On Prayer

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In this series of talks, allow me this evening to say a few words about something of great importance to man, something he unfortunately sometimes forgets, claiming that he has no time. I do not know whether you realize that the human person is the only being blessed by God with the ability to speak with Him.

And yet man neither values this honor as he should nor makes use of it. Saint Gregory says, “It is more important for man to pray than to breathe; we ought to pray, he says, rather than breathe.” If one of the two must cease, it is better for man to cease breathing and die. There is no reason for him to live if he is going to stop praying. And if man is in the state he is today, it is because he does not pray. He does not make use of this talent called prayer.

David, in his wisdom, spoke of how man ought to live before God: “Bless the Lord, O my soul, and all that is within me, bless His holy name.” Elsewhere he says, “Let everything that breathes praise the Lord.” Yet neither of these is put into practice. The tongue was not given to man simply to be used as he uses it. It was given so that he might speak with his God and bless His name by his deeds, by his tongue, and by his whole life.

It is an honor for man to speak with God. It is a great honor for man to make God sit and listen to him. Someone else may refuse to listen to us, even if he is our father or mother or another person dear to us. We may be speaking to him while he walks away. God never does this. The moment man stands in prayer, God stands ready to listen. “Speak,” He says, “and I am listening. Tell Me what is wrong, what troubles you.” The human soul was made for God, and the first people felt the need to set up an altar so that they might pray to Him.

These were the first two children of the first human couple, Cain and Abel. There we first encounter prayer. Prayer is taught by God; prayer is innate. They had no catechism classes then, and no one instructed them. They felt the need on their own. Yet one of them failed to understand something that we ourselves still fail to understand today, even after all our knowledge and the experience of nearly eight thousand years: God does not look merely at what you do, but at how you do it. That is the point—the manner and the reason for which you do it, not merely the deed itself. There is a beautiful scene in the Gospel, if you read it.

It shows Christ standing opposite the treasury and watching those who came and put their copper coins into it. He was not looking at how much they put in, but at how they put it in. So when a little hand came, opened its small purse, and put in two tiny coins, He said, “This woman has put in more than all the others.” All those who gave, many of them very ostentatiously so that He who stood opposite might see them, did not equal the widow’s two small coins, because Christ saw how they gave their money and why they gave it. Man always has some motive behind his actions, and God knows these things; nothing escapes Him. Let me give you an example.

Suppose we are about to take up a collection to help someone in urgent need, and I say to a man, a woman, or a young person, “Take this collection plate and go around. We will give whatever is gathered.” Do you know how much money that person will bring back? Around two or three hundred drachmas. But if I take the plate and go around, do you know how much I may bring back? Perhaps two, three, or even five thousand drachmas. You are not giving to the cause; you are giving because of the person collecting. And God above, who knows all this, gives each person what his cunning deserves. That is why the Apostle James says so beautifully, “You ask and do not receive, because you ask wrongly.” What you are asking for is not in accordance with the will of God.

So God sees not only what you do, but how you do it. That is the point. Man must understand that he is not dealing with another human being, someone he might manipulate, deceive, or lull into complacency. He is dealing with God, who sees past, present, and future—everything—and who searches man’s heart and innermost being. He examines every detail, every inward aspect of how a person acts and what moves him. This is why we see such a difference between the first two people who felt the need to pray. Abel evidently reflected that, without his Creator, he would neither exist nor possess anything he had.

And so, as Holy Scripture says, he chose some of the finest sheep he had to offer in sacrifice, for he was a shepherd. Cain, who appears to have been the firstborn and whose offering came afterward, was a farmer; yet he chose straw or the siftings left from the wheat. He did not offer God the good produce gained through his sweat and labor. He offered whatever was worthless. And God showed His favor toward Abel’s sacrifice, whose smoke rose straight up to heaven, unlike Cain’s.

Cain’s offering went up crookedly, and God showed plainly—as Cain himself understood—that He had not accepted it. But Cain did not blame his own carelessness. He blamed God and even his own brother, and so, as you know, he crushed Abel’s head. That was why he murdered Abel. He could not bear it, could not live with it, could not swallow the thought, “Why does God favor you?” But God shows no partiality. He sees whether I have acted rightly and whether I am making a true sacrifice. When you are going to give someone a shirt as a gift—even if that person may often be a scoundrel—or when you are buying a gift for some woman, whoever she may be, you insist on buying it from a reputable shop.

You look for a well-known name—Lambropoulos, Dragonas, or whatever it may be—even though you are only giving the gift to an ordinary human being. And when it comes to God, will you offer just anything you can find? We ought to take this to heart, because we do not make sure that what we bring to God is the finest gift. Have you ever heard women complaining to grocers

that the oil they were sold is so poor that even the oil lamp will not burn it? Why? We let the lamp burn all the rancid oil, while we eat the good oil ourselves because the doctor told us it must be free of toxins for the sake of our kidneys. The lamp is given all the filthy oil. “Even the lamp will not burn that wretched oil of yours!” How can this be? Should we not offer the choicest things? Should a candle be made from scraps of fat and the like? “But that is what the Church has; if you want something else, go and buy it outside.” Leave aside what the Church has. Go and buy half a kilo of beeswax yourself...

Then put two little candles in your bag, so that your offering may be a sacrifice like Abel’s and not like Cain’s.

These things belong to us. Let me take this opportunity to tell you that, in the Old Testament, the wheat used for an offering was set apart. They were required to sift, wash, and grind it separately, and it was used only to make offerings. Their families did not eat from it. The oil burned in the lamp in the Old Testament came from olives set apart for that purpose, washed and pressed separately. The oil was kept separate; they did not eat it, but used it only for the lamp. The incense was made from forty fragrances, producing that sweet-smelling incense, and they were not permitted to keep any of it at home; it all went to the place of worship. They offered choice things even then. Consider how much reverence is called for now, when what we offer becomes the Body and Blood of Christ. What, then, should be the quality of the gifts we bring to the Church? And yet they are not our best. This falseness was evident from the earliest days of mankind.

It appeared in humanity, indeed in these two persons. The first altar, then, was the altar of Cain and Abel, where God clearly showed His favor toward Abel’s offering and not Cain’s. Another altar was raised later, after the flood. When the flood had ended and the whole family came out—eight people: Noah and his wife, Shem, Ham, Japheth, the sons and their wives—Noah immediately felt the need to set up an altar and give thanks to God. This proves that man always feels the need to communicate with God. But unfortunately...

he does not pay attention, as I told you, to the details that he ought to heed.

Man’s whole life should be turned toward God. If he used this weapon called prayer, every problem would be resolved. No one would meet with failure, because our trouble is that we do not submit these matters to prayer. We say that we believe in God, but we do not ask Him; we do not consult Him. We ourselves decide whom the girl will marry and whom the boy will marry, and then say, “You, Christ, will crown them.” Whether they should marry each other is another matter; we regard that as our own business. “You only need to crown them.” Do you understand? Or we start a business. We consult the lawyer, the tax adviser, and everyone else, and then say, “You must come and bless it with the Agiasmos when we open.” What we are actually going to do is our own affair. The result is that, before long, the partners devour one another; one is forced out and the other goes to prison. God is not consulted. He is not consulted. Will the child grow into a true human being?

Or will he become a scoundrel? The child does not ask. He strives to become a superman, but may become less than human, and he does not ask about that. He simply goes away to pursue what is considered a respectable life. It is better to be an honest shoeshiner in Omonia Square than to rise to some lofty position and be faithless and atheistic. God is not asked: “What profession should my child follow? What is he suited for? Is he suited to be a carpenter?” Instead, we insist that he receive an education. And what do we produce? Bricks. Often we even place them where they cannot be of any use. If we prayed, God would tell us: “This girl is suited to be a seamstress and nothing else. This boy is suited to be a carpenter and nothing else. This one is suited to be a lawyer, this one an officer, and this one a priest.” Ah, if only we asked God! He knows how He has distributed the talents, though we ourselves can often see them. You see a child absorbed in building things from an early age.

He ought to go to the Polytechnic and become an engineer. You see another child laying people down, taking their pulse, placing his hand here to listen to their heart, and so forth. He will study and become a doctor, perhaps—a person with a serious calling. You see another putting on a sheet, taking an empty milk tin, and pretending to offer incense. He will become a clergyman; you can see the signs within him. Another lines everyone up two by two, the small and the tall, as though playing at war. He will become an officer; that is the direction he will take. Even from that early age, we can see these things in broad outline. God gives different talents—not five to everyone, but five to one, two to another, and one to another. If He gave five to everyone, we would be miserable. If we all became doctors, whom would we treat? If we all became lawyers, whose cases would we handle? If we all became engineers, for whom would we build? If we all became educated professionals, there would still be a need for manual workers.

We need the practical person, the scholar, and the person of wide learning—we need everyone. Look at your hand. Each finger differs in height and thickness, yet together they form a fist. God made people different so that each might complement the others. You see how a certain fine lady looks down on the young maid? But if the maid were not there, that fine lady would be living in filth. Who would empty her chamber pot when she fell ill? She gives no thought to such people, none at all. But a dreadful time seems to have come; indeed, we have already entered it. The fine lady or gentleman can no longer have everything their own way, because they never gave any consideration to the other person. Yet God gives that person to you.

God gives that person to you as a helper, but you must take care of him. You eat chicken and delicacies, while he gets a bowl of bean soup. We do not do what we ought, and we will be punished for it. Only now have we understood that even the least worker is necessary for the whole enterprise to function, so now we pay attention to him. And so we see people occupying positions that were never their calling. They were suited for some other work, but their parents, out of pride, pushed them into something else, and they failed. Society as a whole fails as well. There is no harmony, because the right people are not in the right positions. That is the reason. A parent, in his pride and eagerness to educate his child, ends up deforming him, and this is the damage that results. He never asked Christ what the child was suited for. “Can people from our family become laborers or manual workers? Are we serious?” But what work did Christ do? What was His trade? He was a carpenter beside the man regarded as His father.

His presumed father. Yes, He worked at the lathe and handled the saw—God Himself! Who are you, and who am I? What work did Paul do? Paul, the greatest after the One, what work did he do? He was a tentmaker. He made tents—huts and canvas shelters, as we would call them today, like those made in Adana and elsewhere. Do we understand this? A profession does not make the man; the man gives dignity to the profession. Amid great learning and scholarship you may fail to find a true human being, while in the humblest place you may find one. These failures occur, I say, because the matter is not brought before God in prayer, as the Apostles did. They were not foolish enough simply to...

...choose someone on their own to fill Judas’s place. They did not do that. They cast lots, prayed, and said, “You, Lord, Knower of hearts, You know; choose the one You judge fitting.” Then they drew the lot, and it fell to Matthias. But do we ask God? “A very good marriage proposal has come to us.” By what standard are you measuring? On what scales did you weigh it? By what measure did you judge it to be good? Since you did not ask Christ, how much prayer did you offer? If you truly believed in Christ, you would make the sign of the Cross and light a candle to Saint Phanourios, asking him to reveal the truth. It was all falsehood—enough of these lies. Did you ask Christ? Do you know whether the young man who has come with this proposal is the Adam meant for your daughter? Every daughter must know that there is an Adam meant for her.

Every Eve must know that she has an Adam, and every young Adam must know that he has an Eve. Christ alone knows the right match; no one else does. By Christ’s power, the Theotokos and the Saints also know, but it is Christ who knows. Who is the one taken from Adam’s side? The Eve you marry must fit exactly where she was taken from. If today we have disharmony, if temperaments and characters do not agree, and if we have divorces and the like, it is because Christ was not asked. And here is the strange thing: five, ten, fifteen years of romances, engagements, abortions, and devilish living—and then, when at last they reach the point of being crowned in Holy Matrimony, they separate ten days later. “We did not agree,” they say. For fifteen years, while they left nothing sacred standing, everything was fine. And only now—now—they discover that they do not agree!

Look into it and you will see. Four years ago, seventy thousand divorce cases were pending in the Archdiocese of Athens. If you examined them, you would find that sixty-nine thousand involved people who had relations before Holy Matrimony and later separated, because Christ had not been asked. Of course, this is what we call happiness: the daughter has a car, the son has a car, and now they have two cars—happiness! One has a stereo, the other has a stereo and a television—happiness! One owns a property and the other owns a property—happiness! Come closer, though, and let us see where that happiness really is. So a person must ask Christ about this in order to have true happiness, even if outwardly it may not appear to be happiness. But in reality, if Christ has said, “This is the one taken from your side”...

...whether you are a man or a woman, that is what matters. Have you ever read in the Old Testament, in Proverbs, what it says about this subject, from which I am now moving on? “House and possessions are divided by fathers among their children, but a wife is joined to a man by the Lord.” Fields and vineyards, it says, you inherit from your father; but God will give you your wife. Consequently, God will also give a woman her husband. And you must ask Him. What applause, what gifts! Performers think they have found their perfect star. Then you hear of ten marriages. Who is the right one in the end? Ten marriages, one after another—they change spouses as they change shirts. They change wives and husbands and are considered supremely happy. The whole world comes to applaud and congratulate them, while they separate continually and each goes through three, four, five, six, seven, or ten marriages. Why? Because Christ was not asked. If you do not want your life to end in shipwreck—shipwreck of any kind...

...ask Christ and pray. Whenever Christ was about to undertake something of great importance, He spent the night in prayer. If you take up the Gospel, you will find that before He chose the twelve Apostles the following day, He prayed through the whole night.

He spent the entire night in prayer, and the next morning—His eyes surely swollen, according to His human nature—He came and chose the Twelve, whom He also named Apostles. Christ prayed. Who are you and I to think we need not pray, as though we already know? This is why we suffer failures in our lives. It happens even among Christians, because Christians do not pray; they give orders to God.

Let me point out this detail. They tell Him, “We are going to do this. We have already arranged everything; this is how it will be. We simply ask You to make it happen.” We assume He owes us the favor because we are on good terms with Him. “We burn incense to You, we light candles for You, so mind what You do.” In the end, that is their attitude. And so you see failures even among these so-called Christians, whom others regard as spiritual people. I do not know what you yourselves do about this, but take care to pray. And concerning prayer, Paul says clearly, “Pray without ceasing.”

Without ceasing. Does that mean we must leave our work in order to pray? Must we stop what we are doing—leave the bread we are kneading or the clothes we are washing, leave my office or anyone else’s workplace—take up the prayer book and stand at the chanter’s stand to read? Is that what we are supposed to do? No, that is not what he means. You can pray while you work, instead of whistling or singing.

Say, “Lord Jesus Christ, have mercy on me”—the Jesus Prayer. Does it cost anything? It costs nothing. Your husband left in the morning, took his bag, and went to work. What do you do after he leaves? You telephone another woman and talk for two hours. Could you not kneel down and pray for your husband?

He goes to his work, where there is so much toil, so much trouble, so much malice in business and in the office, and so many dangers. You send your little children off to school. What do you do then? You turn back, pick up the telephone, do your nails, arrange your hair, or occupy yourself with other things—even if you are cleaning the house. I am speaking here particularly to the women. Could you not say, “My Christ, guard my little children wherever they are going”?

“I could see them as far as the corner, but now I cannot see them. What traps may have been set for them? Please guard them. They are Yours; You gave them to me. They are not mine.”

A woman can offer one Paraklesis, one supplicatory canon, each day. Apart from certain cases, there is enough time. Yet she does not do it; the thought never occurs to her. She merely has a small formal rule: she must read the morning prayers and so forth. Nothing more. No sacrifice at all. Then she learns that the woman next door is facing some trouble—within the family, between husband and wife, between father and child, or among brothers and sisters. You have an obligation to pray.

You have an obligation to do so. You must speak to Christ especially about them, stop your own affairs, stand before the holy icons, and find the time. A person can do this. Suppose he is riding the trolleybus to work. Can he not pray and say, “Most Holy Theotokos, my Jesus Christ, have mercy on the world, have mercy on the Church, have mercy on our government, give us peace, and shelter us”? Can he not say that? “Shelter the young; shelter the married couples who have gone astray...”

Can he say it? Instead, he talks about sports and checks how his football pools turned out. “Ah, I should have marked that one; tomorrow I will choose the other,” and so on. You go to your workplace, to your office, and the like. Open all the drawers there. You will find magazines that the girls, the women, and the others read. You will hear some talking about Panathinaikos and Olympiacos, while others talk about all sorts of things they have seen. At any moment, while doing their work, they could be saying, “Lord Jesus Christ, have mercy on me,” or, “Have mercy on Your world.” The opportunity is there. You do not need to interrupt your work, stop caring for your home, or leave your occupation. That is not necessary. In the midst of it all, you can redeem the time and divide it wisely. Someone was once asked...

...how he used his time, and he replied, “I divide my time into three parts. During one part of the day, I take care to speak about God. During another third, I let God speak to me. And during the last part, I work for God.” What did he mean by this? Throughout the day, he made sure to find an opportunity to speak to someone about God—to say something worthwhile, rather than discuss empty matters, indecent stories, and all the scandalous talk we hear. Then he made sure to find some way to read, so that he gave God the opportunity to speak to him. For God speaks through prayer and spiritual reading.

So he took care to give God the opportunity to speak to him. If a person truly wishes, he can redeem his time, dividing the hours and minutes of the day so that he can do something for God. But he gives it no thought at all. He does not consider any obligation toward God, nor does he think of protecting himself through prayer, because prayer is like an umbrella. Prayer consoles; prayer illumines a person; prayer takes every detail of life upon itself and puts it in order. But a person must understand this and pay attention to it. Never mind; we shall continue. Allow me next to give you several sayings, both from Holy Scripture and from the Fathers, concerning this subject of prayer. “The Lord is far from the ungodly...”

“...but He hears the prayers of the righteous.” An ungodly person must understand that even if he throws himself to the ground and asks God for whatever he wants, God will not grant it or hear him—unless he is praying in repentance for his sins. There are many mothers who have no proper relationship with God at all, whose hands are stained with blood, yet they implore the Most Holy Theotokos and so forth. None of that avails them. If such a woman prays concerning her sins, God hears her. “God does not hear sinners” when they pray on behalf of others, “but if anyone is a worshiper of God and does His will, He hears him.” That is what the man born blind said in the passage we read in John. The same is said here: God remains far from the ungodly, but He hears the righteous. “The sacrifices of the ungodly are an abomination to the Lord.”

Offerings here, memorial wheat there—this evening they carried pies to Saint Phanourios and so forth. Go and examine their lives. Apart from a few, the rest should not even have gone up that road, much less entered the Church. Yet they imagine that the pie has settled everything. Whom are you trying to deceive? God asks for your sins; He does not ask for gifts. Never bring gifts, never bring a candle, never bring oil, never bring a single coin here. He wants you to bring Him your sins in metanoia, in repentance. That is what moves Heaven. “There is joy in Heaven over one sinner who repents.” Everything else is our foolishness. We will pay any price to avoid doing what is right—to avoid repenting and going to Holy Confession. “The sacrifices of the ungodly,” it says, “are an abomination to the Lord, but the prayers of the upright are acceptable to Him.” Those who have an upright heart and send their prayers straight up to Heaven...

God accepts them, he says. “Prayer is a great good”—prayer is a great blessing—“when it is offered with a thankful mind.” Not craftily, but simply: “My God, I place myself in Your hands. My God, I am a sinful person. My God, take charge of me. My God, protect me, as You have protected me until today.” When it comes from a simple heart, he says, it is acceptable to God. “For when a supplication proceeds from pure lips and an unhypocritical heart, it reaches the Master’s ear, which cannot be won by flattery.” If a supplication proceeds from pure lips, he says, it succeeds in reaching the ear of God, which cannot be flattered. Nothing can flatter God.

You may flatter a person and, even if he was against doing something, win him over and persuade him to do it. But you cannot deceive God. God’s ear cannot be flattered. God looks beyond the words you speak to Him. He looks at why you are saying them, who you are as you say them, and why you are asking. Are you asking only because you are in need, and for no other reason? John Chrysostom tells us what good prayer does, though unfortunately prayer has become something foreign to us. “Prayer is a harbor for those caught in the storm.” People struggle in this life as though in the open sea, in this storm-tossed ocean, as Saint Isaac the Syrian puts it; for them prayer is a harbor. When you pray, you may begin to weep for half an hour. And afterward, although you have wept and might expect to feel even sadder because of it,

you feel relieved and peaceful, as though someone has lifted the burden from you. It is like having a fever: once you perspire, the fever subsides. The very same thing happens here. “For those tossed by the waves, prayer is a secure anchor.” Those who are being tossed about are held fast when prayer is their anchor. Picture yourself as a little boat, but one tied to the quay. The weather drives it this way and that, yet it remains tied there. It is battered, but it does not sink. “For those who are shaken, it is a support.” Prayer supports those who are shaken. “For those who mourn, it is consolation.” God has taken someone from the household; that person has departed earlier on the journey. Naturally, we find it difficult to...

accept it—how could we not? Even when a tooth is removed from the mouth, the tongue keeps searching for it for two months. How much more when an entire person has departed! Yet prayer is consolation; it comforts a person. “For the rich, it is security.” With certain exceptions, the rich place their security in their money. They ought to place it in prayer, because wealth is either good or evil according to how it is managed. It is like the tongue, which can say, “Glory to You, O God,” but can also utter a curse. So it is with wealth: if there is no person strong enough to use it for good and for the needs of his fellow human beings, it would have been better for him not to possess it. This is why a person must...

pray while he still has something, saying: “My God, You gave me these goods to manage, not to possess.” There are no owners here; there are only stewards. Do we understand this? I may have a thousand drachmas in my pocket and think they are mine. They are not mine. If someone else is in need, they are his as well. And perhaps, out of the thousand, if he needs two and I have a good conscience, then since he cannot go and find them himself but I still have credibility, I should even borrow those two and give them to him. This is what Christianity means. I possess not only what is in my pocket, but also whatever credit my good name gives me. Unfortunately, most of us today have no good name,

because we are scoundrels, liars, and thieves. Yesterday I read in the newspaper about the fare boxes now used on public transport...

where there is no conductor and everyone drops in a ten-drachma coin. They find tin discs, buttons, and as much as seven or eight hundred thousand drachmas’ worth of such things in the boxes each day. These people call themselves Orthodox; they hold candles at the Resurrection. They exchange feast-day greetings and celebrate, and most of them are young men and women. Tomorrow they will establish households of their own. And what are they stealing? Ten-drachma coins. “Well, it belongs to the public; the state has plenty.” Did Christ say that you may steal from the great but not from the small? If you steal even a single coin, you are a thief—not merely a thief, but a thoroughgoing thief in the fullest sense of the word. Yet this is the twentieth century: “Mind your manners, sir. Address me formally. Stand up. You must not do such things.” And still, this is the condition we are in. “For the sick, prayer is healing.”

People have been healed through prayer when doctors could not heal them, or when they were due for surgery. I had a hernia for twenty-three years. At last I reached the point where I could no longer bear it. It seems to be the fate of every public speaker—and I have been speaking for more than thirty years—to suffer a hernia, because one is always straining downward. So I decided to have an operation. I went, made arrangements with my surgeon, and so forth. I could no longer endure the pain. I would speak from the lectern with my leg supported and covered. Then I told someone, “I will not be here next Thursday; keep that in mind.” He asked me, “Why?” I said, “I am going to have an operation.” “What operation?” “For my hernia. I cannot bear it any longer. I have been wearing a truss for thirty years.” He said to me, “I had one too, Mr. Panagopoulos, but I went to Saint Artemios and asked him to help me, and he healed me.”

“Now,” he said, “I lift heavy baskets, load things, do all my work, and I am perfectly well.” I had been speaking at the Church of Saint Artemios for six years. “Then I will go,” I told him. Although my operation had been scheduled for the next day, I went to Saint Artemios and said: “Let us speak frankly. I have been here for six years. Surely something should come of it for me too. Will you not intercede for me, since you have this grace?” Among his other tortures, they placed an enormous stone upon his body, causing his bodily organs and intestines to come out. When they lifted the stone, thinking that he was dead, he rose with his intestines exposed and began to walk. And now he has grace from our Lord to help with every disease of the abdomen and the reproductive organs, in both women and men. So I prayed, and the Saint healed me. I did not even know it, and he worked a second miracle as well.

I did not know that I had been healed, and I had already arranged to undergo the operation. That afternoon, a little earlier than this hour, my wife and I went out to buy something. As we stepped through the door onto the avenue, the bus was approaching. The stop was fifty paces away. “Run,” I told her. “The bus is coming; let us catch it.” She ran, fell, and broke her ankle. The operation was canceled, and it became clear that the Saint had healed me. She broke her ankle so that I would not go and let the surgeon cut me open, take my money, and keep me there for days. And today I live without a truss. I prayed; I did not pay him anything—the Saints do not take money. I said: “Please, you have boldness before God. If you think it right, let me avoid being cut open by that man. It is not a question of money; you can provide that for me. But I believe in this, after so many miracles. Let my miracle also be added to your record.” And now I remember another miracle. Let me tell you that one as well, to strengthen your faith in this matter.

At that time I had been speaking for seven years in the Church of Saint Artemios. There were two sisters there—or perhaps more—from Asia Minor. Only one of them received a pension of six hundred drachmas, which she had managed to secure because she had been a teacher there. They lived on those six hundred drachmas. Another sister, a dignified elderly woman who was rather stout, suffered from a prolapsed stomach that hung all the way down near her knees. She slept on the floor and had to drag herself about; it took her half an hour to get up in the morning. Once, while I was speaking about Saint Nektarios of Aegina and Saint Artemios, she heard me. Since she lived in the neighborhood, about a kilometer away, she decided to go and ask Saint Artemios to help her. Her doctor had told her to buy a support belt, but in those days it cost eight hundred drachmas, and she needed it to support her condition...

The swelling was so large that it seemed impossible to manage. So she went in the morning. “There was a great crowd,” she later told me. “I stood at a distance. I could not get close because people were pressing around the icon. So I stood far away and said: ‘Saint Artemios, I see that you have many strangers and visitors today. Receive them, and I will come back this afternoon, when you are less busy, and tell you my troubles as well.’” From a distance she made a prostration before him and left. She returned that afternoon for Vespers. When the crowd thinned out during Vespers that evening, she went near and said: “As you know, I have suffered from this for eight years. I endure it, and you know what I endure. They told me to wear a support belt.”

“They want eight hundred drachmas for the belt, and it does me no good anyway. My dear sister receives only six hundred drachmas for us to live on for the whole month. What are we to do? Will you not become my belt yourself? I leave everything in your hands. I do not know what you will do, but if you were asking me and I were Saint Artemios, I would do it for you.” Then she left, went home, and fell asleep. She said nothing to her sister about the conversation she had had with the Saint. During the night, the Saint came and placed a cluster of figs upon her protruding intestine, if you recall a certain event concerning Isaiah in the Old Testament. He passed it over the protruding intestine. She felt pain and saw the Saint come to her. That was all; he left her and departed. In the morning she went to get up. She was always the one who rose first, because her poor sisters were so frail, and she cared for them. She began to get up in her usual way and saw that the great mass of her abdomen was gone.

The swelling had disappeared—a mass weighing at least twenty-five or thirty kilograms. Her abdomen had been extremely broad, swollen like a lute. She rose, felt herself, looked herself over, and then remembered what had happened. She left one sister asleep, went out while it was still dark, and returned to Saint Artemios to give thanks. She came home, and the other sister did not notice the miracle for three days. That enormous swelling was gone, yet she did not notice it. The healed woman also showed great humility by keeping it hidden, but on the third day she felt that the miracle ought to be revealed. She said, “Maria, have you noticed nothing?” “What do you mean?” she asked. “Here, Maria—do you not see that all of this is gone?” “When did this happen? How did it happen?” Then she told her what had occurred. So there you have two cases known personally to me: healings after prayer, without expense, without an application, without anything. That is why these words make such an impression on me: “For the sick, prayer is healing.” There are many things beyond the reach of medical science.

There are many conditions for which no medicine yet exists. Of course, when medicine is available, I can take an aspirin. I will not say, “Most Holy Theotokos, help me,” while refusing the aspirin. I will take it and say, “Glory to You, O God,” because God made the aspirin. God made medicines from plants. God illumines doctors, enabling them to make discoveries that help us so greatly. Does it not amaze you that they can cut you into forty pieces and you feel nothing? Is it a small thing to be given anesthesia? Think how things once were when even a tooth had to be extracted. All these things come from God, who illumines these people to do this work. Even if they themselves are unbelievers, He does it for the sake of others and reveals His love for mankind. For He sends rain upon the righteous and the unrighteous, and makes the sun rise upon the good and the evil. Those who live outside His law often enjoy God’s blessings more than those who live according to it. So it says here: “For the sick, prayer is healing, and for the healthy, it is a guardian.” Many people wait until they lose their health before they pray. No.

While you still have your health, say: “My God, I thank You for the health I have. I thank You for my home, for my husband, for my wife, for my child, and for everything else. I thank You. Guard us. Do not lead us into temptation; do not permit any illness to befall us. We see so much suffering around us and so much need. We ask You: let us go and help those who suffer, rather than letting us become the ones who need their help.” But we do not go. Of course, we may visit someone merely so that no one will take offense. If everyone else went and we did not, people would misunderstand us. It is not out of love. Someone practically has to be dying before we go. We are hard-hearted people, and God knows it. So now He permits us to be chastened many times, so that we may understand what others endure. Prayer, then, says John Chrysostom, is “the guardian of the healthy,” and “nothing is stronger than prayer.” There is nothing stronger than prayer, he says. And here is a saying from one of the neptic Fathers.

It is a saying drawn from his own experience. It comes from Saint John Climacus, who was so closely connected with Sinai and the desert. “Prayer is the mother of tears.” A person who prays but does not weep has not yet truly entered into prayer. This does not mean that he should stop praying—God forbid! That is not what I am saying. But the experience of one who prays with tears is different from that of one who prays dryly. Now you may tell me, “I want to weep, but I cannot.” Tears are a gift; tears are grace. Not everyone is able to weep. A person may weep because he lost his girlfriend, or because she lost her boyfriend. He may weep because he has been unable to evict someone, throw him out, and rent the property for more money. A person can weep out of malice, yet he does not weep over sin.

That is what it means here: “Prayer is the mother of tears.” Prayer gives birth to tears, as you yourselves may have observed. You must persevere, set aside time, and make use of that time until you reach tears. Then you will discover what prayer means. Then you will experience relief, and then your spirit will open. You see how we get up in the morning, sullen and lifeless? But we splash a little water on our eyes and head, and we come alive. In exactly the same way, a person comes alive when prayer brings him to tears. Prayer, he says, is the mediator of divine love, because God deeply loves the person who prays. He stands over him and listens to what he is saying. This is true for every person. At every moment, you need only turn toward Him; you need only wish to lift the receiver and call God. God is never absent.

He never puts down the receiver. God listens to everyone, but He listens to what a person asks and considers who is asking; otherwise, He is present to all. Prayer brings the forgiveness of our sins. “My God, forgive me. My God, accept my confession. My God, accept my metanoia, my repentance. Illumine me and show me how I may heal the wounds and make amends for the tears I have caused in the world.” For as we have passed through life, many people have shed tears because of us—and even today they still do—and we must ask God about this. Prayer, he continues, is a bridge that carries a person unharmed across the snares of the evil one. If you read the life of Saint Anthony the Great, you will find that in the morning, when Anthony went outside, he would step one way, leap aside, and then move another way. His disciples watched him. “Why are you doing that, Father?” they asked.

“Why, Abba? Why?” He answered, “Do you not see the snares of Satan?” And he moved about in order to escape Satan’s snares. If you wish, then, to pass safely through Satan’s minefield, you must pray: “Guard me, guard me.” Consider that beautiful prayer to the Guardian Angel which we say in the evening: “O holy Angel, who stands by my wretched soul and my afflicted life, do not abandon me, a sinner, nor depart from me because of my lack of self-control.” Then we continue, asking him to stand beside us and preserve us. We are about to sleep, and Satan would devour us. But when we have prayed beforehand, the Angel undertakes our defense. Thus prayer, he says, carries a person unharmed through the snares of the evil one. Prayer is a heavenly work.

It is the heavenly work of the Angels. The Angels sing praise from morning until night: “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth.” Prayer is the joy of the righteous, the fountain and table of the soul, the heart’s advancement, the light of the nous—the spiritual intellect—the staff of hope, the axe that cuts down despair, and the wealth and treasure of all Christians. We do pray from time to time, of course, but because we do not immediately receive what we ask for, we stop. Do not stop. Prayer is like digging a well. In my homeland there is a village with a well 234 meters deep. Imagine if those people had despaired at 233 and a half meters and walked away, saying, “Well, that is enough; there is nothing here.”

The water was only fifty centimeters farther down, and they would have wasted all the labor of digging 234 meters. You are digging a well; you do not know where you will find the water. You are asking for something because you need it. Keep digging for it. Say, “I am waiting; I have learned to wait. If You give it to me, I thank You. And if You do not give me what I ask, I thank You a thousand times—once if You give it to me, and a thousand times if You do not.” For if God does not give it to me, He is not withholding it out of malice, but out of love, because He knew it was not for my good. Listen to this saying of Symeon Metaphrastes.

“Will you pray only once or twice?” Do not pray once or twice and then give up, fall into acedia—spiritual torpor—and abandon divine prayer, saying, “Nothing is happening. God does not listen to me; I am a sinner.” For the evil one comes and puts such thoughts before a person to discourage him and keep him from praying. “But pray often”: pray again and again, whether you receive what you ask for or do not receive it. And if you still do not receive it, “never withdraw”—never—but pray again. “And if you are not heard immediately,” do not be troubled by it; do not become downcast, do not lose heart, do not grow fainthearted and carelessly give up. Instead, understand that this too is for your benefit and is a blessing to you. It is for your own good that He does not give it to you, but leaves you knocking outside the door, even though He is inside and hears you. For I know—and I want you to know—that...

There is never any possibility that Christ is not inside. Sometimes we may go to someone’s house, knock at the door, and find that no one is home. “But I can see a light; he must be inside.” He left the light on by mistake; the man is not there, even though the light is burning inside. And this puzzles us as we stand outside: “Do not tell me he is not in there! There is light—a light is on!” Yet he is not there; he simply forgot it. But this never happens with Christ. Christ is always inside. “Knock, and it will be opened to you.” When I shall open to you, I know; how long you will remain outside, I know. For some preparation is needed: we must learn to wait. We say, “Raise me from my sickbed, because we have a feast day to celebrate. We want to open our home and perhaps have a dance.” No. If you are asking to be raised from your sickbed merely so that you can lead the dancing, you do not need it. God does not answer in such cases. “This,” he says, “is for your benefit. For the Lord is wise, and of His understanding...”

“There is no measure.” No one can measure the mind of God—what He sees—for He sees not only the present but also the future. He sees not only what is happening now, but what will come of it in the future. I would now like to speak to you about some necessary matters, to the extent required, but judging by my watches, we do not have enough time. So please allow me to stop here. Perhaps we shall be given another opportunity, in another talk, to say a little more about prayer, which may edify us. In any case, beginning tonight, if you wish, wherever you may be—on the road or here—say this beautiful prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy on us.” Have mercy on us, not merely have mercy on me; have mercy on us all. And God knows what mercy we need: health, bread, security, love, what is good for us—He knows everything.

“Have mercy on us.” Let us begin. It is difficult: you will say it two or three times and then stop. But when you remember it again, say it again, until... For the one thing a person will never fully learn throughout his whole life is how to pray. It is impossible to master. Prayer is the work of Angels, not of human beings, and a person reaches the ranks of the Angels when he succeeds in praying without ceasing, as Paul says.

Σειρά των ομιλιών μας αυτών, να μου επιτρέψετε και απόψε το βράδυ να πω λίγα λόγια για κάτι που είναι πολύ ενδιαφέρον στον άνθρωπο και που καμιά φορά, δυστυχώς, το ξεχνάει, λέγοντας ότι δεν έχει καιρό. Δεν ξέρω αν ξέρετε: είναι ο άνθρωπος το μόνο πρόσωπο το οποίο έχει την ευλογία από τον Θεό να μιλάει μαζί Του.

Εντούτοις, αυτή την τιμή δεν την προσέχει όσο πρέπει και δεν την εφαρμόζει. Ο Άγιος Γρηγόριος λέγει: «Είναι προτιμότερο ο άνθρωπος να προσεύχεται παρά να αναπνέει· προσευκτέον, λέγει, παρά αναπνευστέον». Αν ένα από τα δύο χρειαστεί να εκλείψει, είναι προτιμότερο να εκλείψει το να αναπνέει ο άνθρωπος, να πεθάνει· δεν του χρειάζεται να ζει, αν πρόκειται να σταματήσει να προσεύχεται. Και αν ο άνθρωπος είναι αυτός που είναι σήμερα, είναι διότι δεν προσεύχεται. Δεν κάνει χρήση αυτού του ταλάντου που λέγεται προσευχή.

Ο Δαβίδ, εν τη σοφία του, έχει μιλήσει ποιος είναι ο τρόπος που ο άνθρωπος πρέπει να ζει απέναντι του Θεού. «Ευλόγει», λέγει, «η ψυχή μου τον Κύριον και πάντα τα εντός μου το Άγιο το όνομα αυτού». Σε άλλο μέρος λέγει: «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον». Και εντούτοις, ούτε η μία πλευρά εφαρμόζεται ούτε η άλλη. Η γλώσσα δεν έχει δοθεί απλώς στον άνθρωπο για να τη χρησιμοποιεί όπως τη χρησιμοποιεί. Έχει δοθεί για να μιλάει με τον Θεό του, να ευλογεί το όνομά Του και με τα έργα του και με τη γλώσσα του και γενικά με τη ζωή του.

Τιμή στον άνθρωπο να μιλάει με τον Θεό. Μεγάλη τιμή στον άνθρωπο να αναγκάζει τον Θεό να κάθεται να τον ακούει. Κάποιος μπορεί να μη μας ακούει, και ο πατέρας αν είναι, και η μητέρα αν είναι, και κάποια άλλα προσφιλή πρόσωπα. Εμείς να του μιλούμε και αυτός να φεύγει. Ο Θεός δεν το κάνει ποτέ αυτό το πράγμα. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα σταθεί σε στάση προσευχής, στέκεται και ο Θεός σε θέση υπακοής. «Λάλει», του λέει, «και σε ακούω. Πες μου τι έχεις, τι σε απασχολεί». Είναι φτιαγμένη η ψυχή του ανθρώπου για τον Θεό και οι πρώτοι άνθρωποι αισθάνθηκαν την ανάγκη να στήσουν, μάλιστα, θυσιαστήριο για να προσευχηθούν στον Θεό.

Οι δύο πρώτοι άνθρωποι, τα δύο πρώτα παιδιά του πρώτου ζευγαριού, ο Κάιν και ο Άβελ. Εκεί αναζητείται το πρώτον η προσευχή. Είναι θεοδίδακτη η προσευχή. Είναι έμφυτη η προσευχή. Δεν είχαν κατηχητικά τότε, δεν τους κατήχησε κανένας. Μόνοι τους αισθάνθηκαν την ανάγκη. Αδιαφόρως αν ο ένας εξ αυτών δεν επρόσεξε κάτι που κι εμείς, μέχρι της σήμερον, έπειτα από τόση γνώση και τόση πείρα, 8.000 περίπου ετών, δεν το προσέχουμε. Γιατί ο Θεός δεν βλέπει τι κάνεις, βλέπει πώς το κάνεις. Αυτό είναι το θέμα. Αυτό το πώς, το γιατί το κάνεις· το τι κάνεις δεν το βλέπει. Έχει μια ωραία εικόνα, δεν ξέρω αν διαβάζετε το Ευαγγέλιο.

Παρουσιάζει τον Χριστό μας να είναι στο γαζοφυλάκιο απέναντι και να βλέπει αυτούς που έρχονται και έβαζαν χαλκόν, λέγει, στο γαζοφυλάκιο. Δεν έβλεπε πόσα βάζουν, πώς βάζουν. Γι’ αυτό, όταν ήρθε και μια χειρούλα και άνοιξε το κομπόδεμά της και έβαλε το δίλεπτο, είπε: «Αυτή έβαλε πλέον τούτων». Όλοι αυτοί που έριξαν, και μάλιστα πολύ επιδεικτικά για να βλέπει Αυτός που ήταν απέναντι, δεν έφτασαν το δίλεπτο της χήρας, διότι ο Χριστός έβλεπε πώς βάζουν χαλκόν, για ποιο λόγο το δίδεις. Και πάντοτε υπάρχει σκοπιμότητα στον άνθρωπο και στις ενέργειές του και ο Θεός τα ξέρει αυτά και δεν Του ξεφεύγει. Να σας πω ένα παράδειγμα.

Πρόκειται να κάνουμε έναν έρανο τώρα, να βοηθήσουμε ένα πρόσωπο που έχει άμεσον ανάγκη, και πω σ’ έναν κύριο, μία κυρία, έναν μικρόν: «Πάρε αυτόν τον δίσκο και βγες». Ό,τι μαζέψουμε. Ξέρετε πόσα χρήματα θα φέρει εδώ; Γύρω στις 200-300 δραχμές. Αν πάρω εγώ αυτόν τον δίσκο και βγω, ξέρετε πόσα θα φέρω εδώ; Ίσως και δύο και τρεις και πέντε χιλιάδες δραχμές. Δεν τα δίνετε στον σκοπό, τα δίνετε στο πρόσωπο. Και ο Θεός, που τα ξέρει αυτά από πάνω, δίδει στον καθένα των πονηρών. Γι’ αυτό ωραιότατα λέγει ο Ιάκωβος: «Αιτείτε και ου λαμβάνετε, διότι κακώς αιτείσθε». Αυτό που ζητάς δεν είναι σύμφωνο με το θέλημα του Θεού.

Λοιπόν, βλέπει τι κάνεις, το πώς το κάνεις. Αυτό είναι. Και εκεί ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει ότι δεν έχει με άνθρωπο να κάνει, που μπορεί να τον φέρει βόλτα, που μπορεί να τον ξεγελάσει, που μπορεί να τον αποκοιμίσει. Έχει με τον Θεό να κάνει, ο οποίος Θεός βλέπει παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα, τα πάντα, και βλέπει, ο ετάζων καρδίας και νεφρούς του ανθρώπου, που εξετάζει τις λεπτομέρειες, κάθε πτυχή μέσα, το πώς ενεργεί, το πώς κινείται. Γι’ αυτό βλέπουμε στο πρώτο ζευγάρι των ανθρώπων που αισθάνθηκαν την ανάγκη να προσευχηθούν αυτή τη διαφορά. Ο μεν Άβελ, σκεπτόμενος προφανώς ότι στον Δημιουργό του, άνευ Αυτού, δεν θα ήταν αυτός ούτε αυτά που έχει θα τα είχε.

Σκέφτηκε και εξέλεξε, όπως λέει και η Γραφή, που ίσως μας απασχολήσει για ένα άλλο θέμα σε μια άλλη περίπτωση, από τα καλύτερα πρόβατα που είχε να θυσιάσει, γιατί ήταν ποιμήν προβάτων. Ο Κάιν, ο οποίος φαίνεται και πρωτότοκος, που έρχεται μετά, ο Κάιν διάλεξε, γεωργός αυτός, αλλά άχυρα ή τα αποκοσκινίδια από το σιτάρι. Δεν έβαλε από εκείνα που παρήγαγε ο ιδρώτας του, ο κόπος του, να θυσιάσει στον Θεό από τα καλά. Ό,τι σκάρτο, αυτό έβαλε. Και ο Θεός έδειξε την προτίμησή Του στου Άβελ τη θυσία, η οποία πήγαινε κατευθείαν στον ουρανό, εν αντιθέσει με του Κάιν.

Η οποία πήγαινε λοξά, και έδειξε καθαρά — αντελήφθη ο ίδιος — ότι ο Θεός δεν την εδέχθη. Δεν το απέδωσε όμως στη δικιά του απροσεξία· το απέδωσε στον Θεό και ακόμη στον αδελφόν του, και αυτό, όπως ξέρετε, του σύντριψε το κεφάλι του Άβελ. Αυτή ήταν η αιτία που τον εφόνευσε τον Άβελ. Δεν μπόρεσε να αντέξει, δεν μπόρεσε να κυκλοφορήσει, δεν μπόρεσε να χωνέψει το «γιατί εσένα ο Θεός;». Μα δεν έχει προσωπικά ο Θεός. Βλέπει ότι εγώ ενήργησα αγαθά και κάνω μια θυσία. Εδώ πρόκειται να κάνεις ένα πουκάμισο δώρο σε κάποιον, που πολλές φορές είναι κάποιος λωποδύτης, ή σε κάποια ένα δώρο, που δεν ξέρω τι είναι αυτή, και ζητάς να το αγοράσεις αυτό από ένα σοβαρό κατάστημα.

Φίρμα, Λαμπρόπουλος, Δραγώνας, ξέρω εγώ τι, γιατί θα το δώσεις σε έναν άνθρωπο απλόν. Εδώ στον Θεό οτιδήποτε θα μπορείς να προσφέρεις; Και αυτό θα μπορούσαμε να το προσέξουμε εμείς, οι οποίοι δεν προσέχουμε αυτά που φέρνουμε στον Θεό, να είναι τα καλύτερα δώρα. Έχετε ακούσει καμιά φορά που παραπονούνται οι γυναίκες στους μπακάληδες;

Ότι το λάδι που τους έδωσε δεν το καίει ούτε το καντήλι. Γιατί; Εμείς το καντήλι καίει με όλα τα παλιόλαδα, τα καλά τα τρώμε εμείς, που μας έχει πει ο γιατρός να μην έχουν τοξίνες για τα νεφρά μας. Το καντήλι καίει όλα τα βρώμικα. Το δικό σου σκυρνικό λάδι δεν το καίει ούτε το καντήλι. Πώς; Δεν έπρεπε το εκλεκτότερο να είναι σε αυτά τα οποία προσφέρουμε; Το κερί έπρεπε να είναι λίπη και λοιπά; «Μα αυτό έχει η Εκκλησία, να πάνε να αγοράσεις εσύ απ’ έξω». Άσε την Εκκλησία. Πήγαινε ν’ αγοράσεις απ’ έξω μισό κιλό κερί και...

Και να βάλεις στην τσάντα σου δύο κεράκια και να είναι θυσία Άβελ, να μην είναι θυσία Κάιν.

Είναι δικά μας. Στην Παλαιά Διαθήκη, δράττομαι με την ευκαιρία να σας πω, προσφορά έγινε το αποξεχωριστό σιτάρι. Τους είχε υποχρεώσει το σιτάρι να το έχουν κοσκινίσει και πλύνει και αλέσει ξεχωριστά, από το οποίο θα φτιάχναν μόνο προσφορές. Δεν έτρωγαν οι οικείοι τους απ’ αυτό. Το λάδι που καίγανε στο καντήλι, στην Παλαιά Διαθήκη, θα ήταν από ξεχωριστές ελιές, πλυμένες και θλιμμένες, και ξεχωριστό το λάδι, που δεν τρώγανε από εκείνο εκεί, μόνο στο καντήλι. Το θυμίαμα γινότανε από 40 εσάνς, από το οποίο έγινε αυτό το μοσχολίβανο, από το οποίο δεν έπρεπε να έχουν στο σπίτι· όλο θα πήγαινε στην Εκκλησία. Εκλεκτά πράγματα που τότε. Σεβαστείτε τώρα που γίνεται σώμα και αίμα Χριστού αυτό, τι έπρεπε να είναι τα δώρα τα δικά μας τα οποία έρχονται στην Εκκλησία. Και εντούτοις δεν είναι. Αυτό λοιπόν το κάλπικο από τις πρώτες ημέρες του χριστιανισμού εφάνηκε.

Της ανθρωπότητας εφάνηκε, και μάλιστα μέσα στα δύο πρόσωπα αυτά. Το πρώτο, λοιπόν, θυσιαστήριο το οποίο εστήθη ήτανε του Κάιν και του Άβελ, που καθαρά έδειξε ο Θεός την προτίμησή Του στου Άβελ και όχι στου Κάιν. Ένα δεύτερο άλλο θυσιαστήριο που εστήθη πάλι αργότερα ήτανε μετά τον κατακλυσμό. Μετά τον κατακλυσμό, ο Νώε αισθάνθηκε την ανάγκη, όταν έγινε ο κατακλυσμός και τελείωσε η υπόθεση και βγήκαν έξω ολόκληρη η οικογένεια, οκτώ άτομα, η κυρία Νώε, Σημ, Χαμ, Ιάφεθ, τα παιδιά και οι γυναίκες τους, έστησαν αμέσως θυσιαστήριον για να ευχαριστήσουν τον Θεό. Από αυτό αποδεικνύεται ότι ο άνθρωπος αισθάνεται πάντοτε την ανάγκη για να επικοινωνεί με τον Θεό. Αλλά, δυστυχώς...

Προσέχει, όπως σας είπα, αυτές τις λεπτομέρειες που θα έπρεπε να προσέχει.

Όλη τη ζωή του ο άνθρωπος πρέπει να είναι στραμμένος προς τον Θεό. Εάν χρησιμοποιούσε αυτό το όπλο που λέγεται προσευχή, όλα τα θέματα θα ήσαν λελυμένα. Κανένας δεν θα είχε αποτυχία. Διότι εμείς δεν τα θέτουμε εις προσευχή. Ναι μεν λέμε ότι πιστεύουμε εις τον Θεό, αλλά δεν ρωτάμε τον Θεό, δεν Τον παίρνουμε από λόγο. Εμείς κανονίσαμε ποιον θα πάρει το κορίτσι, ποιαν θα πάρει το αγόρι· εσύ, Χριστέ, θα μας στεφανώσεις. Τώρα, αν έπρεπε να το πάρουν και λοιπά, άλλο το ένα, άλλο το άλλο· είναι δική μας δουλειά αυτό. Εσύ μόνο να στεφανώσεις. Καταλαβαίνετε; Αλλά κάνουμε μια επιχείρηση, ρωτήσαμε τον δικηγόρο, ρωτήσαμε τον φορολόγο, ρωτήσαμε και λοιπά. Εσύ τώρα, θα πει, να μας κάνεις αγιασμό μόλις ανοίξουμε. Τώρα τι θα κάνουμε εμείς, δική μας δουλειά. Αποτέλεσμα: τρώει ο ένας τον άλλον σε λίγο καιρό και ο ένας βγαίνει εκτός και ο άλλος πάει στη φυλακή. Δεν ρωτιέται Αυτός. Δεν ρωτιέται. Το παιδί θα γίνει άνθρωπος;

Θα γίνει λωποδύτης; Το παιδί δεν ρωτάει. Αν γίνει η αντί προσπάθειά του, το να γίνει υπεράνθρωπος, και γίνει υπάνθρωπος, αυτό δεν το ρωτάει. Πάει να ζήσει πιο πέρα, σοβαρά. Προτιμότερο λούστρος στην Ομόνοια και σωστός, παρά δεν ξέρω πού να φτάσει και να είναι άπιστος και άθεος. Δεν ρωτιέται ο Θεός: «Τι επάγγελμα; Για τι κάνει το παιδί μου; Κάνει για μαραγκός; Ας μορφωθεί». Και τι βγάζουμε; Τούβλα. Πολλές φορές και τα τοποθετούμε σε μέρη που δεν μπορούν να αποδώσουν, γιατί αν προσευχούμεθα, ο Θεός θα μας έλεγε: «Αυτό κάνει για μοδίστρα, δεν κάνει για τίποτα άλλο. Αυτός κάνει για μαραγκός, δεν κάνει για τίποτα άλλο. Αυτός κάνει για δικηγόρο, αυτός κάνει για αξιωματικό, αυτός κάνει για παπά». Α, να ρωτούσαμε τον Θεό! Ήξερε πώς τα έχει δώσει τα τάλαντα, που τα βλέπουμε κι εμείς άλλωστε πολλές φορές. Βλέπεις αυτόν με τους ιδεολόγους από μικρός.

Πρέπει να πάει στο Πολυτεχνείο να γίνει μηχανικός. Βλέπεις τον άλλον εκεί πέρα, τους βάζει κάτω και τους παίρνει τους σφυγμούς, τους βάζει εδώ και τους παίρνει να δει την καρδιά τους κλπ. Αυτός θα σπουδάσει, θα γίνει, ξέρω εγώ, γιατρός, κάτι θα γίνει, σοβαρό πρόσωπο. Τον άλλον βλέπεις, βάζει ένα σεντόνι πάνω, ένα γάλακτος κουτί και θυμιά. Αυτός θα γίνει κληρικός, βλέπεις μέσα στοιχεία. Ο άλλος, τον βλέπεις, τους βάζει δύο δύο, δύο δύο, λες παίζει τον πόλεμο, τους βάζει τους μικρούς και τους μεγάλους. Αυτός θα γίνει αξιωματικός, θα πάει προς τα εκεί. Βλέπουμε και από κει χαμηλά, χοντρικά, βλέπουμε. Γιατί ο Θεός δίδει τάλαντα, όχι σε όλους πέντε· και πέντε και δύο και ένα. Διότι, αν δώσει σε όλους πέντε, θα έχουμε δυστυχία. Αν γίνουμε όλοι γιατροί, ποιους θα κοιτάζουμε; Αν γίνουμε όλοι δικηγόροι, ποιους θα φτιάξουμε; Αν γίνουμε όλοι μηχανικοί, σε ποιους θα χτίζουμε; Αν γίνουμε όλοι μορφωμένοι, χρειάζεται και ο χειρώναξ.

Και ο πρακτικός άνθρωπος, χρειάζεται και ο επιστήμων, χρειάζεται και ο πανεπιστήμων, όλοι. Για κοιτάξτε το χέρι σας. Άλλο αυτό, Και σε ανάστημα και σε πάχος. Για κοιτάξτε ένα μπουμπούκι που κάνει, όμως. Ο Θεός έφτιαξε τους ανθρώπους ανόμοιους για να συμπληρώνει ο ένας τον άλλο. Βλέπετε την κυρία τάδε που δεν λογαριάζει τη μικρούλα; Άμα δεν υπάρχει η μικρούλα, θα βρωμίσει η κυρία τάδε. Το γιογιό της ποιος θα το πετάξει όταν αρρωστήσει; Δεν τα λογαριάζει, δεν τα λογαριάζει. Φοβερή όμως εποχή και μοιάζει να έχει έρθει. Ήδη μπήκαμε μέσα, που δεν περνάει της κυρίας πλέον ή του κυρίου πλέον, δεν περνάει, γιατί δεν λογάριασε ποτέ του εκείνον. Και ο Θεός σου τον δίδει αυτόν.

Τον δίδει βοηθό, αλλά να τον προσέξει. Τρως εσύ κοτόπουλο, αφάκια, αυτός μια φασολάδα. Αυτά δεν τα κάνουμε εμείς και θα τιμωρηθούμε. Τώρα καταλάβαμε ότι το μικράκι είναι απαραίτητο για να εργαστεί ολόκληρο το συγκρότημα. Το προσέχουμε αυτό. Και έτσι βλέπουμε ανθρώπους σε θέσεις που δεν ήταν η αποστολή τους. Για άλλη δουλειά κάνανε, αλλά οι γονείς, στον εγωισμό τους, τους βάλανε σε άλλη και απέτυχαν. Και αποτυγχάνει γενικότερα η κοινωνία. Δεν έχει αρμονία, διότι δεν είναι τα ανάλογα πρόσωπα σε ανάλογες θέσεις. Αυτός είναι ο λόγος. Και γιατί ο γονεύς, με τον εγωισμό του να μορφώσει, το παραμορφώνει και γίνεται η ζημιά αυτή που γίνεται. Δεν ερώτησε τον Χριστό για τι κάνει. Επιτρέπεται από το σπίτι το δικό μας τώρα να βγούνε βιοπαλαιστές και να βγουν χειρώνακτες και λοιπά; Είμαστε σοβαρά; Ο Χριστός τι δουλειά έκανε; Ποιο ήταν το επάγγελμά Του; Ήταν μαραγκός κοντά στον πατέρα Του.

Νομιζόμενον. Ε, δούλευε πλάνη, ασχολείτο με το πριόνι. Ο Θεός! Ποιος είσαι, ποιος είμαι εγώ; Ο Παύλος τι δουλειά έκανε; Ο μετά τον Έναν, ο μετά τον Έναν, ο Παύλος τι δουλειά έκανε; Σκηνοποιία έκανε, σκηνές, που λέμε, περιποιείτο, παράγκες, τσαντίρια σήμερα, η Δέσποινα στα Άδανα και λοιπά. Το καταλαβαίνουμε αυτό το πράγμα; Δεν κάνει το επάγγελμα τον άνθρωπο, ο άνθρωπος κάνει το επάγγελμα. Μπορεί μέσα σε πολλή γνώση, σε πολλή επιστήμη να μη βρίσκεις άνθρωπο και πολύ χαμηλά να βρίσκεις άνθρωπο. Οι αποτυχίες, λέγω, αυτές είναι διότι δεν τίθεται σε προσευχή το θέμα, όπως κάμανε οι Απόστολοι. Δεν ήσαν ανόητοι να...

Βγάλουν έναν να καλύψει τη θέση του Ιούδα. Δεν το έκαμαν. Βάλανε κλήρους, κάμαν προσευχή και είπαν: «Συ, Κύριε καρδιογνώστα, που ξέρεις, Συ βγάλε όποιον νομίζεις». Και τραβήξανε και έπεσε επί τον Ματθίαν. Ρωτήσανε; Μας ήρθε ένα συμπεθεριό πολύ καλό. Με τι μετράς; Σε ποια ζυγαριά ζύγισες; Με ποιο μέτρο ζύγισες και το βρίσκετε ότι είναι καλό; Εφόσον τον Χριστό δεν Τον ρώτησες, πόση προσευχή έκανες; Γιατί, αν πιστεύεις στον Χριστό, θα έκανες έναν σταυρό και θ’ άναβες στον Άγιο Φανούριο να φανερώσει. Ήταν ψέματα όλα. Φτάνει, ψέματα όλα. Ρώτησες τον Χριστό; Ξέρεις ότι στο προξενιό που σου ήρθε, ο γιος που σου ήρθε είναι ο Αδάμ της κόρης σου; Γιατί κάθε κόρη πρέπει να ξέρει ότι έχει έναν Αδάμ.

Η κάθε Εύα πρέπει να ξέρει ότι έχει έναν Αδάμ και ο κάθε Αδάμ, ο νέος, πρέπει να ξέρει ότι έχει μια Εύα. Και αυτό το ταίριασμα το ξέρει μόνο ο Χριστός, κανένας άλλος δεν το ξέρει. Δυνάμει του Χριστού το ξέρει και η Θεοτόκος και οι Άγιοι, αλλά ο Χριστός το ξέρει. Ποια είναι η πλευρά του Αδάμ; Η Εύα που θα πάρεις θα πήγαινε ακριβώς από εκεί που απεσπάστηκε. Αν έχουμε σήμερα δυσαρμονίες και δεν ταιριάζουν τα χνώτα και δεν ταιριάζουν οι χαρακτήρες και έχουμε διαζύγια κλπ., αυτό είναι γιατί δεν ερωτήθη ο Χριστός. Και τα παράξενα: πέντε, δέκα, δεκαπέντε χρόνια έρωτες, αρραβώνες, εκτρώσεις, διαολές, και όταν φτάσαν κάπου και βάλαν στεφάνι, σε δέκα μέρες χωρίσαν. Δεν συμφωνούσαν, λέει. Δεκαπέντε χρόνια που δεν άφησαν τίποτα όρθιο, ήσαν εντάξει. Τώρα, τώρα το βρήκανε ότι δεν συμφωνούσανε!

Εξετάσετε και θα δείτε. Προ τεσσάρων ετών, στην Αρχιεπισκοπή Αθηνών εκκρεμούσαν 70.000 διαζύγια. Και αν εξετάζατε αυτά, θα βρίσκαμε 69.000 σαν τα προέρωτα, αυτοί που είχανε έρθει σε γάμου κοινωνία και χώριζαν γιατί δεν ερωτήθη ο Χριστός. Βέβαια, βλέπουμε ευτυχία εμείς διότι έχει ένα αυτοκίνητο η κόρη, έχει ένα ο γιος, γίνονται δύο τα αυτοκίνητα· ευτυχία! Έχει ακρόμονο ένας, έχει ακρόμονο ο άλλος, τηλεόραση· ευτυχία! Έχει ένα ακίνητο ο ένας, ο άλλος· ευτυχία! Για πλησίασε, να δούμε πού είναι η ευτυχία. Θα ρωτήσει, λοιπόν, τον Χριστό γι’ αυτό, για να έχει την ευτυχία, παρότι φαινομενικά πιθανόν να μη λογίζεται ευτυχία. Αλλά στην ουσία, εφόσον ο Χριστός είπε «αυτή είναι η πλευρά σου»...

Άντρας είσαι είτε γυναίκα. Διαβάσατε ποτέ σας στην Παλαιά Διαθήκη, στις Παροιμίες, τι λέει γι’ αυτό το θέμα, που φεύγω τώρα; «Οίκον και ύπαρξιν μερίζουσι πατέρες παισί, παρά δε Κυρίου αρμόζεται γυνή ανδρί». Τα χωράφια, λέει, και τα αμπέλια τα κληρονομείς απ’ τον πατέρα σου. Τη γυναίκα όμως θα τη δώσει ο Θεός. Κατά συνέπεια και τον άντρα θα τον δώσει ο Θεός. Και πρέπει να τον ζητήσεις από εκεί. Τι χειροκροτήματα, τι δώρα! Οι καλλιτέχνες βρήκαν τον αστέρα τους. Δέκα γάμους ακούς. Ποιος είναι, επιτέλους; Δέκα γάμους, ο ένας κατόπιν του άλλου, λέει, και αλλάζουν πουκάμισα. Αλλάζουν τις γυναίκες και τους άντρες και θεωρούνται πανευτυχείς. Έρχεται όλος ο κόσμος και τους χειροκροτεί και τους συγχαίρει και λοιπά, και αυτοί χωρίζουν συνέχεια και έχουν τρεις, τέσσερις, πέντε, έξι, εφτά, δέκα γάμους ο καθένας. Γιατί; Γιατί δεν ερωτήθηκε ο Χριστός. Αν θέλετε να μην έχετε ναυάγια στη ζωή σας, πάσης φύσεως ναυάγιο...

Ρωτάτε τον Χριστό, να προσεύχεστε. Ο Χριστός, όταν επρόκειτο να εκδηλωθεί σε κάτι σοβαρό, διανυχτέρευε στην προσευχή. Αν πάρετε το Ευαγγέλιο, θα βρείτε: όταν επρόκειτο την άλλη μέρα να ξεχωρίσει τους δώδεκα Αποστόλους, όλη νύχτα προσηύχετο.

Διενυχτέρευσε στην προσευχή και την άλλη μέρα το πρωί, ασφαλώς με τα μάτια Του πρησμένα κατά το ανθρώπινο, ήρθε και διάλεξε τους δώδεκα, τους οποίους ονόμασε και Αποστόλους. Ο Χριστός προσευχήθηκε. Εγώ και εσύ ποιοι είμαστε που δεν θα προσευχηθούμε και το ξέρουμε εμείς; Γι’ αυτό έχουμε αποτυχίες στη ζωή μας. Και αυτοί οι χριστιανοί ακόμη, διότι οι χριστιανοί δεν προσεύχονται, διατάσσουν τον Θεό.

Λεπτομέρεια που σας λέγω. Του λένε: «Να κάνουμε αυτό, εμείς το έχουμε κανονίσει, έτσι είναι. Απλώς Εσύ Σε παρακαλούμε να γίνει αυτό». Μας καλοέχει το χατίρι, εμείς τα έχουμε καλά. Σε λιβανίζουμε, σου ανάβουμε κεριά και βλέπεις. Σε τελευταία ανάλυση, εκεί είναι. Και βλέπεις αποτυχημένα πράγματα και μέσα σε αυτούς τους λεγόμενους χριστιανούς, που θεωρούνται από τους άλλους ότι είναι πνευματικοί άνθρωποι. Δεν ξέρω, λοιπόν, εσείς τι κάνετε γύρω στο θέμα αυτό. Προσέξτε να προσεύχεστε. Και για να προσεύχεται ο άνθρωπος, ο Παύλος λέει σαφώς: «Αδιαλείπτως προσεύχεστε».

Αδιαλύπτωση. Ώστε θα αφήσουμε τη δουλειά μας για να πάμε να προσευχηθούμε; Θα αφήσουμε τη δουλειά μας τώρα, θα αφήσουμε εδώ που ζυμώνουμε, εδώ που πλένουμε, εγώ που είμαι στο γραφείο μου, ο άλλος κλπ., να πάω να πάρω τη Σύνοψη, το Συνέκδημο και να καθίσω στο αναλόγιο να διαβάζω; Αυτό θα κάνουμε τώρα; Δεν λέει γι' αυτό, αλλά μπορείς μέσα στην εργασία σου να προσευχηθείς, από εκεί που σφυράς, από εκεί που τραγουδάς.

Να λες: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με». Θέλει έξοδα; Δεν θέλει έξοδα. Έφυγε ο σύζυγος το πρωί, πήρε την τσάντα του και πάει στη δουλειά. Συ τι κάνεις τώρα πίσω; Παίρνεις το τηλέφωνο στην άλλη και μιλάτε δύο ώρες. Δεν μπορείς να γονατίσεις, να προσευχηθείς για τον σύζυγό σου;

Πάει στη δουλειά του, που έχει τόσο κόπο, τόσα βάσανα, τόση κακία μέσα στο εμπόριο, μέσα στο γραφείο, τόσους κινδύνους κλπ. Έστειλες τα παιδάκια σου, έφυγαν, πάνε για το σχολείο. Τι κάνεις εσύ; Γυρίζεις πάλι, παίρνεις το τηλέφωνο, φτιάχνεις τα νύχια σου, φτιάχνεις τα μαλλιά σου, κάνεις άλλα τίποτα, ε! Έστω κι αν καθαρίζεις το σπίτι σου. Ομιλώ για την πλευρά των γυναικών. Λοιπόν, δεν μπορείς να πεις: «Χριστέ μου, εκεί τα παιδάκια που πηγαίνουν, φύλαξέ τα»;

Εγώ μέχρι τη γωνία τα έβλεπα, τώρα δεν τα βλέπω. Τι παγίδες έχουν στηθεί; Φύλαξέ τα, σε παρακαλώ. Δικά σου είναι, εσύ μου τα έδωσες, δεν είναι δικά μου.

Μπορεί να κάνει μια παράκληση την ημέρα η γυναίκα. Περισσεύει και χρόνος, εκτός ορισμένων. Δεν το κάνει όμως, δεν το σκέφτεται ποτέ. Ένα τυπικό πραγματάκι, πρέπει να διαβάσει την πρωινή προσευχή και λοιπά. Τίποτα παραπάνω. Θυσία τίποτα. Μαθαίνει ότι η γειτόνισσα δίπλα έχει ένα βάσανο. Οικογενειακό, συζυγικό, πατέρας-παιδί, αδέρφια και λοιπά. Έχεις υποχρέωση να προσευχηθείς.

Υποχρέωση να... Θα λες ιδιαίτερα στον Χριστό, να σταματήσεις τα δικά σου και να σταθείς προς τα Άγια, πρέπει να βρεις ώρα. Και μπορεί ο άνθρωπος να το κάνει αυτό το πράγμα. Πηγαίνει μέσα στο τρόλεϊ για τη δουλειά του, έτσι; Δεν μπορεί να προσευχηθεί και να πει: «Παναγία μου, Ιησού Χριστέ μου, ελέησε τον κόσμο, ελέησε την Εκκλησία, ελέησε την κυβέρνησή μας, δώσε μας ειρήνη, σκέπασέ μας»; Δεν μπορεί να το πει; «Σκέπασε τα νιάτα, σκέπασε τα ανδρόγυνα, τα οποία παρεστράτησαν, παρε...»

Μπορεί να το πει; Το λέει... Αθλητικά. Και κοιτάζετε πώς πήγε το Προπό. «Αχ, να βάζω εκείνο και θα το βάλω αύριο τ' άλλο» και λοιπά. Πας στο επάγγελμά σου, στο γραφείο σου και λοιπά. Ανοίξτε όλα τα συρτάρια μέσα. Θα βρείτε περιοδικά να διαβάζουν οι κοπέλες και οι κυρίες και οι άλλοι. Θα δείτε τους άλλους να σου μιλάνε για τον Παναθηναϊκό και για τον Ολυμπιακό και λοιπά, και ας μιλάνε και διάφορα άλλα πράγματα τα οποία βλέπουν. Κάθε ώρα κάνουν δουλειά που μπορούσαν να πούνε «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με» ή «ελέησε τον κόσμο σου». Υπάρχει, δεν είναι ανάγκη να διακόψεις, να σταματήσεις να εργάζεσαι, να σταματήσεις την περιποίηση του σπιτιού σου, να σταματήσεις τη δουλειά σου. Δεν είναι ανάγκη να το κάνεις αυτό το πράγμα. Μπορείς ενδιαμέσως εκεί να κλέβεις τον χρόνο, να μοιράζεις τον χρόνο. Ένας ερωτήθηκε κάποτε

πώς διαθέτει τον χρόνο του και είπε: «Ταξινομώ τον χρόνο σε τρία μέρη. Φροντίζω», λέει, «το ένα μέρος του εικοσιτετραώρου να ομιλώ για τον Θεό, το άλλο ένα μέρος, το άλλο ένα τρίτο, να μου ομιλεί ο Θεός και στο άλλο να εργάζομαι διά τον Θεόν». Λοιπόν, δεν το καταλάβαινε αυτό το πράγμα. Δηλαδή, φρόντιζε μέσα στο εικοσιτετράωρο να του δίδεται η ευκαιρία να ομιλεί για τον Θεό σε κάποιον. Κάτι να πει. Να μη συζητεί περί ανέμων και υδάτων, ούτε όλα τα σόκιν και όλες τις ομολογίες αυτές που ακούμε. Έπειτα φρόντιζε να βρει κάποιον τρόπο να διαβάζει, ώστε να δίδει την ευκαιρία να του ομιλεί ο Θεός. Διότι ο Θεός, διαμέσου της προσευχής και της αναγνώσεως, ομιλεί.

Έπειτα φρόντιζε να του δίδεται η ευκαιρία να του ομιλεί ο Θεός. Άμα θέλει ο άνθρωπος, μπορεί να κλέψει, να διχοτομήσει τις ώρες του, τα λεπτά του εικοσιτετραώρου, κάτι να κάνει. Δεν το σκέφτεται καθόλου, δεν σκέφτεται καμιά υποχρέωση έναντι του Θεού, δεν σκέφτεται να ασφαλίσει τον εαυτόν του με την προσευχή, γιατί η προσευχή είναι μια ομπρέλα. Η προσευχή παρηγορεί, η προσευχή φωτίζει τον άνθρωπο, η προσευχή αναλαμβάνει όλες τις λεπτομέρειες να τις ρυθμίσει. Αλλά θα πρέπει αυτό όμως να το καταλάβει και να το προσέξει. Δεν πειράζει, θα συνεχίσουμε. Θα μου επιτρέψετε στη συνέχεια να σας πω μερικές γνώμες, τόσο από τη Γραφήν όσο και από τους Πατέρες, που έχουν σχέση με αυτό το θέμα της προσευχής, στη συνέχεια του θέματος. Ο Θεός, λέγει, μακράν απέχει από ασεβών

ευχαίς δε δικαίων επακούει. Όταν υπάρχει ασεβής, θα πρέπει να έχει υπόψη του, να χτυπιέται κάτω και ό,τι θέλει να ζητάει από τον Θεό, δεν θα το δώσει, δεν τον ακούει αυτός, εκτός αν προσεύχεται για τις αμαρτίες του. Είναι πολλές μητέρες οι οποίες δεν τα έχουν καθόλου καλά με τον Θεό, τα χέρια τους είναι ματωμένα, παρακαλούν την Παναγία και λοιπά. Τίποτα από αυτά. Αν παρακαλέσει για τις αμαρτίες της, ακούει ο Θεός. «Αμαρτωλών ο Θεός», για λογαριασμό άλλων, «ουκ ακούει, αλλ' εάν τις θεοσεβής ή και το θέλημα αυτού ποιεί, τούτου ακούει». Έτσι είπε ο ποτέ τυφλός, που διαβάζουμε στον Ιωάννη. Το ίδιο λέει, λοιπόν, και εδώ. Απέχει, λέει, μακριά από ασεβείς ο Θεός, των δικαίων όμως τις ακούει. «Θυσίαι ασεβών βδέλυγμα Κυρίω».

Προσφορές εδώ, βλέπεις κόλλυβα εδώ, απόψε κουβαλήσανε στον Άγιο Φανούριο πίτες κλπ. Να πάει να εξετάσει τη ζωή τους. Εκτός ορισμένων, οι υπόλοιποι δεν έπρεπε να περάσουν να κάνουν καν απάνω στον δρόμο. Όχι να φτάσουν να μπουν μέσα, καν να πάνε επάνω. Αλλά πίσω από την πίτα τακτοποιήθηκαν τα πάντα. Ποιον θα γελάσεις; Ο Θεός ζητάει τις αμαρτίες, δεν ζητάει τα δώρα. Ποτέ μη φέρεις δώρα, ποτέ μη φέρεις κερί, ποτέ μη φέρεις λάδι, ποτέ μη φέρεις δεκάρα εδώ πέρα. Θέλει τις αμαρτίες. Αυτό συγκινεί τον ουρανό. «Επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι γίνεται χαρά στον ουρανό». Όλα τα άλλα είναι αστεία δικά μας. Εμείς πληρώνουμε τα πάντα για να μην κάνουμε εκείνο που είναι σωστό, να μη μετανοήσουμε και να μην εξομολογηθούμε. «Θυσίαι», λέει, «ασεβών βδέλυγμα Κυρίω, προσευχαί δε κατευθυνόντων δεκταί παρ' αυτώ». Αυτοί που έχουν αγαθή καρδιά και τις στέλνουν κατευθείαν επάνω,

λέει, τις δέχεται ο Θεός. «Μέγα αγαθόν η ευχή», μεγάλο καλό, λέει, η προσευχή, «εάν μετά διανοίας ευχαρίστου γίνεται». Όχι πονηρά. Απλά: «Θεέ μου, στα χέρια σου. Θεέ μου, αμαρτωλός άνθρωπος είμαι. Θεέ μου, ανάλαβέ με. Θεέ μου, προστάτευσέ με, όπως με προστάτευσες μέχρι σήμερα». Με απλή καρδιά, τότε είναι δεκτή, λέει, στον Θεό. «Όταν γαρ εκ καθαρών χειλέων εξέρχεται δέησις και εκ καρδίας ανυποκρίτου, φθάνει τον ακολάκευτον ους του Δεσπότου». Αν, λέει, φύγει δέησις από χείλη καθαρά, κατορθώνει να φτάσει στο ακολάκευτο αυτί του Θεού. Δεν κολακεύεται ο Θεός με τίποτα.

Τον άνθρωπο μπορεί να τον κολακεύσεις και, εφόσον ήταν διακείμενος εναντίον, δεν το έκανε αυτό, να τον φέρεις βόλτα να το κάνει. Τον Θεό δεν μπορείς να τον γελάσεις. Είναι ακολάκευτο το αυτί του Θεού και ο Θεός βλέπει και δεν βλέπει τι του λες. Βλέπει γιατί του το λες και ποιος είσαι εσύ που το λες και γιατί το ζητάς. Το ζητάς επάνω στην ανάγκη, δεν το ζητάς για κανέναν άλλο λόγο. Ο θείος Χρυσόστομος λέγει τι καλό κάνει η προσευχή, η οποία δυστυχώς για μας είναι ξένο πράγμα. «Προσευχή τοις χειμαζομένοις λιμήν». Οι άνθρωποι που παλαμοδέρνουν μες στη ζωή αυτή, μες στο πέλαγος, μες στην κυμαζομένη αυτή θάλασσα, κατά την έκφραση του Ισαάκ του Σύρου, είναι λιμήν. Όταν προσευχηθείς, μπορεί να αρχίσεις και να κλαις μισή ώρα. Και έπειτα, παρότι έκλαψες και έπρεπε να είσαι πιο λυπημένος διότι έκλαψες,

ξαλάφρωσες, είσαι ήσυχος, σαν κάποιος να σου πήρε από πάνω. Είναι όπως έχεις πυρετό καμιά φορά και όταν ιδρώσεις σου έχει πέσει ο πυρετός. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση αυτή. «Τοις κλυδωνιζομένοις άγκυρα ασφαλής». Αυτοί που κλυδωνίζονται, που έχουν άγκυρα την προσευχή, κρατιόνται. Φανταστείτε τον εαυτό σας σαν μια βαρκούλα, αλλά δεμένη όμως από το μουράγιο. Τη φέρνει ο καιρός έτσι, αλλά είναι δεμένη από εκεί. Χτυπιέται, αλλά δεν καταποντίζεται. «Τοις κλονουμένοις έρεισμα», αυτοί που κλονίζονται, στήριγμα. «Τοις πενθούσι παράκλησις», αυτοί που πενθούν. Πήρε ο Θεός κάποιον άνθρωπο από το σπίτι, ταξίδεψε με κάποιο τρένο γρηγορότερα. Είναι φυσικό να μην μπορούμε να το...

δεχθούμε, πώς να το πούμε. Εδώ ένα δόντι βγαίνει από το στόμα και η γλώσσα ψάχνει δυο μήνες να το βρει πού είναι. Πολύ μάλλον ολόκληρος άνθρωπος που έφυγε. Όμως, παράκλησις, η προσευχή είναι παρηγοριά στον άνθρωπο. «Τοις πλουσίοις ασφάλεια». Οι πλούσιοι, εκτός ορισμένων, έχουν την ασφάλειά τους στα χρήματά τους. Στην προσευχή πρέπει να την έχουν, διότι ο πλούτος, κατά αναλογία της διαχειρίσεως, είναι καλός ή κακός. Είναι σαν τη γλώσσα, που μπορεί να πει «δόξα σοι ο Θεός» και μπορεί να πει και «γα...». Έτσι και ο πλούτος, εάν δεν υπάρχει άνθρωπος δυνατός να τον χρησιμοποιήσει επ' αγαθώ, στας ανάγκας των συνανθρώπων του, καλύτερα να μην είχε τον πλούτον. Γι' αυτό πρέπει ο άνθρωπος

να προσεύχεται, ο πλούσιος, όσο έχει κάτι: «Θεέ μου, τα αγαθά αυτά που μου έδωσες να διαχειρίζομαι, όχι να κατέχω». Δεν υπάρχουν εδώ πέρα κάτοχοι, διαχειριστές υπάρχουν. Αυτό το καταλαβαίνουμε εμείς; Ότι εγώ έχω τώρα χίλιες δραχμές στην τσέπη μου, ότι είναι δικές μου. Δεν είναι δικές μου. Αν υπάρχει κι ένας που έχει ανάγκη, είναι και δικές του. Και ίσως ακόμη από τις χίλιες, αν έχει ανάγκη από δύο, πρέπει εγώ, αν έχω φιλότιμο, διότι αυτός δεν μπορεί να πάει να τις βρει και έχω πρόσωπο εγώ, να πάω να τις χρεωθώ, να τις δώσω. Αυτό πάει να πει χριστιανότητα. Και δεν έχω όχι μόνο όσα έχω στην τσέπη, αλλά και όσα έχω στο πρόσωπο. Και δυστυχώς σήμερα οι περισσότεροι δεν έχουμε πρόσωπο,

διότι είμαστε κατεργαραίοι, είμαστε ψεύτες, είμαστε κλέφτες. Διάβαζα χθες στην εφημερίδα ότι το ταμείο εκεί των αυτοκινήτων που έχουν τώρα...

χωρίς πράκτορα και ρίχνει ο καθένας μέσα το δεκαρικό του. Μέχρι τενεκεδάκια, μέχρι κουμπιά, μέχρι 700-800 χιλιάδες την ημέρα βρίσκουν στα κουτιά. Ορθόδοξοι αυτοί, κρατάνε κερί, κρατάνε κερί στην Ανάσταση αυτοί. Λένε χρόνια πολλά, γιορτάζουνε και, ως επί το πλείστον, είναι νεαροί και νεαρές. Αυτοί θα ανοίξουν σπίτια αύριο. Και τι κλέβουνε; Δεκάρικα. Ε, δημόσιο είναι αυτό, το κράτος πολλά έχει. Είπε ο Χριστός να κλέβεις από τους μεγάλους, να μην κλέβεις από τους μικρούς; Για μια δεκάρα αν κλέψεις, είσαι κλέφτης. Όχι κλέφτης, κλεφταράς, με όλη τη σημασία της λέξης. Για τον 20ό αιώνα, που να προσέχεις, κύριε, να μου μιλείς στον πληθυντικό, που σηκώνεσαι, δεν πρέπει να τα κάνεις αυτά τα πράγματα. Και εντούτοις, αυτή είναι η κατάσταση. «Τοις ασθενούσιν ίασις».

Άνθρωποι με την προσευχή τους έγιναν καλά, εφόσον οι γιατροί δεν τους έκαναν ή έπρεπε να πάνε στο μαχαίρι, έγιναν καλά. Εγώ είχα 23 χρόνια κήλη. Ήρθα πλέον να μην μπορώ, διότι είναι η μοίρα κάθε ομιλητού — ομιλώ 30 τόσα χρόνια — να έχει κήλη, διότι εξαντλείται πάντοτε προς τα κάτω, και έφτασα να πάω να εγχειριστώ. Πήγα, συμφώνησα με τον χειρουργό μου και λοιπά. Δεν μπορούσα από τον πόνο. Μιλούσα στην έδρα και μιλούσα πάνω με το πόδι καλυμμένο. Και εκεί που είπα σε κάποιον ότι την άλλη Πέμπτη δεν θα είμαι, «έχε το υπόψη σου εσύ», μου λέει: «Γιατί;» Λέω: «Θα πάω να εγχειριστώ». «Τι εγχείρηση να κάνεις;» «Θα κάνω κήλη, δεν αντέχω πλέον. Το δέμα το φορώ 30 χρόνια». Μου λέει: «Κι εγώ το είχα, κύριε Παναγόπουλε, αλλά πήγα στον Άγιο Αρτέμιο και τον παρακάλεσα και με έκανε καλά».

«Τώρα σηκώνω», λέει, «ζεμπίλια και φορτώνω και κάνω και είμαι μια χαρά». Εγώ στον Άγιο Αρτέμιο μιλούσα έξι χρόνια. Θα πάω, του λέω. Παρότι είχα κλείσει την άλλη μέρα να πάω να εγχειριστώ, πηγαίνω την άλλη μέρα στον Άγιο Αρτέμιο και του λέω: «Μεταξύ μας, έξι χρόνια είμαι εδώ πέρα. Δεν βγαίνει τίποτα, το λέω και για μένα. Δεν παρακαλείς εσύ, που είναι η χάρη σου;» Γιατί του βάλανε ένα λιθάρι στα άλλα μαρτύριά του. Του βάλανε κι ένα λιθάρι επάνω, μεγάλο, στο σώμα του και βγήκανε τα γεννητικά του όργανα και τα έντερά του έξω. Και όταν του σηκώσαν το λιθάρι, έπειτα ότι είχε πεθάνει, αυτός σηκώθηκε με τα έντερά του έξω και περπατούσε. Και έχει τώρα χάρη από τον Κύριό μας για όλες τις παθήσεις της κοιλίας, των γεννητικών οργάνων, και των γυναικών και των ανδρών. Παρακάλεσα, λοιπόν, και ο Άγιος με έκανε καλά. Κι εγώ δεν το ήξερα και κάνει και δεύτερο θαύμα.

Εγώ δεν το ήξερα ότι έγινα καλά και τώρα έχω συμφωνήσει με αυτόν να πάω να εγχειριστώ. Το απόγευμα, λίγο γρηγορότερα από αυτή την ώρα, βγήκαμε με τη γυναίκα μου έξω κάτι να ψωνίσουμε. Και όπως βγήκαμε απ' έξω από την πόρτα, στη λεωφόρο, έρχονταν το αυτοκίνητο από πάνω. Η στάση ήταν 50 βήματα. «Τρέξε», της λέω, «έρχεται το αυτοκίνητο, να προλάβουμε». Τρέχει αυτή, πέφτει, σπάει το πόδι στον αστράγαλο. Ματαιώνεται η εγχείρηση και αποδεικνύεται ότι με είχε κάνει καλά ο Άγιος. Έσπασε το πόδι αυτή, να μην πάω να με σφάξει ο άλλος και μου πάρει και τα λεφτά και με κρατήσει ημέρες. Και σήμερα είμαι χωρίς δέμα. Προσευχήθηκα, δεν τον πλήρωσα, δεν παίρνουν λεφτά. Λέω: «Σε παρακαλώ, παρρησία έχεις. Αν νομίζεις, ας μην πάω να μαχαιρωθώ σ' αυτόν εκεί πέρα. Δεν είναι το θέμα των χρημάτων, εσύ θα μου τα δώσεις. Αλλά εγώ το πιστεύω, τόσα θαύματα. Ας γραφτεί και το δικό μου το θαύμα στο ενεργητικό σου». Και θυμούμαι, μια και ένα άλλο να σας πω, για να σας στερεώσω το θέμα αυτό.

Όταν μιλούσα τότε εγώ, μιλούσα επτά χρόνια στον Άγιο Αρτέμιο, στην εκκλησία. Εκεί ήσαν δύο, μάλλον, αδελφές από τη Μικρά Ασία. Και η μία μόνον είχε 600 δραχμές σύνταξη, είχε κατορθώσει να βγάλει, ήταν δασκάλα εκεί. Και με τις 600 δραχμές αυτές ζούσαν. Είχε και μία άλλη, καλοβαλμένη αδελφή, μεγάλη και αυτή στην ηλικία, παχιά, η οποία είχε πτώση του στομάχου μέχρι κάτω, εδώ στα γόνατά της. Κοιμόταν κάτω και σερνότανε, χρειαζόταν μισή ώρα να σηκωθεί το πρωί. Άκουσε κάποτε, όταν ομιλούσα εγώ περί του Αγίου Νεκταρίου, περί του Αγίου Αρτεμίου, και ήταν στη γειτονιά, ένα χιλιόμετρο περίπου, και σκέφτηκε να πάει να ζητήσει από τον Άγιο Αρτέμιο να τη βοηθήσει. Ο ιατρός της είπε να πάρει ζώνη, η οποία ήθελε 800 δραχμές, ζώνη τότε αυτή, για να τη βοηθήσει κατά την...

Αυτός ο όγκος ήταν εκεί πέρα, ήταν αδύνατο. Πήγε, λοιπόν, το πρωί. Κόσμος πολύς, μου τα διηγείτο. «Στάθηκα», λέει, «από μακριά, δεν κατόρθωσα, συνωθούντο εκεί στην εικόνα. Εγώ στάθηκα από μακριά και του είπα: “Άγιε Αρτέμιε, βλέπω ότι έχεις πολλούς ξένους σήμερα, πολλούς επισκέπτες. Δέξου αυτούς και εγώ να έρθω το απόγευμα, που θα έχεις λιγότερη απασχόληση, να σου πω κι εγώ τα δικά μου”». Και του έβαλε μια μετάνοια μακριά κι έφυγε. Πήγε και το απόγευμα στον Εσπερινό, γύρισε. Όταν αραίωσε, λοιπόν, λέγει, ο κόσμος το βράδυ στον Εσπερινό, πήγε κοντά και του είπε: «Όπως ξέρεις, έχω αυτό οκτώ χρόνια. Το υποφέρω, εσύ το ξέρεις. Μου είπαν να βάλω ζώνη».

«Για τη ζώνη ζητάνε 800 δραχμές και δεν μου κάνει τίποτα. Η αδελφούλα μου 600 δραχμές παίρνει για να ζήσουμε τον μήνα». «Τι θα κάνουμε; Δεν γίνεσαι εσύ ζώνη μου; Εγώ τα αφήνω στα χέρια σου. Δεν ξέρω τι θα έκανες. Αν εσύ μου το έλεγες και ήμουνα εγώ Άγιος Αρτέμιος, εγώ θα σου το έκανα». Και έφυγε, πήγε, κοιμήθηκε. Δεν είπε τίποτα στην αδελφή της, τι συζήτησε με τον Άγιο. Πηγαίνει ο Άγιος τη νύχτα και της περνάει στο βγαλμένο της έντερο μία τσαπέλα σύκα, αν έχετε υπόψη σας ένα περιστατικό του Ησαΐου στην Παλαιά Διαθήκη. Μέσα από το βγαλμένο έντερο της το πέρασε. Ένιωσε έναν πόνο, τον είδε τον Άγιο που πήγε. Αυτό ήτανε, την άφησε και έφυγε. Το πρωί πάει να σηκωθεί. Σηκωνότανε πάντοτε αυτή, γιατί οι άλλοι ήταν τόσο αδύνατοι οι καημένοι, οι άλλες οι αδελφές της, και αυτή τις περιποιείτο. Πάει να σηκωθεί με τον τρόπο που θα σηκωθεί και βλέπει ότι η κοιλιά έλειπε.

Είχε χαθεί αυτός ο όγκος, δηλαδή όγκος τουλάχιστον 25 με 30 κιλά, είχε χαθεί. Ήτανε πολύ φαρδιά η κοιλιά της, λαβούτο η κοιλιά της. Σηκώθηκε, ψάχνεται, κοιτάζεται και λοιπά. Θυμήθηκε αυτό. Την αφήνει κοιμωμένη, τη μία αδερφή, και βγαίνει και πηγαίνει νύχτα στον Άγιο Αρτέμιο και ευχαριστεί. Και γύρισε και η άλλη δεν πρόσεξε τρεις ημέρες το θαύμα· έλειπε αυτή η κοιλιά από εκεί πέρα και δεν το ξέρει η άλλη. Είχε και τη δισελεμονία της ταυτόχρονα και είπε ότι την τρίτη μέρα πρέπει να φανερωθεί το θαύμα και της είπε: «Μαρία μου, δεν είδες τίποτα;» Λέει: «Τι είναι;» «Εδώ, δεν βλέπεις, Μαρία μου, που λείπει από εδώ πέρα όλο αυτό;» «Πότε, πώς έγινε αυτό το πράγμα;» Και διηγήθηκε το περιστατικό. Δηλαδή δύο δικά μου, κατόπιν προσευχής, χωρίς έξοδα, χωρίς αίτηση, χωρίς τίποτα. Γι' αυτό αυτό που βλέπω εδώ πέρα εμένα μου κάνει αίσθηση, όταν λέγει: «Της ασθενούσης ίασις». Γιατί είναι πολλά πράγματα που δεν τα πιάνει η επιστήμη.

Πολλά πράγματα που δεν υπάρχει φάρμακο ακόμη. Καλά, άμα υπάρχει, μπορώ να πάρω μια ασπιρίνη· δεν θα πω «Παναγία μου, βόηθα», θα πάρω την ασπιρίνη και θα πω «Δόξα σοι ο Θεός», γιατί την ασπιρίνη ο Θεός την έφτιαξε. Τα φάρμακα τα έφτιαξε ο Θεός από τα βότανα. Τους γιατρούς ο Θεός φωτίζει και κάνουν και τις εφευρέσεις και μας τόσο πολύ διευκολύνουν. Δεν σου κάνει αίσθηση ότι σε κάνουν 40 κομμάτια και δεν καταλαβαίνεις τίποτα; Είναι μικρό πράγμα αυτό, να σε κάνουν αναίσθητο; Τι γινόταν γρηγορότερα να βγάλεις ένα δόντι; Όλα αυτά είναι από τον Θεό και φωτίζει τους ανθρώπους αυτούς να κάνουν αυτές τις δουλειές. Και ας είναι και άπιστοι, το κάνει για λογαριασμό των άλλων και δείχνει τη φιλανθρωπία του. Γιατί βρέχει επί δικαίους και αδίκους και βγάζει τον ήλιον επί αγαθούς και πονηρούς. Όλοι οι παράνομοι απολαμβάνουν περισσότερο τα αγαθά του Θεού από τους εννόμους ανθρώπους. Λέγει λοιπόν εδώ πέρα: «Της ασθενούσης ίασις, της υγιαινούσης φύλαξ». Πολλοί περιμένουν να χάσουν την υγεία τους για να προσεύχονται. Όχι.

Τώρα που έχεις την υγεία σου: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ για την υγεία που έχω. Ευχαριστώ για το σπίτι μου, ευχαριστώ για τον σύζυγό μου, για τη γυναίκα μου, για το παιδί μου κλπ. Σε ευχαριστώ. Φύλαξέ μας, μην μας βάλεις σε πειρασμό, μην επιτρέψεις καμιά ασθένεια. Βλέπουμε τόσο πόνο έξω, βλέπουμε τόση ανάγκη έξω. Σε παρακαλούμε, ας πηγαίνουμε να τους βοηθάμε, να μην έρχονται αυτοί να μας βοηθήσουν». Αλλά δεν πηγαίνουμε εμείς. Εμείς πάμε βέβαια να επισκεφτούμε κανέναν, να μην παρεξηγηθούμε. Που, όπου όχι, πήγαν, θα παρεξηγηθούμε. Όχι από αγάπη· να πεθάνει ο άλλος για να πάμε εμείς. Είμαστε σκληρά καρύδια εμείς και τα ξέρει ο Θεός. Τώρα επιτρέπει και τιμωρούμεθα πολλές φορές για να καταλάβουμε πόσοι έχουν τα θέματα. Προσευχή λοιπόν, λέει ο Χρυσόστομος, «και της υγιαινούσης φύλαξ» και «ουδέν εστί της προσευχής ισχυρότερον». Δεν υπάρχει ισχυρότερο, λέει, πράγμα από την προσευχή. Και ένα ενός νηπτικού πατρός.

Δηλαδή, ένα γνωμικό του, από την πείρα του. Είναι του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος, τόσο έχει σχέση με το Σινά, με την έρημο. «Η προσευχή είναι μήτηρ των δακρύων». Ο άνθρωπος που προσεύχεται και δεν κλαίει, δεν προσεύχεται ακόμη. Όχι να σταματήσει να προσεύχεται· δεν λέγω αυτό, προς Θεού. Αλλά άλλη εμπειρία του ανθρώπου που προσεύχεται μετά δακρύων και άλλη εμπειρία αυτού που προσεύχεται ξηρά. Τώρα θα μου πείτε: «Θέλω να κλάψω, δεν μπορώ». Είναι δώρον τα δάκρυα, είναι χάρη τα δάκρυα, δεν είναι του καθενός να κλάψει. Μπορεί να κλάψει γιατί έχασε τη φιλενάδα του, μπορεί να κλάψει γιατί έχασε τον φίλο της, μπορεί να κλάψει γιατί δεν κατορθώνει να βγάλει την έξωση, να τον πετάξει έξω, να το νοικιάσει περισσότερο. Να κλάψει από κακία· από αμαρτία δεν κλαίει όμως ο άνθρωπος.

Αυτό λέει εδώ: «Είναι η προσευχή μήτηρ των δακρύων». Αυτή γεννάει, η προσευχή γεννά τα δάκρυα και θα το έχετε παρακολουθήσει. Πρέπει να επιμείνετε, να έχετε ώρα μπροστά σας, να εκμεταλλευτείτε χρόνο για να φτάσετε σε δάκρυα και τότε θα δείτε τι πάει να πει προσευχή, τότε θα δείτε ανακούφιση, τότε θα ανοίξει το πνεύμα σας. Είδατε πώς σηκωνόμαστε, κατσούφηδες και λοιπά; Πάμε όμως, ρίχνουμε κάπου νερό στα μάτια μας, στο κεφάλι μας, ζωντανεύουμε. Έτσι ακριβώς ζωντανεύει ο άνθρωπος όταν φτάσει σε προσευχή με δάκρυα. Πρόξενος της θεϊκής αγάπης, λέει, η προσευχή. Γιατί ο Θεός πολύ αγαπά τον άνθρωπο που προσεύχεται. Στέκεται από πάνω του και κοιτάζει να δει τι του λέει. Στον κάθε άνθρωπο. Όλες τις στιγμές, αρκεί να γυρίσεις έτσι, αρκεί να θέλεις να σηκώσεις το τηλέφωνό σου και να πάρεις τον Θεό στο τηλέφωνο. Ο Θεός δεν λείπει ποτέ.

Δεν βάζει το ακουστικό ποτέ κάτω. Ο Θεός σε όλους, μόνον ακούει τι του ζητάει ο άνθρωπος και ποιος είναι αυτός που ζητάει· αλλιώς, σε όλους είναι παρών. Η συγχώρηση των αμαρτιών μας είναι η προσευχή. «Θεέ μου, συγχώρεσέ με. Θεέ μου, δέξου την εξομολόγησή μου. Θεέ μου, δέξου τη μετάνοιά μου. Φώτισέ με τίνι τρόπω θα καλύψω τις πληγές, τα δάκρυα τα οποία σκόρπισα στον κόσμο», γιατί έχουμε περάσει και έχουν χύσει πολλοί δάκρυα, πολλοί εξαιτίας μας, και σήμερα ακόμη, και πρέπει ο άνθρωπος να το ζητήσει αυτό. Η προσευχή, επιμένει και λέει, είναι η γέφυρα, διαπερώσα τον άνθρωπον άθικτον από τις παγίδες του πονηρού. Εάν διαβάσετε τον Μέγα Αντώνιο, θα βρείτε ότι το πρωί ο Αντώνιος, που έβγαινε έξω, πήγαινε από εδώ, σάλταρε, πήγαινε εκεί, έπειτα πήγαινε από εκεί. Και τον έβλεπαν οι υποτακτικοί. «Γιατί;» λέει.

«Γιατί», λέει, «πάτερ αββά, γιατί;» «Δεν βλέπετε», λέει, «τις παγίδες του σατανά;» Και πήγαινε να ξεφύγει από τις παγίδες του σατανά. Αν θέλεις λοιπόν, λέει, από το ναρκοπέδιο αυτό του σατανά να ξεφύγεις, θα προσεύχεσαι: «Φύλαξέ με, φύλαξέ με». Για πείτε εκείνο το ωραίο του Αγγέλου που λέμε το βράδυ: «Άγιε Άγγελε, ο εφεστώς της αθλίας μου ψυχής και ταλαιπώρου μου ζωής, μη εγκαταλείψεις με τον αμαρτωλόν, μηδέ αποστής απ' εμού διά την ακρασίαν μου». Και τον παρακαλούμε στη συνέχεια να μας παραστεί και να μας διαφυλάξει. Θα κοιμηθούμε τώρα εμείς, αλλά ο σατανάς μας καταπιεί. Όταν όμως εκ προοιμίου έχουμε προσευχηθεί, ο άγγελος αναλαμβάνει την υπεράσπιση. Τον περνάει λοιπόν, λέει, άθικτον τον άνθρωπον από τις παγίδες του πονηρού. Προσευχή, ουράνιον έργον.

Των Αγγέλων. Οι Άγγελοι υμνούν από το πρωί μέχρι το βράδυ: «Άγιος, Άγιος, Άγιος Κύριος Σαββαώθ». Χαρά των δικαίων, βρύσις και τράπεζα της ψυχής, προκοπή της καρδίας, φως του νοός, ράβδος της ελπίδος, πέλεκυς της απελπισίας, πλούτος και θησαυρός όλων των Χριστιανών. Αλλά εμείς προσευχόμεθα βέβαια καμιά φορά, αλλά διότι δεν παίρνουμε αμέσως το αίτημά μας, σταματάμε. Να μην σταματάς. Προσευχή είναι σαν να χτυπάς ένα πηγάδι. Στην πατρίδα μου υπάρχει ένα χωριό που έχει ένα πηγάδι 234 μέτρα. Σκεφτείτε αν αυτοί οι άνθρωποι απελπίζονταν στα 233 και μισό, να φύγουν: «Ε, επιτέλους, δεν υπάρχει τίποτα».

Πενήντα εκατοστά υπήρχε το νερό και θα έχαναν τον κόπο τους των 234 μέτρων. Πηγάδι χτυπάς, δεν ξέρεις πού θα το βρεις το νερό. Ζητάς κάτι, έχεις ανάγκη. Χτύπα γι' αυτό. «Εγώ περιμένω, έμαθα να περιμένω. Και αν μου το δώσεις, σε ευχαριστώ. Και αν δεν μου το δώσεις αυτό που σου ζητώ, χίλιες φορές σε ευχαριστώ. Μία αν μου το δώσει και χίλιες όταν δεν μου το δώσει». Γιατί, για να μην μου το δώσει ο Θεός, δεν μου το δίνει από κακία· από αγάπη. Γιατί ήξερε ότι δεν ήταν προς το συμφέρον μου. Ακούστε μια γνώμη του Συμεών του Μεταφραστού.

«Ουν εύξη άπαξ ή δις;» Μη λοιπόν προσευχηθείς μια-δυο φορές, εγκαταλείψεις και ακηδιάσεις, αποστήσεις. Αποστής της θείας προσευχής και πεις: «Δεν γίνεται τίποτα, δεν μ' ακούει εμένα ο Θεός, είμαι αμαρτωλός», γιατί έρχεται ο άλλος και τα ρίχνει αυτά στη μέση για να τον απογοητεύσει τον άνθρωπο, να μην προσεύχεται. «Αλλά εύχου πολλάκις», να προσεύχεσαι πολλάκις, ή να λάβεις ή δε και μη λάβεις. Και αν πάλι δεν λάβεις, «μηδέποτε αποστής», μηδέποτε, αλλά και πάλιν εύξαι. «Και υπερταχέως ουκ εισακουσθήσει». Κι αν αμέσως δεν σου το δώσει, μη ανιάς επί τούτω, μη δυσθυμήσεις, μη τα χαλάσεις, μηδέ μικρόψυχόν τι πάθεις και ολιγώρως παραιτηθείς. Αλλά λόγισε ότι και τούτο επί συμφέροντι και ευεργεσία σού εστι. Είναι για καλό δικό σου που δεν σου το δίδει και σε αφήνει και χτυπάς απ' έξω στην πόρτα, εφόσον είναι μέσα και σε ακούει. Γιατί ξέρω, θέλω να ξέρετε ότι...

Δεν υπάρχει εκδοχή ποτέ ο Χριστός να μην είναι μέσα. Μπορεί εμείς καμιά φορά να πάμε σε κάνα σπίτι, να χτυπάμε και να μην είναι μέσα. «Μα εγώ βλέπω φως, είναι μέσα». Το ξέχασε το φως αναμμένο, δεν είναι μέσα ο άνθρωπος, παρότι έχει το φως αναμμένο μέσα. Και μας σκανδαλίζει απ' έξω: «Να μου πεις εμένα δεν είναι μέσα; Φως, και φως αναμμένο!» Και όμως δεν είναι μέσα, το έχει ξεχάσει. Αυτό δεν συμβαίνει ποτέ όμως στον Χριστό. Ο Χριστός πάντοτε είναι μέσα. «Κρούετε και ανοιγήσεται». Τώρα πότε θα σου ανοίξω, εγώ ξέρω· πόσο θα καθίσεις απ' έξω, εγώ ξέρω, γιατί χρειάζεται μια προπαιδεία, να μάθουμε να περιμένουμε. Γιατί εμείς λέμε: «Σήκωσέ με απ' το κρεβάτι, γιατί έχουμε γιορτή και γιορτάζουν, να ανοίξουμε και το σπίτι μας, να κάνουμε και κάνα χορό». Όχι. Αν πρόκειται να σηκωθείς απ' το κρεβάτι, να σ' ακούσω, να σε σηκώσω απ' το κρεβάτι για να ανοίξεις τον χορό, δεν σου χρειάζεται. Δεν απαντά ο Θεός σε αυτές τις περιπτώσεις. «Επ' ευεργεσία σου», λέει, «εστί» αυτό το πράγμα. «Σοφός γαρ εστί ο Κύριος και συνέσεως αυτού...»

«Ουκ έστιν αριθμός». Κανένας δεν μπορεί να μετρήσει το μυαλό του Θεού. Τι βλέπει, γιατί δεν βλέπει τα ενεστώτα, βλέπει και τα μέλλοντα. Δεν βλέπει τι, αλλά και μελλοντικώς το τι θα γίνει. Τώρα, να σας μιλήσω για θέματα τα οποία χρειάζονται, σε βαθμό που χρειάζεται, δεν μας παίρνει η ώρα, όπως βλέπω εδώ από τα ρολόγια μου. Γι' αυτό να μου επιτρέψετε να μείνουμε κάπου εδώ και ίσως μας δώσει μια ευκαιρία να πω λίγα ακόμη, σε ένα άλλο πλάνο, επάνω για το θέμα της προσευχής, που μπορεί να μας ωφελήσει. Πάντως, από απόψε, αν θέλετε, όπου βρισκόσαστε, στον δρόμο, εδώ, λέγετε αυτή την ωραία προσευχή: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ μας». Ελέησέ μας, όχι ελέησέ με· ελέησέ μας όλους. Και ο Θεός ξέρει: από υγεία, από ψωμί, από ασφάλεια, από αγάπη, από συμφέρον, από όλα ξέρει.

«Ελέησέ μας». Ας ξεκινήσουμε. Είναι δύσκολο· θα το πεις δυο-τρεις φορές, θα σταματήσεις, αλλά θα ξανατοθυμηθείς, ξαναπές το, μέχρι που να... Γιατί το ένα πράγμα που δεν θα μάθει ο άνθρωπος σε όλη τη ζωή είναι το ότι δεν θα μάθει να προσεύχεται. Είναι αδύνατο. Είναι αγγελική εργασία αυτή, δεν είναι ανθρωπίνη, και ο άνθρωπος φτάνει στα όρια των αγγέλων όταν κατορθώσει να προσεύχεται αδιαλείπτως, όπως λέγει ο Παύλος.