επάνω, πήρε το δάχτυλο η τσάπα τότε που το βγάζαμε το λείψανο. Τι έχει γίνει αυτό δεν ξέρουμε, ούτε αναφέρεται, ούτε φαίνεται ότι είναι κομμένο τώρα και πουλημένο, όπως λένε αυτοί. Πέμπτον, από τη ραχιαία επιφάνεια του δεξιού ποδιού, στη γάμπα που λέμε, του αριστερού ποδιού, παρατηρείται έλλειψη δέρματος μήκους 10 εκατοστών και πλάτους 2 εκατοστών.

Στη γάμπα είναι βγαλμένη μια πέτσα, δύο εκατοστά και δέκα εκατοστά, με χαρακτήρες μακροσκοπικώς σχετικώς προσφάτου αποσπάσεως. Τώρα πού θα μετράς; Έχουμε δίπλα εδώ τετρακοσίων ετών και αυτό είναι προ διακοσίων ετών βγαλμένο, αν πούμε. Δεν θα έχει μια διαφορά το ένα από το άλλο, πόσο ο Άγιος είναι τετρακοσίων ετών; Δεν λέει ότι είναι χτεσινής, νεοτέρας. Η εντύπωση της σχετικώς προσφάτου αποσπάσεως προκύπτει από τη σύγκριση προς την παρακειμένη ανάλογο βλάβη, η οποία είναι σαφώς παλαιότερα. Από εκεί βγάζουν ότι αυτό αργότερα βγήκε, το δέρμα των δέκα εκατοστών και δύο πλάτους.

Αυτή είναι η πραγματογνωμοσύνη. Λείπει τίποτα; Δεν λείπει τίποτα. Αυτός όμως πήρε τώρα το τσεκούρι και κόβει πλευρές και έχει δημοπρασία. 50 οι αριστερές και 60 οι δεξιές, και κόβει. Την ξέρει αυτή την πραγματογνωμοσύνη. Ο λαός πληρώνει και πάει και ακούει και βλέπει αυτά και διαβάζει τις ψευδοειδήσεις. Αυτή την πραγματογνωμοσύνη της Επιτροπής αυτής των Ιατρών την ξέρει αυτός, ο κ. Κολλάτος. Και ο κόσμος λέει έξω: «Μου πεις εμένα; Η Κεφαλληνία, πήγαν και πουλήσανε το λείψανο». Το λείψανο είναι εκεί πέρα. Και έρχεται ο Προκόπιος και λέει. Ο Προκόπιος δε, σε απολογητικό του έγγραφο, αναφέρει σχετικά με την πρόσφατη απόσπαση του τεμαχίου των 10 εκατοστών μήκους

των δύο, δηλαδή η πέτσα αυτή που λείπει, το δέρμα, 10 εκατοστά επί δύο. Γι’ αυτό είναι όλος ο θόρυβος, περί αυτού ο λόγος έγινε, με άλλο κομμάτι που το παρομοίασαν, που έχει αποσπαστεί εδώ και 400 χρόνια. Επομένως, η απόσπαση του νέου τεμαχίου θα φαίνεται πρόσφατη, έστω και αν αυτή έχει γίνει προ εκατό ετών. Θα έχει 300 χρόνια διαφορά. Θα έχει ένα χρώμα διαφορετικό. «Εγώ όμως», υποστηρίζει ο Μητροπολίτης, «αρχιερατεύω στην Κεφαλληνία 14 μόνο χρόνια». Αυτά φτιάχνει ο διάβολος διά των οργάνων του. Και εμείς, ανοιχτό το στόμα: «Δεν είδατε στις εφημερίδες τι γράφουν;» Θα μου πεις εμένα τώρα; Δικά τους, από τα κείμενα τα δικά τους, από τις εφημερίδες είναι αυτά. Δεν είναι δικά μου. Καταλαβαίνετε; Ξέρετε πόσο κόσμο βγάνει έξω; Όταν μιλούσα στο εξωτερικό προ ημερών και τους έδειξα ολόκληρο το λείψανο, όπως είναι σήμερα.

Τα μαλλιά τους οι άνθρωποι. «Τι γίνεται; Πού είμεθα; Πού βρισκόμεθα; Και αν πρέπει καν να πιστεύουμε τίποτα από αυτά τα οποία γράφονται στις εφημερίδες ή παρουσιάζονται στο TV», όπως σας έλεγα. Και εν τούτοις υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που μένουν έξω. Δεν λέγω ότι πρόκειται περί Αγίων, μη γένοιτο. Αν ο Χριστός μας 12 ανθρώπους εξέλεξε και οι τέσσερις είχαν ελαττώματα, τους διάλεξε μοναχός, άλλος τον πούλησε, άλλος τον πρόδωσε, άλλος τον μουρμούρισε κλπ., γιατί μέσα στους τόσους σήμερα και σε μια κοινωνία που δεν έχει καλύτερο φύραμα να δώσει; Αυτή είναι η κοινωνία η σημερινή, δεν έχουμε καλύτερο φύραμα. Οι καλές λεγόμενες οικογένειες, τα καλά παιδιά τα κάνουν γιατρούς, μάμουλα, κάνουν εκτρόφους ή τα κάνουν δικηγόρους.

Τα κάνουνε μηχανικούς, τα κάνουν στρατηγούς. Γιατί δεν δίνουν παπάδες; Γιατί δεν πλησιάζουν την Εκκλησία; Διότι μισούν την Εκκλησία. Γι’ αυτό ακριβώς περιμένουν ποιος θα τους κηδέψει αύριο ή θα τους παρακολουθήσει αύριο πέραν του τάφου, και τότε θα συζητήσουν τα πράγματα. Τότε θα καταλάβουμε αν έπρεπε να μείνουμε έξω από την Εκκλησία. Τότε θα καταλάβουμε αν έπρεπε ως περτροκτικά να τρώμε από το πρωί μέχρι το βράδυ τον κλήρο. Τότε θα καταλάβουμε τι ζημιά κάναμε και θα λέγαμε τότε: «Αχ, να είχαμε έναν με τις μεγαλύτερες αμαρτίες του κόσμου, αρκεί να φορούσε ένα ορθόδοξο πετραχήλι». Θα είναι αργά όμως τότε. Γι’ αυτό λέγω, είναι ανάγκη αυτή την παγίδα που στήνει ο Σατανάς και κρατάει τους ανθρώπους έξω να την προσέξουμε όσο είναι δυνατόν.

Δυο τρόποι υπάρχουν για να καλλιεργηθεί αυτό το πράγμα. Ίσως και μεταξύ σας και μεταξύ μας να ακούγονται και να υπάρχουν αυτές οι σκέψεις. Ίσως και στο περιβάλλον μας άνθρωποι να έχουν αυτή τη σκέψη και να τους κρατάει ο Σατανάς έξω από την Εκκλησία.

Προτιμότερο έξω από το σπίτι παρά έξω από την Εκκλησία. Η Εκκλησία, οτιδήποτε να είναι, είναι πάντοτε αγία και πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος να υπερπηδηθούν. Άλλωστε, όπως ξέρετε, όλοι είναι βασανισμένοι αυτοί που είναι μακριά από την Εκκλησία. Όλοι είναι θλιμμένοι. Πάνε δήθεν να ξεσκάσουν και γυρίζουν περισσότερο σκασμένοι. Πάνε δήθεν να ξεκουραστούν, κάνουν τετραήμερο και γυρίζουν περισσότερο κουρασμένοι.

Εκτός τα δυστυχήματα τα οποία γίνονται στα κυνήγια τις Κυριακές που βγαίνουν. Πόσος κόσμος δεν έχει σκοτωθεί, πόσοι μεταξύ των αδελφών έχουν σκοτωθεί. Ένα αυτοκίνητο στον Άγιο Κωνσταντίνο και οι εφτά επέσανε μέσα στη θάλασσα. Στη συνέχεια αυτών των σκέψεων, μετά από την πρώτη παγίδα που στήνει ο Σατανάς και κρατάει πολλούς ανθρώπους έξω, έπειτα, αν κανένας του φύγει, του στήνει τη δεύτερη παγίδα. Αν ένας το αποφασίσει, παραδείγματι, μια και μιλούμε περί Εκκλησίας, να πάει στην Εκκλησία. «Α, εγώ πηγαίνω στην Εκκλησία». Σαν πώς πηγαίνεις εσύ στην Εκκλησία; Πότε πηγαίνεις στην Εκκλησία εσύ; «Εγώ επήγα στην Εκκλησία». Και πώς; Η Εκκλησία δεν σκόλασε ακόμα. «Ε, άναψα το κερί μου». Ως πειραιέ, η Εκκλησία έχει ανάγκη από το κερί το δικό σου; Τι εκδήλωση έκανες με το κερί που άναψες; Αναφέρεται πουθενά ότι, όταν ανάψει ένα κερί ο άνθρωπος, πάει, ξεχρεώθηκε, εντάξει είναι;

Στέκει εκεί που τον πιάνει. «Εγώ πήγα στην Εκκλησία». Πότε πήγες στην Εκκλησία; Πήγες στο «Δι’ ευχών»; Πήγες μετά το Ευαγγέλιο; Πήγες μετά την τρίτη καμπάνα; Ρωτάς τι καμπάνα χτύπησε για να σηκωθείς το πρωί; Και αν πήγες, σε πιάνει εκεί. Εγώ σε θέλω να πας, αλλά να πας κάθε πρωί. Εγώ σε θέλω να πας και να πας και ετοιμασμένος, να πας για κάποιο σκοπό στην Εκκλησία, να πας και να μείνεις και τελευταίος. Ο άνθρωπος πρέπει να συναγωνίζεται, να πηγαίνει πρώτος στην Εκκλησία και να φεύγει τελευταίος. Αν είσαι ερωτευμένη με έναν, θα ήθελες να πας την τελευταία στιγμή ή θα πήγαινες από το πρωί και θα ήθελες να φύγεις τελευταία; Αν είσαι εσύ άλλος ερωτευμένος με μία, τι θα ’θελες να έκανε;

Πώς σκεπτόμεθα αυτό; Πώς ενεργούμε όταν σκεπτόμεθα για υλικά πράγματα, για σαρκικά πράγματα, για κοσμικά πράγματα, και πώς ενεργούμε όταν πρόκειται για τον Θεό; Τον Θεό τον βάζουμε πάνω στα λίγα, αρκείται αυτός, δεν παραπονείται, δεν διαμαρτύρεται. Πώς; Δεν θα παρεξηγόμαστε αν φεύγαμε γρηγορότερα ή αν πάμε αργά; Θα παρεξηγηθούμε, πρέπει να πάμε κανονικά. Ώστε φοβάστε την ευθιξία του κόσμου, την ευθιξία του Χριστού δεν τη φοβάστε; Και εν τούτοις, όσο κι αν μακροθυμεί σήμερα, αύριο θα μας δείξει την ίδια διάθεση που είχαμε κι εμείς γι’ αυτό. Δεν είμεθα, επαναλαμβάνω, αγαπητοί μου, και αν του ξεφύγουμε του Σατανά και πάμε στην Εκκλησία, πηγαίνουμε απλώς να χτυπήσουμε κάρτα, ότι «να, είμεθα εδώ». Ναι, πες ότι ήρθες.

Ήρθες, και τι κάνεις εδώ που ήρθες; Γιατί, όπως έχουμε πει μια άλλη φορά, ο Μέγας Βασίλειος έχει διαφορετική γνώμη: «Το καλόν ου καλόν, εάν μη καλώς γένηται». Το καλό, λέει, δεν είναι καλό εάν δεν γίνεται καλώς. Είναι επίσης άνθρωποι οι οποίοι κάνουν καλά έργα. Άλλοι δεν ενδιαφέρονται. Να πάει στο Υπουργείο Κοινωνικής Προνοίας η Ευαγγελία, να πάει στο φιλόπτωχο να πάρει, δεν δίνει ο τίποτα, λέει ο άλλος. Ο άλλος δίδει, εγώ δίδω. Πόθεν δίδεις; Από τον ιδρώτα σου δίδεις ή από τα κλεμμένα δίδεις; Πόθεν δίδεις; Αυτό που δίδεις τι είναι; Είναι γνήσιο; Ανήκει; Είναι δικό σου; Από τον κόπο σου, από το αίμα σου, από τον ιδρώτα σου; Πόθεν είναι αυτό που δίδεις; Πολλοί γίνονται και μεγάλοι ευεργέτες.

Γίνονται δωρητές και γράφονται σε πινακίδες μεγάλες. Ναι, πόθεν είναι αυτά; Τα δίδεις, ναι. Αντέχουν στη δικαιοσύνη του Θεού; Πόθεν τα δίδεις και γιατί τα δίδεις; Πώς τα δίδεις; Για να γραφτεί το όνομά σου εκεί; Γιατί πολλοί τα δίδουν για εκεί, δεν τα δίδουν για τον σκοπό, τα δίδουν για το πρόσωπο που τα ζητάει, για να πάρουν μια θέση. Κάποτε στο εξωτερικό, στην Αίγυπτο συγκεκριμένως, ένας αρχιερεύς εζήτησε από εκεί τους ομογενείς χρήματα να φτιάξουν ένα γυμνάσιο, για να μαθαίνουν τα ελληνόπουλα τα ελληνικά γράμματα. Έστειλε ειδοποίηση σε όλους τους μεγαλεμπόρους, το κεφάλαιο γενικά, και μάζεψε 500 λίρες. Όχι χρυσές, χάρτινες, που δεν φτάνανε ούτε τέτοια να φτιάξουν, εννοείται να φτιάξουν ίδιο πράγμα.

Είδε την απάντηση στην πράξη, σκέφτηκε ένα πονηρό.

Κοινοποίησε το εξής:

«Χρειάζεται ένα υπόλοιπο ακόμη για το γυμνάσιο και καλώ όλους τους ομογενείς να προσφέρουν τον οβολό τους και να είναι βέβαιοι ότι θα γραφτεί το όνομά τους χρυσοίς γράμμασι σε ξεχωριστή πλάκα δωρητών και ευεργετών, και όστις προσφέρει τα περισσότερα θα γραφτεί πρώτος, ο δεύτερος δεύτερος, ο τρίτος τρίτος κλπ.». Μέσα σε μια εβδομάδα δεν ξέρω πόσες κατοσταριές χιλιάδες μαζεύτηκαν και εκτίσθη το γυμνάσιο και κατηρτίσθη η πλαξ και μπήκε μπροστά ένα πανί και προσδιορίστηκε η μέρα Αγιασμού και αποκαλύψεως της πλακός.

Ο κόσμος από κούρσα απ’ έξω, 40 μέτρων η μία. Έφτασαν όλοι οι καρχαρίες που είχαν δώσει χρήματα για να ιδούνε ποια θέση έχει το όνομά τους στην πλάκα. Μήπως έδωσε κανένας περισσότερα, για να είναι ποια θέση έχει πάρει; Και όλοι με αγωνία δεν ακούγαν τον Αγιασμό, ούτε τα άλλα λόγια που ελέγοντο εκεί, ούτε για τον σκοπό που έγινε, να μάθουν τα ελληνόπουλα την ελληνική γλώσσα, τη γλώσσα των αγγέλων, τη γλώσσα του ουρανού, τη γλώσσα του Ευαγγελίου. Αλλά περίμεναν πώς θα τραβήξει ο δεσπότης το σκοινί, να ιδούνε σε ποιο μέρος είναι το όνομα. Ήρθε η στιγμή να τραβηχτεί το σκοινί και τραβήχτηκε το σκοινί και, αντί να ιδούνε ονόματα, είδαν το εξής: «Ούτω το έργο έγινε επί κενοδοξία των Ομογενών της Αιγύπτου».

Δεν τα έδωσαν τα χρήματα για να γίνει το γυμνάσιο. Τα έδωσαν τα χρήματα για να γραφτεί το όνομά τους από κενοδοξία. Αυτά δεν τα λαμβάνει υπόψη ο Θεός. Δεν τα λαμβάνει υπόψη ο Θεός αυτά. Ο Θεός βλέπει γιατί το κάνει. Και ο Σατανάς βάζει την ουρά του να μην το κάνει, όπως βάζει την ουρά του να πας στην Εκκλησία, αλλά να μην πας κανονικά. Να μην πας κανονισμένα. Α, θα τα πούνε για τους παπάδες.

Εσύ θα πας έπειτα στην Εκκλησία. Πηγαίνεις, αλλά δε λαμβάνεις. «Αιτείς και ου λαμβάνεις». Γιατί; Διότι κακώς αιτείς. Υπάρχουν βέβαια στιγμές δικαιολογημένες που ορισμένοι δεν μπορούν να πάνε πρωί στην Εκκλησία. Είναι στο σπίτι, αλλά η ψυχή τους είναι στην Εκκλησία. Έχει το μωρό, έχει το γέροντα τον άρρωστο, τον σύζυγο, έχει την σύζυγον, πρέπει να προσφέρει τας υπηρεσίας. Μπορεί να μην πάει και καθόλου, αλλά μπορεί να πάει και αργότερα, έστω και την τελευταία στιγμή. Είναι δικαιολογημένη η ακούσια απουσία αυτή. Αλλά το να είμαι καλά και να λέω «αν χτύπησε τρίτη καμπάνα», το να είμαι καλά και να παίρνω το πρωινό μου για να πάω στην Εκκλησία, το να είμαι καλά και να έχει βγάλει λόγο τόσο ο παπάς και εγώ να διαβάζω την Ακρόπολη ή να ακούω τα νέα ή να βλέπω το TV, αυτό δεν περνάει στον Θεό. Αυτή είναι μια μερίδα την οποία την παίρνει εξ ολοκλήρου ο Σατανάς. Ο Χριστός ζητάει από τον άνθρωπο θυσία, γιατί αυτός εθυσιάστηκε και δεν θέλει να θυσιαστεί για τον εαυτό του, αλλά για το δικό του εαυτό ο άνθρωπος να θυσιαστεί, να κάνει τη θυσία αυτή. Η δευτέρα λοιπόν παγίς, αυτή η οποία μπαίνει από τον Σατανά: «Ναι, να πας, αλλά δεν είναι ανάγκη να πας και πρωί».

«Δεν είναι ανάγκη, το αντίδωρο θα το προλάβει, το παίρνει και το τρώει την άλλη εβδομάδα. Δε χάθηκε ο κόσμος». Με ένα δικό του τρόπο, λοιπόν, ο άνθρωπος και πάλι πλησιάζει προς την Εκκλησία. Και από αυτό το μερίδιο έχει ο Σατανάς μερίδιο. Να μια δεύτερη τρύπα που είναι πεσμένοι πολλοί, μα πάρα πολλοί, μέσα. Άλλοι μάλιστα κανονίζουν, θα πάνε, θα πάρουν και το αντίδωρο από το παγκάρι και θα φύγουν. Ούτε το χέρι του παπά δεν προσκυνούν. Άλλοι θα στέλνουν τον μικρό μέσα να τους φέρει και πριν έχει διαβαστεί ακόμα· δεν ξέρουν πότε διαβάζεται το αντίδωρο. Θυμούμαι, μιλούσα μια φορά στον Άγιο Γεώργιο τον Λυκαβηττό. Ήταν ένας ο οποίος έπαιρνε αντίδωρο και έφευγε, να μην ακούσει τον ομιλητή. Κανόνισα λοιπόν να μιλήσω την ημέρα εκείνη στο Ευαγγέλιο. Και τον είδα και πάλι, σηκώθηκε και έφυγε. Ήθελε να φύγει ο διάβολος, να μην ακούσει, και ήταν μάλιστα η μέρα των Γαδαρηνών.

Ημέρα εκείνη που το κυρίως θέμα είναι ο διάβολος. Και τον έδιωξε και την ημέρα εκείνη ο Σατανάς. Γιατί όλους τους ανθρώπους αυτούς τους επηρεάζει το πονηρό πνεύμα και τους ξεσηκώνει από εκεί. Συνήντησα έναν στο εξωτερικό που είχε γίνει προτεστάντης. Είχε γίνει προτεστάντης εξαιτίας του θορύβου, των συζητήσεων και άλλων πολλών που γίνονται στην Ορθόδοξο Εκκλησία. «Πήγα στην προτεσταντική εκκλησία, εκεί», λέει, «είναι ηρεμία, διότι δεν υπάρχουν διάβολοι, τους έχουν μέσα τους και δεν πηγαίνουν, δεν τους πειράζει αυτούς ο Σατανάς». Και γιατί ακόμη, λέει; Θα σας πω ένα περιστατικό, που δεν έχω λόγο τον άνθρωπο να μην τον πιστέψω, ότι Μεγάλη Παρασκευή ομιλούσαν γυναίκες γύρω εκεί από τον Σταυρό, καθ’ ην στιγμή ομιλούσε ο Αρχιμανδρίτης περί των γεγονότων του Σταυρού.

Ήσαν μπροστά μου, λέει, κοντά, και μιλούσανε για το κούρεμα, για τα μαλλιά, για την κομμώτρια. Και σε μια στιγμή ακούστηκε η μία να λέει στην άλλη, καθ’ ην στιγμή σε 1,5 μέτρο, μου λέγει, ήταν ο Εσταυρωμένος και δίπλα, σ’ άλλο 1,5 μέτρο, ήταν και ο Αρχιμανδρίτης και ομιλούσε για το μεγάλο γεγονός της Μεγάλης Παρασκευής. «Τι να κάνω», μου λέει, «σε αυτή την Εκκλησία;» Γινόμαστε πολλές φορές εμείς οι υπαίτιοι ορισμένων άλλων αδυνάτων, εμείς που δήθεν τα ξέρουμε όλα, οι αγιασμένοι και οι αγιασμένες που δεν προσέχουμε. Γινόμαστε αιτία και κερδίζει ο Σατανάς και οι άνθρωποι φεύγουν από την Εκκλησία ή έρχονται για λίγο, για να οχληθούν λιγότερο. Πολλά πράγματα γίνονται. Πρέπει να προσέχουμε και εν τούτοις δεν προσέχουμε όσο πρέπει.

Ζητούμε να είμεθα ευγενείς στο σαλόνι, αλλά δεν είμεθα ευγενείς στην Εκκλησία. Ζητούμε να μην μας πειράζουν και να μας οχλούν. Κάθε στιγμή πειράζουν και οχλούν. Πού να πας; Πας στον δίπλα κοντά και σου λέει τη λειτουργία ο διπλανός. Ωραία, εγώ ήρθα να λειτουργηθώ, δεν ήρθα να με λειτουργήσεις. Λέει και του παπά, λέει και του ψάλτου, και να ξέρει να ψάλλει, να έχει και καμιά φωνή, να πεις, πράγμα χαλάει. Αλλά από τον εγωισμό ότι τα ξέρει απ’ έξω, λέγει εκεί πέρα. Πάλι δεν μπορεί να κρατηθεί στην έδρα, έχει ο άνθρωπος, και μάλιστα τη σημερινή ημέρα, σηκώνεται και φεύγει. «Θέλω εγώ», θα πει κανείς, «αυτός με διώξε». Εσύ έπρεπε, εσύ έπρεπε να αντέχεις. Ο Σατανάς σου έβαλε το όργανό του εκεί να σε διώξει, εσύ έπεσες στην παγίδα. Φεύγει ο γιατρός από τον άρρωστο; Δεν φεύγει. Κινδυνεύει ο γιατρός από τον άρρωστο; Δεν κινδυνεύει. Γιατί δεν κινδυνεύει; Διότι κάνει εμβόλιο.

Κάνε κι εσύ εμβόλιο, αλλά δεν έχεις κάνει εμβόλιο ακόμα, γι’ αυτό ακριβώς σε πειράζει και ο Α και ο Β. Είναι αλήθειες αυτές που λέω εγώ τώρα, όμως δεν μας δικαιολογούν να σηκωθούμε να φύγουμε ή να πάμε αργότερα για να κουραστούμε ή να πειραστούμε λιγότερο. Δεν είναι λοιπόν αρκετό ο άνθρωπος να πάει, αν παραδεχτούμε, στην Εκκλησία, αλλά πώς πάει και γιατί το κάνει, ή την ευεργεσία ή το λόγο που λέγεται πολλές φορές, και κάτι που λέμε καλώς των άλλων το λέμε με υπολογισμό. Και ο Χριστός βλέπει το εσωτερικό, πώς το λέει, γιατί το λέει, δεν βλέπει τι λέει. Όταν παρακολουθούσε αυτούς που βάζανε χρήματα στο γαζοφυλάκιο, έβλεπε πώς βάζουν, όχι πόσα βάζουν, πώς βάζει ο καθένας. Και αυτό επήνεσε, τη χηρούλα με το δίλεπτο, και λέει: «Αυτή έβαλε τα περισσότερα από όλους εσάς». Αλλιώς βλέπει ο Θεός. Γι’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να φοβάται που μπαίνει στην Εκκλησία. Πώς θα πάω;

Πάω, ναι, πρέπει να πάω, αλλά πώς θα πάω για να ωφεληθώ, να μην ζημιώσω και τον εαυτό μου και τους άλλους, κι αντί να αφήσω ορισμένα μικρόβια, φορτωθώ ορισμένα μικρόβια; Είναι κι αυτή μια παγίδα του Σατανά: να τον αφήνει, όσον του ξέφυγε από την πρώτη που δεν τον άφησε καθόλου να μπει. Όσον του ξέφυγε και θα μπει, τον βάνει να μπει με τον τρόπο του. Πάει στην Εκκλησία, δεν κοινωνεί. Τότε γιατί πάει στην Εκκλησία; Η Εκκλησία, ο σκοπός είναι να κοινωνήσει. «Μα μπορώ να είμαι πάντοτε;» Τότε γιατί ήρθες εδώ; Στον Άδη ήρθες; Λέει ο θείος Χρυσόστομος: «Εαυτόν ανάξιον ωμολόγησες». Φέρνεις το παιδί σου να το κοινωνήσεις. Με τι νηστεία θα κοινωνήσεις το παιδί και με τι νου, καθαρότητα, με σένα της μάνας; Όπως με της μάνας και με της νονάς το βάφτισες και καθαρίστηκε από το προπατορικό αμάρτημα, έτσι και στη Θεία Κοινωνία.

Εσύ η μάνα σκοτώνεις τα υπόλοιπα και τα χέρια σου είναι ματωμένα. Πώς ο Θεός θα δώσει ευλογία στο παιδί σου; Πώς εσύ θέλεις να νηστεύεις τη σάρκα; Πώς θέλεις να νηστεύεις την κοιλιά; Πώς θέλεις να μην αφήσεις την αμαρτία; Πώς ο Θεός θα σε ευλογήσει; Το πρέπει να το υπολογίσει ο άνθρωπος. Γι’ αυτό τον αφήνει να πάει, αλλά μέσα στην Παναγία την Τρυπητή, στο Αίγιο, στον Εσπερινό, ήτο μία δαιμονισμένη. Και εκεί που είχε σταματήσει το πλήθος κόσμου, να πηγαίνουν λίγοι-λίγοι να προσκυνούνε, την κατέλαβε το δαιμόνιο και άρχισε να λέει. Και πετάγεται ο χωροφύλακας μπροστά και λέει: «Εσένα, σκασμός», του λέει αυτή. Δεν ήξερε αυτός ότι είναι δαιμονισμένη και το δαιμόνιο μιλεί.

Λοιπόν, μία κυρία, μεγαλοκυρία, που καθόταν μπροστά και ήταν μπροστά από αυτή, λέει: «Δεν είναι τρόπος, λέει, δεν σέβεσαι εδώ πέρα αυτόν;» «Πάψε, μωρή», της λέει. «Εσύ πού δεν έρχεσαι, μωρή; Εσύ που έρχεσαι να προσκυνήσεις την Παναγία, ε; Από πού έρχεσαι; Έρχεσαι από τον κουμπάρο σου, ε; Από πού έρχεσαι, μωρή;» λέει. «Σιωπή», λέει αυτός. Κοπανά ένα σκαμπίλι. «Τερατά», του λέει, «που έχεις το στέμμα στο κεφάλι, εσύ με την κουνιάδα σου», δεν του λέει, «τι κάνεις και μου ήρθες εδώ πέρα να σε φυλάξει η Παναγία;» Τι έκανες; Τι έκανες; Τρεις άνθρωποι, δυο του διαβόλου, και πηγαίναμε να προσκυνήσουμε την Παναγία. Ξέρετε πόσοι τέτοιοι υπάρχουν; «Προσκύνησα τον Άγιο Δημήτρη προχτές», δεν ξέρω τι βρωμιά. Αλλά δεν μιλάει ο Άγιος, αλλά εμείς δεν πήραμε τίποτα. Να πας να ανάψεις το κεράκι σου, την αμαρτία να μην σταματήσεις, το κρεβάτι να μην γκρεμίσεις.

Παιδιά να μην κάνεις, να μην είσαι, να μην μείνεις γυναίκα, να γίνεις άντρας, να μην μείνεις άντρας, να γίνεις γυναίκα. Αυτό σου λέω εγώ, και πήγαινε και άναψε και κεριάκια, λιβάνια και κοινώνησε κιόλας. Ναι, πείτε μου ότι λέω ψέματα και να σας ζητήσω συγγνώμη. Έτσι είναι η υπόθεση. Σας ομιλώ από ατομικό πειραματισμό.

Πάλι κάποιος με σκοπό, με ταπείνωση, με ετοιμασία, με φόβο Θεού πάει στην Εκκλησία και πραγματικά σταθεί μέχρι το τέλος και προσέλθει και στη Θεία Κοινωνία κλπ., του ξεφύγει δηλαδή, δεν τον κρατήσει έξω ούτε τυπικά, αλλά μπει πρώτος και βγαίνει τελευταίος, αυτός κινδυνεύει εξίσου όπως κινδύνευαν και οι άλλοι. Θα πει κανείς: «Μα αυτός που έκανε τα σωστά γιατί να κινδυνεύει;» Γιατί θα πάει αυτός ο λεγάμενος δίπλα και θα του πει: «Αυτό είναι, πράγματι. Δεν βλέπεις τι γίνεται εκεί πίσω; Εσύ, ναι». Και το πιστεύει ότι, ναι, έκαμε αυτός, και τον έριξε εκ των δεξιών αυτόν, ότι αυτός τα έκαμε καλά ή αυτός μόνος έκανε καλά και όλοι οι άλλοι έκαναν άσχημα. Αυτή έμεινε τελευταία και κοινώνησε, αυτός έμεινε τελευταίος και κοινώνησε από ταπείνωση. Αυτός πήρε το αντίδωρο, το πρόσεξε, εντόπισε την ψιχούλα στο κεφάλι, αυτός τα έκαμε όλα. Και τον έβγαλε από εκεί. Και πάει και το μερίδιο αυτό. Παντού, με όλη τη σημασία της λέξεως, παντού. Πού θα φυλαχτεί ο άνθρωπος; Πού θα φυλαχτεί; Και εν τούτοις αυτό το πρόσωπο των 7.500 ετών, όπως σας είπα προχθές, δεν το γνωρίζουν οι χριστιανοί. Τον εξαποδώ λέω, βέβαια. Ποιον εξαποδώ; Που είναι μέσα ο Απόλλων; Δεν είναι εξαποδώ και μας δουλεύει με τον τρόπο του και δεν το καταλαβαίνουμε καθόλου. Είναι τέχνη του. Ο άνθρωπος τον κυνηγάει και θα τον κυνηγάει

ώσπου να μπεις στον Παράδεισο, αν μπεις στον Παράδεισο. Ωραία υπάρχει στα κείμενα του Μεγάλου Αντωνίου. Ο άγγελος είχε πάρει την ψυχή του Μεγάλου Αντωνίου και φεύγει. Και του κάνει ο διάβολος: «Αχ», του λέει, «Αντώνιε, μου γλίτωσες». «Όχι ακόμη», του λέει ο Μέγας Αντώνιος. Ακούτε ταπείνωση; Στα χέρια του Αγγέλου η ψυχή, έχει βγει από το σώμα, το είχε αφήσει, δεν έχει περιθώριο να αμαρτήσει. Αλλά να μην πει στο μυαλό του μέσα ότι «ναι, σου γλίτωσα εγώ, σου γλίτωσα εσένα, σε νίκησα». Δεν το είπε αυτό το πράγμα, διότι μόνον η ταπείνωση είναι εκείνη η οποία νικά τον σατανά. Ερωτήθη τρεις φορές ο Σατανάς:

«Τι φοβάσαι;» «Την ταπείνωση». «Τι άλλο φοβάσαι;» «Την ταπείνωση». «Τι άλλο φοβάσαι εκτός της ταπείνωσης;» «Την ταπείνωση». «Το μόνο», του λέει, «Αντώνη, που εγώ δεν μπορώ να κάνω. Νηστεύεις εσύ, νηστεύω και εγώ. Αγρυπνείς εσύ, αγρυπνώ και εγώ. Εκείνο που κάνεις εσύ δεν μπορώ να το κάνω εγώ». Και τον ερώτησε τι είναι και του είπε: «Η ταπείνωση». Αυτό, μην αφήσεις και περάσει από τον νου σου ότι κάτι είσαι, όπως αφήνουν αυτοί που λέγαμε γρηγορότερα, υποτιθέμενοι, και παρουσιάζεται: «Εγώ, μου γράφει ο Χριστός προσευχές». Τα ακούσατε στην αρχή. «Εγώ πάλι μιλώ με την Παναγία, εγώ μιλώ με τον Άγιό του, μιλώ με τον Άγιο». Μην αφήσεις και περάσει στο μυαλό σου τέτοιο πράγμα. Χάσου, χάσου και το πάρ'.

Ο εγωισμός είναι εκείνος που έβγαλε τον άνθρωπο από τον Παράδεισο. Ο εγωισμός. Είναι λεπτή δουλειά ο χριστιανισμός, αγαπητοί μου, δεν είναι γκρο μπετόν, ρίξαμε τις κολόνες και μια πλάκα και μπήκαμε μέσα στο οικοδόμημα. Αυτό που αξιοποιεί ένα οικοδόμημα και το κάνει κατοικήσιμο και χρήσιμο είναι η λεπτή δουλειά που θα γίνει ιδιαίτερα.

Εργασία που θα κάνουν οι άλλοι μέσα, να το αξιοποιήσουν αυτό το γκρο μπετόν. Και ότι έβαλες δυο εικόνες εκεί πέρα και άναψες ένα κερί και πας και στον Εσπερινό και στον Όρθρο, αυτό έπεται ότι εξασφάλισες Παράδεισο; Έγινε ο άνθρωπος πλέον καλλιτέχνημα, ώστε να γίνει ναός Πνεύματος Αγίου και να κατοικήσει η Αγία Τριάδα μέσα στον άνθρωπο και να γίνει ένα με τον Χριστό; Δεν είναι αρκετό. Τεχνάσματα, λοιπόν, επί τεχνασμάτων.

Πρέπει ο άνθρωπος να παρακαλεί τον Χριστό να τον φυλάει από τον σατανά. Θυμούμαι προ ετών πήρα μια επιστολή από το Άσυλο Ανιάτων. Δεν αξιώθηκα αυτή την ψυχή να τη γνωρίσω και δεν ξέρω εάν έχει κοιμηθεί, νομίζω τώρα. Πολλά χρόνια, κοπέλα ήταν προφανώς, και μου έγραφε και της έστελνα ορισμένα βιβλία, κασέτες κλπ. Και μου έκανε ένα ευχητήριο σε γιορτές και ένα ευχαριστήριο ταυτόχρονα, το πόσο ανακουφίζεται από αυτά τα οποία λαμβάνει εκεί, στο πυρωτήριο αυτό, το κρεβάτι της αναπηρίας της. Και μου έγραφε στο τέλος: «Η ευχή μου, κύριε Παναγόπουλε, είναι εκ μέσης καρδίας

ο Κύριος σε φυλάτι από Θεό. τον τις παγίδες του σατανά». Πρώτη φορά άκουγα. Είμαι 65 χρονών, αλληλογραφώ με χιλιάδες κόσμου, έχω ακούσει διάφορες ευχές, όπως ο καθένας αισθάνεται και αφήνει την ψυχή του να ξεχειλίσει. Τέτοια ευχή με τέτοιο περιεχόμενο και με τόση σοβαρότητα δεν είχα πάρει. Και μου έκαμε αίσθηση η διάκριση της κοπέλας αυτής. «Σου εύχομαι», μου λέει, «εκ μέσης καρδίας, το καλό που μου κάνεις εδώ στο κρεβάτι με τον τρόπον αυτό, να είναι το να σε φυλάει ο Κύριος από τις παγίδες του σατανά». Εάν κανείς επίσης διαβάσει τον Μέγα Αντώνιο, θα βρει ότι το πρωί που έβγαινε έξω, αλλού χαμήλωνε.

Παρέκλινε από τον δρόμο και ξανά έπεφτε. Και ήταν μαζί του ένας υποτακτικός, τον περνάει για τρελό. «Τι κάνεις», του λέει, «πάτερ, αββά», του λέει, «τι είναι αυτά; Τι παιχνίδια είναι αυτά;» «Μα δεν βλέπεις», λέει, «παιδί μου, τα τεχνάσματα, τις παγίδες του σατανά;» Φυλαγόταν να μην τον πιάσει ούτε ανθρώπινη. Εμείς τι; Πάμε ένα νταμπουρά απ' έξω από την πόρτα το πρωί. Πού να σηκωθούμε να προσευχηθούμε, να οπλιστούμε, ώστε να βγούμε έξω με προσευχή, ώστε να μην μπορεί ο σατανάς να μας βάλει. Διότι, λέγει ο θείος Χρυσόστομος, όταν ο άνθρωπος φύγει με προσευχή το πρωί από το σπίτι του — όχι προσευχή ένα λεπτό, μισή ώρα στον καθρέφτη και δυο λεπτά στην προσευχή· ανάποδα, να είναι αρκετή ώρα στην προσευχή — να οπλιστεί ο άνθρωπος.

Όταν βγει στην πόρτα, να πει: «Αποτάσσομαί σοι, Σατανά, και τη πομπή σου και τη λατρεία σου, και συντάσσομαί σοι, Χριστέ», και ταυτόχρονα να σταυρωθεί, λέγει, και με τον Τίμιο Σταυρό. Τότε όχι ο σατανάς, αλλά και ο ίδιος ο Βεελζεβούλ να παρουσιαστεί, δεν μπορεί να του κάνει τίποτα του ανθρώπου, δεν μπορεί να του στήσει παγίδα. Αλλά εμείς δεν μάθαμε, δεν θέλουμε να σταματήσουμε την αμαρτία. Τρέχουμε γιατί η φιλενάδα μας θα πάρει το ίδιο λεωφορείο, τρέχουμε γιατί ο φίλος μας θα πάρει το ίδιο λεωφορείο κλπ. Κάνουμε ένα νταμπουρά εκεί πέρα, χτυπάμε, ξέρω εγώ, εκεί φτιάχνουμε ένα σχέδιο και πηγαίνουμε, αλλά πηγαίνουμε τρέχοντας για την αμαρτία. Πού να σταθεί χάρις πάνω μας και πού να μας πιάσει ο σατανάς, που μας έχει πιάσει μέσα από το σπίτι; Νόμιζα ότι μπορούσα να τα προσθέσω αυτά, τα τεχνάσματα του σατανά, επάνω στο θέμα αυτού του τρίτου που είπαμε χτες.

Τον οποίον ο άνθρωπος, ο χριστιανός, δεν τον ξέρει. Οι άλλοι τον ξέρουν από την άλλη μεριά, τον χρησιμοποιούν. Στο εξωτερικό, δεν ξέρω, ξέρετε, χιλιάδες εκκλησίες δεν προσκυνούν τον Χριστό, προσκυνούν τον σατανά. Υπάρχουν λειτουργίες που γίνονται στον σατανά. Όλα τα άλλα μέσα τα οποία υπάρχουν, μέντιουμ λέγονται, πνευματισμοί λέγονται και άλλα, παγίδες, πράγματα κλπ., αναστενάρια, όλα είναι δικά του. Αυτός είναι ο κυρίαρχος, αυτός είναι ο οργανοπαίκτης, αυτός είναι ο αρχιστράτηγος. Αυτός θα έχει τα πάντα στο χέρι του και μας δουλεύει με τον τρόπο του. Αν εμείς θέλουμε, θέλουμε, θα πρέπει να αγωνιστούμε λίγο. Και αν αγωνιστούμε λίγο, ο Χριστός θα μας δώσει πολύ. Μην περιμένουμε να μας αφήσει, δεν μας αφήνει. Και εκεί στη Θεία Μυσταγωγία ακόμη να βρεθούμε, μπροστά στο Άγιο Ποτήριο να βρεθούμε, και εκεί θα μας βάλει. Στην ωραία Εκκλησία μας:

«Των θυρών του ναού σου παρέστηκα και των δεινών λογισμών ουκ αφίσταμαι». Και εκείνη τη στιγμή ακόμη έρχεται να μας ξεσηκώσει, να μας πάρει τον νου, κάποιος να μας πειράξει. Να σου η γιαγιά από εκεί πάει πρώτη, να σου η άλλη που πάει πρώτη να κοινωνήσει το παιδί της, να μην μαγαριστεί από τους άλλους. Χίλιες δυο διαβολές, χίλιες δυο διαβολές. Και βλέπεις, μέχρι που θα μπει το «Μετά φόβου», ηρεμία. Όταν μπει το «Μετά φόβου», ξεσηκώνεται η εκκλησία ολόκληρη, που ένα μέτρο πίσω να έκανε δεν υπήρχε λόγος να πατιόμαστε και δεν υπήρχε λόγος να υπάρχουν αυτά. Ποιος θα κάνει αυτά; Ο αρχιμάστορας θα κάνει αυτά. Και σε ποιους θα κάνει; Σε εμάς τους υποτακτικούς. Διότι, αν εμείς θέλαμε, θα στεκόταν ο καθένας στη θέση του, θα προηγηθούν εκείνοι που πρέπει να προηγηθούν και με ένα, δύο, τρία, πέντε λεπτά όλοι μας, χωρίς να κάνουμε ζημιά, χωρίς να χύσει τη Θεία Κοινωνία ο ιερεύς, χωρίς να έρθει σε άσχημη θέση, θα φεύγαμε ευλογημένοι.

Ό,τι μπορούν, επαναλαμβάνω, να προσφερθούν και αυτά, και εύχομαι ο Θεός να μας φυλάει.