On Repentance and Confession

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

And then, you know...

You will remember that our subject was the Mystery of repentance and confession, and more specifically, we had reached the point where the clergy stand in the middle, because the Mystery is not only repentance; it is also confession.

At this point I wanted to remind you of something that may help us with our subject. What business do the clergy have here? What business does another human being have standing in the middle? To what extent is this a matter between man and God? And yet this is how God has ordained it. This is not something of our own making. The direction is not human; it is divine. Let me help you understand, if you do not already know. Do you remember the occasion when Christ healed ten lepers?

They asked Him for mercy: “Jesus, Master, have mercy on us.” His answer was, “Go and show yourselves to the priests.” A strange thing! He did not heal them there and then. They were healed along the path of obedience. But they obeyed. They did not put human reasoning first. Why? Because if they had followed their reasoning, they would have died as lepers.

The command, the exhortation, was strange, just as it seems strange to us: “Why should I tell these things to the priest?” Yet they obeyed, even though, I repeat, the command was strange. “Where is He sending us? To the very people who drove us away?” For the priests had sent them outside the community. People do not know this because they do not read what they ought to read. They often read unnecessary things that are of no use to them. As the saying goes, they read to “kill time,” as though time were their enemy and had to be killed. They do not read what is useful and necessary. “They drove us away.” Yes, humanly speaking, they drove you away. They had been given that authority. I do not know whether you are aware that physicians are from God, scientists are from God, and medicines are from God, as the Old Testament, in the Wisdom of Sirach, tells us. Yet physicians had no judgment to offer in the case of leprosy. It was the one disease over which they had not been given authority. In cases of leprosy, the clergy, the priests, gave the judgment. Strange things, are they not? But that is how God willed it. Who can correct Him? Did He make a mistake? Could He possibly have made a mistake? The priests, then, had the command...

to permit or forbid the lepers to associate freely with everyone else. They were the ones who had ordered these men to leave their villages, their homes, and their families and to live outside, in the fields and the wilderness, where Christ met them. So they might have said, “Where is He sending us? These are the men who drove us away. Heal us first, and then we will go and show them that we are well. Let them give us a certificate so we can return home to our children and our wives.” But without first healing them, He said, “Go and show yourselves.” “But we showed ourselves to them before, and they sent us away.” Nevertheless, without a single objection, they set out toward the priests, and along that path of obedience they were cleansed.

One of them thought it right to return and give thanks. Christ then had occasion to voice a complaint that remains valid throughout the ages against an ungrateful people: “Were not the ten cleansed? But where are the nine?” There are not many of us who fit into this pattern of being grateful, a people who give thanks. We are stiff-necked. We only want to receive, without even saying thank you. We regard everything as our own. But how much of it truly is ours? This is the gesture, I tell you, over which people still stumble today. Those lepers did not stumble, and they were healed. So do not put your reasoning first. God does not act according to our directions, nor does He wish to act as we want, but as He Himself wills.

Many objections flow from this: “Are You not God? Did You not give that command? Why should we go to them when we have You here? If something must be settled, settle it Yourself.” And yet the answer is: “Although I gave the command and I am the One who heals, you must still go to them.” Suppose you receive a check and go to the bank. Do you take it to one of the bank’s shareholders to cash it? Do you go to the director and demand, “Who is the cashier? Who does he think he is?” No. You go to the proper employee, who sends you to the teller, and there you receive the money. You might say, “But are you not the director? Are you not a shareholder?” The answer is, “Yes, I am, but this is the appointed way.” Exactly the same applies to matters of the Church. My dear friends, leprosy is a type, a prefiguration, of sin.

In cases of leprosy, I say and repeat, only the priests were authorized to give a judgment. Since the priests alone gave the judgment, they were also the ones who issued permission for a person to associate freely with others. They judged according to the depth and color of the mark. If you have an Old Testament, read it, or make an effort to find an opportunity to do so. Read chapters thirteen and fourteen of Leviticus. There you will see God as another Hippocrates, teaching the priests how to make a correct diagnosis in cases of leprosy. You will throw up your hands in amazement. Do we truly trust God? Or do we trust some god fashioned by our imagination, our pride, our flesh, our self-interest, the world, and our own Satan? That is not the true God.

The true God is the God of the Scriptures, who states plainly how matters stand. We are called not to give Him directions, but to put His directions into practice. Since the matter has arisen in this way, I would like to take you through certain cases showing that, in the Old Testament, leprosy represents sin. If we go back to the encounter between God and Moses, to that first meeting when God called Moses to bring the people out of Pharaoh’s hands and lead them to the Promised Land, and so forth, we find the first test. When God told Moses to undertake this work, Moses weighed himself and found himself incapable and unworthy.

He was slow of speech. Moses was slow of speech; as we might say, he needed half an hour to get a word out. He thought the task depended on cleverness, as though he had to go and outwit Pharaoh, like some great lawyer who could talk him around and take the people away from him. Pharaoh had a strong interest in keeping the people there. He had about six hundred thousand laborers each day, people able to work who worked for nothing. You understand what a serious matter this was for Egypt’s economy. He had every reason not to let them leave. He held them as slaves, made them produce bricks, and set them to every kind of labor. Why would he send them away? Moses therefore thought that somehow he would have to persuade Pharaoh to surrender this people. So he said to God, “I am slow of speech.” God answered, “Take care. Do you think you cannot do this work?”

God answered him: “Tell Me, who makes the tongue? Who makes the ears? I make them. Do I not know that you are slow of speech? Forgive Me, but do you imagine that you will accomplish this work through cleverness? Put your hand inside your cloak.” Moses put his right hand into the fold of his garment. “Take it out,” God said. He took it out and was terrified to see that his hand had become white with leprosy. Where had that leprosy been? It had been hidden against his breast. “Put it back inside,” God said. He put it in again, then drew it out restored, leaving the leprosy behind. It was as though God were saying, “Sinful man, what work are you going to accomplish? I shall accomplish the work. You will simply go and serve it.” Further on, if we open the Book of Numbers, chapter twelve, we find the three siblings who figure so prominently in Holy Scripture: Moses...

Aaron, and their sister Miriam. Moses married without consulting them. As we would say, “He did not ask us; he married whomever he wanted.” He married a black woman, an Ethiopian, and they felt that this did them no honor. So behind his back they began pecking away at him incessantly, gossiping and speaking against him.

Aaron did not become leprous, although the two of them had plotted the whole thing together. He was not stricken with leprosy. Why not? We can go only so far in answering this: because he was the high priest, and the priesthood does not become leprous. The priesthood does not become leprous, however much we may sin, however much we may wish otherwise, however much pain we cause, and however much filth we bring upon ourselves. The priesthood does not become leprous. The priest may become leprous, but the priesthood does not. The high priest may become leprous, but the high priesthood does not. Many people say, “Am I supposed to kiss that man’s hand?” You are not kissing the man’s hand; you are venerating the grace given to him, if you understand. But when we are scandalized, we do not understand. In any event, although, I repeat, Aaron and Miriam had plotted it together, he was not stricken with leprosy. They appealed to Moses, pleaded with him, asked his forgiveness, and admitted, “Yes, we said these things; we did this,” and so forth. “But you are merely a man; pray to God for her.” God told him, “She will not be healed immediately. First she must fulfill a canon, a rule of penance. She will remain outside for a week.”

She remained for a week outside the camp, outside the settlement, in the wilderness. She fulfilled her canon, just as we too may be given one and told, “You will not receive Holy Communion for forty days, for six months, or for ten days.” So she remained outside, and afterward the leprosy left her. If we bring this down to the level of present-day life, the little tongue that works away behind another person’s back—the daughter-in-law, the mother-in-law, the son-in-law, the neighbor, and so forth—does nothing but cover the human soul with leprosy. Let us not deceive ourselves. God is the same yesterday, today, and unto the ages. Another case clearly showing that leprosy was a type of sin concerns Elisha and his servant Gehazi. If you read the Fourth Book of Kings, you will find the account there...

from verse seventeen onward, among the events following the Prophet Elijah. A leprous commander named Naaman, a Syrian from Syria, went down toward Jerusalem because he had heard from a young Hebrew girl, who had been taken captive, that he would be healed if he went there. The story contains a great moral lesson. In any event, he went, and Elisha instructed him to immerse himself in a river there called the Jordan. He told him to immerse himself seven times, and he would be healed. Out of pride, Naaman did not want to climb down from his chariot. Indeed, he said, “In my own country I have rivers greater than the Jordan.”

He named the Abana and the Pharpar, which were great rivers. “Could I not have bathed in them?” he said. “Did I have to come here to Palestine to bathe in the Jordan?” You may have the Abana and the Pharpar, but they do not remove leprosy. In the same way, today we have great rivers: one is called papism, an Abana; another is Protestantism, a Pharpar. But they do not remove leprosy. This little Jordan, with the seven Mysteries, is what removes the leprosy. “Go down, then,” he was told, “if you wish to be healed.” So he went down and immersed himself seven times. When he came up the seventh time, his skin, it says, was like that of a little child. You know how soft a baby’s skin is? It was like that. Leprosy is a terrible disease. It is vicious and violent, and it causes terrible harm to the person who bears it. In any event, Naaman wished to reward Elisha.

He wanted to pay him with money, garments, and other things he had brought with him. Elisha accepted nothing. His servant took this badly and entertained a temptation that appeared reasonable: “We did not ask him for these things; he is offering them to us. Why should we not take them?” In any event, Naaman departed with his men, and Elisha withdrew to his little hut. But the devil set the servant’s head spinning, and he ran after them until he caught up. They stopped, wondering why the young man was running, and came down from the chariot. “Is everything well? What has happened?” “Everything is well,” he said. “But some sons of the prophets have arrived from over there, and they have no clothing. So we thought you might give us some of those garments you are taking home unused.” “Gladly,” Naaman replied. He climbed down, had his men unload the garments and whatever else they could carry, and...

they turned back to carry them to the hut. But the crafty young man said, “Friends, this is far enough. There is no need for you to come all the way to the hut. You have a journey ahead of you. Leave the things here, and I will carry them.” The schemer wanted to hide them away somewhere so that the elder would not see them. So the men departed, and Gehazi returned, concealed the goods, composed himself as though he had done nothing, and went inside. As soon as he entered, the elder caught him out. “Tell me,” he said, “where have you been?” “Where?” Gehazi replied. “I did not go anywhere. I was here.” “You were here? Is this why we came into the wilderness—for vineyards, fields, and garments? May the commander’s leprosy come upon you.” And Gehazi came out white all over—not merely pale, but white with leprosy—because of the deceit he had committed. Go ahead and open the texts yourselves, even just out of curiosity.

You will find these things there, because ignorance of the Scriptures leads us badly astray. Christ tells us, “You are mistaken, not knowing the Scriptures,” because everything has already been said; we need only know how to connect it all correctly. From this, then, it is shown that leprosy was a type of sin. And I would also direct you to chapter thirty-eight of Sirach, where you will find the teaching about physicians, scientists, and medicines: “Honor the physician, for the Lord created him because he is needed.” The physician, it says, was made by God. “The Lord created medicines from the earth.” The physician is honored because he is needed, and medicines also come from God. If there is no medicine, that is another matter. Is there no medicine? Then raise your hands to Heaven. Will God not answer you? But if you can stop a headache with an aspirin, take the aspirin. It too belongs to God; it does not belong to Satan.

That too is from God. Why, then, do you once again rob God of His glory? Bless those people who spent their youth at the university and in research laboratories, so that they could discover this little remedy for me—though we have never once thanked either God or those people who wear themselves out trying to make our life of sin somewhat easier. In any case, as I was saying, although physicians dealt with every other illness, leprosy was a matter for the clergy. So please, if you wish, read those chapters and you will see that what I am telling you is true. The question, then, is not simply, “Do I repent?” but also, “To whom will I confess this repentance of mine?”

God placed the clergy between these two things, to regulate such matters, as I have told you. Yet, as I hear and know, many people hold the opposite opinion. They say that confession is unnecessary, because the Protestant world has abolished confession; it has no confession. They even urge us—absurdly—to speak directly to God or to an icon, although they themselves do not believe in icons. They are inconsistent, as we said last night. Above all, you should know that they rely on three verses. Do not accept their argument. The first is in the First Epistle of John, chapter 3, verse 6: “Whoever abides in Him does not sin.”

They say that whoever has been born again and abides with Christ does not sin. Consequently, since he does not sin, he has no need of repentance or confession. The second passage is from the same epistle, chapter 3, verse 9: “Whoever has been born of God does not commit sin; he cannot sin.” And the third is again from John, in chapter 5, verse 18 of his First Catholic Epistle: “He who has been born of God does not sin.” They therefore claim that, since they are born again and close to God, they have no need of confession. Yet that is not so. Although these things are indeed written, there are other passages that must also be considered, so that we are not led astray.

Let me mention a few that come to mind. Holy Scripture says: “Let not many of you become teachers, knowing that we shall receive a stricter judgment. For we all stumble in many things.” “We all stumble in many things.” Holy Scripture says this in James 3:1–2. And in Matthew 6:12 we read: “Forgive us our debts, as we forgive our debtors.” So sins clearly exist, or these things would not have been said. Then there is that well-known passage from John: “If we say that we have no sin, we deceive ourselves, and the truth is not in us. But if we confess our sins, Christ is faithful and just to forgive us our sins.” “My little children,” he says,

“I write these things to you so that you may not sin. And if anyone sins, we have an Advocate with the Father, Jesus Christ the righteous.” So sins do exist. We therefore ask: which passages are we to follow, the former or the latter? Someone may now say, “A Christian does not sin.” A Christian ought not to sin, but he does sin. There are two kinds of sin: sin committed by deliberate desire and sin committed through weakness. Some people want to sin and do so, while others, despite their struggle, are unable to avoid falling. One falls willingly; the other falls while fighting against sin. That is the difference.

Pay attention, then, to the precise meaning. A Christian, even when he is a genuine member of Christ, is not sinless—keep that in mind. He sins. Though he is a Christian, though he has been baptized, though he goes to confession and receives Holy Communion, he still sins. But he does not sin continually; he falls at intervals. That is why I told you that he does not sin by deliberate desire but through weakness. He struggles, yet he falls.

This is how the passages fit together. Those who sin continually and willingly remain without metanoia, without repentance; they are unrepentant and go on sinning. Holy Scripture itself indicates this distinction. It says, “If anyone sins,” using the verb in the aorist tense—notice this—to express a single act: if at some point he should sin. But it says, “does not sin,” in the present tense, to show that sin is not continuous. It says, “If anyone sins,” not, “one who keeps on sinning.” Consequently, some people sin willingly, while others sin against their will. What, then, happens to those who struggle but still fall? Temptation blows against them with great force, and in the end, despite all their resistance, they give way.

Some people surrender at the very first prompting of Satan because they enjoy that sin. Others drive it away and struggle against it for one month, two months, three months, six months, a year, five years, or ten years, and only in the end do they fall. The one is different from the other. When one sins, he blushes and is ashamed; his heart pounds as though it will burst. The other goes out to the café, discusses it, and tells his friends, “Then I did this, and then I did that.” The one is different from the other. There are no sinless people. They therefore interpret these passages wrongly. Now they move on to another argument. You will hear these things because you live in such an environment.

You cannot avoid hearing them, but perhaps you will know how to answer. They say, “Very well,” but they do not give up. “Tell me,” they ask, “when the Apostles preached repentance to the people, did they ever speak of confession?”

The Christian then looks at this supposed luminary and begins searching Holy Scripture for an answer. “Did the Apostles ever speak of confession? They did not preach confession; they preached repentance.” What is the key to this? What is the trap into which these people have fallen? I never want to believe that they speak against the salvation of their own souls. I would never go that far.

I do not allow myself to believe that, because it would be sheer madness. They have nothing to gain. It is madness to strike a knife with your fist. Surely there cannot be such Luciferian pride and such obstinacy. It is carelessness. Now, it is true that the Apostles did not preach confession.

They did not yet have Christians before them. What did they preach? They preached Baptism. Confession does not concern the unbaptized; it concerns those who have been baptized. On the first day, for example, the Apostles preached, and three thousand souls believed and were baptized. When their hearts were pierced with katanyxis, with compunction, they asked, “What shall we do, brethren?” What were they told? “Let each of you repent and be baptized in the name of Christ.” They were not baptized people who had failed to confess; they were unbaptized. Confession does not concern sins committed before Baptism, but sins committed after Baptism.

That is why confession is also called a second Baptism. Saint Gregory of Nyssa says, “Even a single falling tear is equal to the baptismal washing.” When even one tear of metanoia, of repentance, falls, he says, it is as though the person were baptized anew. This is why the Fathers call the Mystery of Repentance and Confession “grace after grace.” The first grace is Baptism, and the second grace is this renewal of Baptism, since Baptism itself is not repeated. “One faith, one Baptism,” says Paul. This is precisely why confession exists: it is a new baptism that cleanses the sins committed after Baptism. And this is precisely why we do not find the Apostles preaching confession there: they were not speaking to baptized Christians but to the unbaptized. I do not know whether you have grasped this point.

There are further arguments along the same lines. Those who receive the answer just given about their claim that confession does not exist do not stop there. They move on to another passage, and you should keep this in mind: 1 John 1:7. They speak about the blood of the Lord, which cleanses us from every sin. They also cite James: “Confess your trespasses to one another, and pray for one another, that you may be healed.” What are we to understand in this case? It says, “The blood of Jesus Christ cleanses us from every sin.” We agree. But before the prodigal son could receive that blood, sit down at the mystical supper, partake of the fatted calf, and receive the blood of the Lamb, he had to pass through metanoia, repentance, through confession, and through the changing of his garment.

Only then did he enter, clothed in new and clean garments after his confession: “I have sinned against heaven and before you, and I am no longer worthy to be called your son.” He entered with new shoes and a new pledge of betrothal, and so forth. We have no objection to saying that this medicine heals this disease. What we lack is the prescription telling us how to take it. Are we simply to turn up the bottle and drink? Are we to take it with food, before food, or after food? Are we to take three spoonfuls, five, or one? Yes, this medicine does this work. The blood of Christ does this work. But how is this medicine received?

Suppose I take an ointment and put it on a wound without first cleaning the wound. “But it hurts,” I say. Yes, but the wound must be cleaned. The filth must be removed; it must be scraped away, and the rotting flesh cut out, so that the ointment can be applied. Is that not so? It is the same here. It is true that “the blood of Jesus Christ cleanses.” But in order to receive this blood—which they themselves do not have—

They do not acknowledge that it is a Mystery, so how can they speak about blood? They do not acknowledge it as a Mystery. To them, the Holy Eucharist merely symbolizes; it is only a memorial, nothing more. They have inserted the words “nothing more,” which do not exist in the language of Holy Scripture. Consequently, their first argument is rejected. As for the second—“Confess your trespasses to one another, that you may be healed”—suppose someone tells me his sins, and then I tell him mine.

Have we been forgiven? Have those sins been blotted out or not? Read the beautiful teaching of Basil the Great. It is not enough simply to tell your sins; you must tell them to those appointed to receive them. When you become ill, you do not go to the lamplighter or the grocer; you go to the physician. You go to those appointed for the task, who can deal with it and who possess the authority and grace to set the matter right. My beloved, the words “confess to one another” do not refer to us laypeople. This is a matter for the clergy. We therefore go to the clergy. This verse concerns clergy who, although they are spiritual fathers, cannot forgive their own sins. Even a Patriarch cannot forgive his own sins; he must confess them to another. This passage is for them: they must confess to one another. One confesses his sins to priest A, and

priest A confesses his own sins to priest B, if they too want their sins to be cleansed. This passage is not addressed to us laypeople. We laypeople go to our spiritual father and confess our sins. I remember witnessing such a scene. I was on the Holy Mountain. Without knowing what was happening, I once opened the door of a room where the abbot of the skete was confessing to the bishop. A bishop was there at the time, and the abbot was making his confession. What did I see at the very moment I opened the door? The bishop removed the epitrachelion, the priestly stole, from his own neck. The abbot was still kneeling, and the bishop placed it around the abbot’s neck. In other words, the abbot had confessed and received the prayer

of absolution, together with whatever canon, or rule of prayer, may have been given—I do not know; that was their affair, and I heard nothing. Then the bishop, who had heard the abbot’s confession, rose, removed the epitrachelion from his own neck, placed it around the abbot’s neck, and sat down to confess all his own sins to the abbot, who was himself a spiritual father and confessor.

The Gospel says in one place—and I want you to know this—“But give as alms what is within, and behold, everything will be clean for you.” Give alms from what you have, it says, and whatever sins you have will be cleansed. This is written in Luke 11:41. What, then, does it mean? Does almsgiving cleanse sins? Then why do you tell us that the blood of Jesus Christ cleanses sins? Why do you tell us, “Confess your trespasses to one another”? Listen, then. One passage speaks of the blood of the Lord, another says, “Confess your trespasses to one another,” and another speaks of almsgiving. It gives us three things. Which of the three is true? That is my question.

Is “Confess your trespasses to one another” true, Lord? Is it true, Lord, that we should give alms? What about the blood of Jesus Christ? Which of these is it? Tell us at last which one will take away our sins. For they bring forward the most astonishing arguments, so long as they can keep a person from going to Confession. They cannot bear the sight of a priest. Just as Satan trembles when he sees an Orthodox priest, and trembles when he sees an Orthodox priest’s stole, however sinful the priest may be—for it is the grace he fears, the priesthood he fears, as I told you earlier—so it is with those who have become entangled in these ideas. They do not want to hear anything. How, then, are we to act in this case? They have not seen...

...the authority established by the Holy Church: that the clergy receive grace and possess the authority to bind and to loose. “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” There is nothing apart from this. Yet here again they offer another sophistry. Keep this in mind, because you may hear it someday. Perhaps you will find yourself in a discussion with them, and this argument too will be put before you. Do you know what they say? Since the Apostles received the Holy Spirit, they ask, tell us: where did Thomas, who was absent that evening, receive the Holy Spirit? Thomas was absent when our Christ came on the evening of the Resurrection and stood in their midst. Thomas was absent. Indeed, he even doubted the Resurrection, and eight days later God came to him at that same hour and helped him not to remain unbelieving, but to believe. So they come forward again and say:

“Very well, then. Where did Thomas receive the Holy Spirit, since he was not there and did not receive grace? How, then, was he an Apostle of Christ? How did he ordain people and establish the Church, and so forth? Therefore, those whom Thomas ordained did not have the Holy Spirit through God’s breathing upon them.” That is another question they raise. But it is not so. We have another example in the Old Testament. Those of you who read it will find it in Numbers 11:24–26. There God told Moses to set apart seventy elders and ordain them for the needs of the congregation—seventy elders. He named them; their names were written on the list. Yet when the ordination took place, only sixty-eight were present. Two were absent. And nevertheless, there where they were...

...they began to prophesy right where they were. Thomas was one of the disciples. He was numbered among them; he was on the list, enrolled and chosen. He received grace from God. You cannot follow their arguments unless you know the devices they use, and many people are therefore forced to surrender to them. Thank you. However much they may wish to speak to us about these matters, they will not succeed. They will not succeed. And when you answer this argument as well, keep in mind what else they come up with. Do you know? “Very well,” they say, “in the early Church”—though these are people who do not even acknowledge the Church—“Confession was made publicly.”

They say, “Why do you make it private?” So now, in order to attack us again, they indirectly acknowledge both the Church and Confession. Until now they acknowledged neither, but when you corner them, they say, “In the early Church people confessed publicly. Why do you confess in private?” Thus they indirectly admit that both the Church and Confession existed. Those are two admissions. But if we no longer confess publicly, it is because the Church of Christ, which has the Holy Spirit, foresaw a better way. Public confession creates scandal. Your wife might stand up and say, “Last night I slept with such-and-such a man,” and you might take out a gun and kill her. Or you might say...

...that last night you were with such-and-such a woman, and then your wife might go out and kill her, or kill you. Or that woman’s friend might kill you. So instead of saving you through metanoia, through repentance, we would add murder as well. Besides, there are sins of which Paul says, “It is shameful even to speak.” Not merely shameful to commit, but shameful even to speak of. And many people, you know, learn sins from others that they had never known before; by hearing about them, they learn them. Let me tell you of something terrible that can happen when a confessor is inexperienced. During Confession, a person can learn of a sin and then fall into it. The confessor may ask you about some outrageous thing that had never entered your mind. Of course, you will not have done it. But afterward Satan begins to work on that very point, tempting you to commit that sin.

Therefore, our Church, which possesses the Spirit of God, foresaw this and made Confession private, face to face—one person with one person. Some married couples try to be bold and go together, two people before one confessor. They confess together. We do have such cases, though they are few. The clergy do not reject this; they accept it as well, at any rate. So keep in mind that our Holy Church does not err, and do not be scandalized. Now, what many people question—especially those people, but also some among us—is a seemingly reasonable logismos, an intrusive thought. It is whether a sinful man, a priest or bishop, for example, is capable and possesses the power and the grace to perform...

...a Mystery, and especially the Mystery of Confession. Because they think that this priest is sinful—because they heard something, learned something, or noticed something, whether true or false—many people do not come to Confession. Yet they do come forward and receive Holy Communion without having confessed. That is the second point to note here. So this sinful priest is supposedly not fit to deal with your sins and celebrate the Mystery of Confession, yet he is fit to celebrate the Holy Eucharist, the Mystery of Mysteries, so that you may receive Holy Communion without Confession? For if he is incapable of celebrating—if grace has departed and been driven away because of his corrupt life—so that he cannot celebrate the Mystery through which his sins and mine are taken away, then it would follow...

...that he also has no grace to celebrate the Mystery of Mysteries, through which we receive Holy Communion without having confessed. I think it is clear that this is mistaken. The determining factor is something else; the cause is something else. My dear ones, stand in reverence before the clergy, because the clergy belong to God. I am not speaking about the individual persons among the clergy. I am speaking about the institution, the priesthood, the clergy. If people knew certain events from the Tradition of our Church, they would not stay away from the Church or speak as they do. I do not know when you arrive for church, because many people go only at the end, as though they were clocking in for work. Do you understand? They have no desire to get up and go to church. They imagine that church begins after the Holy Gifts, after the Creed, after the Lord’s Prayer, after the Doxology, or after the Apostle. The Divine Liturgy begins with “Blessed is the Kingdom.”

If possible, you should arrive before the priest. Then you will truly be among those attending the service. Otherwise, you will not—unless, of course, you have a valid reason. If you have a valid reason—illness, a child, a long distance, the demands of your work, and so forth—God orders things providentially, and grace visits you.

But when you have no reason at all, and you are late because you came home at three in the morning from the coffeehouse, from someone’s embrace, or from who knows where, God does not excuse such things. At any rate, those of you who regularly go to church in the morning, have you noticed what the priest does before entering the sanctuary, vesting, and taking his place as a minister of the Most High? He comes out and makes his confession.

This is what is called “taking the kairos,” the appointed time of preparation. He comes out and prays before Christ, before the Most Holy Theotokos, before the Honorable Forerunner, before the Saint of the day, and before the patron Saint of the church. He prays to God: “Open to me the gates of compassion.” I am not righteous; open to me the gate of Your compassion. And after he has made his confession and completed the other prayers, he turns to the people, bows before them in metanoia, and asks their forgiveness for anything he may have done against them. Then he enters the sanctuary, removes his black garments, and puts on white vestments. Woe to the person who speaks against him at that moment. At that moment, whether we understand it or not, that man is an angel. I would like to tell you a story that is even more edifying on this subject. It concerns one of the Holy Unmercenaries and that great Saint, Basil the Great. I do not know whether you are familiar with it. Basil the Great was a simple and approachable man.

He traveled throughout his diocese, so to speak. There was not a village that he did not find an opportunity to visit, even for Vespers. Many times the bishop himself would arrive and ring the bell before Father Michael or Father George could get there to ring it for Vespers. One evening, we are told, he went to a village. He knew the people and the circumstances there. He spoke to Father Michael and said, “I do not see Uncle George. How is he? Is he still here, or has he gone away?” He was a familiar elderly man, with his flat cap and walking stick, who never missed either Vespers or Matins. “He is well, Your Grace.” “But I do not see him here this evening.”

He replied, “He has not come to church for some time.” “Why does he not come?” the bishop asked. “It seems he is upset with us; I do not know.” “And you did not take an interest in finding out what is troubling the man?” “Well,” he said, “I did try a little, but without much faith.” Then the bishop said to a boy, “You there, young man, go to Uncle George’s house and tell him that the bishop is at the church and wants him to come.” The boy left and went there. Uncle George came with his flat cap, his simple clothes, and his little walking stick. He bowed in metanoia before the bishop. “Uncle George, forgive me for troubling you. I knew that you were always in church, and Father Michael told me you were not here this evening and that you have not come for some time.” “Yes, Your Grace, it has been some time since I came.” “Are you well? Why have you stayed away?” “I am well,” he said, “but...” What did he mean by “but”? The bishop now understood that something was troubling him. “Very well,” he said, “we will speak later...”},{

...after Vespers.” When Vespers ended, he said, “Father Michael, you go home. I will speak for a while with Uncle George, and then we will come.” The bishop took out his priestly stole, put it on, and said to him, “Confess to me under the stole.” In other words, whatever is said in Confession is buried there. “Why do you not come to church?” He understood that Uncle George must have been hurt or embittered by something involving Father Michael. And so...

...he stopped Uncle George, who now had to tell the truth.

“Your Eminence, it is true,” he said, “that I do not come to church. But you know about the murder that took place here in the village three months ago?” “I know.” “And you know that the murderer has still not been found?” “I know that as well.” “Do you know who killed the man?” “That I do not know.”

“Father Michael killed him.” “Father Michael?” “Yes, Father Michael killed him.” “How did he kill him, and why? And how is it that the village does not know Father Michael killed him?” “Because I did not tell anyone.” “You know about it?” “Of course. I was there.” “Then tell me how the murder happened.” “Well,” he said, “we had celebrated Vespers here that evening. As we were going out through the door, Father Michael and the chanter began arguing over nothing. Father Michael had a small liturgical knife, the kind used for the Prothesis. I do not know what came over him,” he said, “but he struck him like this, right in the heart, and the man fell to the ground. Tell me, Your Grace, how can I come to church when I know that this hand is stained with blood? How can I receive antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, from the hand of this man? I have said nothing; I did not report him. May God have mercy on him.”

“How can I come, knowing this sin?” What could the bishop tell him now—that he could? “Then you are right, Uncle George,” he said, “and now I understand why you have not... How could you...? But I ask you this: since I will still be here tomorrow and will celebrate the Divine Liturgy, come to church tomorrow.” “I will come, Your Grace, since you will be there.” Uncle George had always made a habit of arriving at church before the priest. He would wait outside until the church caretaker came. He would ring the bell, enter first, and then Father Michael would arrive. And so, after three months away, the next morning he put on his flat cap, took his little walking stick, and came to church. He rang the bell, went inside, venerated an icon, and then went to the right chanter’s stand. He always stood upright on the left side of that right-hand stand.

He had been standing there only a short while—the Church was empty, of course—when he heard someone approaching. He simply turned around to see who was coming, and saw that it was Father Michalis. But the moment he saw him, he was terrified. Father Michalis was walking along unconcerned and proud, carrying on his shoulder the dead man—the corpse, the remains of the man he had killed. Just as shepherds carry a lamb across their shoulders, like our crucified Christ, so he carried the remains of the man he had killed, without realizing that the murdered man was on his back. He went before the icon of Christ, made a prostration and kissed it; then he went to the Most Holy Theotokos, did the same, and entered the sanctuary. Barba-Giorgis stood there terrified. “What is this that I am seeing?” The Saint...

had evidently prayed to the Lord to open his eyes, so that he might see what truly happens in the services when a priest or bishop is sinful, and how God orders these things so that the faithful may still receive grace, while the clergy themselves will have to give an account if they do not afterward repent. He stood there utterly motionless, watching to see what would happen. Then the bishop arrived, followed by his deacon and the others, and they began preparing. A bishop always says the entrance prayers before the three-part icon of Christ, the Most Holy Theotokos, and the saints, while the others go outside. So they went out and venerated the icons, as I told you earlier. They said the entrance prayers, praying before Christ, the Most Holy Theotokos, the Honorable Forerunner, the saint of the church, and the others, and then they entered the sanctuary.

From his place at the chanter’s stand, Barba-Giorgis glanced sideways to see what was happening inside the sanctuary. The bishop was standing on one side and the others on the other. He saw Father Michalis begin to remove his black clothing so that he could put on the priestly vestments for the Divine Liturgy. As he watched, he suddenly saw two tall, handsome, fair-haired men. One went to one side and the other to the other side. They took hold of the corpse—the remains that had been hanging across Father Michalis’s back and shoulder—lifted it from him, and stood at the far side of the Holy Altar, behind it, holding it there. Father Michalis was aware of nothing. He took off his black clothing and put on his white vestments, becoming like an angel, as did the deacon and the bishop. Barba-Giorgis now began to understand what this was about—the great lesson being revealed in the Church.

And so he remained rooted to the spot throughout the entire Divine Liturgy. He heard the sermon of Saint Basil the Great and witnessed Holy Communion. He waited to see what would happen in the end. After they had given Holy Communion to the people, consumed what remained in the chalice, distributed the antidoron, and begun removing their vestments, Father Michalis’s turn came as well. He took off the white, consecrated vestments of the Church, folded them, and laid them carefully in their place. Then he put his black clothing back on. As soon as he had done so, those two tall, fair-haired, handsome men returned and once again placed upon him the remains of the man he had murdered. They laid the corpse across his back.

Father Michalis then went out ahead of everyone, with the corpse on his back, and set off for home. Barba-Giorgis remained there, frozen. Saint Basil now knew what he had seen and what had taken place. At the end, he called him over and asked him gently, “Barba-Giorgis, will you come to Church from now on?” He replied, “My bishop, after what I have seen, I am overwhelmed. I ask forgiveness and confess my sin, because I did not understand how things in the Church truly are. I thought that I was receiving the antidoron from a bloodstained hand. I did not know that I was receiving the antidoron from the hand of an angel. I will come, my bishop.” This is only one of the many accounts I could tell you. Perhaps God will grant us another talk on this subject, because we have not exhausted it. That is all for this evening.

“What you are going to say, you will not say to me. Confess it to him. Then go and tell me what he did. Do not hide it from me. Confess to him, but afterward you will tell me.” Are these things not found in the Scriptures? And yet they make such a show of being students of the Scriptures and claim to believe only what the Word of God says—as though these things were spoken by the bushes and not by the Word of God! Forgive me for the manner and tone in which I speak. But, my beloved, these are matters in which, if we lose our way, we are lost. If we do not grasp this matter here and put it into action, we are lost. Time, however, does not permit me to continue, and I see that the subject must be taken up again. So, if God grants us life, I will add a little more tomorrow evening. I trust, by the grace of God...

He is watching over us at this very moment, for we are not alone here. Our Lord Jesus Christ is invisibly present, and He opens our hearts according to the measure of our receptiveness. Do you remember what Paul said, what is written in the Acts of the Apostles? When he was in Philippi speaking to the people there, Christ—the Lord, it says—opened Lydia’s heart.

He did not open the hearts of the others, because their minds were occupied with fashion; they were there merely for appearances and fashion. But Lydia had opened her ear—her spiritual ear—and when she opened her ear, Christ opened her heart as well. She was the first to believe. She heard the word, grasped it, received it, and kept it within her, just as the womb receives and preserves the seed of life. She nourished it and brought it to maturity, and her name is written in the Scriptures. Thank you very much.

Μετά μαζί, ξέρετε...

Ενθυμείσθε ότι το θέμα μας ήταν αναφορικώς με το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως και συγκεκριμένως είχαμε σταθεί στο σημείο εκείνο που παρουσιάζεται ο κλήρος στη μέση, διότι το μυστήριο δεν είναι μόνο μετάνοια, είναι και εξομολόγηση.

Ήθελα στο σημείο αυτό να υπενθυμίσω κάτι που μπορεί να μας βοηθήσει στο θέμα μας. Τι δουλειά έχει ο κλήρος, τι δουλειά έχει ο άνθρωπος στο μέσον, πόσο είναι μια υπόθεση μεταξύ ανθρώπου και Θεού; Και εν τούτοις, έτσι το έχει κανονίσει. Δεν είναι δικό μας το θέμα. Η υπόδειξη δεν είναι ανθρωπίνη. Η υπόδειξη είναι θεία. Θα ήθελα να σας διευκολύνω, εάν δεν ξέρετε. Ενθυμείσθε κάποτε που ο Χριστός μας εθεράπευσε δέκα λεπρούς;

Τους είπε — αυτοί του εζήτησαν έλεος: «Ιησού, επιστάτα, ελέησον ημάς». Η απάντησις ήταν: «Πηγαίνετε, επιδείξατε τους εαυτούς σας τοις ιερεύσι». Παράξενο πράγμα. Δεν τους έκαμε καλά. Αυτοί έγιναν καλά εν οδώ της υπακοής. Αυτοί υπήκουσαν όμως. Δεν έβαλαν τη λογική μπροστά. Γιατί; Γιατί αν έβαζαν τη λογική, θα πέθαιναν λεπροί.

Η εντολή, η προτροπή ήταν παράξενη, όπως και για εμάς είναι παράξενο: «Γιατί να τα πω στον παπά;» Αυτοί όμως υπήκουσαν, παρότι, επαναλαμβάνω, η εντολή ήταν παράξενη. «Πού μας στέλνει; Σε αυτούς που μας διώξανε;» Διότι αυτοί τους είχαν βγάλει έξω. Ο κόσμος δεν γνωρίζει, γιατί δεν διαβάζει εκείνα που πρέπει. Διαβάζει πράγματα πολλές φορές περιττά, που δεν του χρειάζονται. Σκοτώνει, κατά το λεγόμενο, την ώρα του διαβάζοντας. Λες, είναι εχθρός ο χρόνος, η ώρα, και τον σκοτώνει. Δεν διαβάζει τα χρήσιμα, τα απαραίτητα. «Αυτοί μας έδιωξαν.» «Μα σε διώξανε εσείς οι άνθρωποι.» Είχε δοθεί αυτό το δικαίωμα, γιατί δεν ξέρω αν γνωρίζετε ότι οι γιατροί, οι οποίοι είναι από τον Θεό, οι επιστήμονες από τον Θεό, τα φάρμακα από τον Θεό, όπως αναφέρει άλλωστε η Παλαιά Διαθήκη, η Σοφία Σειράχ. Εν τούτοις, στο θέμα της λέπρας δεν είχαν γνώμη. Τη μόνη ασθένεια για την οποία δεν τους έδωσε το δικαίωμα. Για το θέμα της λέπρας είχαν γνώμη οι κληρικοί, οι ιερείς. Παράξενα πράγματα, ε! Έτσι τα ήθελε. Ποιος μπορεί να τα διορθώσει; Να έκαμε λάθος; Άραγε, έκαμε λάθος; Αυτοί λοιπόν είχαν την εντολή

να επιτρέπουν ή να μην επιτρέπουν την ελεύθερη επικοινωνία μεταξύ των άλλων των λεπρών, και αυτοί είχαν δώσει εντολή αυτοί να βγούνε από τα χωριά τους, να βγούνε από το σπιτικό τους, από τους δικούς τους και να ζουν έξω, στα χωράφια, στην έρημο, εκεί που τους συνήντησε ο Χριστός. Κατά συνέπεια, «Πού μας έδιωξαν; Αυτοί μας έδιωξαν. Κάμε μας καλά, να πάμε να τους δείξουμε, ε, γίναμε καλά, δώσε μας χαρτί να πάμε σπίτι μας, στα παιδιά μας και στη γυναίκα μας». Χωρίς να τους κάνει καλά. «Πηγαίνετε», λέει, «να δείξετε τους εαυτούς σας». «Μα τους δείξαμε κάποτε και μας έδιωξαν». Και εν τούτοις αυτοί, χωρίς καμία αντίρρηση, ξεκίνησαν προς τα εκεί και, στην οδόν της υπακοής αυτής, εκαθαρίστηκαν.

Θεώρησε καλόν ένας εξ αυτών να επιστρέψει πίσω να πει ένα ευχαριστώ. Και τότε δόθηκε η ευκαιρία στον Χριστόν να παραπονεθεί, και να ισχύει αυτό στον αιώνα για τον αγνώμονα λαόν, να πει: «Ουχὶ οἱ δέκα ἐκαθαρίσθησαν; Οἱ δὲ ἐννέα ποῦ;» Δεν είμαστε πολλοί μέσα στο σχέδιο αυτό. Ευχάριστος, ευχαριστών λαός; Πυροτράχηλος. Μόνο να παίρνουμε, ούτε ευχαριστώ. Όλα τα βάζουμε ότι είναι δικά μας. Πόσο είναι δικά μας; Σε αυτή λοιπόν, λέγω, τη χειρονομία ο άνθρωπος σκοντάφτει και σήμερα. Εκείνοι δεν εσκόνταψαν και έγιναν καλά. Μη βάζετε λοιπόν τη λογική σας. Δεν ενεργεί ο Θεός όπως του υποδεικνύουμε εμείς και ούτε θέλει να ενεργήσει όπως θέλουμε εμείς, αλλά όπως θέλει Αυτός.

Από αυτό που ζητώ απορρέουν πολλά. Απορρέει: «Εσύ δεν είσαι ο Θεός; Εσύ δεν έδωσες την εντολή εκείνη; Γιατί να πάμε εκεί, εφόσον σε έχουμε εσένα εδώ; Άμα είναι, τακτοποίησέ τα εσύ». Και εν τούτοις, «Παρότι εγώ έδωσα την εντολή, εγώ είμαι αυτός που θεραπεύω, όμως σ' αυτούς θα πάτε». Πάρτε ένα τσεκ και πηγαίνετε στην τράπεζα. Και πηγαίνετε σ' έναν μέτοχο της τραπέζης να το εξαργυρώσετε; Ο εξαργυρωτής; Πηγαίνεις στον διευθυντή; Δεν θα πεις «ο εξαργυρωτής, ποιος είσαι ο εξαργυρωτής;» Θα πας στον ανάλογο υπάλληλο και θα σε στείλει στο ταμείο, θα πάρεις τα λεφτά. «Μα εσύ δεν είσαι ο διευθυντής; Μα εσύ δεν είσαι ο μέτοχος;» «Εσύ δεν είσαι, εγώ είμαι, αλλά αυτός είναι ο τρόπος». Έτσι ακριβώς συμβαίνουν και στα θέματα της Εκκλησίας. Η λέπρα, αγαπητοί μου, είναι τύπος της αμαρτίας.

Για τη λέπρα, λέγω και επαναλαμβάνω, τη γνώμη την έχουν μόνο οι ιερείς. Και όπως εκεί είχαν τη γνώμη οι ιερείς μόνο, αυτοί έδιναν χαρτί ελεύθερης επικοινωνίας. Αυτοί θα έκριναν κατά αναλογία του βάθους της ουλής, του χρώματος. Διαβάστε, αν έχετε Παλαιά Διαθήκη, ή φροντίστε να βρείτε μια ευκαιρία. Να διαβάσετε το 13ο και το 14ο κεφάλαιο του Λευιτικού. Να ιδείτε τον Θεό ως άλλον Ιπποκράτη, διδάσκει τους ιερείς ποιοι είναι οι τρόποι που θα γνωματεύουν ορθώς επάνω στο θέμα της λέπρας. Και εκεί θα σηκώσετε τα χέρια επάνω. Εμπιστευόμεθα δηλαδή τον Θεό; Εμπιστευόμεθα κάποιον Θεό που φτιάχνει η φαντασία και ο εγωισμός και η σάρκα και το συμφέρον και ο κόσμος και ο σατανάς ο δικός μας; Αυτός δεν είναι ο πραγματικός Θεός.

Θεός είναι Αυτός των Γραφών, ο οποίος αναφέρει σαφώς πώς έχει το θέμα, και καλούμεθα όχι να του υποδείξουμε αλλά να εφαρμόσουμε. Θα ήθελα, μια και ετέθη το θέμα έτσι, να σας μετέφερα σε ορισμένες περιπτώσεις που να σας αποδείκνυαν ότι η αμαρτία αντιπροσωπεύεται με τη λέπρα στην Παλαιά Διαθήκη. Εάν πάει κανείς πίσω να συναντήσει τον Θεό με τον Μωυσή, εκεί στην πρώτη συνάντηση που επιστρατεύει τον Μωυσή να τον χρησιμοποιήσει ώστε να βγάλει τον λαόν από τα χέρια του Φαραώ, για να φθάσει στη γη της Επαγγελίας κλπ., εκεί έγινε το πρώτο τεστ. Όταν είπε στον Μωυσή να κάνει αυτή τη δουλειά, ο Μωυσής εζύγισε τον εαυτόν του και τον βρήκε ανίκανον και ανάξιον.

Ήτο βραδύγλωσσος. Ο Μωυσής ήτο βραδύγλωσσος. Χρειαζόταν, όπως θα λέγαμε, μισή ώρα να αρθρώσει μια λέξη. Και διότι ενόμιζε ότι είναι θέμα καπατσοσύνης, θα πήγαινε, να πούμε, κάπου να μπερδέψει τον Φαραώ, θα πήγαινε σαν δικηγόρος τρανός εκεί πέρα να τον φέρει βόλτα, να του πάρει τον λαόν, γιατί ο Φαραώ είχε συμφέροντα να μην διώξει τον λαόν. Είχε περίπου 600.000 μεροκάματα την ημέρα, ανθρώπους που μπορούσαν να εργάζονται και εργάζονταν τζάμπα. Που καταλαβαίνετε τι σοβαρό θέμα ήταν για την οικονομία της Αιγύπτου. Είχε κάθε λόγο να μην τους αφήσει να φύγουν. Δούλους τους είχε, πλίνθους τους έβαζε και έκοβαν και τα πάντα έκαναν. Γιατί να τους διώξει; Και νόμιζε ότι θα έπρεπε κάπως να καταφέρει τον Φαραώ να του πάρει αυτόν τον λαόν. Και του είπε λοιπόν, του Θεού, ότι «Εγώ είμαι βραδύγλωσσος». «Πρόσεξε. Δεν μπορείς να κάμεις τη δουλειά;»

το απαντάω σε όσο του λέγει, δεν μου λες του λέει ποιος της φτιάχνει τις γλώσσες, ποιος θα φτιάχνει τα αυτιά, ποιος θα φτιάχνει τα αυτιά, τα φτιάχνω εγώ, δεν ξέρω εγώ του λέει ότι είσαι βραδίγλωσσες, ε συγγνώμη ότι με την καπατροσύνη θα πάω να κάνεις αυτή τη δουλειά, βάλε του λέει το χέρι στον κόλπος, το βάζει όμως εσύ το χέρι στο δεξί, το βάλεις στον κόρβο, τον κόρβο του που είναι με τον κόλπο, βγάλτε το λέει, το βγάζει, πιώμασε, βλέπει το χέρι του ολόλευκο από λεπρά, που ήταν αυτή η λεπρά, και ο γκόρφος είναι, τη λεπρός της, ξαναβάλλει το λέει μέσα, ξανα το βάζει, ξαναβγάλει το, λευκό, την άφησε μέσα τη λεπρά, θα αμαρτωλώσει άνθρωπος, τι θα δικάμουν στη δουλειά, εγώ θα δικάμω τη δουλειά, θα πάστε εκεί τη δουλειά. Πιο κάτω, αν ανοίξουμε παραδείγματι στους Αρχημούς, στο 12ο κεφάλαιο, θα βρούμε εκεί τα τρία αυτά αδέρφια που φαίνονται χοντρικά στη γραφή. Το Μωσή,

Αρών και την αδελφή τους τη Μαριάμου Ο Μωσής παντρεύτηκε κάποτε και δεν τους πήρε από λόγο Όπως λέμε εμείς, δεν μας ερώτησε, πήρε όποια ήθελε Πήρε μια μαύρη τότε, πήρε μια αιθιόπιστα Και αυτό δεν τους περιποιεί το τιμή Και άρχισαν πίσω σαν τη γραφομηχανή να τον τρώνε κρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκρυκ

Ο Ααρών δεν ελεπρώθη. Μαζί τα κόβανε και τα ράβανε. Δεν ελεπρώθη. Γιατί δεν ελεπρώθη; Μέχρι εκεί. Γιατί είναι αρχιερεύς και η ιερωσύνη δεν λεπρούται. Η ιερωσύνη δεν λεπρούται, όσο να το κάνουμε εμείς και όσο να θέλουμε εμείς και όσο να πονάζουμε εμείς και όσο να βρωμίζουμε εμείς. Η ιερωσύνη δεν λεπρούται. Ο ιερεύς λεπρούται, η ιερωσύνη δεν λεπρούται. Ο αρχιερεύς λεπρούται, η αρχιερωσύνη δεν λεπρούται. Γιατί πολλοί: «Αυτουνού εγώ το χέρι να φιλήσω;» Δεν φιλείς το χέρι αυτουνού, φιλείς τη χάρη αυτουνού, αν καταλαβαίνεις. Αλλά δεν καταλαβαίνουμε όσοι επικοπλισθούν. Εν πάση περιπτώσει, παρότι μαζί τα κόβανε, επαναλαμβάνω, και τα ράβανε, το αποτέλεσμα είναι αυτός να μην λεπρωθεί. Έπεσαν στον Μωυσή, παρακάλεσαν τον Μωυσή, του ζήτησαν συγγνώμη, του είπανε «Ναι, τα είπαμε, το κάναμε» και λοιπά. «Όμως είσαι απλός άνθρωπος, προσευχήθηκες στον Θεό». Του λέει: «Δεν θα γίνει καλά. Θα κάνει κανόνα πρώτα. Θα μείνει μια βδομάδα έξω», λέει, «αυτή».

Μένει μια βδομάδα έξω της παρεμβολής, έξω από το χωριό, έξω στην έρημο. Έκαμε τον κανόνα της, όπως μας βάζουν και εμάς, μας λένε «40 μέρες δεν θα κοινωνείς, 6 μήνες δεν θα κοινωνείς, 10 μέρες δεν θα κοινωνείς». Έξω λοιπόν. Και έπειτα έφυγε η λέπρα από πάνω. Αυτό, αν το πάρουμε να το κατεβάσουμε στα μέτρα τα σημερινά, η γλωσσούλα που δουλεύει εκεί απόντος του άλλου, της νύφης, της πεθεράς, του γαμπρού, του γείτονα κλπ., δεν κάνει τίποτα άλλο παρά μόνο λεπρώνει την ψυχή του ανθρώπου. Και μην πλανώμεθα. Ο Θεός είναι ο χθες, ο σήμερον και εις τους αιώνας ο αυτός. Άλλη περίπτωση, η οποία φαίνεται καθαρά ότι η αμαρτία είχε ως τύπον τη λέπρα, είναι μια υπόθεση μεταξύ Ελισσαίου και του υποτακτικού του, Γιεζή. Εκεί αναφέρεται, αν διαβάσετε στη Δ΄ Βασιλειών,

θα βρείτε από το 17 και κατωτέρω τα περιστατικά αυτά, μετά τον προφήτη Ηλία, ότι κάποιος λεπρός στρατηγός, Νεεμάν, Σύρος από τη Συρία, επήγε κάτω στα Ιεροσόλυμα, διότι άκουσε από μία παιδίσκη Εβραιοπούλα, που την είχαν πιάσει αιχμάλωτη, ότι αν ήταν εκεί κάτω θα γινόταν καλά. Υπόθεσις με πολύ ηθικό δίδαγμα. Εν πάση περιπτώσει, επήγε αυτός εκεί και ο Ελισσαίος του υπέδειξε να βυθιστεί σε ένα ποτάμι που ήταν εκεί, ο λεγόμενος Ιορδάνης. Του είπε να βυθιστεί 7 φορές και θα γίνει καλά. Αυτός, από εγωισμό, δεν ήθελε να κατέβει από το άρμα του. Μάλιστα, εξεφράσθη ως εξής: «Στην πατρίδα μου εγώ έχω μεγαλύτερα ποτάμια από τον Ιορδάνη».

Λέει τον Αβανά και τον Φαρφάρ, μεγάλα ποτάμια αυτά. «Και δεν μπορούσα», λέει, «να βουτηχτώ εκεί; Ήταν να έρθω εδώ στην Παλαιστίνη να βουτηχτώ», λέει, «στον Ιορδάνη;» Μπορεί να έχεις Αβανά και Φαρφάρ, αλλά λέπρα δεν βγάζουν όμως. Όπως έχουμε σήμερα μεγάλα ποτάμια που λέγεται παπισμός, Αβανά. Έχουμε προτεσταντισμό, Φαρφάρ. Αλλά λέπρα δεν βγάζουν. Το Ιορδανάκι αυτό το μικρό, με τα 7 μυστήρια, αυτό είναι που βγάζει τη λέπρα. «Κατέβα λοιπόν», του λέει, «αν θέλεις να γίνεις καλά». Και κατέβηκε και βυθίστηκε 7 φορές και την εβδόμη φορά που βγήκε επάνω, βγήκε, λέει, λευκός σαν τα μικρά παιδιά. Πώς είναι του μπέμπη το δέρμα; Έτσι είναι. Η λέπρα είναι κακιά αρρώστια, έχει κακία, έχει μανία, κάνει μεγάλη ζημιά του ανθρώπου ο οποίος τη φέρει. Εν πάση περιπτώσει, θέλησε να τον πληρώσει τον Ελισσαίο.

Να τον πληρώσει με χρήματα και με κοστούμια και με άλλα πράγματα που είχε μαζί. Ο Ελισσαίος δεν πήρε τίποτα. Αυτό του κακοφάνηκε του υποτακτικού, με τη σκέψη της δεξιάς ότι «Δεν του τα ζητήσαμε, μας τα δίνει. Γιατί να μην τα πάρουμε;» Εν πάση περιπτώσει, ο Νεεμάν έφυγε με τους δικούς του, ο Ελισσαίος απεσύρθη στο καλυβάκι του. Τον άλλον όμως τον έχει ανεμοζαλίσει ο διάβολος και τρέχει κοντά και τους φτάνει. Σταματάνε εκεί, γιατί ο μικρός να τρέχει; Κατεβαίνουν από το άρμα. «Είστε καλά; Τι συμβαίνει;» «Καλά είμαστε», λέει. «Αλλά», να λέει, «ήρθαν από εκεί απέναντι κάτι παιδιά», λέει, «των προφητών, που είναι γυμνά, και σκεφτήκαμε από αυτά τα κοστούμια που τα πάτε τζάμπα πίσω να μας δώσετε μερικά». «Ευχαρίστως». Κατεβαίνει κάτω, κατεβάζει τους δικούς του, τους φορτώνει και ό,τι άλλο μπορούσε, και

γυρίσανε να τα αφήσουνε στην καλύβα. Ο μικρός, ο πονηρός αυτός, λέει: «Παιδιά, μέχρι εδώ. Δεν είναι ανάγκη να πάμε στην καλύβα. Εσείς έχετε δρόμο. Αφήστε τα εδώ, εσείς, και εγώ θα τα κουβαλήσω», για να τα βουρδουλώσει κάτω ο διεργόμενος, να τα κρύψει μακριά, να μην τον δει ο γέρος. Εν πάση περιπτώσει, αυτοί έφυγαν και ο άλλος εγύρισε, τα έκρυψε και γύρισε λοιπόν σαν καλή νοικοκυρά, κυνηγημένος σαν την κότα, και έρχεται μέσα. Όταν ήρθε μέσα, τον πιάνει από τη μύτη ο γέροντας. «Δεν μου λες», του λέει, «πού ήσουν;» «Πού;» λέει. «Δεν πήγα πουθενά. Εδώ ήμουνα». «Εδώ ήσουν; Ώστε γι' αυτό ήρθαμε εδώ στην έρημο», του λέγει, «για αμπέλια και χωράφια και κοστούμια; Η λέπρα», του λέει, «του στρατηγού απάνω σου». Ολόλευκος, όχι εσύ! Με βάση την κατεργαριά που είχε κάνει, ολόλευκος ο Γιεζή από λεπρούς εξήλθε. Πια ανοίξτε τα κείμενά σας, έτσι για αστεία.

Θα βρείτε αυτά τα πράγματα μέσα, διότι η άγνοια των Γραφών οδηγεί άσχημα. Και ο Χριστός μας λέει: «Πλανᾶσθε, μὴ εἰδότες τὰς γραφάς», διότι όλα είναι ειρημένα, αρκεί να ξέρεις να τα συνδυάσεις επακριβώς. Εξ αυτού λοιπόν αποδεικνύεται ότι η λέπρα ήταν τύπος αμαρτίας. Και θα σας λέγω: στο 38ο κεφάλαιο του Σειράχ να φέρετε εκεί πέρα για τους ιατρούς, για τους επιστήμονες, για τα φάρμακα. «Τίμα ιατρόν, και γαρ αυτόν έδωσε η χρεία». Ο ιατρός, λέει, τον έφτιαξε ο Θεός. «Κύριος έκτισε εκ γης φάρμακα». Και δοξάζεται, «και γαρ αυτόν έδωσε η χρεία». Και τα φάρμακα. Άλλο αν δεν υπάρχει φάρμακο. Φάρμακο δεν υπάρχει; Σήκωσε τα χέρια στον ουρανό. Δεν σου απαντά ο Θεός; Αν μπορείς με μια ασπιρίνη να σταματήσεις τον πονοκέφαλο, θα πάρεις την ασπιρίνη. Του Θεού είναι κι αυτή, δεν είναι του σατανά.

Του Θεού είναι κι αυτή. Γιατί πάλι αρπάζεις δόξα από τον Θεό; Ευλόγησε τους ανθρώπους αυτούς που φάγανε τα νιάτα τους μέσα στο πανεπιστήμιο εκεί και μέσα στους θαλάμους των εφευρέσεων, για να μου βρούνε εμένα αυτό το πραγματάκι, που ποτέ μας εμείς δεν είπαμε ένα ευχαριστώ ούτε στον Θεό ούτε στους ανθρώπους αυτούς, οι οποίοι κατατρώγουν τον εαυτόν τους για να μας κάνουν κάπως ανετοτέρα τη ζωή της αμαρτίας μας. Εν πάση περιπτώσει, σας λέγω, παρότι εκεί ήσαν έτσι τα πράγματα και όλα τα θέματα τα επιλαμβάνονται οι ιατροί, εν τούτοις όμως το θέμα της λέπρας ήταν θέμα των κληρικών. Λοιπόν, γι' αυτό και σας παρακαλώ, αν θέλετε, διαβάστε τα, για να βρείτε αυτό που σας λέγω. Ώστε δεν είναι θέμα απλώς «μετανοώ», αλλά και πού θα εξαγορεύσω αυτή μου τη μετάνοια.

Έβαλε τον κλήρο ενδιάμεσον στα δύο πράγματα αυτά, αυτός να ρυθμίζει τα θέματα, όπως σας είπα. Έχουμε όμως πολλούς, όπως ακούω και ξέρω, οι οποίοι έχουν αντίθετη γνώμη. Δεν χρειάζεται δηλαδή η εξομολόγηση, διότι, ξέρετε, ο προτεσταντικός κόσμος την έχει καταργήσει την εξομολόγηση, δεν έχει εξομολόγηση. Εμάς μας προτρέπουν βέβαια, αστεία, να τα πούμε απευθείας στον Θεό ή στην εικόνα, στην οποία εικόνα αυτοί δεν πιστεύουν. Είναι ανακόλουθοι, όπως είπαμε χθες το βράδυ. Κατ' εξοχήν αυτοί στηρίζονται, να ξέρετε και να μην το δέχεστε, στηρίζονται σε τρία εδάφια. Τα τρία εδάφια που στηρίζονται είναι τα εξής. Το πρώτο είναι στην πρώτη επιστολή του Ιωάννου, Γάμμα 6, που λέει: «Πας ο εν αυτώ μένων ουχ αμαρτάνει».

Όποιος αναγεννήθηκε και είναι με τον Χριστό, λέει, δεν αμαρτάνει. Με τη συνέπεια, εφόσον δεν αμαρτάνει, δεν έχει και ανάγκη μετανοίας ή εξαγορεύσεως. Το δεύτερο είναι επίσης από την ίδια επιστολή, Γάμμα 9, που λέγει το εξής: «Πας ο γεγεννημένος εκ του Θεού αμαρτίαν ου ποιεί, ου δύναται αμαρτάνειν». Και το τρίτο είναι εκείνο που αναφέρει πάλι ο Ιωάννης, στο Έψιλον 18, στην πρώτη του καθολική επιστολή, και λέγει: «Ο γεγεννημένος εκ του Θεού ουχ αμαρτάνει». Κατά συνέπεια, αναγεννημένοι αυτοί, πλησίον του Θεού, δεν έχουν ανάγκη από εξομολόγηση. Και εν τούτοις δεν είναι έτσι. Παρότι αυτά αναφέρονται, υπάρχουν και άλλα που πρέπει να προσεχθούν, ώστε να μην πλανηθούμε.

Μερικά τα οποία έχω στη σκέψη. Η Γραφή λέγει: «Μὴ πολλοὶ γίνεσθε διδάσκαλοι, ὅτι μεῖζον κρίμα ληψόμεθα. Πολλὰ γὰρ πταίομεν ἅπαντες». «Πολλά γαρ πταίομεν άπαντες». Η Γραφή το λέει αυτό. Ο Ιάκωβος, στο Γάμμα 1. Ο Ματθαίος, στο 6:12, λέγει: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Άρα υπάρχουν αμαρτίες, για να τα λέει αυτά τα πράγματα. Και το άλλο του Ιωάννου, αυτό το κλασικό, είναι το: «Εάν είπωμεν ότι αμαρτίαν ουκ έχομεν, εαυτούς πλανώμεν και η αλήθεια ουκ έστιν εν ημίν. Όμως, εάν ομολογώμεν τας αμαρτίας ημών, πιστός και δίκαιός εστιν ο Χριστός, ίνα αφή ημίν τας αμαρτίας». «Τεκνία μου», λέγει,

«ταῦτα γράφω ὑμῖν, ἵνα μὴ ἁμάρτητε· καὶ ἐάν τις ἁμάρτῃ, παράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα, Ἰησοῦν Χριστὸν δίκαιον». Άρα υπάρχουν αμαρτίες. Γι' αυτό διερωτώμεθα: τι, τα μεν ή τα δε θα ακολουθήσουμε; Τώρα θα πει κανείς το εξής: «Δεν αμαρτάνει ο Χριστιανός». Δεν πρέπει να αμαρτάνει ο Χριστιανός, αλλά αμαρτάνει. Υπάρχουν δύο ειδών αμαρτίες. Είναι η αμαρτία κατ' επιθυμίαν και είναι η αμαρτία κατ' αδυναμίαν. Είναι άνθρωποι οι οποίοι θέλουν και αμαρτάνουν, είναι άνθρωποι όμως οι οποίοι δεν μπορούν να μην αμαρτήσουν. Ο ένας πέφτει θεληματικά και ο άλλος πέφτει αγωνιζόμενος. Αυτή είναι η διαφορά.

Προσέξτε λοιπόν τον ορισμό, πώς είναι. Ο χριστιανός, όταν είναι γνήσιο δηλαδή μέλος του Χριστού, δεν είναι και αναμάρτητος, να έχετε υπόψη. Αμαρτάνει. Ας είναι χριστιανός, ας είναι βαπτισμένος, ας εξομολογείται, ας κοινωνεί, αμαρτάνει. Αλλά όχι εν συνεχεία, αλλά διακεκομμένα. Γι' αυτό σας είπα, δεν αμαρτάνει κατ' επιθυμίαν, αλλά αμαρτάνει κατ' αδυναμίαν. Αγωνίζεται, αλλά πέφτει.

Συνδυασμός. Τα πρόσωπα αυτά που αμαρτάνουνε αδιακοπώς, διά της επιθυμίας, παραμένουν εν αμετανοησία, είναι αμετανόητοι και εξακολουθούν να αμαρτάνουν. Τη διαφορά όμως αυτή την υποδηλώνει πάλι η Αγία Γραφή, η οποία λέει: «Τις αμάρτῃ», θέτει το ρήμα «αμάρτῃ», προσέξτε τούτο, εις αόριστον χρόνο, να φανερώσει το στιγμιαίο, αν κάποτε δηλαδή αμάρτῃ, αν κάποτε αμαρτήσει, και το «ουχ αμαρτάνει» θέτει σε ένα ενεστώτα χρόνο, για να παρουσιάσει ότι η αμαρτία δεν είναι συνεχής. Αν αμαρτήσει, λέγει, «αν τις αμάρτῃ», δεν λέει ένας που αμαρτάνει. Κατά συνέπεια, υπάρχουν άνθρωποι που αμαρτάνουν θεληματικά και υπάρχουν άνθρωποι που αμαρτάνουν χωρίς να το θέλουνε. Τι θα γίνει λοιπόν στην περίπτωση αυτή; Σε ανθρώπους οι οποίοι αγωνίζονται, μα πέφτουν. Φυσάει, φυσάει δυνατά ο πειρασμός, δεν ξέρω τι και λοιπά, και ο άνθρωπος στο τέλος, παρά την άμυνά του, κάμπτεται.

Άνθρωποι με την πρώτη... Το πρώτο σκούντημα του σατανά που θα τους πει, παραδίδονται διότι τους αρέσει η αμαρτία αυτή. Είναι άνθρωποι οι οποίοι το διώχνουν, παλεύουν ένα μήνα, δυο μήνες, τρεις μήνες, έξι μήνες, ένα χρόνο, πέντε χρόνια, δέκα χρόνια. Εν τέλει πίπτουν. Διαφέρει ο ένας από τον άλλον. Ο ένας, όταν αμαρτήσει, κοκκινίζει, ντρέπεται, έχει ένα χτυποκάρδι, πάει να ξεκολλήσει η καρδιά του. Ο άλλος, ξέρετε, βγαίνει στο καφενείο, το συζητάει, το λέει με τις φιλενάδες, τους φίλους: «Τότε έκαμα αυτό, έκανα τ' άλλο». Διαφέρει ο ένας από τον άλλον. Δεν υπάρχουν άνθρωποι αναμάρτητοι. Κακώς λοιπόν το ερμηνεύουν αυτοί αυτό το πράγμα. Τώρα έρχονται σε ένα άλλο. Θα τα ακούτε αυτά, γιατί είστε μέσα σε ένα περιβάλλον τέτοιο.

Δεν μπορείτε να μην το ακούτε, αλλά πιθανόν ξέρετε να απαντήσετε. Λένε λοιπόν: «Καλώς έχει, αλλά δεν παραιτούνται. Για πες μου», λέγει, «οι Απόστολοι, οι οποίοι εκήρυξαν μετάνοια στο λαό, είπαν πουθενά εξομολόγηση;»

Ο χριστιανός τώρα και τον κοιτάζει, το φωστήρα αυτόν, και ψάχνει τώρα τη Γραφή να βρει. «Είπαν πουθενά εξομολόγηση; Δεν είπαν εξομολόγηση, είπανε μετάνοια». Ποια είναι, ποιο είναι το μυστικό τώρα; Πού είναι η παγίδα την οποία έχουν πατήσει αυτοί; Γιατί εγώ δεν θέλω να πιστέψω ποτέ μου ότι οι άνθρωποι αυτοί ομιλούνε κατά του συμφέροντος σωτηρίας ψυχής των. Δεν το πηγαίνω ποτέ εκεί πέρα.

Εγώ δεν αφήνω τον εαυτό μου αυτό να το πιστεύει, διότι είναι καθαρώς τρέλα. Δεν έχεις να κερδίσεις. Πού; Αν είναι τρέλα να χτυπάς το μαχαίρι γροθιά, είναι τρέλα. Δεν μπορεί να υπάρχει τέτοιος εωσφορικός εγωισμός και τέτοια ξερομάρα. Απροσεξία. Λοιπόν, είναι αλήθεια ότι δεν εκήρυξαν οι Απόστολοι εξομολόγηση.

Δεν είχανε χριστιανούς. Τι εκήρυξαν; Βάπτισμα εκήρυξαν. Η εξομολόγηση δεν έχει σχέση με τους μη βαπτισμένους, έχει σχέση με τους βαπτισμένους η εξομολόγηση. Εκήρυξανε, παραδείγματι, την πρώτη μέρα οι Απόστολοι, έτσι, που επίστευσαν τρεις χιλιάδες ψυχές και βαπτίστηκαν. Όταν κατενύγησαν την καρδία, ερώτησαν και είπανε: «Τι ποιήσωμεν, άνδρες αδελφοί;» «Τι ποιήσετε; Να μετανοήσετε έκαστος και να βαπτιστεί στο όνομα του Χριστού». Δεν είχανε βαπτισμένους ανεξομολόγητους, αβαπτίστους είχαν. Διότι η εξομολόγηση δεν έχει σχέση με τα αμαρτήματα προ του βαπτίσματος, έχει σχέση με τα αμαρτήματα τα μετά το βάπτισμα.

Αυτό και λέγεται και δεύτερο βάπτισμα. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης λέγει: «Και δάκρυον στάξαν ισοδυναμεί λουτρώ». Και ένα δάκρυο μετανοίας, λέει, όταν στάξει, είναι σαν να ξαναβαπτίστηκε. Γι' αυτό και οι Πατέρες το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως το λένε «χάριν μετά την χάριν». Η πρώτη χάρις είναι το βάπτισμα και η δευτέρα χάρις είναι το αναβάπτισμα, διότι δεύτερο βάπτισμα δεν γίνεται. «Μία πίστις, εν βάπτισμα», λέει ο Παύλος. Γι' αυτό ακριβώς υπάρχει η εξομολόγηση, που είναι καινούργιο βάπτισμα και καθαρίζει τις αμαρτίες τις μετά το βάπτισμα. Γι' αυτό και ακριβώς δεν βρίσκουμε εξομολόγηση, διότι δεν ομιλούσαν οι Απόστολοι προς βαπτισμένους χριστιανούς, αλλά προς αβαπτίστους. Δεν ξέρω αν το έχετε πιάσει αυτό το πράγμα.

Συνέχεια αυτών των σκέψεων υπάρχουν και άλλες. Δεν σταματάνε εκεί αυτοί οι οποίοι θα πάρουν την απάντηση της ειρημένης ότι δεν υπάρχει εξομολόγηση κτλ. Έρχονται σε ένα άλλο μέρος, το οποίο λέγεται το εξής, να έχετε υπόψη σας. Αυτό που διαβάζουμε στην Α΄ Ιωάννου Α΄ 7. Ομιλούν δια το αίμα του Κυρίου, ότι καθαρίζει μας από πάσης αμαρτίας. Ομιλούν επίσης: «Εξομολογείσθε αλλήλοις», γράφει ο Ιάκωβος, «τα παραπτώματα και εύχεσθε υπέρ αλλήλων, όπως ιαθήτε». Τι καταλαβαίνετε τώρα στην περίπτωση αυτή; Λέγει: «Το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει μας από πάσαν αμαρτίαν». Σύμφωνοι. Για να φτάσει ο άσωτος να πάρει το αίμα,

να παρακαθίσει στο μυστικό δείπνο, να λάβει μέρος στο μόσχο το σιτευτό, για να πάρει το αίμα του αρνίου, πέρασε από τη μετάνοια, από την εξομολόγηση, από την αλλαγή του κουστουμιού του, του ρούχου του. Με καινούργια πλέον ενδυμασία, με καθαρή ενδυμασία, κατόπιν της εξομολογήσεώς του, «ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου, ουκέτι ειμί άξιος κληθήναι υιός σου», με καινούργια παπούτσια, με καινούργιο αρραβώνα κλπ., εισέρχεται. Δεν έχουμε καμιά αντίρρηση ότι αυτό το φάρμακο είναι για την ασθένεια αυτή. Τη συνταγή δεν έχουμε, πώς θα το πάρουμε το φάρμακο αυτό. Θα γυρίσουμε το μπουκάλι να το πάρουμε; Θα το πάρουμε μες στο φαγητό, προ του φαγητού, μετά το φαγητό; Θα το πάρουμε τρεις κουταλιές, πέντε κουταλιές, μια κουταλιά; Ναι, αυτό το φάρμακο κάνει αυτή τη δουλειά. Το αίμα του Χριστού κάνει αυτή τη δουλειά. Πώς το παίρνουν αυτό το φάρμακο;

Θα πάρω την αλοιφή αυτή, παραδείγματι, θα τη βάλω πάνω στην πληγή χωρίς να την καθαρίσω την πληγή; Μα πονάω. Ναι, αλλά πρέπει να καθαριστεί η πληγή. Να φύγουν τα βρώμικα, να ξυστούν, να κοπούνε τα σαπισμένα και λοιπά, για να μπει αυτή. Έτσι δεν είναι; Έτσι είναι και εδώ. Είναι αλήθεια αυτό: «Το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει», κατά συνέπεια. Αλλά για να το πάρω αυτό το αίμα, που αυτοί δεν έχουν αίμα...

Δεν το παραδέχονται ότι είναι μυστήριο, πώς μιλάνε για αίμα; Δεν παραδέχονται ότι είναι μυστήριο. Η Θεία Ευχαριστία συμβολίζει, είναι εις ανάμνηση, είναι απλώς. Απλώς. Έχουν βάλει λέξη «απλώς», η οποία δεν υπάρχει στη Γραφή, στη διάλεκτο. Κατά συνέπεια, απορρίπτεται το πρώτο. Στο δεύτερο, «εξομολογείσθε αλλήλοις, ίνα ιαθήτε, τα παραπτώματα ημών». Λοιπόν, μου τα είπε εμένα και εγώ πάω τα δικά μου.

Συγχωρηθήκαμε; Έσβησαν, δεν έσβησαν; Διαβάστε ένα ωραίο που λέγει ο Μέγας Βασίλειος. Δεν είναι αρκετό να τα πεις, αλλά θα τα πεις στους ενδεδειγμένους. Όπως όταν αρρωστήσεις δεν θα πας στο φαναρά, ούτε στο μπακάλη, θα πας στο γιατρό. Στους ενδεδειγμένους, που μπορεί να επιληφθεί, που έχει εξουσία, που έχει δύναμη, για να σου τακτοποιήσει το θέμα αυτό. Το «εξομολογείσθε αλλήλοις», αγαπητοί μου, δεν έχει σχέση με εμάς τους λαϊκούς. Είναι δουλειά των κληρικών. Λοιπόν, εμείς θα πάμε στους κληρικούς. Αυτό το εδάφιο είναι για τους κληρικούς, που παρότι είναι πνευματικοί, τις δικές τους αμαρτίες δεν μπορούν να τις συγχωρήσουν. Πατριάρχης να είναι, δεν μπορεί να συγχωρήσει τις αμαρτίες του, θα τις πει σε άλλον. Είναι για αυτούς αυτό το εδάφιο, να εξομολογηθούν αλλήλοις. Ο ένας να εξομολογηθεί τα αμαρτήματα στον Άλφα και

ο Άλφα να εξομολογεί τα αμαρτήματα στο Βήτα, αν θέλουν και τα αμαρτήματα τα δικά τους να καθαριστούν. Δεν είναι για μας τους λαϊκούς. Εμείς οι λαϊκοί θα πάμε στον πνευματικό μας να πούμε τα αμαρτήματά μας. Θυμούμαι μια περίπτωση, μια σκηνή τέτοια. Ευρέθηκα στο Άγιον Όρος. Λοιπόν, χωρίς να ξέρω, άνοιξα ένα δωμάτιο κάποτε που μέσα ήταν και εξομολογείτο ο ηγούμενος της σκήτης εκεί στο Δεσπότη. Ήταν επίσκοπος τότε εκεί και εξομολογείτο. Και εκεί τη στιγμή τι είχε γίνει που άνοιξα εγώ; Δεν ήξερα ότι είναι κανείς μέσα εκεί και βλέπω το εξής: Ο Δεσπότης έβγαλε το πετραχήλι από το λαιμό του, ο άλλος ήταν γονατιστός ακόμη κάτω, και του το φόρεσε του ηγουμένου. Δηλαδή εξομολογήθη ο ηγούμενος και δέχτηκε ευχή

συγχωρητική, με κανόνα, δεν ξέρω, δική τους δουλειά αυτή, εγώ ούτε άκουσα. Και τώρα σηκώνεται και του βγάζει το πετραχήλι από το λαιμό του ο Δεσπότης, που εξομολογούσε τον ηγούμενο, και το φοράει στον ηγούμενο και κάθεται για να εξομολογηθεί ο Δεσπότης όλα τα δικά του στον ηγούμενο, που είναι πνευματικός.

Το Ευαγγέλιο λέγει στην εξής περίπτωση, θέλω να ξέρετε, λέει σε ένα μέρος: «Πλην τα ενόντα δότε ελεημοσύνην, και ιδού πάντα καθαρά υμίν έσται». Ό,τι έχετε, λέει, δώσετε ελεημοσύνη και ό,τι αμαρτίες έχετε, λέει, καθαρίζετε. Το γράφει στο Λουκά 11,41. Τι λέει λοιπόν; Ότι καθαρίζει η ελεημοσύνη τις αμαρτίες; Τότε τι μας λες ότι το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει τις αμαρτίες; Τότε τι μας λες «εξομολογείσθε αλλήλοις»; Ακούστε λοιπόν. Το ένα είναι το αίμα του Κυρίου, το άλλο είναι το «εξομολογείσθε αλλήλοις» και το άλλο είναι η ελεημοσύνη. Τρία πράγματα λέει. Ποιο από τα τρία είναι αλήθεια; Θέτω το ερώτημα.

«Εξομολογείσθε αλλήλοις» είναι αλήθεια, Κύριε; Το να δώσουμε ελεημοσύνη είναι αλήθεια, Κύριε; Το αίμα του Ιησού Χριστού; Ποιο απ' όλα είναι; Επιτέλους, πες μας ποιο, για να φύγουν οι αμαρτίες μας. Γιατί απίθανα πράγματα βγάζουν στη μέση, αρκεί να μην φτάσει ο άνθρωπος στην εξομολόγηση. Παπά να μην δούνε μπροστά τους. Όπως ο Σατανάς όταν βλέπει παπά ορθόδοξο τρέμει, όταν βλέπει πετραχήλι ορθόδοξο τρέμει, όσο αμαρτωλός κι αν είναι ο παπάς, τη χάρη του φοβάται, την ιεροσύνη φοβάται, αυτή που σας είπα γρηγορότερα, έτσι ακριβώς γίνεται και οι εμπλεκόμενοι. Δεν θέλουν να ακούσουν τίποτα. Πότε λοιπόν, εν τη περιπτώσει αυτή, πώς θα ενεργήσουμε; Δεν έχουν δει

ημίλη. Αυτή που έχει θεσπίσει η Αγία Εκκλησία, ότι αυτοί λαμβάνουν τη χάρη και αυτοί έχουν το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν. «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Τι να το κάνουμε; «Αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς· αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται». Δεν έχει έξω από αυτό τίποτα άλλο. Και πάλιν υπάρχει άλλη σοφιστεία εδώ. Έχετέ το υπόψη σας. Θα τα ακούσετε καμιά φορά. Ίσως που καμιά φορά πιάνετε καμιά συζήτηση μαζί των, θα το βρείτε και αυτό μπροστά. Ξέρετε τι λένε; Εφόσον οι Απόστολοι έλαβαν Πνεύμα Άγιον, πείτε μας, λέγει, ο Θωμάς, ο οποίος έλειπε το βράδυ εκείνο, πού το βρήκε το Πνεύμα το Άγιον; Γιατί ο Θωμάς έλειπε όταν ο Χριστός μας πήγε το βράδυ εκείνο της Αναστάσεως και εστάθη εις το μέσον. Ο Θωμάς έλειπε. Αποδεδειγμένο ότι αμφισβήτησε μάλιστα την Ανάσταση και ο Θεός τού κρατήθηκε την ίδια στιγμή μετά οκτώ ημέρες και τον βοήθησε για να μην γίνει άπιστος αλλά πιστός. Αυτοί λοιπόν τώρα παρουσιάζονται πάλι και λένε:

«Έχει έτσι. Ο Θωμάς πού τη βρήκε, εφόσον δεν ήταν εκεί πέρα και δεν έλαβε χάριν; Πώς αυτός υπήρξε Απόστολος του Χριστού και χειροτόνησε ανθρώπους, έκαμε Εκκλησία κ.ο.κ.; Άρα όσους χειροτόνησε ο Θωμάς δεν είχαν Πνεύμα Άγιον κατά την επίρρηση του Θεού». Θέμα κι αυτό. Δεν είναι έτσι. Έχουμε και άλλη περίπτωση στην Παλαιά Διαθήκη που αναφέρεται. Όσοι διαβάζετε θα το βρείτε στους Αριθμούς 11,24-26. Εκεί ο Θεός είχε πει στο Μωσή να βγάλει στην άκρη εβδομήντα πρεσβυτέρους, να τους χειροτονήσει για τις ανάγκες της συναγωγής. Εβδομήντα πρεσβυτέρους. Τους ονόμασε, ήσαν ονοματισμένοι στην κατάσταση. Δεν ήταν εκεί όμως που έγινε η χειροτονία, ήσαν οι εξήντα οκτώ. Οι δύο λείπανε. Και εντούτοις, εκεί που ήσαν αυτοί...

να προφητεύουν εκεί που ήσαν. Ο Θωμάς είναι ένας από τους μαθητάς, είναι συναριθμημένος, είναι στον κατάλογο, είναι στο δελτίο, είναι εκλογίσιμος. Έλαβε τη χάριν από τον Θεό. Δεν μπορείτε να τους παρακολουθήσετε εάν δεν ξέρετε τα ευρήματά τους και αναγκάζονται οι άνθρωποι πολλές φορές να παραδοθούν. Ευχαριστούμε. Όσο και αν θέλουν να μας μιλήσουνε για τα θέματα αυτά, δεν θα το κατορθώσουνε. Δεν θα το κατορθώσουνε. Όταν πάλι, να έχετε υπόψη σας ένα άλλο, όταν τους απαντήσετε και σ' αυτό, τι βρίσκουν, ξέρετε; «Καλά», λέγει, «στην πρώτη Εκκλησία» — όσοι δεν παραδέχονται Εκκλησία — «στην πρώτη Εκκλησία εγένετο», λέγει, «δημοσία η εξομολόγηση».

Λέει: «Γιατί την κάνετε κρυφή;» Παραδέχονται εμμέσως τώρα, για να μας πολεμήσουν πάλι, και Εκκλησία και εξομολόγηση. Μέχρι τώρα δεν παραδέχονται τίποτα, αλλά όταν τους στριμώξεις λένε: «Στην πρώτη Εκκλησία τέτοιοι ήταν, εξομολογούντο», λέγει, «δημοσία. Εσείς γιατί τα λέτε κρυφά;» Εμμέσως τώρα παραδέχονται ότι υπήρχε και Εκκλησία και εξομολόγηση. Δύο τα κρατούμενα. Αλλά αν εμείς τώρα δεν εξομολογούμεθα δημοσία, η Εκκλησία του Χριστού, που έχει Πνεύμα Άγιο, προέβλεψε κάτι καλύτερο. Διότι η δημοσία εξομολόγηση δημιουργεί σκάνδαλο. Μπορεί η γυναίκα σου να βγει και να πει ότι απόψε κοιμήθηκα με τον τάδε· θα βγάλεις το πιστόλι να τη σκοτώσεις. Μπορείς εσύ να πεις

ότι απόψε ήμουνα με την τάδε· θα βγει να τη σκοτώσει, να σε σκοτώσει. Ή θα σε σκοτώσει ο φίλος εκείνης. Και αντί να σε σώσουμε με μια μετάνοια, θα προσθέσουμε και φόνο. Εκτός αυτού, είναι αμαρτήματα, όπως λέει ο Παύλος, «αισχρόν εστί και λέγειν». Όχι να τα πράττεις· και να τα λες είναι αμαρτήματα. Και πολλοί, ξέρετε, μαθαίνουνε από τους άλλους αμαρτήματα τα οποία δεν ξέρανε και, ακούγοντάς τα, θα τα μαθαίνουνε. Να σας πω ένα φοβερό που μπορεί να γίνει όταν τυχόν είναι άπειρος ο εξομολόγος. Μπορεί στην εξομολόγηση να μάθει αμαρτία και να αμαρτάνει. Να σε ρωτήσει για πράγμα απίθανο που δεν το είχες ποτέ στο νου σου. Βέβαια, δεν θα το έχεις κάνει. Όμως έπειτα ο σατανάς αρχίζει να ποντάρει εκεί, να σε βάλει να την κάνεις αυτήν την αμαρτία.

Λοιπόν, η έχουσα Πνεύμα Θεού Εκκλησία μας προέβλεψε και έχει μυστική την εξομολόγηση, ενώπιος ενωπίω. Ένας με έναν. Ορισμένα αντρόγυνα κάνουν τον παλικαρά και πάνε δύο με έναν. Εξομολογούνται μαζί. Έχουμε τέτοιες περιπτώσεις. Είναι λίγες, βέβαια. Οι κληρικοί δεν το απορρίπτουν, το δέχονται και αυτό, εν πάση περιπτώσει. Δεν έχει λοιπόν λάθη η Αγία μας Εκκλησία, να έχετε υπόψη και να μην σκανδαλίζεστε. Τώρα, εκείνο το οποίο αμφισβητείται από πολλούς, είναι από αυτούς κατ' εξοχήν και από εμάς. Είναι ένας δεξιός λογισμός. Είναι το εάν ένας άνθρωπος αμαρτωλός, ιερεύς παραδείγματι ή αρχιερεύς, είναι ικανός, έχει τη δύναμη, έχει τη χάρη για να κάνει

ένα μυστήριο και μάλιστα το μυστήριο της εξομολογήσεως. Γι' αυτό, κάτω από τη σκέψη αυτή ότι αυτός είναι αμαρτωλός, γιατί άκουσαν κάτι, γιατί έμαθαν κάτι, γιατί υπέπεσε στην προσοχή τους κάτι, είτε αλήθεια είτε ψέματα, πολλοί δεν προσέρχονται να εξομολογηθούν. Προσέρχονται όμως και κοινωνούν ανεξομολόγητοι. Αυτό είναι το άλλο κρατούμενο εδώ. Ώστε ο παπάς αυτός ο αμαρτωλός δεν είναι εις θέση για τις αμαρτίες τις δικές σου, έτσι, για να κάνει το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, το μυστήριο των μυστηρίων, για να κοινωνείς ανεξομολόγητος, μπορεί τότε; Γιατί αν δεν είναι ικανός να κάνει, έχει φύγει η χάρις, έχει φυγαδευτεί λόγω του φαύλου του βίου, για να κάνει το μυστήριο να φύγουν οι αμαρτίες οι δικές του και οι δικές μου, τότε θα πρέπει...

να μην έχει και χάριν να κάνει το μυστήριο των μυστηρίων, να κοινωνήσουμε εμείς ανεξομολόγητοι. Το ότι είναι λάθος, νομίζω. Άλλος είναι ο παράγων, άλλη είναι η αιτία. Αγαπητοί μου, φοβηθείτε τον κλήρον, γιατί ο κλήρος είναι του Θεού. Δεν ομιλώ για τα πρόσωπα των κληρικών. Ομιλώ για τον θεσμόν, για την ιεροσύνη, για τον κλήρον. Αν οι άνθρωποι γνώριζαν ορισμένα περιστατικά από την παράδοση της Εκκλησίας μας, δεν θα έλειπαν από την Εκκλησία και δεν θα μιλούσαν όπως ομιλούν. Δεν ξέρω πότε εκκλησιάζεστε, γιατί πολλοί πηγαίνουν να χτυπήσουν κάρτα στο τέλος. Καταλάβατε; Δεν έχουν καμιά διάθεση να σηκωθούν να πάνε στην Εκκλησία. Νομίζουν ότι η Εκκλησία είναι μετά τα Άγια, μετά το Πιστεύω, μετά το Πάτερ ημών, μετά τη Δοξολογία, μετά τον Απόστολο. Η Θεία Λειτουργία είναι από το «Ευλογητός».

Είναι δυνατόν, θα πας μπροστά από τον ιερέα. Τότε θα είσαι μεταξύ των εκκλησιαζομένων. Διαφορετικά όχι. Εκτός κι αν έχεις λόγους βέβαια, ευλόγους. Άμα έχεις λόγους ευλόγους, ασθενείς, το παιδί, μακριά, δουλειά σου είναι τέτοια κ.λπ., οικονομεί ο Θεός τα πράγματα και η χάρη σε επισκέπτεται.

Όταν δεν έχεις κανένα λόγο, αλλά διότι ήρθες τρεις η ώρα το πρωί από το καφενείο, ήρθες από την αγκαλιά, ήρθες δεν ξέρω πού ήρθες και λοιπά, αυτά δεν τα συγχωρεί ο Θεός. Εν πάση περιπτώσει, όσοι πηγαίνετε το πρωί κανονικά στην εκκλησία, έχετε προσέξει τι κάνει ο ιερέας προκειμένου να μπει μέσα, να ενδυθεί και λοιπά και να πάρει τη θέση του ως λειτουργός του Υψίστου; Βγαίνει έξω και εξομολογείται.

Το λεγόμενον «καιρό», ή και λέει να πάρει καιρό. Βγαίνει και προσεύχεται στον Χριστό, προσεύχεται στην Παναγία, προσεύχεται στον Τίμιο Πρόδρομο. Στον Άγιο της ημέρας, στον Άγιο του Ναού. Προσεύχεται στον Θεό, «άνοιξόν μοι τας πύλας της ευσπλαχνίας». Δεν είμαι δίκαιος, της ευσπλαχνίας σου άνοιξε την πύλη. Και εφόσον εξομολογηθεί και λοιπά, γυρίζει και στον λαό και του βάζει μετάνοια. Και του ζητάει συγγνώμη για ό,τι του έχει κάνει. Και μπαίνει μέσα και βγάζει τα μαύρα και βάζει άσπρα. Αλίμονο από τον άνθρωπο που τον πιάνει στη γλώσσα του εκείνη την ώρα. Αυτή τη στιγμή ο άνθρωπος αυτός είναι άγγελος, είτε θέλουμε να το καταλάβουμε είτε όχι. Θα ήθελα να σας μεταφέρω μια διήγηση που είναι πιο οικοδομήσιμη επάνω στο θέμα αυτό, η οποία έχει σχέση με τον ανάργυρον εκείνον και με τον Άγιον εκείνον, Μέγα Βασίλειο. Δεν ξέρω αν ξέρετε, Μέγας Βασίλειος ήτο απλούς.

Ήταν αυτός που αλώνιζε, ούτως ειπείν, την επαρχία του. Δεν ήταν χωριό που να μην έβρισκε κάποτε την ευκαιρία να πήγαινε, όχι και στους Εσπερινούς ακόμη. Και πολλές φορές πήγαινε ο Δεσπότης και χτύπαγε την καμπάνα, πριν προλάβει ο Παπαμιχάλης, ο Παπαγιώργης να πάει να χτυπήσει την καμπάνα του Εσπερινού. Ένα βράδυ, λοιπόν, αναφέρεται ότι επήγε σε ένα χωριό. Στο χωριό εκείνο γνώριζε πρόσωπα και πράγματα. Και παρεπονέθη στον Παπαμιχάλη και του λέγει: «Τον Μπαρμπαγιώργη δεν τον βλέπω. Τι κάνει; Εδώ είναι ακόμη ή ταξίδεψε; Ένα γνωστό γεροντάκι με την τραγιασκούλα του, με το μπαστουνάκι του, που δεν έλειπε ούτε από Εσπερινό ούτε από Όρθρο». «Καλά είναι, Δέσποτά μου». «Καλά, δεν τον βλέπω απόψε εδώ».

Λέει: «Έχει κάπως καιρό να έρθει στην εκκλησία». «Γιατί», του λέει, «δεν έρχεται;» «Είναι σα μαλωμένος, δεν ξέρω». «Και δεν ενδιαφέρθηκες να μάθεις τι του συμβαίνει του ανθρώπου;» Λέει: «Να, λέει, λιγόπιστα δεν έκανα». «Να, εσύ, μικρέ», λέει, «πήγαινε στον Μπαρμπαγιώργη στο σπίτι, να του πεις ότι είναι ο Δεσπότης στην εκκλησία και σε θέλει να πας εκεί». Πράγματι, ο μικρός έφυγε, πήγε. Ο Μπαρμπαγιώργης, με την τραγιασκούλα του, το ρουχαλάκι του, με τη μαγκουρίτσα του, έρχεται. Βάζει μετάνοια στον Δεσπότη. «Μπαρμπαγιώργη, σε ενόχλησα. Ήξερα ότι πάντοτε είσαι στην εκκλησία και έμαθα από τον Παπαμιχάλη ότι δεν είσαι εδώ απόψε και έμαθα ότι έχει καιρό να έρθεις». «Ε, ναι, Δέσποτά μου, έχω καιρό να έρθω». «Καλά είσαι; Γιατί;» «Καλά είμαι», λέει, «αλλά...». Δηλαδή, τι ήθελε να πει «αλλά»; Ε, να, λέει. Κατάλαβε τώρα ο Δεσπότης ότι κάτι είναι στη μέση. «Καλά», του λέει, «θα τα πούμε άλλη...»

ώρα. Τέλειωσε ο Εσπερινός. «Παπαμιχάλη, πήγαινε σπίτι εσύ. Εγώ θα τα πω λίγο με τον Μπαρμπαγιώργη και θα έρθουμε». Βγάζει το πετραχήλι ο Δεσπότης, το φοράει και του λέει: «Εξομολογήσου μου επί πετραχηλίου». Δηλαδή, ό,τι πεις στην εξομολόγηση ενταφιάζεται. «Γιατί δεν έρχεσαι στην εκκλησία;» Κατάλαβε ότι κάτι θα είχε, πικραθεί με τον Παπαμιχάλη. Αποτέλεσμα είναι...

Σταμάτησε τον Μπαρμπαγιώργη και έπρεπε να πει τώρα την αλήθεια.

«Σεβασμιότατε, είναι αλήθεια», λέει, «ότι δεν έρχομαι στην εκκλησία, αλλά ξέρετε», λέει, «ένα φόνο που έγινε εδώ στο χωριό προ τριών μηνών;» «Το ξέρω». «Ξέρετε», λέει, «ότι ο φονιάς δεν ευρέθηκε ακόμη;» Λέει: «Και αυτό το ξέρω». «Ξέρετε», λέει, «ποιος τον εσκότωσε;» Λέει: «Αυτό δεν το ξέρω».

«Ο Παπαμιχάλης τον σκότωσε». «Ο Παπαμιχάλης;» «Ναι, ο Παπαμιχάλης τον σκότωσε». «Πώς τον σκότωσε και γιατί τον σκότωσε; Και πώς δεν το ξέρει το χωριό ότι τον σκότωσε ο Παπαμιχάλης;» «Γιατί δεν το είπα εγώ». «Εσύ το ξέρεις;» «Βέβαια, ήμουνα μπροστά». «Για πες μου πώς έγινε ο φόνος». «Να», λέει, «το βράδυ εδώ κάναμε τον Εσπερινό και, όταν βγαίναμε έξω προς την πόρτα, κάτι λογομάχησαν για το τίποτα», λέει, «με τον ψάλτη, κάτι λογομάχησαν εκεί με τον Παπαμιχάλη, και ο Μιχάλης είχε ένα λεπίδι μικρό που κάνει την προσκομιδή. Δεν ξέρω πώς του ήρθε», λέει, «και του έκαμε έτσι και τον βρήκε στην καρδιά», λέει, «και έπεσε ο άνθρωπος κάτω. Είναι», του λέει, «Δέσποτά μου, να έρθω εγώ τώρα στην εκκλησία, που ξέρω ότι το χέρι αυτό είναι ματωμένο; Μπορώ εγώ, Δέσποτά μου, να πάρω αντίδωρο από το χέρι αυτού του ανθρώπου; Δεν λέω τίποτα, δεν τον κατήγγειλα, ο Θεός να τον ελεήσει».

«Μπορώ εγώ που ξέρω την αμαρτία αυτή;» Τι να του πει τώρα ο Δεσπότης; Ότι μπορεί; «Ε, τότε έχεις δίκιο», του λέει, «Μπαρμπαγιώργη, και καταλαβαίνω τώρα για ποιο λόγο δεν... Πώς να... Όμως σε παρακαλώ», του λέει, «μια και αύριο θα είμαι και εγώ εδώ και θα λειτουργήσω, έλα», του λέει, «στην εκκλησία αύριο». «Θα έρθω, Δέσποτά μου, εφόσον θα 'σαι εσύ». Ο Μπαρμπαγιώργης είχε συνήθεια πριν από τον παπά να πάει στην εκκλησία. Περίμενε απ' έξω όταν θα ερχόταν ο εκκλησιάρης. Χτύπαγε την καμπάνα, πρώτος έμπαινε μέσα και έπειτα ερχόταν ο Παπαμιχάλης. Πράγματι, λοιπόν, έτυχε τρεις μήνες να πάει στην εκκλησία. Άλλη μέρα, κοίταξε την τραγιασκούλα, τη μαγκουρίτσα του και ήρθε στην εκκλησία. Χτύπησε αυτός την καμπάνα, μπήκε μέσα, ασπάστηκε εικόνα και πήγε εκεί που είναι το αναλόγιο το δεξιό και στεκόταν όρθιος πάντοτε στο αριστερό μέρος του αναλογίου του δεξιού.

Λίγο εκεί που στεκόταν, άδεια η εκκλησία βέβαια, άκουσε έναν ο οποίος ήρχετο. Και έγινε έτσι απλώς στα οπίσω για να δει ποιος είναι αυτός που ερχόταν. Και βλέπει ότι ερχόταν ο Παπαμιχάλης. Αλλά τρόμαξε μόλις τον είδε. Ο Παπαμιχάλης ερχόταν αμέριμνος και αγέρωχος και έφερε επάνω στον ώμο του τον πεθαμένο, το πτώμα, το λείψανο εκείνου που είχε σκοτώσει. Πώς βάζουν οι ποιμένες στο φανάρι το αρνί δίπλα επάνω, σαν τον Χριστό μας τον εσταυρωμένο, έτσι έφερνε αυτός επάνω το λείψανο αυτού που είχε σκοτώσει, χωρίς να καταλαβαίνει όμως ότι φέρει στην πλάτη του τον σκοτωμένο. Πήγε στον Χριστό, έβαλε μια μετάνοια, τον ασπάστηκε, πάει στην Παναγία, βάζει κ.λπ. και μπαίνει μέσα. Αυτός τρομαγμένος. «Τι είναι αυτό που βλέπω;» Ο Άγιος...

προσευχήθηκε προφανώς στον Κύριο να του ανοίξει τα μάτια, να ιδεί πώς έχουν τα θέματα όταν είναι αμαρτωλός ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς, τα θέματα της λειτουργίας, και πώς οικονομούνται εκ μέρους του Θεού, ώστε οι άλλοι να λαμβάνουν τη χάρη και αυτοί να δώσουν τον λόγο εάν δεν μετανοήσουν στη συνέχεια. Κόκαλο, εκεί κόκαλο, να δει, παρακολουθεί να δει το εκβησόμενον. Ήρθε ο Δεσπότης έπειτα, ήρθε ο διάκονός του και λοιπά και άρχισε η διαδικασία να ετοιμαστούν. Ο αρχιερεύς πάντοτε παίρνει μέσα από το τρίμορφο που έχουν, Χριστό, Παναγία και αυτά, καιρό. Οι άλλοι βγαίνουν έξω. Λοιπόν, βγήκαν έξω, προσκυνήσαν αυτό που σας είπα γρηγορότερα. Αυτά, πήρανε καιρό που λέμε, προσευχήθηκαν στην Παναγία μας, στον Χριστό, στον Τίμιο Πρόδρομο, στον Άγιο και τα τέτοια και μπήκανε μέσα.

Κοιτάει λοξά τώρα από εδώ, από το αναλόγιο, τι γίνεται μέσα στο ιερό και βλέπει ότι από εδώ, δηλαδή ο επίσκοπος, αυτοί είχαν σταθεί από εκεί. Και βλέπει ότι άρχισε, ετοιμάζεται να βγάλει τα μαύρα του για να ενδυθεί τα ιερατικά της λειτουργίας. Και τη στιγμή που παρακολουθεί αυτός τώρα, βλέπει δύο ψηλούς, όμορφους, ξανθούς. Πηγαίνει ο ένας σε ένα μέρος και ο άλλος σε άλλο και του πιάνουν το πτώμα αυτό, το λείψανο που είχε επάνω στη ράχη του, εδώ στον ώμο του κρεμασμένο, και το παίρνουν και στέκονται στην άκρη της Αγίας Τραπέζης, στο πίσω μέρος, και το κρατούσαν εκεί. Αυτός δεν καταλαβαίνει τίποτα. Έβγαλε τα μαύρα του, φόρεσε τα λευκά του, έγινε σαν άγγελος, όπως και ο διάκονος, όπως και ο Δεσπότης. Αυτός αρχίζει τώρα να καταλαβαίνει περί τίνος πρόκειται, το μάθημα το μεγάλο που συμβαίνει στην εκκλησία.

Αποτέλεσμα: παρακολούθησε καρφωμένος εκεί όλη τη λειτουργία. Άκουσε το κήρυγμα του Μεγάλου Βασιλείου, τη Θεία Κοινωνία. Περίμενε να ιδεί τι θα γίνει εν τέλει. Όταν κοινώνησαν τον λαό, κατέλυσαν το ποτήριο, μοίρασαν το αντίδωρο και άρχισαν να γδύνονται ξανά, ήρθε με τη σειρά του να γδυθεί και ο Παπαμιχάλης. Βγάζει ο Παπαμιχάλης τα άμφια, τα λευκά, τα αγιασμένα και λοιπά της εκκλησίας. Τα εναπέθεσε διπλωμένα σε ένα μέρος και φόρεσε τα μαύρα του. Φορώντας τα μαύρα του, οι δύο κύριοι αυτοί, ψηλοί, ξανθοί, ωραίοι, ξαναπηγαίνουν και του βάζουν επάνω ξανά το λείψανο εκείνου του ανθρώπου, του φονευμένου παρ' αυτού. Το βάζουν επάνω στη ράχη του.

Βγήκε τώρα μπροστά από όλους ο Παπαμιχάλης με... το πτώμα στην πλάτη και πήγαινε για το σπίτι. Αυτός κοκαλωμένος εκεί. Ο Άγιος Βασίλειος τώρα ήξερε το τι είδε αυτός και ήξερε το τι έγινε και τον καλεί στο τέλος και του λέγει με ιλαρότητα: «Μπαρμπαγιώργη, θα έρχεσαι από τώρα και πέρα στην εκκλησία;» Και λέγει: «Δέσποτά μου, αυτό που είδα», λέει, «χάθηκα και ζητώ συγγνώμη και εξομολογούμαι, γιατί δεν ήξερα πώς έχουν τα πράγματα της εκκλησίας. Εγώ έλεγα», λέει, «ότι παίρνω από το ματωμένο χέρι το αντίδωρο. Δεν ήξερα», λέει, «ότι παίρνω από του αγγέλου το χέρι το αντίδωρο. Θα έρχομαι, Δέσποτά μου». Αυτό είναι ένα από τα πολλά που μπορώ να σας πω, που ίσως επιτρέψει ο Θεός σε μια άλλη μας ομιλία, διότι δεν εξαντλήθηκε το θέμα να μιλήσουμε. Αυτά και για απόψε το βράδυ.

«Αυτά που θα πεις, δεν θα μου τα πεις εμένα. Εξομολογήσου εις αυτόν. Και ύπαγε τώρα, πες μου εμένα τι έπραξε. Μη κρύψεις αυτό απ' εμού. Σε αυτόν εξομολογήσου, αλλά σε μένα θα τα πεις». Αυτά δεν υπάρχουν στα Γραφάς; Που κόπτονται ως σπουδαστές των Γραφών και πιστεύουν μόνον ό,τι λέει ο Λόγος του Θεού. Λες και αυτά τα λένε τα πουρνάρια, δεν τα λέει ο Λόγος του Θεού αυτά. Συγχωρείτε με τον τρόπο και με τον τόνο που μιλώ. Αλλά είναι θέματα, αγαπητοί μου, που εάν μας ξεφύγουνε, χαθήκαμε. Εάν δεν το πιάσουμε εδώ το θέμα και να το ενεργήσουμε, χαθήκαμε. Η ώρα όμως δεν με παίρνει και βλέπω ότι θα ακολουθεί το θέμα. Γι' αυτό, αν μας επιτρέψει να ζήσουμε, να πω κάτι ακόμη συμπληρωματικά αύριο βράδυ. Θέλω να πιστεύω, με τη χάρη του Θεού...

Μας παρακολουθεί αυτήν την ώρα, γιατί δεν είμαστε μοναχοί, είμαστε εδώ, αοράτως είναι και ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, ο οποίος διανοίγει τας καρδίας μας κατ' αναλογίαν, κατ' αναλογίαν. Θυμόσαστε τι είπε ο Παύλος, τι γράφει στις Πράξεις των Αποστόλων; Όταν ήταν στους Φιλίππους και μιλούσε εκεί στον κόσμο, ο Χριστός, λέει, ο Κύριος διήνοιξε την καρδία της Λυδίας.

Άλλη δεν τη διήνοιξε, γιατί είχαν στον νου τους τη μόδα, ήσανε εκεί, αλλά την πόζα και τη μόδα. Είχε ανοίξει το αυτί της και, όταν αυτή άνοιξε το αυτί της, το πνευματικό της, άνοιξε και ο Χριστός την καρδιά της. Ήταν η πρώτη η οποία επίστευσε, που άκουσε, το έπιασε, το συνέλαβε και το φύλαξε, δηλονότι όπως φυλάττει η μήτρα το σπέρμα, τη ζωή. Το έθρεψε, το έφτιαξε και είναι γραμμένη αυτή. Σας ευχαριστώ πολύ.