On Repentance and Confession

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our last talk, those of you who were with us will remember that we spoke about the great and merciful Mystery called “Repentance and Confession.” We had reached the point where, as best we could, we were trying to help those who use the supposed sinfulness of priests as an excuse for not going to confession. And we had paused at that classic example from Basil the Great.

This helped the elder understand how things truly stand: the work of forgiving a person’s sins, and of sanctifying him more generally, is accomplished not through the personal holiness of the clergyman, but through the grace given to the clergy. The clergyman does not act as a private person, but as an instrument in the hands of God. You might think of him as an electrical wire. It is good for the wire to be polished and galvanized; but even if it is rusty, so long as it is connected to the outlet, it still carries electricity. We know this, yet we imagine that if the clergyman is a saint, he can impart grace to us, but if he is not a saint, then he is, so to speak, devoid of grace. And so we say, “Why should I go to Church? Why should I receive antidoron—blessed bread after the Divine Liturgy—from…”

“…the hand of such-and-such a man?” These things too are part of Satan’s plan to deceive people, and he has caught many in this trap. I confess that, in the modest ministry I have carried out over these thirty years, I have met many people who were trapped by this method of Satan. That is why, wherever I go, I spontaneously feel the need to speak and to offer examples from the life of this Church, so that I may free people from this snare, because this is no laughing matter. Among the arguments I would like to present in order to help and encourage those who, for one reason or another, remain far away, I would like to offer one account that I found in a manuscript from the Holy Mountain. It concerns Saint Mercurius.

There was once a priest serving in the church of Saint Mercurius. One evening this priest sinned—he sinned, as we would say. He was careless with his wine, and his drunkenness led, in any case, to a sin of the flesh… At any rate, the next day he got up and went to celebrate the Divine Liturgy. After the Liturgy had ended, an angel rebuked him. The angel said, “Wretched priest, what is this that you have done today?” The priest replied, “Who are you to rebuke me?” “Can you not see me? I am an angel.” “Remain where you are; I bind you.” And the angel said to him, “Then you too are bound: you shall not taste death unless I forgive you.”

As a result, the angel lost the use of his wings and remained fixed behind the Holy Altar, bound there by that sinful priest. The priest, meanwhile, lived for 350 years without dying. He left that place, lived elsewhere, and continued serving as a priest for financial reasons, because he had no other way to live, and so on; yet still he went on living. Then one day, 350 years later, while he was with the local bishop for the feast of Saint Mercurius, the bishop related some remarkable things about the saint.

That priest, who was there among the other priests, said to him, “Your Eminence, I do not know these things merely from tradition; I know them firsthand. What I am telling you happened 350 years ago—or rather, I myself was there.” This was a strange thing indeed. At any rate, the bishop took him aside and questioned him closely about what had happened and what the matter was. The priest told him all the details: “I truly did sin. This and that happened; an angel rebuked me; I bound him, and he bound me in return.” Then the bishop said, “That angel must still be there.” “I do not know,” the priest replied. “You must go,” said the bishop, “and forgive one another.” I am not telling you this for the sake of what follows. I am telling you that a sinful man…”

“…deprived an angel of the use of his wings, because the angel is a servant both of man and of the clergyman. We do not know what we are, and above all we do not know what the clergy are or what power they possess. The world does not know these things. People read only one part and ignore the rest. They do not know the history or tradition of the Church, or how these things truly stand. I am not telling you this so that anyone may become proud—certainly not. I will also tell you the most important part of the account. The bishop said to him, “You must go and forgive one another, because the angel must still be bound there.” “Oh, come now,” he replied. “Could anything still be there after 350 years? Would even the church still exist? It must be ruins by now.” “No matter,” the bishop said. “You must go, because your own matter must also be resolved.” “I cannot go,” he replied. “I have neither the money nor the strength for the journey.” “I will provide them,” said the bishop. So the bishop took responsibility and brought what was needed.

Following the tradition and asking directions along the way, they traveled there and eventually reached the area where the clergyman vaguely remembered the church had once stood. He recognized some large trees that had been there, and by using them to orient themselves, they slowly made their way to the ruins of the church. There was little more than rubble. They went forward, and indeed they found what remained of the Holy Altar; and behind it stood the angel, just as the priest had left him 350 years before. When the angel saw him, he said, “Wretched priest, are you still alive?” “I am, because you bound me. And are you still there?” “I am still here, because you bound me. Come, let us forgive one another, so that I may return to my work, my appointed place and ministry, and you may finally go to your rest.” It was proposed that the elder should first ask the angel’s forgiveness. “Forgive me,” he said. But the angel replied, “I must not forgive you first. If I forgive you, you will immediately turn to dust, while I will remain bound. You forgive me first, and then, rest assured, you will no longer remain bound.” So the priest forgave the angel in the name of the Holy Trinity, and immediately the angel was set free.

Then the angel said, “And now may you also be released, and may God forgive you.” At once, only the priest’s skeleton remained; all the rest of him turned to dust in an instant. The bishop, who had witnessed this, was overcome with awe and turned toward the angel. The angel had also spoken gracious words about the bishop, praying that this effort and deed of his might find mercy in the sight of God, because through what he had done he had freed the angel and released the priest from his bonds. May he find mercy in the sight of God for this good deed. Then the bishop took courage and said to the angel, “I would like…”

“…you to chant a little, so that I may hear how you chant in heaven.” The angel replied, “I would very much like to, but if you hear me chant, you will die. You will not be able to bear it. Still, I will grant your request. I will ascend to the third heaven and chant to you from there, so that you may hear.” The angel departed, ascended, and chanted to him from there. The melody was such that the bishop fell to the ground and lay there for many hours. Afterward he rose, departed, and wrote down this event. A person considers such things fairy tales; yet this life itself is a fairy tale, and he himself is living a fairy tale, if he would only examine the matter in the final analysis. He cannot explain his own existence; he has no firm ground on which to stand and cannot interpret anything—and yet it is true. It is true.

The clergy possess tremendous power, so never set yourself against them. Understand this: in simple terms, my dear friends, a clergyman who is upright in his calling is like a glowing coal. Do you pick it up? No. Why? Because it will burn you. If, for one reason or another, he is not as he should be, he is still a blackened coal. Do you pick it up? No. Why? Because it will soil you. So leave him alone: if you set yourself against the clergy, you will either be burned or blackened. Be at peace, glorify God, and ask Him to preserve the clergy among us, because we shall learn their true worth when we die. We cannot understand it now. If there is no clergyman to bury us, and no clergyman to attend to us beyond the grave until the end of the age, then we shall understand the value of the Most Holy Theotokos and of the priest…”

“…even if he is sinful. Then we shall understand. For we imagine that everything ends at the grave and that we have no need of anyone. Yet it is the priest who receives us when we are born, with the beautiful prayers for the mother after childbirth; who then accompanies us with the prayers of naming, the prayers of Baptism, the prayers of the blessing of water, and the prayers of the Mysteries in general. It is he who commits us once more to God with the words, “Blessed is the way in which you walk today.” And afterward he continues to care for us through the Divine Liturgies offered here, through memorial services and supplications—the work the Church performs through the clergy until the end of the age. For, if you will permit us to speak one evening about death and the things that follow, the record of each person is not closed at the moment of death.

Those who think death is the end are mistaken. The grave is not the end; it is the beginning of a life that has no end. I have told you this simply to show you the power possessed by the clergy, however sinful a clergyman may be. I have also spoken of this in passing on some evenings, when presenting the things you see in the slides I show. Once I showed the Prophet Elijah sitting there by the Brook Cherith, as Scripture says, being fed by a raven. Does this not strike you? Here was a man with the power to bind up the heavens under God for three and a half years and command that there be no rain; a man who three times called down fire from heaven and consumed bands of fifty men, and even consumed a whole burnt offering of God. Yet God sent him a filthy bird—a filthy raven, with claws and beak that fed on carrion—to nourish the zealous Elijah.

Does that not strike you? Was there no cleaner bird? Was there no swan, nothing else You could send to this man? And you, Elijah—why do you not protest? Why do you say nothing? Why do you not send it back? This is the point. Elijah remains there without complaint and reflects deeply. He considers what God sends him, who is sending it, and what he needs. What does God send him? “Bread and meat,” Scripture says, in the morning, and bread and meat in the evening. Where does the raven find them? Where does it go shopping to bring them to him? From where else could it have taken them? From what bakery did it get the bread, and from what butcher did it get the meat? These provisions came from the Holy Spirit.

What are the “bread and meat” mentioned in the scriptural text? What do they signify? The Body and Blood of Christ. The bread and the meat point to the bread and the Body of Christ, the Bread of Life. They are a type—a typological image of the true gift. That is what fed Elijah there, and he accepted it without complaint. He was not concerned with who the messenger was; he cared about what the messenger brought. When a postal worker brings you a letter, do you ask to see his credentials? Do you investigate who he is, whether he has divorced his wife, whether he lives unlawfully, whether he is sexually immoral, blasphemous, or an atheist? No, you immediately look to see whether there is anything inside. That is what matters. What interests me is who sent it. Did my beloved send it, my friend, or my director? That is what I look for. Who the postal worker is does not matter. This is a great lesson.

That black raven standing behind the Prophet Elijah tells us: there you have another image of the clergy, in both the Old Testament and the New Testament. Do not look at who the clergyman is. That is a matter between him and God—how long God chooses to bear with him. Who are you to interfere and pass judgment? “He who rejects you rejects Me.” We have not paid attention to these words. “He who rejects you,” He says, “rejects Me—Me, who bear with you and sanctify through you.” Take a sinful priest, however sinful you please, and have him read the prayers over water: it will never spoil. Read them yourself; gather all the cardinals in the world and all those whom you consider saints—great, worthy, and learned—and have them read over the water. The water will decay and stink unless you add salt. Therefore, if God accepts that priest, how can I presume to reject him? “He who rejects you,” He says, “rejects Me.”

“And he who rejects Me rejects Him who sent Me.” “I believe in God, not in the clergy.” Really? So you do not believe in the clergy or in Christ, yet you claim to believe in God? Christ says these things; I do not. These are the plain, uncompromising words of the Gospel. Thus even the raven teaches us, in a practical way, to respect the messenger. Through this messenger God sends His gifts today and sanctifies His people. Do you know what the clergy mean for humanity? Not merely for the Greek people, and not merely for Christendom, but for all humanity. Do you know what it means to have a bridge between heaven and earth? All nations, all unbelievers, and all who oppose Christ receive mercy because of the Orthodox clergy, whether they are willing to understand it or not. The earth receives mercy through the clergy.

There is a small book attributed to a certain Agathangelos, known as the Prophecy of Agathangelos. Many people have it, and it circulates widely. Find this book and read it. He wrote around the year 1200 in Sicily. If you read it, you will find him lamenting over Germany, because it would become Protestant and drive out the clergy. “Woe to you! Alas, alas, Germany, for you have removed the clergy of the Lord from your midst, and mercy from heaven is no longer shown to you.” The world receives mercy through the clergy. The clergy stand between God, the earth, and mankind. In one place our Christ says, “No one comes to the Father except through Me.” There is the Father, Christ, the Son. “No one comes to the Father,” Christ says, “except through Me.” And if you will permit me…”

“…I would add: no one comes to the Son, so as to be sent to the Father, except through the clergy. Unless a clergyman pronounces, “The seal,” baptizes a person, hears his confession after Baptism, gives him Holy Communion, and sanctifies him, no one comes to the Son in order to go to the Father. Through the clergy, Christ makes human beings His brothers and sisters. On my own, I cannot become a brother of Christ. He has appointed someone to fulfill this role, so that people may be “added to those who were being saved”—added to the Church. We can also learn the respect and reverence due to the clergy from another solemn event. Sadly, many of us, when we see a clergyman, imagine that we are looking at our enemy. But the one who hates the clergyman is Satan.

And above all, he hates the Orthodox clergyman—the Orthodox clergyman. Satan fears no one as he fears the Orthodox clergyman and the Orthodox epitrachelion. These are what he fears. He holds all the others in his hand and plays with them like worry beads. But when he sees an Orthodox clergyman, however sinful that man may be, he hates him. That is why, as you know, see, hear, and read, everyone is arrayed against the Orthodox clergy. You read in the newspapers what is happening in our country. You read and hear that today people have gone so far as to mock and exploit the Church even in the theaters. Let me give you one example that points to the reverence due to the clergy: the entry of our Lord into Jerusalem.

Once, in Spata, as the gathering was ending and I was making my way out through the crowd, an elderly, tall gentleman approached me. That evening the subject had been the parable of the Prodigal Son, and I had spoken a little about the clergy, to help people come to Holy Confession. For they cannot come to the fatted calf without metanoia and Holy Confession. Then I heard a hoarse voice beside me, with the tone of a lawyer—as I later learned he was one. “You said a great deal about those gentlemen tonight, Mr. Panagopoulos.” I turned and saw a serious elderly man. “Which gentlemen did I speak about?” I asked. “Those gentlemen—those gentlemen.” “Yes, but which gentlemen?” “Those people there, those people.” He could not bring himself to say “the clergy,” “the priests,” or “the bishops”—anything at all.

He would not even let the word pass his lips. Then I realized that I had said too little. I had not had time to say all that I should have said and could have said. But I could not understand how an educated and intelligent man could have failed to grasp the meaning. “I speak this way,” I told him, “because a little donkey teaches me a lesson on the road from Bethany to Jerusalem.” So he stopped; other people stopped as well, the doorway became blocked, and none of us could leave. I stood there and explained to him what I shall now explain to you. As we read in John, and as we know from Palm Sunday and Christ’s triumphal entry into Jerusalem, Christ

left the house of Lazarus the following morning, Palm Sunday morning, and stopped at a village called Bethphage. He told His disciples to go to the village opposite and bring Him a young donkey, so that He might ride it into Jerusalem. They went and brought Him the young donkey, the colt. They laid their garments upon it—their coats, as we might say—and the Lord mounted it. Riding the little donkey, He passed through the so-called Golden Gate, which today stands sealed in the wall of the Temple of Solomon, and entered Jerusalem in triumph. The welcome He received deeply disturbed the Jews. Indeed, they accused Him of coming as a ruler

and a king; they called Him proud, and so forth. The people did everything they could to honor His passage. Imagine the road beneath Him: besides the palm branches and flowers spread upon the ground, young women had laid down their shawls and garments—everything they had. The Lord rode upon the donkey, and the donkey walked proudly over all that had been spread beneath it, carrying Christ into Jerusalem. Had we been there, we might have asked the people of Jerusalem: “Why all this splendor? Why all this expense and effort? You scatter these things on the ground for a young donkey to tread upon? Are you not ashamed? Do you not understand?”

Their answer, I think, would have been: “Sir, we did not spread these things, offer them, and gladly sacrifice them for this little donkey, but for the One whom the donkey carries. Once He dismounts, the donkey will return to the manger for straw, to the storehouse, to its stable. Whatever is being done, and whatever honor is being shown, is for the One whom this young donkey bears upon its back.” Does that tell you nothing? If this young donkey received honor and was counted worthy, so to speak, of applause and a glorious welcome, what about the priest, the bishop, or the deacon, who also bears his God and carries Him? Does that tell you nothing?

Should nothing at all be done for him, at least for the sake of the One whom he carries? No honor, no consideration whatsoever? Is he worth nothing? Then why does Christ condescend to be carried by him? Do we understand? There is much evidence for the person who desires to understand; for the person who does not, nothing is ever enough. Do you know what is related concerning that young donkey? After it had carried Christ, He dismounted and went “as a lamb before its shearer” to be slain on Friday afternoon in place of the lamb that served as the type. The young donkey returned to Bethany and died there. To this day, the stone upon which Christ stepped when He mounted that donkey is still there, and a small shrine stands there as a memorial.

Indeed, even today the abbot of the Holy Monastery of Bethany and Achninaon commemorates this event. What I have told you is not the only example; there are many things one could say on this subject. And we also know the truth of this from negative cases, from the accounts we have received.

Catholic clergy had read prayers over her, but nothing happened. She broke everything and left nothing intact, until they were forced to give way and call a priest. One night, another elderly woman went secretly, and they arranged everything so that no one would see them bringing an Orthodox priest into the house. At the far end, in the upper part of Tinos, there was a retired elderly priest. She begged him to come and “read the prayers,” as we say in everyday speech. The elder put on a worn and greasy epitrachelion, which he had been carrying under his arm, and set out with her. When they reached the neighborhood, she led him into a narrow lane she knew. “But, my child, this is where the Latin woman lives. Where are you taking me?”

The elderly woman replied, “Yes, that is where I am taking you. You people read different prayers,” she said. “She too is a person of God. Please, show her some love and come.” She persuaded the elder. Meanwhile, when the woman had gone to ask the Orthodox priest to come, the demon inside the girl began threatening them: “If you bring that goat here, I will tear him apart! I will pull every hair from his beard, one by one! Why do you want to bring that goat here?” And it went on and on without stopping. When the elder entered through the courtyard gate, the demon hurled a chair at him from fifty meters away. Had the elder not moved aside, it would have struck him. The chair shattered into a million pieces. The demon began screaming, filling the place with cries and commotion—things it had never done when the Catholic clergyman was there. Nothing at all had happened then; he simply stood there reading. But the elder, who was evidently experienced in such matters, put on his little epitrachelion and began to read the prayers.

Before long the demon came out, after many screams and convulsions. The nineteen-year-old Latin girl was healed. This is what an Orthodox epitrachelion does. Satan knows what an Orthodox epitrachelion means. He knows very well the power it possesses. We do not know, because perhaps we have never needed it. In our malice we may often say, “If I were...” But if you ever need it, then you will understand the harm you have done to its ministry. Then you will understand. From all that we have said, which can encourage a person to make use of the clergy for the work that must be done, I want you to know that Satan will not give up. He will place other obstacles before that person. Many people eventually manage

to overcome this obstacle and reach the confessor, only to face another obstacle: shame. A person should be ashamed when he is about to sin, yet he feels ashamed only when he is about to confess. I remember something I once read, and I want to tell it to you because it applies very practically to our subject. An elder was once hearing confessions, while many people waited outside his hut. Suddenly he came out and addressed someone whom the others could not see. “What are you doing over there?” he said. They looked at one another. Who was he speaking to? They could see no one. “You there—the tall one! What are you doing?” “Something has happened to the priest,” they said, and began making the sign of the Cross.

“You there, the tall one! What are you doing? What are you handing out? In the name of the Holy Trinity, speak!” Suddenly a tall figure appeared among those who were waiting. They now saw that someone truly had been there and that the priest had been right. “What are you?” the elder asked. The figure stood motionless with its head bowed. “What are you? Say it aloud so that everyone here may hear.” It answered, “I am the devil.” Christ and the Most Holy Theotokos! The devil here, at the place of Holy Confession! Where else would the devil go—to his vineyards? He will come here to keep you from speaking, to make you forget, to hinder you, and to make you turn away from the door. Many have turned away from that door, especially men. “I have forced you away from there. Now tell everyone: what are you doing? What is that? I saw you handing something out.” “Yes,” it said, “I was giving them something.” “What were you giving them? Say it so that they may hear.” It replied, “I was giving them something I had taken away.” “What had you taken from them?”

“I had taken away their shame,” it said. “And what are you doing now?” “Now I am giving it back.” “Why are you giving it back?” “So that they will be ashamed and will not confess their sins, and thus they will remain mine.” You say, “Do you understand me?” do you not? Do you understand, gentlemen? Do you understand? This is Satan; this is the devil. I should be ashamed when I am about to commit sin. Yet when I sin, I may turn off the lights, close the windows, go somewhere far away, park my little car somewhere, and so forth. But you are sinning before God. In old churches, above the Holy Doors—the Royal Doors—one sometimes sees an ear depicted

along with a hand and an eye: the eye of God, which sees all things, both hidden and manifest, around corners, in darkness, and far away; the hand of God, which records everything; and the ear of God, which hears everything. I also want you to know this: when we sin, three record it. The conscience records it, the angel records it, and the devil records it. But as I told you, when we do what is good, only two record it: our conscience and our guardian angel. The devil does not record the good, understand? He forgets it. But he records the evil. Therefore, when we sin, we sin before God. Where will you hide from His face? Where will you flee? If you fly far away, He is there. If you descend into the abyss, He is there. If you rise into the air, He is there as well. Where can you go away from God? Can you hide?

Whom are you deceiving? What will you gain by keeping these things within you? Why do you burden yourself? Even today, many people remain without Holy Confession and try to obtain an absolution prayer by stealth. “Father, please read a prayer over me so that I may receive Holy Communion.” What is this? What sort of prayer do you expect the priest to read when you pressure him in this way? Is it a prayer of forgiveness? “No, I have done nothing.” Then it should be called a prayer of congratulation: “Well done—you have done nothing!” But the Church has no prayers of congratulation. The Church has prayers of forgiveness. Do you suppose that what you heard at Holy Unction on Great Wednesday, with its prayers for forgiveness, settles everything? No. You must vomit the sins out; you must bring them forth. That is what benefits you. The priest does not want to learn filthy details for some unseemly satisfaction. But I want you to know this

as well: afterward, go and ask him, “Father, what did I tell you?” He will not remember. Men of the Spirit, commissioned by the grace of the Holy Spirit and endowed with the grace to receive the sins of others, possess this blessing. Woe to them if they absorbed every poison, every evil, and every fault within themselves; they would die the next day. They remember nothing, and that gives them rest. Otherwise, they could not bear to hear these things, because they share in the pain, the evil, and the sins. As Paul writes, “Who is made to stumble, and I do not burn with indignation?” Who suffers such a thing without my suffering it too? That is how it is. So shame is not the issue. You must sit down and speak. And if the confessor asks for a detail so that he may understand the situation and know what sort of person stands before him, then you must tell him.

You will say it plainly: “I am sexually immoral. I am a thief. I have acted dishonorably. I stole. I wronged my household. I wronged my wife. I took the property of a helpless person. I contrived this; I did that. I defrauded the state. I blaspheme,” and so forth. I have transgressed the Ten Commandments, the moral teachings, the Sermon on the Mount, and so on. Yet some woman may answer, “I have not killed anyone; I have not stolen anything.” I have written a small book called The Great Mystery of Metanoia and Holy Confession. In it I include a list of six hundred sins, and even then I have barely touched the subject.

We deceive ourselves, and the truth is not in us. Christ, that is, is not with us. If we say that we have no sin, we must remember that Christ dwells among sinners, not among supposedly sinless people—for no such people exist.

The devil is very skillful at deceiving us in these matters, and we must be careful, because many people confess the small things while keeping back the great ones. That is where they come to ruin. If someone fails to confess certain things unintentionally—because many truly do not remember them—that is another matter. He may not remember a particular thing, but he has confessed everything else that he does remember. But when a person deliberately hides something because he is ashamed, because it is serious, or because the confessor may require him to make restitution and put the matter right, then even the other, lesser sins remain unforgiven. One account relates the following incident. A great lady—for some people imagine that great ladies do not sin—had committed a sin.

Apparently, sins are only for those below, for the infantry, and not for those in the air force.

Among her other, lesser sins, she had committed a grave sin which she was ashamed to confess. One day, a monk came by—an Athonite monk, let us say—and she found an opportunity to approach him privately, because she wanted to confess it there in the Egyptian desert. She went to him. He had a young disciple with him, and he said to him, “Move farther away, so that I may speak with the woman.” They sat down on two stones, the young disciple went some distance away, and she began her confession. At one point, the young man glanced back from afar and saw a strange sight. He saw little snakes coming out of the woman’s mouth and being cast away. This made a great impression on him. I do not know whether he had ever seen such a thing before, but he fixed his eyes on them and stood watching. Then, at one point, he saw something else as well. In any case, he continued to watch.

At one point the elder noticed him looking in their direction. He said nothing then, but intended to correct him when they had finished. When the confession was over, the lady rose and left, making her way down toward the public road. The elder called the young disciple and said, “Come here. What did I tell you? Did I not tell you to move farther away and not listen?” “I was not listening, Elder.” “But you were looking this way.” “Yes, it is true that I was looking, but allow me to tell you why.” “Why were you looking?” “I saw that whenever this woman said something, little snakes came out of her mouth.” “Those were her sins,” the elder said. “Yes, Elder, they were coming out—but two or three times, a large one also appeared.”

“A large one. Once it tried to come out and hung partly outside her mouth, but then it went back in. And as soon as that large one went back inside, all the little ones that had come out went back in as well, and then she left.” The elder understood that she had some sin which she was ashamed to confess, and that she had gone away without making a complete confession. “Run,” he told him. “Speak to her and bring her back.” The young disciple ran after her, but when he reached the road, he found her lying dead on the left side of it. He returned, and the elder asked, “Is she dead?” “She is down there by the road,” he replied. The elder was overwhelmed and fell to his knees. “My Christ, will this be charged to me as well? Must I answer for this too? I did not do my work properly; I did not help her. Forgive me, illumine me, and deliver me from this temptation. What is to happen now?” Before he had finished praying, a bear began climbing the path up from the road.

It came and stood before him, and then it spoke: “Elder, do not be distressed and do not trouble yourself. I am the soul of the lady who confessed to you a little while ago. Among my sins I had committed one grave sin. Three times I tried to tell you, but because of my shame I did not confess it, and I left. When I reached the road below, I died, and Christ sent me to Hell.” It left behind a cloud of black soot and disappeared. That is the account. So if a person does not make a full and honest confession, Christ will not take into account even the sins that were confessed. Do you understand? There is also something else that happens in such cases: many people go to confession even though they have not put things right in their souls with certain other people.

We bear hatred, a passion, or a quarrel against another person or another family. Yet we go and confess without saying anything about it, and we imagine that everything is now in order, even though we have not been reconciled with the other person. We think our sins have been settled. My beloved, I believe that many of us ought not to say the Lord’s Prayer. You will ask me, “Should we not say that beautiful prayer which we learned at our grandmother’s knee?” Yes—because we so often stumble over the words, “Forgive us our debts, as we forgive our debtors.” Do you know what this means in our case? For many of us, the prayer would have to be changed to say, “And do not forgive us our debts, just as we have not forgiven the debts of others.”

You know that this is true of many people. There are even many whom their spiritual father urges simply to exchange a greeting with their fellow human being. For we say, “Let us love one another, that with one mind we may confess: Father, Son, and Holy Spirit.” If we do not love one another, we cannot even recite the Creed. “But he has not learned his lesson,” someone says. You must forgive if you want to be forgiven. “So also will My heavenly Father do to you,” the Lord says, “if you do not forgive from your hearts.” For we often forgive with our lips, but not with our hearts. “Forgive me; I am going to receive Holy Communion.” “You are forgiven,” comes the reply. But the proper reply is: “What is there for me to forgive? I have never borne any malice against you.”

As one human being, you once caused me pain; but I cause pain to God. How can I ask God to forgive me if I do not forgive you? Go with God’s blessing, and never let such a thing enter your mind again. But instead we say, “Leave me alone now, because I am going to receive Holy Communion”—as though, if I were not going, I would devour you. My beloved, our Christ gives us the supreme example: He found an excuse even for those who crucified Him. We have not been crucified, Glory to God. Someone may have taken our vineyards or our property, spoken an insulting word, or slandered our family. But no one has crucified us. Yet Christ found an excuse for them and said, “Father, forgive them, for they know not what they do.” Do not rush to tell me that He was Christ and could do this, whereas we are merely human. I will bring the Protomartyr Stephen before you and ask: Was he Christ? Was he not a man?

He too found an excuse for them and said, “Do not charge them with this sin.” What, then, can we say? Here I want to make a small distinction. It is true that many people do not take revenge. They say, “I will not take him to court; I have left him to God.” As though God were waiting for you to give Him instructions! He leaves the man to God only because he himself cannot punish him severely enough. That is why he leaves him to God.

Do not leave him even to God for punishment. “What do you mean? Should not even God make him pay, my child? Should not God hold it against him?” No. Say instead, “Go in peace; I forgive you.” For when we say, “I will not avenge myself,” this is what we often mean.

It means: “I cannot punish him severely enough myself, so I will send him to God, who will punish him severely.” That is what it means. But the Protomartyr Stephen said, “Do not charge them with this sin. Do not count it against them; regard it as though it had never happened. I will never demand an accounting from them.” This is the kind of Christian God desires, and this is the kind of Christian formed here in the Church. Such a Christian is not formed in the marketplace, at home, or in someone’s embrace. He is formed within the Church, especially with the help of this Mystery of Mysteries, this loving and essential Mystery of which I have spoken: metanoia, repentance, and Holy Confession. One more thing: I want to help all those who, until now, have made an incomplete confession. They have confessed only little things, superficially—mere trifles—while leaving the great, weighty sins untouched. Pay attention to this. Sit down and examine yourself. Are you waiting for the priest to confess you?

The priest is not a medium, a fortune-teller, or a reader of coffee cups. You know what you have done. Nebuchadnezzar demanded of Daniel, “You will tell me both the dream I had and its interpretation.” He did not say, “I dreamed this and that; now tell me what it means.” He said, “You must tell me the dream itself as well.” That is what we expect today. How can the priest know what I have done? I must speak; I must first confess myself, and then present my sins to the priest who has the authority to bind and to loose. There is one kind of sin that is not forgiven: a sin left unconfessed and unrepented. This is a question many people have. All sins are forgiven, yes—except the sin for which there is no repentance and

the sin that remains unconfessed. Any sin for which a person does not repent or which he knowingly refuses to confess will not be forgiven; it will still be there. And sins are not paid off—keep that in mind. They do not decay and they are not forgotten. Satan will bring them forward and present them to Christ. In the end they will ask him, “Are these sins his or not? Did he commit them or not? Did he confess them?” “No.” “Then he belongs to me.” Christ cannot say otherwise. At that moment He cannot simply pardon us, however much He may desire to, after giving us this entire opportunity. Let me give you an example. It may sound excessive, but I cannot find a stronger one. Suppose that every good deed ever done by humanity—from righteous Abel to all the righteous at the consummation of the age—were credited to me and entered into my record.

Even all the good deeds of humanity could not pardon or erase a single sin of mine. Sins are not paid off; sins are forgiven. They are forgiven, not paid for. Do you want your good works to bear fruit and not be lost? Then make sure that your sins are wiped away through metanoia, repentance, and Holy Confession. Repentance and confession are like the soaping of clothes that you women do for your garments and ours. Holy Communion—the blood of Jesus Christ—is the rinsing. If you take a garment from the dirty laundry and try to rinse it without first washing it with soap...

you produce a slimy, repulsive mess. So it is with the souls of people who go without confession to receive Holy Communion on special occasions—perhaps for good luck, for a gold tooth, for a soft drink, or simply until next year—on the great holy days of Christendom. They enter through one door and leave through the other, imagining that they have secretly obtained sanctification and a ticket to Paradise. The ticket for our return to Paradise is given through metanoia, repentance, and Holy Confession. “Through repentance I too have found the way.” There is no other road. Repentance is what makes the human person whole. A person’s ticket is prepared in the confessional and stamped in red ink—with the blood of Christ.

It is technically impossible for one priest—especially here, where you have so few priests—to meet the needs of all these people within the short span of the holy days of Great and Holy Week, Christmas Eve, or the eve of August fifteenth. By a harmful custom inherited from the years under Ottoman rule, people have become accustomed to receiving the Holy Gifts only three times a year. At that time they had a reason: the people were under oppression and could not do otherwise. But today there simply is not enough time. Those who have understanding and desire the salvation of their souls must find a priest during the rest of the year and arrange to make a full and honest confession. If they do not wish to do so here, then when they return to their homeland or go somewhere else, they should at least cleanse themselves of their past sins, so that afterward they need deal only with their present ones. There is no excuse in saying that the priest did not hear their confession, or that a priest read a prayer of absolution over them together with others.

The priest has the duty and the authority to read the prayer of absolution especially over those whom he knows and who know him—those who confess to him. As for people who do not confess to him, although the priest may read the prayer, they receive nothing. They receive nothing because they are trying to obtain the prayer by stealth so that they will not have to confess or find a suitable time and way to go to confession. The priest has the authority to place his hand upon and bless his own spiritual children, whom he knows and with whom he has an established relationship. He knows their spiritual condition, and he knows that if, for one reason or another, something should happen between confession and Holy Communion,

they will even telephone him and say, “Father, I fell into this sin. What do you advise? Should I approach the Chalice or not?” Even by telephone they can receive guidance and counsel. But when one, two, three, or five people who are known to the priest, who are his spiritual children and confess to him, come and kneel for the prayer, others slip in among them and kneel as well, hoping to obtain the prayer by stealth. They are mistaken. Christ is not deceived. Grace cannot be commanded, and if they have not confessed, Holy Communion will be unto condemnation. As I told you, the Prodigal Son took part in the mystical supper only after, through metanoia, repentance, and Holy Confession, he had cast off the swineherd’s garment. They changed his clothing, put new shoes on his feet and a ring on his hand, and only then did he sit at the table where the fatted calf had been prepared. These are matters to which people must pay attention. Now, there are people who do not come to confess and receive Holy Communion because, as I told you, they regard clergymen as sinful, corrupt, and unworthy.

In the few minutes remaining to me, allow me to share some thoughts from the Apostolic Constitutions, which come down to us from the Apostles themselves, concerning how we should regard the clergy. We are quick to pass judgment. We discuss, condemn, judge, and bury priests, bishops, monks, nuns, and archbishops—often without being able to prove anything. From Book Two, chapter 36, of the Apostolic Constitutions, I offer you this prescription: “Do not judge a bishop or any of his fellow ministers.” Do not judge; judgment belongs to God. “Judge not, that you be not judged. For with the judgment you pronounce, you will be judged.”

“Why do you judge your brother? You have made yourself a judge, though no one appointed you.” No court has appointed you. In chapter 35, section 10, of Book Two of the Apostolic Constitutions, the Apostles themselves say, “You shall not call him to account.” You are not permitted to criticize the bishop or scrutinize his stewardship—when, what, or where he acts; whether well or badly; whether properly or improperly. For he has as his judge the Lord God, who entrusted this stewardship into his hands and counted him worthy of Holy Orders of this kind. You must not defile your sacred mouth, it says, by speaking against the bishop in any matter, from any angle, or concerning any aspect of his ministry. It continues: “And the chief bishop, who is above all these,” is set above them all.

“The bishop is a minister of the Word, a guardian of knowledge, and a mediator between God and us in our worship of Him.” The bishop, he says, stands between God and us. “He is a teacher of piety; after God, he is our father.” After God, to whom we say, “Our Father,” we may also speak of a father here on earth: the bishop is our father. “He has begotten us anew through water and the Spirit, bringing us into adoption as sons. He is our ruler and leader; he is our king and governor; after God, he is our earthly god, and as such should receive honor from us.” Go ahead, then, and try to erase what these men say! Listen to this as well: “The one who receives suffers no harm,” even if the minister himself is wicked; he will answer for that. But as for me who approaches, it says, “The one who receives suffers no harm.”

“Even if the one who offers—the bishop or the priest—should appear unworthy, the spotless Mysteries are not defiled.” Even if we suppose that the priest or bishop is the most wicked of all men, you will still receive grace, whoever that man may be. “The failings of priests must not be shamefully spread abroad,” it says. You must not expose people’s errors and transgressions or parade them before others. “Nor should such things be taken as a pretext for scandal.” You know, these are the words of Constantine the Great, spoken to the bishops who brought him accusations against other bishops at the First Ecumenical Council. And he said:

“Even if I were to see a bishop committing adultery with my own eyes, I would cover the unlawful deed with my imperial purple.” I would take off my purple robe and cover him and the unlawful act, so that the sight of it would not harm those who witnessed it. “Do not say, ‘The one offering is sinful; he is condemned and unworthy, and therefore the grace of the All-Holy Spirit does not descend.’ Do not entertain any such thought. There is Another who knows what is hidden and examines all things. For even if the one offering were an angel of God and offered the bloodless sacrifice, yet you approached unworthily, not even the angel could cleanse you from your sins.” Judas himself bears witness that this saying is true. “For he received the divine Bread from the Master’s own spotless hands; but because he received it unworthily...”

“Satan entered into him.” You need not concern yourself with whether the bishop is worthy. Your concern is to put your own soul in order.

Περασμένη μας ομιλία, όσοι ήσασταν μαζί θα ενθυμείστε ότι μιλήσαμε αναφορικώς με αυτό το μεγάλο μυστήριο, το φιλάνθρωπο, που λέγεται «Μετάνοια και Εξομολόγηση» και είχαμε φτάσει στο σημείο εκείνο που απαντούσαμε βοηθητικά, όσο μπορούσαμε, στους ανθρώπους εκείνους οι οποίοι προβάλλουν ως λόγο τη δήθεν αμαρτωλότητα των ιερέων, μάλλον ώστε να μην φτάσουν αυτοί στην εξομολόγηση. Και είχαμε σταθεί σε εκείνο το κλασικό παράδειγμα του Μεγάλου Βασιλείου.

Διευκόλυνε αυτόν τον γέροντα να δει πώς έχουν τα θέματα και ότι η εργασία αναφορικώς με την άφεση των αμαρτιών του ανθρώπου και γενικότερα με τον αγιασμό του. Γίνεται όχι από την αγιοσύνη του κληρικού, αλλά από τη χάρη του κλήρου. Δηλαδή δεν ενεργεί ο κληρικός σαν πρόσωπο, αλλά σαν όργανο στα χέρια του Θεού. Δηλαδή θα μπορούσε να φανταστεί κανείς τον κληρικό σαν ένα σύρμα. Καλό είναι να είναι γυαλιστερό, γαλβανισμένο, αλλά και σκουριασμένο να είναι, αρκεί να έχει σχέση με την πρίζα, είναι ηλεκτροφόρο. Το ξέρουμε εμείς άλλωστε αυτό, αλλά νομίζουμε ότι εάν μεν είναι άγιος ο κληρικός, τότε μπορεί να μας μεταδώσει και εμάς χάρη· αν δεν είναι άγιος, είναι έρημος, όπως θα λέγαμε, από χάρη. Και κατά συνέπεια, τι να πάω στην εκκλησία, τι να πάω να πάρω αντίδωρο από

αυτού του έτσι, του έτσι το χέρι. Είναι και αυτά μέσα στο πρόγραμμα του σατανά για να ξεγελά πολλούς ανθρώπους και έχει πιάσει πολλούς ανθρώπους. Ομολογώ, μες στη μικρή διακονία αυτών των 30 ετών που κάνω, έχω συναντήσει πολύ κόσμο ο οποίος ήταν παγιδευμένος σε αυτή τη μέθοδο του σατανά. Γι' αυτό αισθάνομαι πολύ έτσι αυθόρμητα την ανάγκη, όπου βρίσκομαι, να ομιλώ και να φέρνω παραδείγματα μέσα από τη ζωή αυτής της Εκκλησίας, προκειμένου να ξεσκαλώσω τους ανθρώπους, διότι το θέμα δεν έχει αστείο. Μέσα στα επιχειρήματα που θα ήθελα να παρουσιάσω για να διευκολύνω, να ενθαρρύνω τους ανθρώπους οι οποίοι για τον α ή β λόγο μένουν μακριά, θα ήθελα να φέρω και ένα, το οποίο θα το βρει κανείς, που έχω βρει σε ένα χειρόγραφο του Αγίου Όρους, που έχει σχέση με τον Άγιο Μερκούριο.

Υπήρξε ένας ιερεύς κάποτε στον ναό του Αγίου Μερκουρίου, ο οποίος ιερεύς ημάρτησε από βραδύς, όπως θα λέγαμε, ημάρτησε. Δεν πρόσεξε το κρασί του και το μεθύσι του αυτό έγινε αιτία, ούτως ή άλλως, σαρκικής... Εν πάση περιπτώσει, την άλλη μέρα ήταν ορθή και πήγε και λειτούργησε. Κατά την ώρα της λειτουργίας, όταν τελείωσε η λειτουργία, τον ήλεγξε ένας άγγελος. Του λέγει: «Δυστυχισμένε ιερέα, τι ήταν αυτό που έκανες σήμερα;» Του λέει: «Τι είσαι εσύ που με ελέγχεις;» «Δεν με βλέπεις; Άγγελος είμαι». «Να μείνεις εκεί που είσαι, σε επιτιμώ». «Και εσύ», του λέει, «είσαι δεσμευμένος να μη γνωρίσεις θάνατον, ειμή εάν εγώ σε συγχωρήσω».

Αποτέλεσμα να αποπτερωθεί ο άγγελος και να μείνει καθηλωμένος από τον αμαρτωλόν αυτόν ιερέα πίσω από την Αγία Τράπεζα. Ο δε ιερεύς να ζήσει 350 χρόνια χωρίς να αποθάνει. Έφυγε από εκεί, έζησε σε άλλο μέρος, έκανε πάλι για λόγους οικονομικούς, δεν μπορούσε να ζήσει τον ιερέα, και λοιπά, και εξακολουθούσε να ζει. Στον επίσκοπο εκείνον, μετά 350 χρόνια, ευρισκόμενος κάποια μέρα, εορτή του Αγίου Μερκουρίου, ανέπτυξε παράξενα πράγματα ο επίσκοπος για τον Άγιο Μερκούριο.

Εκείνος ο ιερεύς, που βρίσκεται μεταξύ των μαζί με άλλους ιερείς, «Εγώ αυτά δεν τα ξέρω εκ παραδόσεως», του λέει, «Σεβασμιότατε, τα ξέρω από πρώτο χέρι. Αυτά που λέγω εγώ είναι υπόθεση 350 ετών· μάλλον, πώς εγώ είμαι λιγότερο; Εγώ υπήρχα εκεί πέρα». Παράξενο πράγμα αυτό. Εν πάση περιπτώσει, τον επήρε κατ' ιδίαν και τον ερώτησε τα καθέκαστον, πώς έχουν τα πράγματα και περί τίνος πρόκειται. Και του είπε λεπτομέρειες, ότι πράγματι εγώ ημάρτησα, έτσι και έτσι έγινε, άγγελος με ήλεγξε, τον επετίμησα και με επετίμησε κι αυτός. Τότε του λέγει: «Αυτός ο άγγελος πρέπει να υπάρχει εκεί». «Δεν ξέρω», λέει. «Πρέπει να πάτε», λέει, «να συγχωρηθείτε». Εγώ δεν σας τα λέγω για τα περαιτέρω, σας λέγω ότι αμαρτωλός άνθρωπος

αποπτέρωσε άγγελο, γιατί ο άγγελος είναι δούλος και του ανθρώπου και του κληρικού. Αυτό δεν το ξέρουμε εμείς, τι είμαστε και κατεξοχήν τι είναι ο κλήρος, τι δύναμη έχει. Δεν τα ξέρει ο κόσμος αυτά· τη μερίδα διαβάζει, τα άλλα δεν τα διαβάζει, δεν ξέρει την ιστορία της Εκκλησίας, την παράδοση, πώς έχουν τα πράγματα. Να γίνει περιττήρος που όχι. Εγώ γι' αυτό σας το λέγω. Θα σας πω και την περίπτωση η οποία είναι η λαρά. «Θα πρέπει», του λέει, «να πας να συγχωρεθείτε, διότι κι αυτός θα είναι καθηλωμένος εκεί». «Μπα», λέει, «θα υπάρχει τίποτα εκεί πέρα; Είτε εκκλησία», λέει, «θα υπάρχει τώρα από τα 350 χρόνια; Χαλάσματα θα είναι». «Τίποτα», του λέει, «θα πας, διότι πρέπει να λυθεί και το θέμα το δικό σου». «Δεν μπορώ να πάω, αδύνατος», του λέει, «σε χρήματα και σε δυνάμεις εγώ να πάω». «Εγώ», του λέει. Και αναλαμβάνει ο επίσκοπος, παίρνει εδώ.

Πηγαίνει προς τα εκεί με βάση την παράδοση, ρωτώντας, φτάνοντας, και έφτασαν στο μέρος εκείνο όπου θα έπρεπε να θυμάται περίπου ο κληρικός ότι ήταν ποτέ η εκκλησία αυτή. Πράγματι, θυμήθηκε κάτι δέντρα μεγάλα που ήσαν και προσανατολίστηκαν και έφτασαν μέχρι εκεί σιγά σιγά και βρέθηκαν στα χαλάσματα της Εκκλησίας· ήταν κάτι ερείπια. Προχώρησαν και πράγματι παρουσιάστηκε η Αγία Τράπεζα, ένα υπόλοιπο εκεί, και πίσω από την Αγία Τράπεζα ιστάμενος ο άγγελος, όπως τον άφησε προ 350 ετών. Αντικρίζει ο άγγελος, του λέει: «Ακόμη», του λέει, «δυστυχισμένε ιερέα, ζεις;» «Εδώ», «με δέσμευσες». «Και εσύ», του λέει, «υπάρχεις εκεί;» «Και εγώ», του λέει, «υπάρχω εδώ, εφόσον με δέσμευσες. Έλα», του λέει, «να συγχωρηθούμε, και εγώ να πάω στη δουλειά μου, στη θέση μου και στην υπηρεσία μου, και εσύ να πας να αναπαυτείς πλέον». Και έγινε η πρόταση να τον συγχωρήσει ο γέρων πρώτα, να συγχωρηθεί μάλλον από τον άγγελο. Του λέει: «Συγχώρησέ με». «Δεν πρέπει», του λέει, «να σε συγχωρήσω εγώ. Διότι, αν σε συγχωρήσω εγώ, εσύ θα γίνεις χώμα αμέσως», του λέει, «και εγώ θα μείνω δεμένος. Συγχώρεσέ με εσύ», του λέει, «πρώτα και εγώ, να είσαι βέβαιος, ότι δεν θα είσαι δεμένος». Και τον εσυγχώρησε στο όνομα της Αγίας Τριάδος ο ιερεύς τώρα, τον άγγελο. Και ο άγγελος αμέσως ελευθερώθηκε.

Ο άγγελος και πάλι: «Και τότε», λέει, «και εσύ να είσαι λελυμένος και ο Θεός να σε συγχωρήσει», δηλαδή αυτά, και αμέσως αυτός έμεινε μόνος ο σκελετός του, το υπόλοιπο έγινε χώμα εν τω άμα. Ο αρχιερέας, ο οποίος παρακολουθούσε αυτή τη στιγμή, κατελήφθη από δέος ο άνθρωπος και στρέφεται προς τον άγγελο και του λέγει... Μάλιστα ο άγγελος είπε ορισμένα καλά λόγια για τον αρχιερέα: να βρει, δηλαδή, η προσπάθειά του αυτή και η ενέργειά του αυτή έλεος στα μάτια του Θεού γι' αυτό που έκανε, και αυτόν τον αποδέσμευσε και τον ιερέα τον έλυσε από τα δεσμά. Για το καλό αυτό το οποίο έκαμε, να βρει έλεος στα μάτια του Θεού. Τότε πήρε θάρρος ο αρχιερέας και του λέγει: «Θα ήθελα», του λέγει,

«να ψάλεις λίγο, να ακούσω πώς ψάλλετε εκεί επάνω εσείς». Του λέγει: «Πολύ θα ήθελα, αλλά αν ακούσεις να ψάλλω, θα πεθάνεις. Δεν θα μπορέσεις να αντέξεις. Γι' αυτό όμως θα σου κάνω το χατίρι. Θα ανέβω», του λέει, «στον τρίτον ουρανό και θα σου ψάλλω», του λέει, «από εκεί να ακούσεις». Έφυγε ο άγγελος και ανέβηκε και του έψαλε από εκεί. Ήταν τέτοια δε η μελωδία, που αυτός έπεσε και έμεινε πολλές ώρες κάτω εκεί. Έπειτα εσηκώθη και έφυγε και έχει γράψει αυτό το γεγονός του. Ο άνθρωπος αυτά τα θεωρεί παραμύθια, και τούτη η ζωή παραμύθι είναι και αυτός ο ίδιος που ζει ένα παραμύθι είναι, αν θα ήθελε να εξετάσει σε τελευταία ανάλυση. Δεν μπορεί, δεν στέκεται πουθενά, δεν μπορεί να ερμηνεύσει τίποτα, και όμως είναι αλήθεια, είναι αλήθεια.

Τεράστια δύναμη ο κλήρος και ποτέ σας να μην τα βάλετε με τον κλήρο. Συλλάβετέ το: ο κλήρος, αγαπητοί μου, με απλά λόγια είναι, αν είναι στη θέση του καλός, ένα κάρβουνο αναμμένο. Το πιάνεις; Όχι. Γιατί; Γιατί καίγεσαι. Εάν, για τον α ή β λόγο, δεν είναι εντάξει, είναι πάλι ένα κάρβουνο μαύρο. Το πιάνεις; Όχι. Γιατί; Διότι λερώνεσαι. Κάθισε λοιπόν· είτε θα καείς είτε θα μουτζουρωθείς, αν τα βάλεις με τον κλήρο. Κάθισε ήσυχα και δόξαζε τον Θεό και να τον παρακαλάς να υπάρχουν κληρικοί, διότι την αξία του κλήρου θα τη μάθουμε όταν πεθάνουμε. Τώρα δεν μπορούμε να την καταλάβουμε. Και αν δεν υπάρξει κληρικός να μας θάψει και αν δεν υπάρξει κληρικός να μας παρακολουθήσει πέραν του τάφου μέχρι της συντελείας των αιώνων, τότε θα καταλάβουμε τι Παναγία, τι παπάς,

μάλιστα ας είναι αμαρτωλός, τότε θα το καταλάβουμε. Γιατί εμείς έχουμε τη γνώμη ότι τα πάντα τελειώνουν στον τάφο και δεν έχουμε ανάγκη κανέναν. Αυτός ο οποίος μας παραλαμβάνει όταν γεννόμεθα με τις ωραίες ευχές της λεχούς και μας παρακολουθεί στη συνέχεια με τις ευχές της ονοματοδοσίας, τις ευχές του Βαπτίσματος, τις ευχές του Αγιασμού και γενικά των Μυστηρίων, αυτός μας δίδει ξανά με το «Μακαρία η οδός η πορεύει σήμερον» και αυτός μας παρακολουθεί έπειτα διά των λειτουργιών εδώ, διά των μνημοσύνων, διά των παρακλήσεων, εργασία που κάνει η Εκκλησία διά του κλήρου μέχρι της συντελείας των αιώνων. Διότι, αν επιτρέψετε ένα βράδυ να μιλήσουμε περί θανάτου και των λοιπών, ο φάκελος κάθε ανθρώπου δεν τελειώνει άμα τω θανάτω.

Λάθος αυτοί που νομίζουν ότι ο θάνατος είναι τέρμα. Ο τάφος δεν είναι τέρμα, είναι αρχή μιας ζωής της οποίας ουκ έστι τέλος. Αυτό που σας το είπα, απλώς σας το είπα για να σας δείξω τη δύναμη που έχει ο κλήρος, όσο και αμαρτωλός. Ακόμη, παρεμπιπτόντως, μίλησα, δείχνοντας ορισμένα πράγματα στα βράδια, όπως βλέπετε στα slides που δείχνω. Εγώ έδειξα κάποτε τον Προφήτη Ηλία, καθήμενο εκεί, τον χείμαρρο Χορράθ, όπως λέγει, που ετρέφετο από έναν κόρακα. Δεν σας κάνει αίσθηση αυτό; Τον άνθρωπο αυτό που έχει τη δύναμη να δέσει τον Θεό επί τριάμισι χρόνια και να τον διατάξει να μη βρέχει. Τον άνθρωπο αυτό ο οποίος κατέβασε τρεις φορές φωτιά από τον ουρανό και έκαψε πενήντα πενήντα και έκαψε και ένα ολόκληρο του Θεού. Του έστειλε ένα βρωμόπουλο, ένα βρωμόπουλο, έναν κόρακα, τα νύχια του και το ράμφος του,

από θνησιμαία, για να τρέφει αυτόν τον ζηλωτή Ηλία. Δεν σας κάνει αίσθηση; Δεν είχες ένα πουλί καθαρότερο; Δεν είχες έναν κύκνο; Δεν είχες κάτι τι άλλο να του στείλεις, του ανθρώπου; Και εσύ, Ηλία, πώς δεν διαμαρτύρεσαι, πώς δεν λες τίποτα, πώς δεν το στέλνεις πίσω; Αυτό είναι το θέμα. Αδιαμαρτύρητα ο Ηλίας στέκεται και φιλοσοφεί. Κοιτάζει τι του στέλνει ο Θεός, ποιος του το στέλνει και τι του χρειάζεται. Τι του στέλνει; «Άρτους και κρέα», λέει, το πρωί, και άρτους και κρέα το δείλι. Πού τα βρίσκει; Από πού ψωνίζει ο κόρακας και του τα στέλνει; Πού δεν τα έπαιρνε; Από ποιον φούρνο έπαιρνε ψωμί; Και από ποιο κρεοπωλείο έπαιρνε το κρέας; Είναι Πνεύματος Αγίου αυτά τα προϊόντα.

Τι είναι το «άρτους και κρέα», έτσι σαν λέει η Γραφή στο κείμενο; Τι είναι αυτά; Το σώμα και το αίμα του Χριστού. Είναι το άρτο, το κρέας· είναι το άρτο, το σώμα του Χριστού, ο άρτος της ζωής είναι, τύπος. Μα αυτό τον έτρεφε τον Ηλία εκεί, αδιαμαρτύρητα αυτό. Δεν τον ενδιέφερε ποιος ήταν ο ταχυδρόμος, τον ενδιέφερε τι φέρνει. Εσείς, όταν σας στέλνει κανένα γράμμα ο ταχυδρόμος, του ζητάτε το πιστοποιητικό του; Ποιος είναι, αν έχει χωρίσει τη γυναίκα του, αν είναι παράνομος, αν είναι ανώμαλος, αν είναι βλάσφημος, αν είναι άθεος; Το κοιτάτε αμέσως να δείτε: έχει τίποτα μέσα; Αυτό ενδιαφέρει. Είναι αυτός που με ενδιαφέρει εμένα. Με ενδιαφέρει ποιος μου το στέλνει. Το στέλνει η φιλενάδα μου, το στέλνει ο φίλος μου, το στέλνει ο διευθυντής μου; Ποιο είναι εκείνο που με ενδιαφέρει εμένα, κοιτάζω. Ποιος είναι ο ταχυδρόμος δεν ενδιαφέρει. Μεγάλο μάθημα αυτό.

Ο κόρακας λοιπόν αυτός, ο μαύρος, που ήταν εκεί πίσω του Προφήτη Ηλία, λέει, να, άλλος είναι ο κλήρος στην Παλαιά, στην Καινή Διαθήκη. Μην κοιτάζεις ποιος είναι· είναι δική του δουλειά και του Θεού δουλειά πόσον ο Θεός τον ανέχεται. Ποιος είσαι εσύ που μπαίνεις στη μέση και ελέγχεις; «Ότι ο αθετών υμάς εμέ αθετεί». Δεν έχουμε προσέξει αυτά. «Ο αθετών», λέει, «εμένα, εμάς, εμένα αθετεί. Ο οποίος», λέει, «απορρίπτει εσάς, απορρίπτει εμένα, που σας ανέχομαι και αγιάζω». Βάλε τον αμαρτωλό, ολόκληρο ωραίο, να διαβάσει νερό, δεν θα χαλάσει ποτέ. Διάβασέ το κι εσύ, μάζεψε και όλους τους καρδιναλίους του κόσμου, μάζεψε και όλους τους αγίους που νομίζεις εσύ, μεγάλους, αξίους, μορφωμένους, να διαβάσουν το νερό· θα σαπίσει το νερό, θα βρωμίσει το νερό, αν δεν το αλατίσεις, θα βρωμίσει το νερό. Κατά συνέπεια, εφόσον ο Θεός τον δέχεται, πώς ζητώ να τον απορρίψω εγώ; «Όποιος», λέει, «αθετεί υμάς, εμέ αθετεί».

«Ο αθετών εμέ αθετεί τον αποστείλαντά με». «Πιστεύω στον Θεό, όχι στον κλήρο». Σοβαρά; Ώστε δεν πιστεύεις στον κλήρο και στον Χριστό και στον Θεό πιστεύεις; Αυτά λέει ο Χριστός, δεν τα λέω εγώ· του Ευαγγελίου λόγια αυτά, ξερά βέβαια. Ώστε κι αυτός ο κόρακας διδάσκει εμπρακτικό σεβασμό προς τον ταχυδρόμο. Ο Θεός δι' αυτού στέλνει σήμερα και αγιάζει τους ανθρώπους. Ξέρετε τι θα πει κλήρος για την ανθρωπότητα; Όχι για τον ελληνισμό, όχι για τον χριστιανισμό, για την ανθρωπότητα. Ξέρετε τι θα πει η γέφυρα μεταξύ ουρανού και γης; Όλα τα έθνη, όλοι οι άπιστοι, όλοι οι αντίχριστοι ελεούνται εξαιτίας του Ορθοδόξου κλήρου, είτε θέλουν να το καταλάβουν είτε δεν θέλουν να το καταλάβουν. Η γη ελεείται διαμέσου του κλήρου.

Ένα μικρό βιβλιαράκι που αποδίδεται σε έναν Αγαθάγγελο, είναι προφητεία του Αγαθαγγέλου, πολλοί την έχουν, περιπολεί. Βρέστε το αυτό το βιβλίο και διαβάστε. Γράφει αυτός το 1200 περίπου, στη Σικελία. Αν τον διαβάσετε εκεί πέρα θα βρείτε να οικτίρει τη Γερμανία, διότι θα διώξει τον κλήρο, που έγινε προτεστάντις, θα διώξει τον κλήρο. «Αλλοίμονό σου, φευ, φευ, Γερμανία, που έβγαλες τον κλήρο του Κυρίου από τη μέση και έπαυσες να ελεείσαι από τον ουρανό». Ο κόσμος ελεείται διά του κλήρου. Αυτός είναι μεταξύ Θεού και γης και ανθρώπων, είναι ο κλήρος. Λέγει σε ένα μέρος ο Χριστός μας: «Οὐδεὶς ἔρχεται εἰς τὸν Πατέρα εἰ μὴ δι’ ἐμοῦ». Ο Πατήρ, ο Χριστός, ο Υιός. «Οὐδεὶς ἔρχεται εἰς τὸν Πατέρα», λέγει ο Χριστός, «εἰ μὴ δι’ ἐμοῦ». Και να μου επιτρέψετε,

προσθέτω: και ουδείς έρχεται εις τον Υιόν για να αποσταλεί στον Πατέρα, ειμή διά του κλήρου. Εάν δεν πει ο κλήρος «Σφραγίς», να βαπτίσει, να εξομολογήσει μετά το βάπτισμα, να κοινωνήσει, να αγιάσει, ουδείς έρχεται εις τον Υιόν για να πάει στον Πατέρα. Αδελφούς τούς κάνει τους ανθρώπους ο Χριστός διά του κλήρου. Εγώ μόνος μου δεν μπορώ να γίνω αδελφός του Χριστού. Έχει κάποιον εντεταλμένον για να παίξει τον ρόλο αυτόν και να είναι «προσετίθεντο στους σωζομένους», να είναι προστεθείς στην Εκκλησία. Τον σεβασμό δε ακόμη του κλήρου και της προσοχής αυτής μπορούμε να την αντλήσουμε από ένα άλλο σοβαρό γεγονός. Διότι πολλοί μας, δυστυχώς, όταν βλέπουμε κληρικό, νομίζουμε ότι βλέπουμε τον εχθρό μας. Αυτός ο οποίος μισεί τον κληρικό είναι ο Σατανάς.

Μάλιστα τον Ορθόδοξο κληρικό, τον Ορθόδοξο κληρικό. Κανέναν άλλον δεν φοβάται ο σατανάς ειμή τον Ορθόδοξο κληρικό και το Ορθόδοξο πετραχήλι. Αυτόν τον φοβάται. Όλους τους άλλους τους έχει στο χέρι και τους παίζει κομπολόι. Άμα δει, οσοδήποτε αμαρτωλός κι αν είναι, αν δει κληρικό Ορθόδοξο, αυτόν τον μισεί. Γι' αυτό ξέρετε και βλέπετε και ακούετε και διαβάζετε: όλοι έχουν εναντίον του Ορθοδόξου κλήρου. Και διαβάζετε στις εφημερίδες το τι γίνεται στην πατρίδα μας και διαβάζετε και ακούτε ότι και στα θέατρα ακόμη έφτασαν σήμερα την Εκκλησία να την ειρωνεύονται και να την καπηλεύονται οι άνθρωποι. Λέγω ένα που υποδεικνύει τον σεβασμό: είναι η είσοδος του Κυρίου μας στα Ιεροσόλυμα.

Κάποτε στα Σπάτα, και στο τέλος, εκεί που ήμουν και εγώ μέσα στον κόσμο και έβγαινα έξω, ένας κύριος, ψηλός, ηλικιωμένος... Ήταν η παραβολή του Ασώτου Υιού και μίλησα λίγο για τον κλήρο, για να μπορέσω να βοηθήσω τους ανθρώπους να φτάσουν στην εξομολόγηση και ότι θα επήγαιναν στον μόσχο τον σιτευτό χωρίς μετάνοια και εξομολόγηση. Ακούω λοιπόν μια βραχνή φωνή εδώ, δικηγορική, έτσι μου φάνηκε, και ήταν εκ των υστέρων: «Πολλά είπατε για τους κυρίους αυτούς απόψε, κύριε Παναγόπουλε». Ήρθα κι εγώ, είδα έναν ηλικιωμένο άνθρωπο, σοβαρό. «Για ποιους κυρίους», του λέγω, «είπα;» «Για αυτούς τους κυρίους, για αυτούς τους κυρίους». «Ναι, για ποιους κυρίους;» «Για αυτούς, για αυτούς». Δεν του ερχόταν η γλώσσα να πει για τους κληρικούς, για τους παπάδες, ξέρω εγώ, για τους δεσποτάδες, κάτι να πει.

Δεν άφηνε να περάσει από τη γλώσσα του καν. Αυτή η λέξη δεν περάστηκε. Λοιπόν, εγώ αντελήφθην: λίγα είπα. Δεν είχα περιθώριο να πω όσα θα έπρεπε να πω και όσα θα μπορούσα να πω. Μα δεν μπορώ να αντιληφθώ, ένας μορφωμένος άνθρωπος με τέτοια ευστροφία, πώς είναι δυνατόν να μην έχει συλλάβει το νόημα. «Λέγω, γιατί με διδάσκει ένα γαϊδουράκι», του λέω, «από τη Βηθανία προς τα Ιεροσόλυμα». Στάθηκε λοιπόν, σταμάτησε κι άλλος κόσμος, μπλόκαρε η πόρτα, δεν μπορούσαμε να φύγουμε. Στάθηκα λοιπόν και το ανέπτυξα αυτό που θα σας αναπτύξω και εσάς τώρα. Όπως διαβάζουμε στον Ιωάννη και ξέρουμε από τη Βαϊοφόρο, από την είσοδο τη θριαμβευτική του Χριστού μας στα Ιεροσόλυμα, ο Χριστός μας

από το σπίτι του Λαζάρου, την άλλη μέρα το πρωί, Κυριακή πρωί των Βαΐων, στάθηκε σε ένα χωριό, τη Βηθφαγή, και είπε στους μαθητάς να πάνε στην απέναντι κώμη εκεί να φέρουν ένα ονάριο, προκειμένου να το χρησιμοποιήσει να πάει μέσα στα Ιεροσόλυμα. Πράγματι πήγανε, του έφεραν το ονάριο αυτό, τον πώλο αυτό, βαστάζον, έβαλαν επάνω τα ρούχα τους, τα σακάκια τους όπως θα λέγαμε, όπως θέλετε πέστε, τα φορέματά τους, και ανέβηκε ο Κύριος και περπάτησε από εκεί καβάλα στο γαϊδουράκι και ήρθε διά της Χρυσής Πύλης της λεγομένης, η οποία είναι σφαλισμένη σήμερα στο τείχος του ναού του Σολομώντος, και εισήλθε θριαμβευτής εις τα Ιεροσόλυμα. Η υποδοχή η οποία έγινε ήταν τέτοια που κατατάραξε τους Ιουδαίους. Μάλιστα τον κατηγόρησαν ότι ήλθε ως ρηξ,

βασιλεύς, τον είπανε εγωιστή κτλ., κτλ. Και όχι πιο πολλοί του ελέρωσαν το μητρό του, όπως θα λέγαμε. Φανταστείτε κάτω ότι ήταν στρωμένο, εκτός των βαΐων των φοινίκων, εκτός των ανθέων που είχαν κάτω στρώσει, κοπέλες που είχαν βάλει τα σαλωσπουτά τους, όπως θα λέγαμε, τα πάντα, εις τα Ιεροσόλυμα, και ο Κύριος επί του όνου και ο όνος επί όλων αυτών των στρωμένων κάτω, καμαρωτά καμαρωτά, μετέφερε τον Χριστό στα Ιεροσόλυμα. Αν είμεθα εκεί θα μπορούσαμε, νομίζω, να θέσουμε το ερώτημα και ως Ιεροσολυμίτες αυτούς: «Προς τι αυτή η χλιδή; Προς τι αυτά τα έξοδα; Προς τι αυτός ο κόπος; Τα σκορπίσετε κάτω, να πατάει ένα ονάριο επάνω, ένα γαϊδουράκι επάνω; Μα δεν ντρέπεστε; Δεν καταλαβαίνετε καθόλου;»

Θα ήταν η απάντηση, νομίζω ότι θα ήταν η απάντηση: «Κύριε, δεν τα στρώσαμε, δεν τα διαθέσαμε, δεν τα χαλαλίσαμε για το γαϊδουράκι αυτό, αλλά γι' Αυτόν που φέρει επάνω αυτό το γαϊδουράκι. Όταν κατέβει Αυτός από πάνω, το γαϊδουράκι θα πάει στο παχνί για άχυρα, θα πάει στην αποθήκη, θα πάει στον στάβλο του. Ό,τι γίνεται και τιμή γίνεται, για Αυτόν που φέρει στην πλάτη του αυτό το ονάριο». Δεν σας λέει τίποτα αυτό; Αν το ονάριο αυτό έτυχε τιμής και αξιώθηκε, εν πάση περιπτώσει, όπως θα λέγαμε, χειροκροτημάτων και υποδοχής και τιμής της υποδοχής, ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς ή ο διάκονος, που φέρει και αυτός αυτόν τον Θεό του και τον μεταφέρει, δεν σου λέει τίποτα αυτό;

Δεν κάνει τίποτα αυτός, τουλάχιστον γι' Αυτόν που μεταφέρει; Ουδεμία τιμή, ουδεμία προσοχή; Δεν αξίζει τίποτα αυτός; Τότε πώς Αυτός καταδέχεται να μεταφέρεται από αυτόν; Το πιάνουμε; Πολλά υπάρχουν για τον άνθρωπο που θέλει· για τον άνθρωπο που δεν θέλει, πάλι πολλά δεν υπάρχουν. Ξέρετε τι αναφέρεται αναφορικώς με το ονάριο αυτό; Όταν άφησε τον Χριστό μας, εκατέβηκε εκεί και πήγε «ως αμνός ενώπιον του κείραντος» και εσφάγη στη θέση του αμνού του τυπικού την Παρασκευή το απόγευμα, το ονάριο επέστρεψε πίσω στη Βηθανία εκεί και απέθανε, εψόφησε. Και μέχρι σήμερον υπάρχει η πέτρα επί της οποίας επάτησε ο Χριστός μας και ανέβη στο ονάριο αυτό και υπάρχει μάλιστα ένα κιόσκι εκεί που υπενθυμίζει.

Μάλιστα σήμερα ο ηγούμενος Ιεράς Μονής Βηθανίας και Αχνιναών, εις τιμήν αυτού του περιστατικού. Δεν είναι το μόνο αυτό που σας λέγω, ή τα μόνα, δεν είναι. Είναι πολλά που μπορεί να μιλήσει ο άνθρωπος επάνω σε αυτό το θέμα. Και το ξέρουμε εμείς αυτό το πράγμα εκ των αρνητικών, από τις πληροφορίες.

Διάβαζαν οι Καθολικοί, ούτε η Φωλή ούτε η Νακροαστή, τους έσπασε τα πάντα, δεν άφησε τίποτα και είναι αναγκασμένοι να ενδώσουν, να καλέσουν έναν ιερέα. Και πήγε κρυφά μια άλλη γιαγιά ένα βράδυ και άρχισαν τη σκηνοθεσία για να μην τους δούνε που θα φέρνανε ορθόδοξο παπά στο σπίτι. Στην άκρη εκεί, στο επάνω μέρος της Τήνου, ήταν ένας συνταξιούχος κληρικός, γέρων, και τον παρακάλεσε να έρθει να διαβάσει, όπως λέμε στην απλή γλώσσα. Ο γέροντας έβαλε ένα λιγδωμένο πετραχήλι που είχε στη μασχάλη του και ξεκίνησε να έρθει. Όταν έφτασαν στο μέρος εκεί, στη συνοικία, τον πήγε σε ένα στενό μέσα που αυτός ήξερε. «Ναι, παιδί μου, εδώ είναι η Λατίνα. Πού πας; Πού με πας;»

η γιαροντά, λέει ναι εκεί σε πάω. «Εσείς διαβάζετε», λέει, «κάτι, εσείς διαβάζετε, ζώο μου. Άνθρωπος του Θεού είναι», λέει. «Έλα, κάνε αγάπη», λέει, «και έλα». Τον έπεισε τον γέροντα. Μέσα όμως το δαιμόνιο, όταν έφυγε η γιαγιά να πάει να μιλήσει να έρθει ο κληρικός ο ορθόδοξος, άρχισε το δαιμόνιο και απειλούσε: «Τον τράγο να έρθει εδώ, θα τον σκίσω, θα του βγάλω μία μία τις τρίχες από τα γένια. Τι τον θέλετε αυτόν τον τράγο να τον φέρετε εδώ;» Και, και, και, ούτε που δεν κρέμιζε το στίχο. Όταν δε ο γέροντας μπήκε στην αυλόπορτα μέσα, του πέταξε μια καρέκλα από μακριά, από πενήντα μέτρα. Δηλαδή, αν δεν έκανε ο γέροντας έτσι, θα τον χτυπούσε ο δαίμονας, τον γέροντα. Έγινε ένα εκατομμύριο κομμάτια η καρέκλα. Το δαιμόνιο τραγούδησε, γέμισε εδώ φωνές, πράγματα, πράγματα τα οποία δεν έκανε όταν ήταν ο Καθολικός. Τίποτα. Δεν συνέβαινε τίποτα. Άσπρον και διάβαζε. Ο γέρων, φαίνεται ποιμασμένος άνθρωπος σε αυτά τα πράγματα, έβγαλε το πετραχηλάκι και άρχισε να διαβάζει.

Σε λίγο το έβγαλε το δαιμόνιο και κράξανε και πολλά σπαράξανε. Το δαιμόνιο το έβγαλε και η κόρη έγινε καλά, δεκαεννιά χρονών Λατίνα, έγινε καλά. Αυτά κάνουν τα ορθόδοξα πετραχήλια. Ο σατανάς ξέρει τι πάει να πει ορθόδοξο πετραχήλι. Τόσο ξέρει τι δύναμη έχουν. Εμείς δεν το ξέρουμε αυτό. Δεν έτυχε να το χρειαστούμε, δεν έχουμε. Γιατί πολλές φορές, από την κακία μας, μπορεί να πούμε: «Αν ήμουν...» Αν το χρειαστείς, τότε θα καταλάβεις τι ζημιά έχεις κάνει στη δουλειά του, τότε θα καταλάβεις. Επίσης, από αυτά τα οποία είπαμε, που μπορούν να ενθαρρύνουν τον άνθρωπο να χρησιμοποιήσει τον κλήρο για να κάνει τη δουλειά που πρέπει, θέλω να ξέρετε ότι ο σατανάς δεν θα παραιτηθεί· άλλα εμπόδια θα του φέρει. Πολλοί άνθρωποι, τέλος πάντων, που φτάνουνε...

Το ξεπερνάνε αυτό, να φτάσουν πλέον στον εξομολόγο, έχουν να κάνουν με ένα άλλο εμπόδιο, αυτό που λέγεται εντροπή. Εφόσον ο άνθρωπος έπρεπε να ντρέπεται όταν πρόκειται να αμαρτήσει, ντρέπεται τώρα όταν πρόκειται να εξομολογηθεί. Θυμάμαι κάτι που διάβαζα και θέλω να σας το πω, γιατί είναι πρακτικό επάνω στο θέμα μας. Εξομολογούσε ένας γέροντας κάποτε και απ' έξω στην καλύβα του περίμεναν πολλοί. Σε μια στιγμή βγαίνει και αποτείνεται σε κάποιον, τον οποίο αυτοί που ήσαν εκεί δεν τον έβλεπαν. «Τι», του λέει, «τι κάνεις εκεί πέρα;» Κοιτάζονται μεταξύ τους. Ποιος είναι αυτός; Κανέναν δεν έβλεπαν. «Τι», του λέει, «ο ψηλός, τι κάνεις εκεί;» «Κάτι έπαθε ο παπάς», λέγαν αυτοί και άρχισαν να σταυροκοπιούνται.

Συντουλή, ο ψηλός. «Τι κάνεις εκεί; Τι δίνεις εκεί; Στο όνομα της Αγίας Τριάδος, τι λες;» Ωπ, παρουσιάζεται ένας ψηλός μεταξύ αυτών που περίμεναν εκεί. Βλέπουν λοιπόν ότι πράγματι κάποιος υπήρχε και ο παπάς, θα έλεγαν, είχε δίκιο. «Τι είσαι εσύ;» Το κεφάλι κάτω, καθηλωμένος εκεί. «Τι είσαι εσύ; Πες το να το ακούσει εδώ ο κόσμος». Λέει: «Είμαι διάβολος». Χριστός και Παναγία! Εδώ ο διάβολος, στο εξομολογητήρι. Πού θα πάει; Στα αμπέλια του θα πάει ο διάβολος; Εδώ θα έρθει ο διάβολος, να σε βάλει να μην τα πεις, να σε βάλει να μην τα θυμηθείς, να σε δυσκολέψει, να φύγεις απ' έξω απ' την πόρτα. Πολλοί έχουν φύγει απ' έξω απ' την πόρτα, πολλοί, κατεξοχήν άντρες έχουν φύγει απ' έξω απ' την πόρτα. «Κατάφερα να σε διώξω από εκεί πέρα. Τι κάνεις; Να ακούσει ο κόσμος, τι κάνεις; Τι είναι αυτό; Γιατί σε είδα, κάτι πήγαινες και έδινες». Λέει: «Ναι, κάτι τους έδινα». «Τι τους έδινες; Πες το να τ' ακούσουνε». Λέει: «Τους έδινα κάτι που το είχα πάρει». «Τι τους είχες πάρει;»

«Είχα πάρει», λέει, «την ντροπή». «Και τώρα τι κάνεις;» «Τώρα», λέει, «τη δίνω πίσω». «Γιατί τη δίνεις πίσω;» «Να ντραπούν, να μην τα πουν, για να ξαναμείνουν σε μένα». Εσείς λέτε «Do you understand me;», έτσι δεν λέτε; Καταλαβαίνετε, κύριοι; Καταλαβαίνετε; Αυτός είναι ο σατανάς, αυτός είναι ο διάβολος. Να ντρέπομαι όταν πρόκειται να πάω να αμαρτήσω. Όταν αμαρτάνω, ας τα έκλεισα τα φώτα, ας τα έκλεισα τα παράθυρα, ας απομακρύνθηκα, ας πάρκαρα την καρσονιάρα μου κάπου κλπ. Μπροστά στον Θεό αμαρτάνεις. Στην παλιά εκκλησία, επάνω από την Αγία Πόρτα, την Ωραία Πύλη, άλλοτε σχηματίζεται και ένα αυτί...

χέρι και ένα μάτι. Το μάτι του Θεού, που τα πάνθ' ορά, βλέπει και στα κρυφά και στα φανερά και καμπύλης τροχιάς και στο σκοτάδι και στα απομακρυσμένα· το χέρι του Θεού, που γράφει τα πάντα, και το αυτί του Θεού, που γράφει τα πάντα. Ακόμη θέλω να ξέρετε: όταν αμαρτάνουμε, γράφουνε τρεις. Γράφει η συνείδηση, γράφει ο άγγελος, γράφει ο διάβολος. Και, όπως σας είπα, όταν πράττουμε καλώς, γράφουνε δύο. Γράφει η συνείδηση και ο άγγελος του ανθρώπου. Δεν γράφει ο διάβολος τα καλά, εντάξει; Τα ξεχνάει. Γράφει όμως τα άσχημα. Κατά συνέπεια, όταν αμαρτάνουμε, αμαρτάνουμε ενώπιον του Θεού. Πού θα κρυφτείς τώρα από του προσώπου μου; Πού θα φύγεις; Αν πετάξεις μακριά, είναι εκεί. Να πας στην Άβυσσο, εκεί. Να πας στον αέρα, πάλι. Πού θα πας απ' τον Θεό; Κρύβεσαι;

Ποιον ψεύδεσαι; Τι θα βγάλεις μέσα σου; Τι θα θυμηθούν; Συνάδελφα είναι και θα ανεβεί. Τι άλλες αμαρτίες; Γιατί δουλάζεις; Ότι πολλοί υπάρχουν μέχρι σήμερα άνθρωποι οι οποίοι είναι ανεξομολόγητοι, υποκλέπτουν ευχές. «Πάτερ, μια ευχή, σε παρακαλώ, να κοινωνήσω». Τι είναι αυτό πάλι; Τι ευχή είναι αυτή που θα σου διαβάσει ο πάτερ, που τον εκβιάζεις; Είναι συγχωρητήριος ευχή; «Όχι, δεν έχω κάνει τίποτα». Τότε θα λέγεται συγχαρητήριος ευχή: «Μπράβο που δεν έχεις κάνει τίποτα». Αλλά η Εκκλησία δεν έχει συγχαρητηρίους ευχάς. Συγχωρητηρίους ευχάς έχει η Εκκλησία. Συμπόζητα, ήδη ό,τι άκουσες στο Ευχέλαιο της Μεγάλης Τετάρτης, που έχει συγχωρητικές ευχές, τακτοποιεί το θέμα; Όχι. Θα κάμεις εμετό, λοιπόν, θα τα βγάλεις. Αυτό το συμφέρον. Δεν θέλει ο πάτερ να μάθει βρωμιαστική και ασκευτική ευχαρίστηση. Αλλά θέλω να ξέρετε...

Πάτε να ρωτήσετε εκ των υστέρων: «Τι σου είπα, πάτερ;» Δεν θυμούνται. Οι άνθρωποι του πνεύματος, οι εντεταλμένοι από τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου και οι προικισμένοι με τη χάρη αυτή να κρατούν τις αμαρτίες των άλλων, έχουν αυτό το καλό. Αλλοίμονο σ' αυτούς, αν όλα τα δηλητήρια, όλες οι κακίες, όλα τα λάθη τα δεχόντουσαν μέσα τους, ώστε να πεθάνουν την άλλη μέρα. Δεν θυμούνται τίποτα. Αυτό είναι που τους ξεκουράζει. Αλλιώς δεν μπορούσαν να τα δουν οι άνθρωποι, γιατί συμμετέχει στον πόνο, συμμετέχει στις κακίες, συμμετέχει στις αμαρτίες. «Ποιος», λέει, «σκανδαλίζεται και ου πυρούμαι;» Ποιος κάνει αυτό και δεν το παθαίνω εγώ; Τι λέει ο Παύλος όταν γράφει; Έτσι είναι. Λοιπόν, δεν είναι θέμα η ντροπή. Θα καθίσεις να τα πεις. Και αν σου ζητήσει λεπτομέρεια, για να βγάλει, να δει την πέραση, με τι άνθρωπο έχει να κάνει μπροστά του, θα πεις.

Θα πεις χοντρικά: «Εγώ είμαι πόρνος, εγώ είμαι κλέφτης, εγώ είμαι άτιμος, εγώ έκλεψα, αδίκησα το σπίτι μου, αδίκησα τη γυναίκα μου, αδίκησα, πήρα του αδυνάτου την περιουσία εγώ, τα κατάφερα, έκανα τούτο, έκλεψα το δημόσιο, έφτιαξα εκείνο, βλαστημώ, κάνω» και λοιπά. Είμαι παραβάτης του Δεκαλόγου, είμαι παραβάτης των ηθικών διδασκαλιών, είμαι παραβάτης της επί του Όρους Ομιλίας κλπ. Σε κόντρο ορισμένη λέει: «Εγώ», λέει, «δεν σκότωσα, δεν έκλεψα». Έχω γράψει ένα βιβλιαράκι που ονομάζεται «Μέγα το της Μετανοίας και Εξομολογήσεως Μυστήριον». Έχω πίνακα εξακοσίων αμαρτημάτων, χωρίς να έχω βάλει το δάχτυλό μου στο θέμα.

Εαυτούς πλανώμεν και η αλήθεια ουκ έστιν εν ημίν. Ο Χριστός, λέει, δεν είναι μαζί μας. Άμα πούμε δεν έχουμε αμαρτία, ο Χριστός είναι μέσα στους αμαρτωλούς, δεν είναι μέσα στους αναμαρτήτους, που δεν υπάρχουν.

Λοιπόν, τεχνίτης και μας πείθει στα θέματα αυτά και θα πρέπει να το προσέχουμε, διότι πολλοί λένε τα μικρά και κρατούν τα μεγάλα. Και εκεί την παθαίνουν τη δουλειά. Και εκείνος ο οποίος δεν εξομολογείται ορισμένα, όχι από θέληση, γιατί πολλοί δεν ενθυμούνται, είναι αλήθεια αυτό το πράγμα, δεν το θυμάται κανένα πράγμα. Όμως τα άλλα που τα θυμότανε τα είπε όλα. Όταν ο άνθρωπος από σκοπού κρύψει, γιατί ντρέπεται, γιατί είναι μεγάλο, γιατί θα τον υποχρεώσει ίσως ο εξομολόγος να το αποκαταστήσει αυτό και λοιπά, να το τακτοποιήσει, τότε είναι ασυγχώρητα και τα άλλα τα μικρά. Υπάρχει σε μία διήγηση το εξής περιστατικό. Μία μεγαλοκυρία, γιατί έχουν τη γνώμη ορισμένοι ότι οι μεγαλοκυρίες δεν αμαρτάνουν, είχε αμαρτήσει.

Οι αμαρτίες είναι για τους κάτω, για το πεζικό, δεν είναι για την αεροπορία.

Είχε αμαρτία μεγάλη κάνει, μέσα στις άλλες μικρές, που εντρέπετο να την εξομολογηθεί. Κάποτε πέρασε κάποιος, όπως να πούμε ένας αγιορείτης μοναχός, και πήγε κι αυτή, υπέκλεψε κάποια ώρα εκεί να τον πλησιάσει, διότι μέσα στην Αίγυπτο της Ήδης να το εξομολογηθεί. Έφτασε έτσι. Αυτός είχε μαζί του και έναν άλλον υποτακτικό, έναν μικρόν, και του είπε: «Κάνε πιο πέρα να μιλήσω με τη γυναίκα». Κάτσαν σε δύο λιθάρια, ο μικρός πήγε παραπέρα και άρχισε αυτή να εξομολογείται. Σε κάποια στιγμή, από μακριά, ο μικρός έστρεψε το μάτι προς τα εκεί και είδε ένα παράξενο φαινόμενο. Είδε να βγαίνουν από το στόμα της γυναικός φιδάκια μικρά, να πετιώνται έξω. Αυτό του έκανε αίσθηση. Δεν ξέρω αν το είχε δει, και τα στήλωσε εκεί πέρα και στάθηκε τώρα και παρακολουθούσε. Σε μια στιγμή όμως είδε και κάτι άλλο. Η πάση περιπτώσει, εκοιτούσε.

Ο γέρων τον είδε σε μια στιγμή να κοιτάζει προς τα εδώ. Δεν του είπε, αλλά έπρεπε να τον παρατηρήσει όταν θα τελείωνε. Τελείωσαν και η κυρία σηκώθηκε και έφυγε, να κατέβει κάτω προς το δημόσιο δρόμο, να φύγει. Τον καλεί λοιπόν τον μικρό, του λέει: «Έλα εδώ. Τι σου είπα; Δεν σου είπα να πας παραπέρα και να μην ακούς;» Λέει: «Δεν άκουγα, γέροντα». «Μα εσύ κοιτούσες προς τα εδώ». Λέει: «Ναι, αυτό είναι αλήθεια, ότι κοιτούσα, αλλά επιτρέψτε μου να σου πω γιατί κοιτούσα». Λέει: «Γιατί κοιτούσες;» «Είδα», λέει, «ότι όταν κάτι έλεγε αυτή η γυναίκα, βγαίναν φιδάκια από το στόμα της έξω». «Ε», λέει, «είναι οι αμαρτίες αυτές». «Ναι, γέροντα», λέει, «βγαίνανε, αλλά βγήκε και ένα μεγάλο δυο-τρεις φορές».

«Μεγάλο, και μια φορά», λέει, «ήρθε να φύγει, να βγει, κρεμάστηκε έξω, αλλά έπειτα», λέει, «όχι, ξαναμπήκε μέσα. Και μόλις μπήκε αυτό το μεγάλο μέσα», λέει... «Και τα άλλα τα μικρά που είχαν βγει μπήκανε και αυτά μέσα όλα, και έφυγε», λέει, «αυτή». Κατάλαβε λοιπόν ο γέροντας ότι αυτή κάποια αμαρτία είχε που εντρέπετο να την πει και έφυγε ανεξομολόγητη. «Τρέξε», του λέει, «να της μιλήσεις, να γυρίσει πίσω». Τρέχει ο μικρός να της μιλήσει, να γυρίσει πίσω, με αποτέλεσμα να φτάσει κάτω στο δρόμο και να την βρει νεκρή στο αριστερό μέρος του δρόμου. Γυρίζει πίσω και του λέει ο γέροντας: «Είναι πεθαμένη;» Του λέει: «Κάτω στον δρόμο». Τα έχασε ο γέρων, γονατίζει. «Χριστέ μου, σε μένα το έγραψε κι αυτός; Εγώ θα το πληρώσω κι αυτό; Εγώ δεν έκαμα καλά τη δουλειά μου, εγώ δεν την βοήθησα. Συγχώρεσέ με, φώτισέ με, πάρε μου αυτόν τον πειρασμό. Τι γίνεται τώρα;» Λέει, λοιπόν, πριν τελειώσει η προσευχή, και ανέβαινε μια αρκούδα...

Το μονοπάτι, τον ανήφορο από το δρόμο, και έρχεται μπροστά του και στέκεται και του μιλάει. «Γέροντα, μη στενοχωριέσαι», του λέει, «και μην κουράζεσαι. Εγώ είμαι η ψυχή, εγώ είμαι η κυρία η οποία προηγουμένως σου εξομολογήθηκε. Μέσα στις αμαρτίες μου είχα μια μεγάλη αμαρτία κάνει και ήρθα τρεις φορές», λέει, «να σου πω και από την ντροπή δεν σου την είπα και έφυγα. Και όταν κατέβηκα κάτω, πέθανα», λέει, «στο δρόμο και ο Χριστός με έστειλε», λέει, «στην κόλαση». Του αφήνει μια μαύρη καπνιά και έφυγε. Αυτή είναι η περίπτωση. Ώστε, εάν ο άνθρωπος και πάλι δεν εξομολογηθεί καθαρά, ούτε εκείνα που εξομολογήθηκε θα λάβει υπόψη ο Χριστός. Το καταλαβαίνετε; Και ένα άλλο πράγμα το οποίο συμβαίνει εδώ στην περίπτωση αυτή: πολλοί άνθρωποι οι οποίοι εξομολογούνται, καθ' ην στιγμήν δεν έχουν τακτοποιηθεί...

Ψυχικά με ορισμένους άλλους ανθρώπους. Έχουμε ένα μίσος, έχουμε ένα πάθος, έχουμε μια διένεξη με ένα άλλο πρόσωπο, με μια άλλη οικογένεια, ξέρω εγώ. Εμείς πάμε, εξομολογούμεθα, χωρίς να συζητήσουμε τίποτα για το θέμα αυτό. Και έχουμε τη γνώμη πως εγώ τακτοποιήθηκα, αδιαφόρως αν δεν έχω συγχωρηθεί με τον άλλον, ότι οι αμαρτίες μου είναι τακτοποιημένες. Το «Πάτερ ημών», αγαπητοί μου, νομίζω ότι πολλοί μας δεν έπρεπε να το λέμε. Θα μου πείτε: «Αυτή την ωραία προσευχή, που τη μάθαμε από την ποδιά της γιαγιάς, να μην τη λέμε;» Ναι, γιατί σκοντάφτουμε πολλές φορές σε εκείνο το «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Ξέρετε τι είναι στην περίπτωση αυτή; Ε! Είναι μια περίπτωση για πολλούς μας που πρέπει να τροποποιηθεί και να λέει: «Και μη αφήσεις ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς ουκ αφήκαμεν τα οφειλήματα των άλλων».

Ξέρετε ότι συμβαίνει σε πολλούς ανθρώπους εδώ. Και πολλοί άνθρωποι, μάλιστα, που καλούνται και από αυτόν τον πνευματικό ακόμη να πούνε την καλημέρα με τον συνάνθρωπο. Διότι είναι «ἀγαπήσωμεν ἀλλήλους, ἵνα ἐν ὁμονοίᾳ ὁμολογήσωμεν Πατέρα, Υἱόν και Ἅγιον Πνεῦμα». Δεν αγαπήσωμεν, ούτε το Πιστεύω δεν μπορούμε να πούμε. «Μα δεν έχει μάθει». Θα συγχωρήσεις, αν θες να συγχωρηθείς. «Ούτω ποιήσει», λέει, «και ο Πατήρ ημών ο ουράνιος, εάν δεν συγχωρήσωμεν εκ των καρδιών ημών». Γιατί εμείς συγχωρούμε, αλλά με το στόμα, όχι με την καρδιά. «Συγχώρεσέ με, πάω να κοινωνήσω». «Συγχωρεμένος». Αυτή είναι η απάντηση. Η απάντηση είναι: «Τι να σε συγχωρήσω; Ποτέ είχα κακία μαζί σου».

Σαν άνθρωπος με πίκρανες κάποτε, εγώ πικραίνω τον Θεό. Πώς μπορώ να ζητήσω από τον Θεό συγχώρηση, αν εγώ δεν συγχωρήσω εσένα; Άντε στην ευχή του Θεού, ούτε να το βάλεις ποτέ στο νου σου αυτό το πράγμα. «Άφησέ με τώρα, γιατί πάω να κοινωνήσω». Δηλαδή, αν δεν πήγαινε, θα τα με φάτε, θα τα με σκύψετε. Ο Χριστός μας, αγαπητοί, κλασικό παράδειγμα, βρήκε δικαιολογία για τους σταυρωτάς. Εμάς δεν μας σταύρωσαν, δόξα τω Θεώ. Μπορεί να μας πήραν τα αμπέλια, μπορεί να μας πήραν την περιουσία, μπορεί να είπαν ένα λόγο άσημο, μπορεί να κατηγόρησαν το σπίτι μας και λοιπά. Δεν μας σταύρωσαν όμως. Και εντούτοις αυτός βρήκε να πει: «Πάτερ, άφες αυτοίς· ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». Μη σπεύσετε να μου πείτε ότι ήταν Χριστός αυτός και το έκανε και εμείς είμαστε άνθρωποι, γιατί θα φέρω τον πρωτομάρτυρα Στέφανο μπροστά και θα σας πω: αυτός ήταν Χριστός; Δεν ήταν άνθρωπος;

Βρήκε αυτή τη δικαιολογία και να πει: «Μη στήσεις την αμαρτίαν ταύτην». Τι θα πούμε τότε; Και εδώ θέλω να κάνω μια μικρή διάκριση. Είναι αλήθεια ότι πολλοί δεν εκδικούνται. «Δεν θα τον πάω στο δικαστήριο εγώ, τον άφησα στον Θεό». Και έχει γνώμη ο Θεός να σου πει πράγμα. Τον άφησε στον Θεό γιατί δεν μπορεί να του βγάλει το μάτι βαθιά, γι' αυτό τον άφησε στον Θεό.

Μην τον αφήσεις ούτε στον Θεό. «Αυτό είναι; Ούτε από τον Θεό, παιδί μου, να τον βρει; Ούτε ο Θεός να στο λογαριάσει; Πήγαινε, εγώ σου χαρίζω». Γιατί όταν λέμε «εγώ δεν τον εκδικούμαι»... Αυτό πάει να πει.

Πάει να πει ότι εγώ δεν μπορώ να του το βγάλω πολύ βαθιά και θα τον στείλω στον Θεό, που θα το βγάλει βαθιά. Αυτό πάει να πει. Ο Πρωτομάρτυρας Στέφανος είπε: «Μη στήσεις την αμαρτίαν ταύτην, μη τη λογαριάσεις, ως ανύπαρκτος». Εγώ δεν του ζητάω λόγο ποτέ. Αυτόν τον χριστιανό θέλει ο Θεός και αυτόν τον χριστιανό τον φτιάχνει εδώ, στην εκκλησία. Δεν γίνεται στην αγορά, δεν γίνεται στο σπίτι, δεν γίνεται στην αγκαλιά. Θα γίνει μέσα στην εκκλησία και μάλιστα με βοηθό το μυστήριο αυτό των μυστηρίων, το φιλάνθρωπο αυτό το μυστήριο και το κύριο που σας είπα, της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Κι ένα ακόμη που θέλω: θέλω να βοηθήσω όλους εκείνους οι οποίοι μέχρι σήμερα έχουν εξομολογηθεί πλημμελώς. Έχουν εξομολογηθεί λίγα λίγα, επάνω πάνω, τα ψιψιψί, τα σουσουσού, και τα μεγάλα, τα τσεκούρια, τα έχουν αφήσει και υπάρχουν. Προσέξτε τούτο. Καθίστε και εξομολογήστε τον εαυτό σας. Περιμένετε να σας εξομολογήσει ο ιερεύς;

Ο ιερεύς δεν είναι μέντιουμ, δεν είναι χαρτού, ούτε καφετζού είναι ο ιερεύς να σας ρίχνει το φλιτζανάκι. Σεις ξέρετε τι κάνατε. Ο Ναβουχοδονόσορ ζήτησε από τον Δανιήλ: «Θα μου πεις», λέει, «το όνειρο που είδα και θα μου πεις την ερμηνεία». Όχι «είδα αυτό και αυτό και πες μου την ερμηνεία»· «θα μου πεις», λέει, «και το όνειρο που είδα». Αυτό έχουμε εμείς σήμερα. Τι ξέρει ο ιερεύς τι έκανα εγώ; Εγώ θα πω, εγώ. Θα εξομολογήσω εγώ πρώτα τον εαυτό μου και τότε θα πάω να τα παρουσιάσω στον ιερέα που έχει το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν. Μία αμαρτία δεν συγχωρείται: η ανεξομολόγητος και η αμετανόητος αμαρτία, γιατί αυτό είναι ερώτημα για πολλούς ανθρώπους. Όλες οι αμαρτίες συγχωρούνται, ναι, πλην της αμετανοήτου αμαρτίας και

της ανεξομολογήτου αμαρτίας. Όποια αμαρτία, για όποια αμαρτία, ο άνθρωπος δεν μετανοεί ή δεν εξομολογείται, παρότι ξέρει ότι την έκανε, αυτές δεν θα συγχωρούνται, θα βρεθούν. Και δεν πληρώνονται, οι αμαρτίες δεν πληρώνονται, έχετε το υπόψη. Ούτε σαπίζουν, ούτε ξεχνιούνται, για να βγει ο Σατανάς και θα τις φέρει για να τις παρουσιάσει στον Χριστό. Στην τελική, όσα του πούνε: «Αυτά είναι ή δεν είναι; Τα ’χει ή δεν τα ’χει; Τα εξομολογήθηκε;» «Όχι». «Είναι δικός μου». Δεν μπορεί ο Χριστός να πει όχι. Δεν μπορεί να μας χαριστεί εκείνη τη στιγμή, όσο να θέλει, που μας έδωσε όλο αυτό το δικαίωμα. Ας σας πω ένα, ίσως θεωρηθεί υπερβολικό, αλλά δεν έχω μεγαλύτερο να σας πω. Εάν παραδεχτούμε ότι όλα τα έργα των ανθρώπων τα καλά, από Άβελ του δικαίου μέχρι όλων των δικαίων στη συντέλεια του αιώνα,

γραφούν στο ενεργητικό μου, στον φάκελό μου, όλα τα έργα τα καλά των ανθρώπων, μίαν αμαρτία δεν μπορούν να μου χαρίσουν, να μου σβήσουν. Δεν πληρώνονται οι αμαρτίες. Οι αμαρτίες συγχωρούνται. Συγχωρούνται, δεν πληρώνονται. Θέλεις να αξιοποιήσεις τα έργα σου, να μην πάνε χαμένα; Να, φρόντισε να σβήσεις διά μετανοίας και εξομολογήσεως τις αμαρτίες. Η μετάνοια, η εξομολόγηση, είναι το σαπούνισμα που κάνετε εσείς οι γυναίκες στα ρούχα σας και στα ρούχα μας. Η Θεία Κοινωνία είναι το ξέβγαλμα, το αίμα του Ιησού Χριστού. Εάν θελήσετε να πάρετε ένα ρούχο χωρίς να το σαπουνίσετε, να πάτε όπως είναι από τα λερωμένα να το ξεβγάλετε δήθεν...

κάνετε μια γλίτσα, ένα πράγμα αηδιστικό. Έτσι είναι οι ψυχές των ανθρώπων, οι οποίοι ανεξομολόγητοι πηγαίνουν για το καλό και για χρυσό δοντάκι και για Κόκα και για του χρόνου, στις μεγάλες ημέρες της χριστιανοσύνης, να κοινωνήσουν, μπαίνοντας από τη μία πόρτα και βγαίνοντας από την άλλη, και έχουν τη γνώμη ότι υπέκλεψαν τον αγιασμό και το εισιτήριο για τον Παράδεισο. Το εισιτήριο διά την επιστροφή μας στον Παράδεισο είναι διά μετανοίας και εξομολογήσεως. Εύρον καγώ διά της μετανοίας την οδό. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος. Η μετάνοια είναι εκείνη που κάνει τον άνθρωπο. Συντάσσεται το εισιτήριον του ανθρώπου στο εξομολογητήριον και σφραγίζεται με ερυθράν μελάνην, με το αίμα του Χριστού, της

Είναι τεχνικώς αδύνατον. Ένας ιερεύς, μάλιστα εδώ που είσαστε εσείς εν περιστάσει, με λίγους ιερείς, να ικανοποιήσει τας ανάγκας όλων αυτών των ανθρώπων μέσα σε ένα στενό χρονικό διάστημα των Αγίων Ημερών της Μεγάλης Εβδομάδος, παραμονή των Χριστουγέννων, παραμονή της 15ης Αυγούστου, που είθισται οι άνθρωποι, με το κακό αυτό παράδειγμα χρόνων της Τουρκοκρατίας, να προσέρχονται τρεις φορές τον χρόνο εις την Θεία Μετάληψη. Τότε είχαν έναν λόγο, ήταν και οι άνθρωποι υπόδουλοι, δεν μπορούσαν να κάνουν. Λέγω, λοιπόν, ότι δεν υπάρχει ο χρόνος αυτός και πρέπει οι άνθρωποι, τουλάχιστον οι μυαλωμένοι που θέλουν σωτηρία της ψυχής τους, μέσα στο χρονικό το άλλο διάστημα να βρούνε κάποιον και έναν τρόπο να έρθουν σε επαφή, να κάνουνε καθαρά εξομολόγηση. Ή, δεν θέλουν εδώ, όταν πηγαίνουν στην πατρίδα ή κάπου αλλού, να φροντίσουνε να καθαρίσουνε τα περασμένα τους τουλάχιστον, να έχουνε να κάνουνε με τα τρέχοντα. Ούτε μία δικαιολογία δεν υπάρχει ότι ο ιερεύς δεν εξομολόγησε ή ότι ο ιερεύς μού διάβασε μία ευχή μαζί με άλλους μαζί.

Την υποχρέωση και το δικαίωμα να διαβάζει ευχήν κατ’ εξοχήν στους ανθρώπους που γνωρίζει και που τον γνωρίζουν, που εξομολογούνται σ’ αυτόν. Οι άνθρωποι οι οποίοι δεν εξομολογούνται σ’ αυτόν, παρότι ο ιερεύς διαβάζει, αυτοί δεν λαμβάνουν, τίποτα δεν λαμβάνουν, γιατί πάνε να υποκλέψουν ευχήν για να μην εξομολογηθούν ή να μην βρουν έναν τρόπο και μια ώρα να πάνε να εξομολογηθούν. Έχει δικαίωμα ο ιερεύς το χέρι του να βάλει και να ευλογήσει τα πνευματικά του τέκνα, τα οποία ξέρει, έχει κάποια επαφή μαζί τους, που ξέρει σε ποια κατάσταση βρίσκονται και ξέρει ότι, εάν για τον α ή β λόγο στο ενδιάμεσο μεταξύ εξομολογήσεως και Θείας Κοινωνίας

και ένα τηλέφωνο ακόμη θα γίνει: «Πάτερ μου, έπεσα σ’ αυτό, αυτό. Τι λες να κάνω, να προσέλθω ή να μην προσέλθω;» Παίρνει και από τηλεφώνου ακόμη μια συνταγή, μια συμβουλή. Όμως εκεί που πηγαίνουν ένας, δύο, τρεις, πέντε, οι οποίοι είναι γνωστοί ή είναι πνευματικά του παιδιά και εξομολογούνται εις αυτόν, εκεί εμφιλοχωρούν και άλλοι, γονατίζουν και λοιπά, να υποκλέψουν την ευχήν. Έχουν λάθος. Ο Χριστός δεν γελιέται. Η χάρις δεν διατάσσεται και, αν είναι ανεξομολόγητοι, η Θεία Κοινωνία θα είναι κατάκριση. Διότι, σας είπα, ο Άσωτος Υιός έλαβε μέρος στο μυστικό δείπνο, αλλά εφόσον έβγαλε διά μετανοίας και εξομολογήσεως τον χιτώνα του χοιροκόμου. Του άλλαξαν τη στολή, έβαλε καινούρια παπούτσια, έβαλε αρραβώνα και τότε παρακάθισε εκεί που ήταν ο μόσχος ο σιτευτός. Γι’ αυτό, λοιπόν, λέγω, θα πρέπει αυτά να τα προσέχουν. Τώρα υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν προσέρχονται να εξομολογηθούν και να κοινωνήσουν, διότι θεωρούν, όπως σας είπα,

κληρικούς ως αμαρτωλούς, ως φαύλους, ως όχι... Για τα λίγα λεπτά που έχω στη διάθεσή μου, να μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω μερικές σκέψεις από τας Διαταγάς των Αποστόλων, από Αποστόλων ακόμη, πώς πρέπει να διακείμεθα έναντι του κλήρου. Είμεθα εύκολοι στην κρίση, συζητούμε, κατακρίνουμε, κρίνουμε, θάβουμε ιερείς, αρχιερείς, μοναχούς, καλογριές, αρχιεπισκόπους και, Πολλές φορές χωρίς να μπορούμε να αποδείξουμε τίποτα. Από τας Διαταγάς των Αποστόλων επιστρατεύω το β΄ βιβλίο, 36 κεφάλαιο, στίχος 36. Μια συνταγή: «Μη κρίνε επίσκοπον ή των συλλειτουργών». Μη κρίνεις, η κρίση είναι στον Θεό. «Μη κρίνετε, ίνα μη κριθήτε. Εν ω γαρ κρίματι κρίνετε, κριθήσεσθε».

«Γαρ κρίνεις τον αδελφόν, κριτής εγένου, μηδενός σε προχειρισαμένου». Δεν σε έβαλε κανένα δικαστήριο εσένα. Οι ίδιοι οι Απόστολοι, στο 35 κεφάλαιο 10 του Δευτέρου Βιβλίου των Διαταγών, λέγουν: «Ου μέντοι λογιστεύσης». Δεν σου επιτρέπεται να κριτικάρεις τον επίσκοπο, που δεν παρατηρήσεις την οικονομίαν αυτού που επιτελεί, ή πότε, ή τι, ή πού, ή καλώς, ή φαύλως, ή δεόντως. Έχει γαρ τον λογιστήν Κύριον τον Θεόν, τον εγχειρίσαντα εις τας χείρας αυτού την οικονομίαν ταύτην και καταξιώσαντα αυτόν της ιεροσύνης του τοιούτου τύπου. Εσύ, του ιερού στόματός σου, δεν θα το μολύνεις, λέει, κανένας για καμιά πλευρά, για καμιά πτυχή, για καμιά υπόθεση γύρω από τον επίσκοπο. Συνεχίζει και λέγει το εξής: «Ο δε τούτων πάντων ανώτερος, ο αρχιερεύς», είναι παραπάνω από όλους.

«Επίσκοπος, ούτος λόγου διάκονος, γνώσεως φύλαξ, μεσίτης Θεού και ημών εν ταις προς αυτόν λατρείαις». Μεταξύ του Θεού και ημών είναι, λέει, ο επίσκοπος. «Ούτος διδάσκαλος ευσεβείας, ούτος μετά Θεόν πατήρ ημών». Μετά Θεόν, που λέμε Πάτερ ημών, μπορούμε να λέμε και επί της γης, είναι πατήρ ημών. «Ο δι’ ύδατος και Πνεύματος αναγεννήσας ημάς εις υιοθεσίαν. Ούτος άρχων και ηγούμενος ημών, ούτος ημών βασιλεύς και δυνάστης, ούτος ημών επίγειος Θεός μετά Θεόν, ως φίλοις παρ’ ημών και τιμής απολαύειν». Άντε να τα σβήσεις αυτά τα οποία λέγουνε αυτοί οι άνθρωποι. Ακούστε άλλο. «Ουδέν παραβλάπτεται ο δεχόμενος», αν αυτός είναι φαύλος· για τον άλλον θα γίνεται λόγος. Εγώ που πηγαίνω, λέει, «ουδέν παραβλάπτεται ο δεχόμενος».

«Ανάξιος είναι δοκοίη», αν και αυτός που προσφέρει, ο αρχιερεύς, ο ιερεύς, είναι ανάξιος. «Ουδέ τα άχραντα χραίνεται μυστήρια». Τα άχραντα μυστήρια δεν μολύνονται. Ή ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς «πάντα σαν ανθρώπους εις κακίαν παρελάφθησαν». Αν παραδεχτούμε ότι είναι ο χειρότερος από όλους τους ανθρώπους, εσύ θα λάβεις τη χάρη, οποιοσδήποτε κι αν είναι αυτός ο άνθρωπος. «Ου χρη των ιερέων τα πλημμελήματα δίκην αγενών τέτοιες φωλεές». Δεν πρέπει να βγάζεις, λέει, τα λάθη και τα πλημμελήματα των ανθρώπων, να τα παρουσιάζεις στους άλλους. «Ή να μη σκανδάλου πρόφαση με τέτοια λαμβάνεται». Ξέρετε, αυτά είναι λόγια του Μεγάλου Κωνσταντίνου, που τα είπε στους αρχιερείς οι οποίοι του δώσανε κατηγορίες κατά άλλων αρχιερέων στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο. Και λέει

τουλάχιστον: «Αυτό της επισκόπου γάμων αλλοτρίων διορίτοντος εγεγόνει, εάν μπροστά μου εκακούργησε», λέει, «ένα, συνεκάλυψα αν την πορφυρίδι το παράνομον γενόμενον». Θα έβγαζα την πορφύρα μου να τον σκεπάσω, αυτό το παράνομο το οποίο κάνει, ώστε να μην βλάψει τους θεωμένους των δρωμένων όψεις. «Μη είπης, αμαρτωλός είναι ο προσφέρων, καταδικασμένος εσύ, ανάξιος εσύ, και ουκ επιφοιτά η χάρις του Παναγίου Πνεύματος. Μηδέν τοιούτον εννοήσεις. Άλλος εστίν ο κρυπτών γνώστης και εξεταστής, άλλος είναι εκείνος ο οποίος υπάρχει. Επεί καν άγγελος Θεού η ο προσφέρων, καν ανέμακτον φέρει την θυσίαν, συ δε αναξίως προσέλθης, ουδαμώς και ο άγγελος των αμαρτημάτων καθαρεί». Και ότι το λεγόμενο αληθές, αυτός ο Ιούδας μαρτυρεί. «Ούτος γαρ εξ αυτών των αχράντων χειρών του Δεσπότου τον θείον άρτον δεξάμενος, επειδή αναξίως τον εδέξατο»,

«εισήλθεν εις αυτόν ο Σατανάς». Δεν θες να είναι άξιος ο αρχιερεύς. Το θέμα σου είναι εσένα να τακτοποιηθείς.