On Repentance and Confession

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Tonight, by the grace of God, allow me to speak about a subject that is always timely: metanoia, or repentance, and confession. Someone may ask why it is always timely. Because sin is always with us. We are always sinning. Since, then, we are always becoming soiled, we will always need to be washed clean. It is true that many people have confessed, just as it is true that many people have repented. But few have both repented and confessed.

I do not know whether you caught the play on words. There are people who have repented but have never confessed, and there are people who confess regularly but have never repented. The Mystery is not divided in two. The Mystery is repentance and confession together. There is no repentance without confession, nor confession without repentance. Unfortunately, most of us fall into one of those two categories. Few belong to the third: those who have truly repented, changed their lives, and now walk toward Christ. Many people do not make use of this Mystery. They find other ways to settle their affairs.

They do good works; they claim they have repented and say they did not know what they were doing; they make vows, give alms, and do all sorts of things. But no such means can cleanse even a single sin, as I told you another evening. God has appointed a particular way. He does not ask a person to confess unless that person first repents and acknowledges the sin. God accepts confession when it flows from repentance. I do not know whether this makes an impression on you, or whether you have ever wondered why God asks a person to repent; why John the Forerunner, when he came into the world, said, “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand”; and why Christ, when He began His public ministry, took up the Forerunner’s very words and said:

“Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.” And He added two more words: “And believe in the Gospel.” What is this repentance? Why does God ask repentance of a person? Why does He not simply ask for good works and say, “Come, and I will bring you into the Kingdom of Heaven”? If someone wishes to learn why, he must look back to the first two human beings. He must also examine himself and ask where he stands: in Paradise or outside Paradise? He will discover that he is outside Paradise. Why is he outside Paradise? Because his forefather was driven out of Paradise. And why was he driven out? Because he sinned. Was that the only reason he was driven out of Paradise? No. That is not the whole truth. It was also because he did not repent.

We will not be condemned to Hell merely because we sinned, just as Adam was not condemned merely because he sinned, but because we did not repent. You will sin—you will sin. You are human; you are dust. Is it possible for you never to sin? “He remembered, O Lord, that we are dust.” What, then, do You expect from dust? Do You demand righteousness? No, I do not demand righteousness. You will fall, but why do you not get up again? That is where things go wrong for us. Why do you not rise? We are, then, the descendants of a sinful and unrepentant man. Adam was not driven out simply because he sinned, but also because he did not repent, even though God gave him every opportunity to do so. God left him face-to-face with his failure. He allowed him to see his nakedness, to see that he had not become God, and to repent. But Adam did not repent; he merely shifted the responsibility.

We do the same when we go to confession. Sometimes we accuse everyone else: “He made me do it; she told me to; Satan led me astray; it was my neighbor, my girlfriend, my friend, my father, my mother.” We ourselves did nothing; we are innocent doves, and everyone else is to blame. That was how Adam and Eve justified themselves. They shifted the responsibility: Adam blamed Eve and God, who had made Eve; Eve blamed the serpent and God, who had made the serpent. Because of both their sin and their refusal to repent, they were driven out of Paradise. Since there were two causes of their expulsion—sin and lack of repentance—what must bring us back? Sinlessness, or repentance?

It is impossible for us to be sinless. But it is possible for us to repent. To return inside Paradise, we must reverse the two very things by which our first parents were driven out. That is why God asks repentance of every descendant of Adam and Eve. “Repent”—that is, return. Have you ever read our funeral service? However much we avoid it, however often we knock on wood when we hear death mentioned, one day that service will be read over us too. And in the case of those who do not take heed now, some untrue things will be said there. At one point in the Evlogitaria it says, “Through repentance, I too have found the way.” Is that true? You departed unrepentant; what way did you find through repentance? If a person is to return and become once again a citizen of Paradise, by what manner of life will this happen?

He must find the way through repentance. No other way can bring a person back to Paradise. Since the road by which humanity went out was called lack of repentance, the road by which humanity returns must be called repentance. “Through repentance, I too have found the way”—not through my works. Through repentance I too found the way and became once again a citizen of Paradise. And if one evening, during Vespers, you listen while the priest stands with his epitrachelion hanging down, with his whole parish beneath its fringes—for those fringes represent his parishioners, those souls—do you know what he says there in a secret prayer to God, to our Christ?

“Receive us in repentance and confession.” We surrender ourselves to You tonight, and if we die and You take us to be near You, receive us in repentance and confession. Yet many times even the priest himself is unrepentant and has not confessed. We speak words that are not true.

God bears with us and grants us further years and seasons so that we may understand these things and put them into practice. These days, above all, are especially suited to this. Everyone is moved: atheists, blasphemers, fornicators, adulterers, and adulteresses. The whole world is moved during these days. Even atheists and those without religion sense that something is happening among the Orthodox during this season. Whether they choose to make use of what is happening is another matter, for God has left human beings free to act as they wish, if they wish. “Whoever desires to come after Me.” Human free will possesses great power in this present age. But in the age to come, the justice of God, the grasp of God, will seize a person and take him where he does not wish to go.

So, this is our subject: repentance and confession. Many people say, “But we have been baptized. Where is confession mentioned? How is it spoken of? Why should we confess?” and so on. These instructions have existed from the earliest days. A person must understand that, because of his first sin—ancestral sin—he must be buried. He comes as a sinner and is buried. Baptism is not merely a social bond between godparents, nor a transaction, nor some empty custom. It is not a matter of one godparent choosing another; it is Mystery joined to Mystery. A dead person is buried, and a new person comes forth. A dragon is buried, and an angel, a saint, comes forth. If the child is a girl, a little she-dragon is buried.

That was grandmother’s way of expressing theology: a little saint comes forth. It is a tremendous thing. Whatever sins a person has committed up to the day of Baptism, whether he is baptized as a child or as an adult, are cleansed. If he is a child, he bears only ancestral sin. If he is an adult, he will also have other, deliberate sins, as Saint Constantine the Great did, for example. He may even have committed murders. But because he was baptized as an adult, all these things were cleansed. Baptism, then, cleanses every sin committed before Baptism. Yet afterward, the person continues to sin. These later sins cannot be cleansed by another Baptism. There cannot be another Baptism: there is “one Baptism.” Christ died once and rose once; we too will die once and rise once. What, then, can be done? There is a second Baptism.

A second Baptism. Whatever sin a person may commit—even murder—just as the first Baptism cleanses it, so the second Baptism cleanses every sin committed after Baptism. This second Baptism, as I shall explain, is repentance and confession. Listen to an example involving a terrible sin committed by human beings. As you know, the Jews crucified Christ. Afterward, the Apostles went out and preached, and the Jews heard them say, “The One whom you crucified is the One whom we proclaim to you as risen.” I will read to you from the Acts of the Apostles, chapter two, verse thirty-seven: “Now when they heard this”—those who had killed Christ, those who had killed Christ—“when they heard this...”

“They were cut to the heart and said to Peter and the rest of the Apostles, ‘Men and brethren, what shall we do?’” Yes, we did this. We crucified Him. But what shall we do now, men and brethren? In the same way, we can say, “Yes, Lord, we have sinned. What can we do now?” Listen to the command given then, and you will understand the command given now. “What, then, shall we do, men and brethren?” “Then Peter said to them, ‘Repent, and let every one of you be baptized in the name of Jesus Christ for the remission of sins; and you shall receive the gift of the Holy Spirit.’” Thus, those who were unbaptized needed Baptism.

Whatever sins they had committed were cleansed. But after Baptism, any further sins have another means by which they may be cleansed. This is the second Baptism: repentance and confession. And if it is accompanied by even one tear of repentance, it becomes a true washing. It is as though you were baptized again. I do not know whether you have ever prayed before Christ and His holy icon, acknowledging your sins, and then wept as tears came to your eyes. The more you weep, the greater the relief you will feel afterward. Weeping and tears may exhaust the body. The body may grow weak and weary, but inwardly the soul will be lightened.

And if this takes place before the priest, before the Church, before the one appointed to absolve sins, imagine how greatly the person will be relieved. Saint Gregory the Theologian says, “Even one falling tear is equal to the washing.” A single falling tear of repentance is equal to the washing. I told you one evening about the man who went to confess and was given a small barrel. He was told, “If you fill this, your sins will be forgiven.” For many years he could not fill it. But when at last he stood before it and wept, a single tear fell into it, and the barrel was filled. This is exactly what happens in our spiritual life. Therefore, “Even one falling tear of repentance is equal to the washing”—that is, to Baptism—“and a sigh...”

“A sigh born of travail brings back the grace that departed only a short while before.” When you sinned, grace departed. The Holy Spirit does not remain with you and join you in sinning. Many times even the angel departs. The angel turns away his face and leaves. He cannot look upon the many lawless and unnatural sins that we commit. He turns away his face and departs. He may remain near us through other sins, but the angel will not stand before acts that are contrary to nature. Thus, grace departs when a person sins, and Satan enters. The raven enters, and the dove flies away. The person must repent and acknowledge that he has sinned; then grace will return. There are two gifts of grace. The first is Baptism.

The second Baptism is “grace after grace.” And do you know the bold statement made by Saint John Climacus? Listen: “Greater than Baptism, after Baptism, is the fountain of tears.” He says that the tears of repentance shed afterward are greater than Baptism. It is a bold statement—how can we put it? It is indeed bold to say such a thing, but it is true. “For the former,” the first Baptism, “cleanses us from the evils committed beforehand.” It cleansed us from ancestral sin and from our other sins. “But the latter cleanses those committed afterward”—those committed after Baptism. “And although we all received the former as infants, we defiled it.” We all received it when we were little, as infants, and we stained it.

Let me take this opportunity to give you an answer you can use. John Climacus is a Father of the seventh century. Yet now the Protestants, who appeared in the sixteenth century, come and tell us, “Infant Baptism is false.” But here this Father speaks about infants. Therefore, the Church practiced infant Baptism from her earliest days. And since the Church has possessed infant Baptism from the beginning, firsthand, from apostolic times, who are we to correct the Church? “Although we all received the former as infants, we defiled it; but through the latter we cleanse the former again. If this had not been given to mankind by God in His love for humanity...”

“Know,” he says, “that if this Mystery of repentance and confession had not been given to mankind, those who are saved would indeed be rare and difficult to find.” There would be no one. Who has passed through this earthly life without sinning and without needing the priest’s epitrachelion? Who can say, “I did not sin; I kept my Baptism pure”? Is there such a person? Not even Abraham could say that. Who, then, can? We have all needed grace—all of us. Saint Isaac the Syrian, another Father of nepsis, or watchfulness, says concerning the same subject: “Grace after grace.” The first grace is Baptism. Repentance was given to mankind after Baptism as grace after grace. After Baptism, repentance gave human beings another gift of grace, so that when they sin—as human beings do—they may be restored.

“For repentance is a second rebirth from God.” The first rebirth is Baptism. But since we soil it, we need a second rebirth. “And the pledge we received through faith in Baptism, we receive as its full gift through repentance.” Just as we first believed and received grace, so we receive it again through repentance. “Repentance is the door of mercy.” The door stands open. Unless you pass through the door of repentance, there is no other way. Remember, Christ gave Peter the keys and said to him, “Peter, receive the keys of the Kingdom of Heaven.” These keys are nothing other than the power to bind and to loose. For He goes on to say, “Whatever you bind on earth shall be bound in heaven, and whatever you loose on earth shall be loosed in heaven.” So if you do not pass through the door of repentance, but approach with your own ego, saying, “I am fine; I have no need of these things,” you will not enter.

“Through this door we come to divine mercy, and apart from this entrance you will find no mercy.” There is no other way. And yet, my dear ones, under various pretexts, many people remain far away even to this day. Perhaps it is because they have many sins, as we have said, or because they have not understood the matter exactly as our Holy Church teaches it. If this Mystery did not exist, then, as the Fathers say here, there would be no one who could be saved. We would all stand condemned, because we sin in word, in deed, and in thought. Confessing before another person is what makes this difficult. The difficult thing is to repent properly.

Many of us repent in this way: “Of course I should not have done that; my conscience is troubling me.” Then a person rushes to do certain things merely to quiet his conscience. But he does not do what is right, because he must understand that when he breaks a law, when he sins, his sin goes in two directions. The person stands here, as it were, at the meeting point: above him are God and the Gospel, and before him is his fellow man. Suppose you stole something: you wronged your fellow man and transgressed God’s commandment against theft. You committed fornication: you wronged your fellow man and transgressed the commandment concerning fornication. You blasphemed: you offended God and harmed another person. Consequently, two things are necessary.

You must be reconciled both with God and with your fellow man. You stole from someone, so you return what you took. Is everything now settled? You asked his forgiveness, but the matter is still not settled, because God told you, “You shall not steal.” You must also go to confession, because you transgressed God’s commandment. There are two parties involved. Consequently, you cannot settle the matter by yourself. You must necessarily come to God. Now you may say, “I will tell God directly.” He does not receive it in that way; He has appointed a particular way. Let me give you an example. You owe money to a bank, and you go to the manager or the principal shareholder and say, “Sir, I owe this amount; here is the check.” What answer will you receive?

“You must go to the appropriate clerk and then to the cashier to make the payment.”

“But are you not the manager?” “Yes, I am the manager, but this is how the bank operates. You must go to the appropriate clerk.” Or suppose you have a check to cash and you go to the manager to ask for the money. Again, he will send you to the appropriate clerk and the cashier to receive it. If you insist on receiving the value of the check directly from the manager or the principal shareholder, you will never receive it, even if you wait until you die. It is the same with Christ. Although He is the One who instituted the Mystery, founded the Church, and established all these things, He has appointed a particular order—a transaction, so to speak, carried out through certain persons. Let me put it plainly. I do not know whether you are familiar with a certain...

...type, or rather symbol, of sin called leprosy. Leprosy, as you may know, is a type of sin. If you open Leviticus in the Old Testament, chapters 13 and 14, you will find that physicians deal with every illness except leprosy. In the Wisdom of Sirach, chapter 38, it says, “Give the physician his place, for you have need of him.” Are you ill? Call the physician. “The Lord created medicines from the earth,” for they too are necessary. God made the herbs, enlightened the scientists, and they discovered medicines.

Use them and say, “Glory to God.” Suppose your head aches and you say, “I will not take an aspirin.” You will end up banging your head against the floor. “I will pray to God instead.” God will not heal you in that way when medicine is available. You will take the medicine, humble yourself, and then you will recover and find relief. If you say, “I refuse to take it,” your head will continue to ache, and who knows what may happen afterward. So, as I was saying, physicians had authority to give their judgment concerning every illness. But in the case of leprosy, the priests—the clergy—gave the judgment. Open the Scriptures and see. God sat down, as another Hippocrates, and told them: “If the lesion is like this, if it has this color, if it is this deep, then you shall do this, this, and this.” And when the leprosy took a particular form, they would issue a document declaring, “Outside the village; outside the town.”

Outside the city. That is why Christ encountered the lepers from afar, at a distance, outside the settlement. When these people were healed of their leprosy, what did He tell them? “Go,” He said, “and show yourselves to the priests.” They would give them official clearance to return to society. The priests had told them to go outside, and the priests would tell them that they could come back inside. Sadly, no: if someone tries to settle the matter by himself, it is not settled. The leprosy of the soul must be dealt with by the clergyman, for he has received the command to do so. There are countless examples showing that leprosy is a type of sin. Let me give you one or two. When God spoke with Moses and told him to go and bring the people out of Egypt, Moses, because he was slow of speech...

...thought that bringing out the people depended on cleverness. He said, “I cannot go. I cannot speak; I cannot go.” God said to him, “Who made the mouth? Who made the tongue? Who made the mute? Whatever you may be, do you think you will go by your own courage and strength? Put your hand inside your garment.” So Moses put his hand inside. “Now take it out,” God told him. He drew it out and was terrified: his hand was completely leprous. “Put it back inside your garment,” He said. Moses put it back. “Now take it out again.” He drew it out, and it was clean. You are leprous; you are sinful. Will you accomplish this work? I will accomplish it. That is what man is. This was one of the many tests God gave him. Open Exodus and read these things. I did not invent them here in Athens; they are in our Holy Scripture. And when Gehazi deceived...

...the distinguished Syrian and took some garments and other things from him, Elisha asked him, “Where were you?” Gehazi replied, “Nowhere. I was here; I did not go anywhere.” “So you were nowhere? Then the leprosy of Naaman shall be upon you,” Elisha told him, and Gehazi came out white as snow. Why did he become white as snow? Because he had sinned. Have you ever read Numbers, chapter 12, where Aaron and his sister Miriam were, as we say, wagging their tongues against Moses because he had married an Ethiopian woman? What happened? Have you read it? Open the book and learn; read it. Miriam became white as snow with leprosy because of her little tongue. Do not be misled because today we do not become outwardly leprous. We still become inwardly leprous. Where? Within ourselves. What happened then?

Strangely, Aaron did not become leprous. Why did Aaron not become leprous? Because he was the high priest, and the priesthood does not become leprous. I repeat: Aaron did not become leprous because he was the high priest, and this clearly shows that the priesthood does not become leprous. His sister became white as snow. They begged Moses to pray to God that her leprosy might be removed. God accepted Moses’ prayer, but said, “She must fulfill a canon, a rule of penance,” just as we too are given a canon. “She shall remain outside the camp for one week, so that she may learn the consequences of her sin, and then she will be cleansed.” And indeed, she remained outside for a week and afterward was cleansed. There are other cases in the Old Testament proving that leprosy is a type of sin. But what I especially wanted to say is this:

When Christ encountered the lepers and they cried out to Him, “Jesus, Master, have mercy on us,” Christ said, “Go and show yourselves to the priests.” Although He Himself had appointed the priests and established the Law, He did not accept any other way. “You must go to them,” He said, though He had not yet healed them. As they went, they were healed and cleansed, because they obeyed. Yet we put our own reasoning first and say, “I do not believe it,” “What have I done wrong?” or “Why must I go?” Such are our arguments, supposedly theological though they are not. Those who reason this way must open the Gospel of John, chapter 20, verses 20 and 21. We thank our Holy God that together we may hear the will of God.

But we must also live by it. Christ appeared to many throughout that day: to Mary Magdalene, to the Myrrh-bearing Women, to Peter, to those on the road to Emmaus, and to others. That evening, when the doors were shut, He stood in their midst—Thomas being absent—and twice said to them, “Peace be with you.” Then He said, “As the Father has sent Me, I also send you.” With what authority? How did the Father send You? With every authority.

To bind and to loose sins. “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.”

So then, this Mystery was instituted on that evening of Pentecost—forgive me, on the evening of the Resurrection. Christ departed shortly afterward, leaving the Apostles; the Apostles left their successors, and so it continued. To this day, this Mystery exists among the Orthodox. Others abolished these things and no longer have them. That is why they remain in their sins. One Father whom everyone trusts, and whose soundness, authenticity, and truth no one has any reason to question, is the divine John Chrysostom. Do you know what the divine John Chrysostom says about the clergy, those who hear confessions and forgive people? Do you know? “Those who dwell upon the earth and make their home here have been entrusted with the administration of things in heaven.” Those who dwell here on earth...

...and spend their lives here have been granted the authority to administer the things of heaven. “And they have received an authority that God gave neither to angels nor to archangels.” An angel cannot absolve you of your sins. A sinful priest can absolve you of your sins. “For He did not say to them,” that is, to the angels, “Whatever you bind on earth shall be bound in heaven, and whatever you loose on earth shall be loosed in heaven.” “Those who rule on earth also have authority to bind.” They can seize you, put you in prison, and bind you—but only your body, only your body, “not the soul as well.” Whatever the priests do below, God ratifies above, and the Master confirms the judgment of His servants.

He countersigns what that humble, sinful priest told you when you went to him for confession.

You can tell your sins anywhere. There is a particular demon roaming throughout the Orthodox world: the deaf and mute demon, the one that possessed the boy in the Gospel passage we heard on the Fourth Sunday of the Fast. The Church deliberately appointed that passage there because many of us who are going up toward Jerusalem suffer from this deaf and mute demon. We refuse to declare our sins. It is a particular demon that seizes a person’s ear and prevents him from hearing anything good, though it allows him to hear everything evil. It also seizes his tongue and prevents him from confessing his sins where he ought to confess them. Wonderful.

A woman says to her girlfriend, “Dear, last night I did this, that, and the other, in this way and that,” and so on. People tell their friend, they tell it at the café, they tell it in the marketplace. But the demon forbids them to tell it to the priest.

No matter where else we tell our sins, they are not wiped away or destroyed. They live on and bear children, for many people learn sins and sinful schemes from others. But when a person tells them to his spiritual father and confessor, he has a sponge and wipes them away. That is why Satan lets a person tell them to the whole world, but will not let him tell them to his confessor. Do you understand? It is not enough, then, to confess your pain and your sin to just anyone; you must go to the person appointed for this purpose. That is also why not every priest is a confessor. The authority to hear confessions has been given to the bishops, who are the successors of the Holy Apostles.

Because the bishops cannot personally serve so many Christians, they select experienced priests whom they judge capable of bearing the weaknesses of others. They give them a letter of authorization to hear confessions on the bishop’s behalf. That is why, when confessors encounter a difficult case, they turn to their bishop and say, “Your Eminence, I have encountered this situation, this problem, involving a married couple or an individual. How should I proceed?” And their spiritual shepherd gives them the appropriate remedy. So the absolving of sins does not belong to everyone. Tell me whatever you like—but if you tell me your sins, can I absolve you of them?

You have heard my sins; can you absolve me of them? Yet some people who listen to Protestant preaching say, “Do you not hear the Gospel, where James says, ‘Confess your trespasses to one another, that you may be healed’? He is speaking about all of us.” But he is speaking about priests and confessors. Although a confessor hears another person’s confession and absolves his sins...

...he cannot absolve his own sins. Therefore, “confess to one another”: you confess yours to another confessor, and he confesses his to you, if you wish to be healed. This was said first and foremost about us priests. Yet they take a verse concerning priests and their own confession and apply it to everybody. “Look,” they say, “we have confession too.” Very well, you will tell me what shameful things you have done. Will those sins then remain, fester, and somehow disappear? Or you will listen to mine. Do you have the authority to absolve them? You do not.

As you have heard, that authority has been given to certain people. Pay close attention to these things, because you are living amid great confusion, and you may find yourselves deceived on that Day. You must not tell your sins to just anyone; you must tell them to the person appointed for this ministry. Saint Basil the Great puts it beautifully: “Just as people do not disclose the ailments of the body to everyone, nor to whoever happens to be there...” You do not go up to just anyone and say, “I am ill; my stomach hurts.” Why tell me? Go to a physician. “My eye hurts.” Why tell me? Am I an ophthalmologist? Go to the proper doctor. Is that not so? If your eye hurts, will you go to a general physician or to an ophthalmologist? You will go to the appropriate person. In the same way, if you have sin, you must go to the person appointed for this, who has the command to bind and loose. Do whatever you like—even throw yourself upon the ground—but the sin will not go away.

Saint Basil says, “People disclose the ailments of the body neither to everyone nor to whoever happens to be there, but to those experienced in treating them.” You go to the appropriate doctor, to what we call a specialist. “In the same way, the confession of sins is made before those who are able to heal them”—those who have the power and the command to heal. It is not for just anyone. Yet we are deceived. Some even say, “I will tell my sins directly. Is not Christ present everywhere? I will tell them before His icon.” And what will the icon say to you? When you are ill, do you take a photograph of your doctor and say, “Doctor, I am in pain”? Or do you go to him so that he can examine and treat you? He writes a prescription, and you follow it properly. If you need an injection, he gives you one. You go to the person appointed for this purpose.

“Forgive me.” Does the Most Holy Theotokos forgive sins? Does our Most Holy Theotokos have the authority to bind and loose? She herself called Christ her Savior: “My soul magnifies the Lord, and my spirit has rejoiced in God my Savior.” Neither Christ forgives apart from the means He appointed, nor does the Most Holy Theotokos, nor the Saints, nor the Angels. The priest pronounces absolution—fix this firmly in your nous, your spiritual intellect. He has been given this power and authority. When you bow your head, kneel, and confess, he stretches his hands over you and says, “You, O Lord, have said: Whatever you bind on earth shall be bound, and whatever you loose shall be loosed. Loose also this Your servant.” This is how it is: the priest is the instrument, and Christ acts...

...through the priest. You must go there and humble yourself, expose your shame, and bring everything out into the open. That is the purpose. This authority was given neither to Angels nor to Archangels. Do you remember what our Most Holy Theotokos did at the wedding in Cana? Christ said, “My hour has not yet come.” In other words, “I do not intend to begin working miracles yet.” But the Most Holy Theotokos persisted and said, “Whatever He says to you, do it.” Do whatever He tells you. “My part was to speak to Him and entreat Him; He is the One who will perform the miracle.” The same is true now. I will entreat Him to wait for you, but you must go and do what He tells you. By doing what He tells you, you are saved. We do not keep this in mind as much as we should. And to this very day, many people have never...

...confessed. They have repented but not confessed, or they have confessed but not repented. They confess so they can receive Holy Communion on Great and Holy Thursday, but at Pascha they do the same things again. They confess so they can receive Holy Communion at Christmas, but the very next day they return to the same things. They are amphibious, like frogs that come out of the mud and, as soon as they see something, splash straight back in. They have not left their former way or changed their lives. Metanoia, repentance, means a complete change of direction. I was going one way, and now I turn and go in exactly the opposite direction—not merely a little to the side. Most of us have simply added Christ to our existing lives. We had no icons, so we put up some icons too.

But have we taken down the corrupt pictures? We merely make the sign of the Cross as well, while the marriage bed remains closed to children and the kitchen knows no fasting. Is that change? No. We have merely changed the scenery. We have even hung up an oil lamp, as though the Saints were there to make sure we do not fall—but our life has not changed. Repentance requires works. “Bear fruits worthy of repentance,” because the Pharisees, the scribes, and the people of Jerusalem also went to John the Forerunner to confess. And what did he tell them? “Bear fruits worthy of your repentance. Prove to me that you have repented, brood of vipers.” That is what he said. If you bear fruits worthy of repentance, you will act justly where you once committed injustice. You have wronged a woman and left her weeping; you took her husband, the father of her children. Where will you go? Where will you stand? Or perhaps you took the mother of someone’s children. Where will you go, sir? Where will you go, young man? You must put these things right. Repent in dust and ashes. While you still live here, God accepts such repentance. He is forbearing!

He is longsuffering, but He does not forget. Yet the axe will fall if we do not make good use of His forbearance. All these days are offered to us for precisely this purpose: they help us pause, take stock of our lives, and change. I found the following in Church history: “From the beginning, it seemed good to the priests...” From the beginning, the Church—and Christ Himself—gave the priests the practice of “declaring sins publicly, before the multitude of the Church as witnesses.” People would come openly before everyone, stand up, and confess their sins. Later, however, this was recognized as dangerous in many cases. For if I come and say...

...“I committed fornication with your daughter,” you may pull out a pistol and kill me. I say it in repentance, but you treat it as a matter of honor and blow my brains out. Or perhaps I stole from you, or I committed a murder, and I stand up and say, “I did it.” Do you understand? That is why the Church arranged for each person to confess privately, face to face with one confessor, and for whatever is confessed there to remain buried there. This is also why we may go to confessors who do not know us, so that we will not be hindered by the shame or fear Satan plants in us—the thought that they know us and will reveal what we say. Confessors neither take our fingerprints nor ask our name or where we come from. There is no excuse. Of course, as I told you, some people still make excuses and raise certain objections.

I would like to answer some of them.

Many say, for example, that the priest is a sinner. “Should I receive antidoron, the blessed bread after Liturgy, from his hand? Should I go and confess to him? Should I do anything through him?” Someone else says that grace is not with him. People entertain such thoughts, and I would like to find the relevant passage and read to you how these matters truly stand, because many are deceived by this scheme of Satan.

They stay away. Listen to the teaching of Saint Anastasios of Sinai, a Father of nepsis, or watchfulness, who had no reason to deceive us or take our money: “Do not say, ‘The one who offers is sinful; he is condemned; he is unworthy; the grace of the All-Holy Spirit does not descend upon him.’ Think none of these things, but know that there is One who knows and examines what is hidden.” Behind the priest stands Another who sets these matters right. Many people seek an educated priest. If one is available, by all means find him. But if there is not, understand that the forgiveness of your sins is not a matter of education; it is a matter of the Holy Spirit.

Because one priest is highly educated, will he read you a different prayer? He will read the same prayer. So go wherever your soul finds peace. There are both educated priests and badly formed ones, certainly. But if no learned priest is available, you are going there because of your sins, not to display your intellect. You are going to cleanse your soul, and any Orthodox epitrachelion—the priestly stole—can be the instrument through which the soul is cleansed. If the priest is also educated, you may discuss politics, matters outside the Church, and Church affairs as well. As though there were nothing else to talk about! People do not go to weep over their sins; they go to ask about various questions and personal affairs. But if you cannot find such a priest, go and confess to the priest who has grace, ordination, power, and the authority to loose and bind. You may then...

...look elsewhere for someone to help resolve those other concerns. First, however, resolve the matters of your soul and your sin. As I have said, no icon and no Saint forgives sins; Christ alone forgives them through the clergy. Even He does not forgive them apart from the means He appointed, but through the clergy. That is why this point on which I insist and which I repeat is essential, especially during these days. I do not know whether you have noticed what happened when David sinned, committing the twofold mortal sin of adultery and murder: he took the wife of a poor officer and at the same time had the man killed so that he could possess her. Do you understand what a victory this was for Satan over a man...

...who was also a king? David was not an ordinary man. He was both prophet and sovereign, king and prophet at once. Yet through the flesh Satan has great power and brings down many people. What did God do? He sent David a man who admonished him and presented the matter through a parable. He told him that a very rich man, wishing to prepare a feast, took a poor man’s little ewe lamb and used it for the feast, even though he had more than enough of his own. “What do you think of this, O king? What should I do to him? I was asked, but I did not know how to answer.” David said, “That man deserves to die.” “You are the man,” Nathan replied, “for you killed that other man, the poor officer, in order to take his wife.” Then...

...David turned and said, “I have sinned against the Lord.” He admitted it. He did not respond as we do: “Who told you that? Watch what you say! Do you know who I am?” and so on. “I have sinned against the Lord.” Nathan then said to him, “The Lord also has put away your sin.” The child, however, would die, because he was the fruit of lawlessness and could not go about as the king’s illegitimate child while people blasphemed God because of it. “The Lord has put away your sin”; He forgives you. What do we see here? One prophet hears another prophet’s confession, and through the prophet God forgives David’s sin: “The Lord has put away your sin.” He does not say, “I forgive you,” as the Roman Catholic Church says: “I forgive you.”

“I crown you; I baptize you; I hear your confession.” Not “I.” Rather: “The servant of God is crowned in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” “The servant of God is baptized in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” “You, O Lord, have said: Whatever you bind...” It is not I who am the Truth; I am not the Truth. The priest is an instrument. Here we clearly see the prophet pronouncing forgiveness on Christ’s behalf: “The Lord has put away your sin.” This is how it is, my dear ones, whether we like it or not. Our sins are as numerous as the sand of the sea. This little book you see here contains six hundred sins. I mention this for those who say, “I have not killed anyone, I have not stolen, and I have done nothing wrong.”

It would be better to have killed a billion people than to say you have done nothing, when in fact you have killed your own soul. For a sinner who is still spiritually alive has the opportunity to cry out, “I have sinned,” and to say, “I am to blame.” But an egotist has killed his own soul; he does not repent, and he will be lost. It would be better to have killed everyone else than to have killed your own soul. Let me tell you an incident. Once, an expert in the Law—and what I am about to tell you comes from the Gospel; I have not made it up—asked Christ, “Which is the great commandment in the Law?” You will hear this Gospel reading on the evening of Great Tuesday. And Christ says, “You shall love the Lord your God with all your soul,”

“with all your mind, with all your heart, and with all your strength. This is the first and great commandment. And the second is like it: You shall love your neighbor as yourself. On these two commandments hang all the Law and the Prophets.” Christ Himself said these things. So now I ask: Gentlemen, which is the great commandment? It is, “You shall love the Lord your God” with all your soul, with all your heart, and so forth. Then what is the great sin, you who say you have neither killed nor stolen? Is not the transgression of the first and great commandment also the first and greatest sin? I believe it is.

Tell me, then: who loves Christ with all his heart? And if he does not love Him, when has he ever gone to confession and said, “Father, I do not love Christ, and I ask Him to forgive me”? Do we love Christ with all our heart? Is our whole heart given to Christ? Our heart is a mosaic made up of many little pieces. Here is the wallet; there are the desires of the flesh; over there is the woman next door; here is gossip; there is fashion; here is this, and that, and something else besides. And then there is one little piece where Christ has also been placed, with a small vigil lamp burning before Him. But the rest of the soul’s mosaic belongs to the whole world. “You, Christ, sit over there with Your Mother, and if something happens, we will call out to You: Deliver me! Most Holy Theotokos, help me!” We treat the Most Holy Theotokos like a little maid or a nurse, and then we send her away. “Lady Theotokos, are you going to tell me what to sew or whether I should wear men’s clothing? Are you going to tell me to have children?”

“Today I am eating non-fasting food—out you go, Lady Theotokos.” Are these things true or not? Who loves God? And who has ever confessed this? Who has opened his wallet, as I was telling you the other day? Remember that lady who said, “If only money had wings”? “The wings are right there in your handbag,” I told her. Who has opened his wallet? Who has given the fruit of his labor for the love of Christ? I look around here—we number about ninety thousand—and I see five people who make sacrifices, who leave their homes, set aside their work, and run to offer service. They are people from elsewhere who have no personal connection with any of this. How many others could do the same? And if they cannot serve in that way, how many could offer one drachma a day so that God’s work may be done? Who has loved God? Whatever a person has learned, he must pass on to someone else.

It is an obligation. Am I not a transgressor of the first and great commandment? What more do I need to confess? And who loves his neighbor as himself?

Who loves his neighbors—or his enemies? And so I ask you: do we truly have nothing to confess? Pay attention, if you will, during these days, which help us in a certain way and offer us this opportunity. Let us seek out a spiritual father and make our confession; there will be time enough to sin again. And if we fall again, we will rise again. “To fall is human, but to remain fallen is satanic,” as the divinely inspired John Chrysostom says. We will all fall again. But if you fall in the street, will you refuse to get up simply because you might fall again a week later? What kind of reasoning is that? Why does a person take what happens in the material world and apply it to the spiritual life in this way? I pray to our holy God that some small good may come from these words spoken tonight, words so timely for these days.

Απόψε, με τη χάρη του Θεού, να μου επιτρέψετε να μιλήσω για ένα θέμα που είναι πάντοτε επίκαιρο. Είναι το θέμα της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Θα ρωτήσει κανείς γιατί είναι πάντοτε επίκαιρο. Διότι και η αμαρτία είναι επίκαιρη. Πάντοτε αμαρτάνομε. Εφόσον λοιπόν πάντοτε λερωνόμεθα, πάντοτε θα έχουμε ανάγκη να πλενόμεθα. Είναι αλήθεια ότι πολλοί άνθρωποι υπάρχουν εξομολογημένοι, όπως είναι αλήθεια ότι και πολλοί άνθρωποι υπάρχουν μετανοημένοι. Αλλά μετανοημένοι και εξομολογημένοι είναι λίγοι.

Δεν ξέρω αν καταλάβατε το λογοπαίγνιο. Υπάρχουν άνθρωποι μετανοημένοι και ουδέποτε εξομολογημένοι, και άνθρωποι που τακτικά εξομολογούνται και ουδέποτε έχουν μετανοήσει. Το μυστήριο δεν είναι διχοτομημένο. Το μυστήριο είναι μετάνοια και εξομολόγηση. Ούτε μετάνοια είναι χωρίς εξομολόγηση, ούτε εξομολόγηση χωρίς μετάνοια. Οι πλείστοι, δυστυχώς, από εμάς βρίσκονται στη μία από τις δύο κατηγορίες. Λίγοι είναι εκείνοι που είναι στην τρίτη κατηγορία, οι οποίοι πράγματι μετενόησαν, άλλαξαν ζωή και βαδίζουν τώρα πλέον προς τον Χριστόν. Πολλοί άνθρωποι αυτό το μυστήριο δεν το χρησιμοποιούν. Άλλους τρόπους βρίσκουν να τακτοποιήσουν τα θέματά τους.

Κάνουν καλά έργα, δήθεν μετάνιωσαν, δεν ξέραν να το κάνουνε, κάνουνε τάματα, δίδουνε ελεημοσύνες, δεν ξέρω τι κάνουνε. Κανένας τρόπος δεν καθαρίζει ούτε μία αμαρτία, όπως σας είπα ένα άλλο βράδυ. Έχει ειδικόν τρόπον ο Θεός και δεν ζητάει τον άνθρωπο να εξομολογηθεί εάν δεν μετανοήσει, αν δεν το παραδεχθεί. Αυτή τη μετάνοια, την εξομολόγηση τη δέχεται, εφόσον θα είναι απόρροια της μετανοίας του. Δεν ξέρω αν σας κάνει αίσθηση και αν σας έχει απασχολήσει γιατί ζητάει τη μετάνοια του ανθρώπου και γιατί ο Πρόδρομος, όταν ήρθε στον κόσμο, είπε: «Μετανοείτε· ήγγικε γαρ η βασιλεία των Ουρανών», και γιατί ο Χριστός, όταν βγήκε στον δημόσιο βίο, πήρε τα ίδια λόγια του Προδρόμου και λέγει:

«Μετανοείτε· ήγγικε η Βασιλεία των Ουρανών». Και πρόσθεσε και δύο λέξεις: «Και πιστεύσατε στο Ευαγγέλιο». Τι είναι αυτό, η μετάνοια; Γιατί τη ζητάει από τον άνθρωπο τη μετάνοια; Και δεν ζητάει καλά έργα από τον άνθρωπο και να πει: «Ελάτε να σας βάλω στη Βασιλεία των Ουρανών»; Αν θέλει ο άνθρωπος να μάθει το γιατί, θα ανατρέξει στους δύο πρώτους ανθρώπους. Θα εξετάσει επίσης τον εαυτόν του, που βρίσκεται, στον Παράδεισο ή έξω του Παραδείσου. Θα ανακαλύψει ότι είναι έξω του Παραδείσου. Γιατί είναι έξω του Παραδείσου; Διότι ο γεννήτωρ του εξώσθη του Παραδείσου. Και γιατί εξώσθη του Παραδείσου; Διότι ημάρτησε. Μόνον γι’ αυτό εξώσθη του Παραδείσου; Όχι. Δεν είναι αλήθεια αυτό, και διότι δεν μετενόησε.

Δεν θα κολαστούμε γιατί αμαρτήσαμε, όπως και εκείνος δεν κολάστηκε γιατί αμάρτησε, αλλά γιατί δεν μετανοήσαμε. Αμαρτήσεις, αμαρτήσεις, άνθρωπος είσαι, χώμα είσαι, είναι δυνατό να μην αμαρτήσεις; «Εμνήσθη, Κύριε», λέει, «χους εσμέν». Τι ζητάς από το χώμα λοιπόν; Πες, δικαιοσύνη ζητάς; Δεν ζητώ δικαιοσύνη. Θα πέσεις, αλλά γιατί δεν σηκώνεσαι; Εκεί, εκεί δεν τα πάμε καλά. Γιατί δεν σηκώνεσαι; Είμεθα λοιπόν απόγονοι ενός αμαρτωλού και αμετανοήτου ανθρώπου. Δεν εξώσθη ο Αδάμ διότι ημάρτησε, αλλά και διότι δεν μετενόησε, παρότι του έδωσε όλες τις ευκολίες να μετανοήσει. Τον άφησε αντιμέτωπον της αποτυχίας του, τον άφησε να δει τη γύμνια του, να δει ότι δεν έγινε Θεός και να μετανοήσει. Και δεν μετενόησε, απλώς μετεβίβασε την ευθύνη.

Όπως κάνουμε κι εμείς όταν πάμε να εξομολογηθούμε. Καμιά φορά κατηγορούμε τους άλλους: «Με έβαλε, μου είπε, με παρέσυρε ο σατανάς, ο γείτονας, η φιλενάδα, ο φίλος, ο πατέρας, η μητέρα». Εμείς τίποτα, εμείς είμαστε περιστέρια, όλοι οι άλλοι φταίνε. Διότι έτσι δικαιολογήθηκε και ο Αδάμ και η Εύα. Μετεβίβασαν την ευθύνη, ο μεν Αδάμ εις την Εύα και στον Θεό που έφτιαξε την Εύα, η δε Εύα στον Όφιν και στον Θεό που έφτιαξε τον Όφιν, και διά την αμαρτία τους και την αμετανοησία τους εξώσθησαν του Παραδείσου. Όταν λοιπόν είναι δύο τα αίτια, αμαρτία και αμετανοησία, της εξώσεως, τι πρέπει να είναι η επαναφορά; Η αναμαρτησία ή η μετάνοια;

Το να είμεθα αναμάρτητοι δεν είναι δυνατόν. Όμως να μετανοήσουμε είναι δυνατόν και θα πρέπει να κάνουμε τα δύο ακριβώς εκείνα τα οποία έκαμαν οι πρώτοι κατά τον αντίθετο τρόπο και εξώσθησαν, για να επιστρέψουμε εμείς μέσα. Γι’ αυτό ζητάει από τον απόγονο του Αδάμ και της Εύας μετάνοια. «Μετανοείτε», ήτοι να επιστρέψετε. Έχετε διαβάσει ποτέ τη νεκρώσιμη ακολουθία μας; Όσο και να την αποφεύγουμε, όσο και να χτυπάμε ξύλο άμα ακούμε θέματα θανάτου, θα μας τη διαβάσουνε κι αυτή μια μέρα. Και εκεί θα πούνε μερικά ψέματα για όσους δεν προσέξουν από τώρα. Μέσα στα ευλογητάρια λέει σε μια στιγμή: «Εὗρον κἀγὼ διὰ τῆς μετανοίας τὴν ὁδόν». Αλήθεια, επήρες αμετανόητος, ποια οδό βρήκες διά της μετανοίας; Για να επιστρέψει ο άνθρωπος, να ξαναγίνει πολίτης του Παραδείσου, πάλι ποιον πολίτευμα;

Να βρει τον τρόπον διά της μετανοίας. Κανένας άλλος τρόπος δεν γυρίζει τον άνθρωπο στον Παράδεισο. Εφόσον η οδός που έβγηκε ο άνθρωπος ελέγετο αμετανοησία, αυτή που θα επιστρέψει ο άνθρωπος πρέπει να λέγεται μετάνοια. «Εὗρον κἀγὼ διὰ τῆς μετανοίας τὴν ὁδόν», όχι διά των έργων μου· διά της μετανοίας την οδόν εὗρον κἀγώ και ξανά έγινα πολίτης του Παραδείσου. Αν ακόμη βάλετε το αυτί σας ένα βράδυ που γίνεται ο Εσπερινός, όπου ο ιερεύς το πετραχήλι το έχει κρεμάσει, όλη την ενορία του κάτω από τους κροσσούς —είναι οι ενορίτες του, οι ψυχές αυτές—, θέλετε να δείτε τι λέγει εκεί σε μια μυστική ευχή στον Θεό, στον Χριστό μας;

«Εν μετανοία και εξομολογήσει παράλαβε». Σου παραδιδόμεθα απόψε και, αν πεθάνουμε, μας πάρεις κοντά σου, να μας πάρεις εν μετανοία και εξομολογήσει. Και πολλές φορές είναι και ο ίδιος αμετανόητος και ανεξομολόγητος. Ψέματα λέμε.

Ανέχεται ο Θεός και μας προσθέτει χρόνους και καιρούς για να τα καταλάβουμε αυτά τα πράγματα και να τα ενεργήσουμε. Αυτές οι μέρες, κατεξοχήν, είναι οι μέρες που προσφέρονται. Όλοι συγκινούνται, και οι άθεοι, και οι βλάσφημοι, και οι πόρνοι, και οι μοιχοί, και οι μοιχαλίδες. Όλος ο κόσμος συγκινείται αυτές τις μέρες. Και αυτοί οι άθεοι ακόμη, οι άθρησκοι οι άλλοι, και αυτοί κάτι καταλαβαίνουν, ότι κάτι γίνεται στους Ορθοδόξους αυτές τις μέρες. Αδιαφόρως αν δεν θέλουν να αξιοποιήσουν αυτό που γίνεται, διότι ο Θεός έχει αφήσει ελευθερία στον άνθρωπο να ενεργεί όπως θέλει και αν θέλει. «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν». Μεγάλη δύναμη στο αυτεξούσιον του ανθρώπου για τον αιώνα. Στον μέλλοντα αιώνα θα τον συλλάβει η δικαιοσύνη του Θεού, η αρπάγη του Θεού, και θα τον πάει εκεί που δεν θέλει να πάει.

Λοιπόν, το θέμα αυτό, το της μετανοίας και της εξομολογήσεως. «Εμείς είμαστε βαφτισμένοι», λένε πολλοί άνθρωποι. «Πού αναφέρεται αυτό; Πώς αναφέρεται αυτό; Γιατί να εξομολογούμεθα;» κ.λπ., κ.λπ. Υπάρχουν από τις πρώτες ημέρες οι συστάσεις αυτές. Ο άνθρωπος πρέπει να ξέρει ότι για την αμαρτία του την πρώτη, την προπατορική, πρέπει να ταφεί. Διότι έρχεται αμαρτωλός και θάπτεται. Το βάπτισμα δεν είναι κουμπαριά, ούτε συναλλαγή, ούτε αμαρτία. Κουμπάρο-κουμπάρον, όχι· με μυστήριο-μυστήριον. Θάπτεται ένας νεκρός και βγαίνει ένας καινούργιος. Θάπτεται ένας δράκος και βγαίνει ένας άγγελος, ένας άγιος. Θάπτεται μια δρακούλα, εάν είναι θηλυκό το κορίτσι.

Έλεγε η θεολογία της γιαγιάς, και βγαίνει ένας μικρός άγιος. Μεγάλη υπόθεση. Ό,τι αμαρτήματα έχει ο άνθρωπος μέχρι την ημέρα που θα βαφτιστεί, είτε μικρός είτε μεγάλος. Αν είναι μικρός, θα έχει μόνο το προπατορικό αμάρτημα. Εάν είναι μεγάλος, θα έχει κι άλλες, ηθελημένες αμαρτίες, όπως ο Μέγας Κωνσταντίνος, επί παραδείγματι. Μα και φόνους μπορεί να είχε. Αλλά, εφόσον βαπτίστηκε μεγάλος, καθαρίστηκαν όλα αυτά τα πράγματα. Το βάπτισμα λοιπόν είναι εκείνο το οποίο καθαρίζει όλες τις αμαρτίες προ του βαπτίσματος. Όμως ο άνθρωπος συνεχίζει τώρα να αμαρτάνει και μετά το βάπτισμα. Αυτό που θα τα καθαρίσει, με άλλο βάπτισμα δεν καθαρίζεται· δεν γίνεται άλλο βάπτισμα, «εν βάπτισμα». Μια φορά πέθανε ο Χριστός, μια φορά ανέστη, μια φορά θα πεθάνουμε εμείς και μια φορά θα αναστηθούμε. Πώς θα γίνει; Υπάρχει δεύτερο βάπτισμα.

Δεύτερο βάπτισμα. Οποιαδήποτε αμαρτία και να κάνει ο άνθρωπος, όπως το πρώτο βάπτισμα την καθαρίζει, έστω και φόνος αν είναι ακόμη, έτσι και το δεύτερο βάπτισμα καθαρίζει οποιαδήποτε αμαρτία μετά από το βάπτισμά του. Το δεύτερο βάπτισμα αυτό, όπως θα σας πω, είναι η μετάνοια και η εξομολόγηση. Ακούστε ένα σοβαρό αμάρτημα των ανθρώπων. Ξέρετε, οι Εβραίοι εσταύρωσαν τον Χριστό. Οι Απόστολοι βγήκανε και εκήρυξαν έπειτα, και άκουγαν οι Εβραίοι ότι «αυτόν που εσείς εσταυρώσατε, αυτόν σας κηρύττουμε εμείς ότι ανέστη». Σας διαβάζω από τις Πράξεις των Αποστόλων, στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 37: «Ακούσαντες δε», οι Χριστοκτόνοι, Χριστοκτόνοι, «ακούσαντες δε».

«Κατενύγησαν την καρδίαν, είπόν τε προς τον Πέτρον και τους λοιπούς Αποστόλους· Τι ποιήσωμεν, άνδρες αδελφοί;» Ναι, το κάμαμε αυτό. Εμείς τον σταυρώσαμε. Τι ποιήσωμεν όμως τώρα, άνδρες αδελφοί; Όπως εμείς μπορούμε να πούμε: «Ναι, Κύριε, αμαρτήσαμε. Τι μπορούμε να κάνουμε τώρα;» Ακούστε την εντολή την τότε και θα μάθετε για την εντολή την τώρα. «Τώρα, τι ποιήσωμεν λοιπόν», λέει, «άνδρες αδελφοί;» «Πέτρος δε έφη προς αυτούς· Μετανοήσατε, και βαπτισθήτω έκαστος υμών επί τω ονόματι Ιησού Χριστού εις άφεσιν αμαρτιών, και λήψεσθε την δωρεάν του Αγίου Πνεύματος». Ώστε οι αβάπτιστοι ζητούσαν βάπτισμα, είχαν ανάγκη από βάπτισμα.

Ό,τι αμαρτήματα έκαναν. Όμως τώρα, μετά το βάπτισμα αυτό, ό,τι αμαρτίες θα γίνουνε, έχουν άλλον τρόπο για να καθαριστούν. Είναι το δεύτερο βάπτισμα, η μετάνοια και η εξομολόγηση. Και μάλιστα, αν συνοδεύεται με κάνα δάκρυ μετανοίας, τότε είναι λουτρό πραγματικό. Είναι σαν να ξαναβαφτίστηκες. Δεν ξέρω αν έχετε προσευχηθεί καμιά φορά, παραδεχόμενοι τις αμαρτίες σας ενώπιον του Χριστού και της αγίας εικόνας Του, και κλάψετε, σας έρθουν δάκρυα. Όσο περισσότερο κλάψετε, τόσο περισσότερο θα ανακουφιστείτε εκ των υστέρων. Παρότι το κλάμα, τα δάκρυα, προϋποθέτουν μια εξάντληση του σώματος. Μπορεί το σώμα να ατονήσει, να εξαντληθεί, όμως η ψυχή θα ξαλαφρώσει από μέσα.

Εάν δε αυτό γίνει τώρα ενώπιον του ιερέως, ενώπιον της Εκκλησίας, ενώπιον του εντεταλμένου που λύει τις αμαρτίες, σκεφτείτε πόσο ο άνθρωπος θα ξεκουραστεί. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει το εξής: «Και δάκρυον στάξαν ισοδυναμεί λουτρώ». Ένα δάκρυο μετανοίας στάξαν ισοδυναμεί λουτρώ. Σας είπα ένα βράδυ για εκείνον που πήγε να εξομολογηθεί και του έδωσε το βαρελάκι εκείνο και του είπε: «Αν το γεμίσεις αυτό, θα συγχωρηθούν οι αμαρτίες σου». Και δεν μπόρεσε να το γεμίσει για πολλά χρόνια, και όταν στάθηκε μπροστά και έκλαψε, έπεσε ένα δάκρυ μέσα και γέμισε. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και στα θέματα τα πνευματικά μας. «Και δάκρυον», λοιπόν, «μετανοίας στάξαν ισοδυναμεί λουτρώ», τω βαπτίσματι, «και στεναγμός».

«Επίμοχθος επαναγάγει την χάριν, προ μικρού αναχωρήσασαν». Όταν αμάρτησες, έφυγε η χάρις. Δεν κάθεται το Πνεύμα το Άγιο μαζί σου να αμαρτάνει. Πολλές φορές φεύγει και ο άγγελος. Ο άγγελος φεύγει, γυρίζει το πρόσωπό του. Δεν μπορεί να ιδεί πολλές αμαρτίες παράνομες και παρά φύσιν που κάνουμε εμείς. Γυρίζει το πρόσωπό του, φεύγει. Σε όλες τις αμαρτίες μπορεί να σταθεί. Όμως στις παρά φύσιν αμαρτίες δεν στέκεται ο άγγελος μπροστά. Η χάρη λοιπόν φεύγει όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει. Μπαίνει ο σατανάς μέσα. Μπαίνει ο κόρακας μέσα, φεύγει η περιστερά. Και πρέπει να μετανοήσει ο άνθρωπος, να παραδεχτεί ότι αμάρτησε, και τότε θα ξαναεπανέλθει η χάρη. Υπάρχουν δύο χαρίσματα. Η πρώτη είναι το βάπτισμα.

Το δεύτερο βάπτισμα είναι «χάρις μετά την χάριν». Και ξέρετε ένα τολμηρό που λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος; Ακούστε: «Μείζων», μεγαλύτερο, «μείζων του βαπτίσματος μετά το βάπτισμα η των δακρύων πηγή καθέστηκεν». Μεγαλύτερα από το βάπτισμα είναι, λέει, τα δάκρυα της μετανοίας εκ των υστέρων. Είναι και τολμηρόν, πώς να το λέγουμε, τολμηρόν είναι να το λέει κανείς, όμως έτσι είναι. «Διότι εκείνο μεν», το βάπτισμα το πρώτο, «των προγεγονότων ημίν κακών εστί καθαρτήριον». Μας καθάρισε το προπατορικό αμάρτημα και τις αμαρτίες. «Τούτο δε των μεταγενεστέρων», αυτών που γίνονται μετά το βάπτισμα. «Κἀκεῖνο μὲν νήπιοι πάντες λαβόντες ἐμολύναμεν». Το πήραμε μικροί όλοι, νήπιοι, και το μολύναμε.

Με την ευκαιρία να σας πω μια απάντηση εδώ να έχετε. Ο Ιωάννης της Κλίμακος είναι ένας πατήρ του εβδόμου αιώνος. Και έρχονται τώρα οι Προτεστάντες του δεκάτου έκτου αιώνος και μας λένε: «Ο νηπιοβαπτισμός είναι ψέματα». Εδώ λέει αυτός περί μικρών. Άρα η Εκκλησία είχε από τις πρώτες ημέρες τον νηπιοβαπτισμό επί σκηνής. Κι όταν η Εκκλησία έχει από τότε, από πρώτο χέρι, από αποστολικών χρόνων τον νηπιοβαπτισμό, ποιοι είμεθα εμείς οι οποίοι θα διορθώσουμε την Εκκλησία; «Κἀκεῖνο μὲν νήπιοι πάντες λαβόντες ἐμολύναμεν· διὰ τούτου δὲ κἀκεῖνο ἀνακαθαίρομεν. Ὃ εἰ μὴ ἐκ Θεοῦ φιλανθρώπως ἐδόθη τοῖς ἀνθρώποις».

«Γνωρίζετε», λέει, «αν αυτό το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως δεν είχε δωρηθεί στους ανθρώπους, σπάνιοι όντως και δυσεύρετοι οι σωζόμενοι». Δεν θα υπήρχε άνθρωπος. Ποιος άνθρωπος είναι εκείνος που πέρασε από τη γη αυτή και δεν ημάρτησε και δεν είχε την ανάγκη του πετραχηλιού; Ποιος είναι ο άνθρωπος εκείνος που θα πει: «Εγώ δεν ημάρτησα, κράτησα καθαρό το βάπτισμά μου»; Υπάρχει; Ούτε αυτός ο Αβραάμ. Ποιος είναι εκείνος; Όλοι περάσαμε από τη χάρη, όλοι. Επίσης ο Ισαάκ ο Σύρος, ένας άλλος νηπτικός πατήρ, επάνω στο ίδιο θέμα λέγει: «Χάρις μετά την χάριν». Πρώτη χάρις είναι το βάπτισμα. Χάρις μετά την χάριν, μετά το βάπτισμα, η μετάνοια, εδόθη τοις ανθρώποις. Μετά το βάπτισμα η μετάνοια έδωσε στους ανθρώπους ένα χάρισμα, ώστε οι άνθρωποι, σαν άνθρωποι, αν αμαρτάνουν, να τακτοποιούνται.

«Μετάνοια γάρ εστιν αναγέννησις δευτέρα εκ Θεού». Η πρώτη αναγέννηση είναι το βάπτισμα. Όμως, εφόσον το λερώνουμε, έχουμε ανάγκη δευτέρας αναγεννήσεως. «Και όνπερ εκ πίστεως αρραβώνα εδεξάμεθα διά του βαπτίσματος, το χάρισμα αυτού διά της μετανοίας εκδεχόμεθα». Όπως πιστέψαμε πρώτα και χαριστήκαμε, έτσι και διά της μετανοίας. «Μετάνοια εστί η θύρα του ελέους». Υπάρχει ανοιχτή η πόρτα. Αν δεν περάσεις διά της θύρας της μετανοίας, δεν υπάρχει τρόπος. Θυμόσαστε, έδωσε κλειδιά στον Πέτρο και του λέει: «Πέτρε, πάρε τα κλειδιά της Βασιλείας των Ουρανών». Και τα κλειδιά αυτά δεν είναι τίποτα άλλο, οι μόνοι του δεσμοί και λύσεις. Γιατί του λέει στη συνέχεια: «Όσα αν δέσεις επί της γης έσται δεδεμένα εν τω ουρανώ και όσα αν λύσεις επί της γης έσται λελυμένα εν τω ουρανώ». Δεν περάσεις λοιπόν από τη θύρα της μετανοίας, περάσεις με το εγώ το δικό σου, «εγώ είμαι εντάξει και δεν έχω ανάγκη από αυτά», δεν πρόκειται να περάσεις μέσα.

«Διά της θύρας ταύτης ερχόμεθα προς το θείον έλεος και εκτός ταύτης εισόδου ουχ ευρήσεις έλεος». Δεν υπάρχει. Και εντούτοις, αγαπητοί μου, κάτω από διάφορα δικαιολογητικά, μέχρι σήμερον πολλοί άνθρωποι μένουν μακριά. Άρα, είτε διότι έχουν πολλές αμαρτίες, όπως τα λέγαμε, είτε διότι δεν έχουν πιάσει το θέμα ακριβώς όπως το έχει η Αγία μας Εκκλησία. Εάν δεν υπήρχε αυτό το μυστήριο, δεν θα υπήρχε, όπως λένε εδώ οι Πατέρες, κανείς για να σωθεί. Όλοι θα είμαστε κατακριτέοι, διότι είτε εν λόγω, είτε εν έργω, είτε εν διανοία αμαρτάναμε. Η εξομολόγηση ενώπιον άλλου, γι’ αυτό είναι το δύσκολο. Το δύσκολο είναι να κάνουμε σωστά τη μετάνοια.

Πολλοί μετανοούμε. «Βέβαια δεν έπρεπε να το κάνω αυτό, με τύπτει η συνείδησή μου», και σπεύδει να κάνει ορισμένα πράγματα για να απαντήσει στη συνείδησή του. Το σωστό όμως δεν κάνει, διότι πρέπει να ξέρει ο άνθρωπος, όταν παραβαίνει κάποιο νόμο, όταν αμαρτάνει, αμαρτάνει προς δύο κατευθύνσεις. Ο άνθρωπος είναι εδώ, σε μία νεκρά γωνία. Έχει στο κεφάλι του τον Θεό, το Ευαγγέλιο, και απέναντί του τον άνθρωπο. Έκλεψες, παραδείγματι, αδίκησες τον συνάνθρωπό σου και παρέβης τον νόμο του Θεού της κλοπής. Επόρνευσες, αδίκησες τον συνάνθρωπό σου και παρέβης τον νόμο της πορνείας. Εβλασφήμησες, έβλαψες τον Θεό και πρόσβαλες τον άνθρωπο. Κατά συνέπεια χρειάζονται δύο γεγονότα.

Να συμβιβαστείς με τον Θεό και με τον άνθρωπο. Τον έκλεψες τον άνθρωπο, του τα επιστρέφεις. Τακτοποιήθηκες; Του ζήτησες συγγνώμη; Δεν τακτοποιείσαι, διότι ο Θεός σού έχει πει «ου κλέψεις». Πρέπει να πας και να εξομολογηθείς, διότι παρέβης την εντολή του Θεού. Είναι δύο τα μέρη. Κατά συνέπεια μόνος σου δεν μπορείς να τακτοποιήσεις. Πρέπει απαραιτήτως να φτάσεις στον Θεό. Τώρα, «να τα πω στον Θεό». Δεν τα δέχεται, έχει έναν ειδικό τρόπο. Να σας πω ένα περιστατικό. Οφείλεις ένα ποσόν στην τράπεζα και πηγαίνεις στον διευθυντή ή στον μεγαλύτερο μέτοχο και του λες: «Κύριε τάδε, οφείλω ένα ποσόν, ορίστε το τσεκ». Ποια θα είναι η απάντηση;

«Θα πας στον αρμόδιο υπάλληλο και θα πας στο ταμείο να πληρώσεις».

«Εσείς δεν είστε ο διευθυντής;» «Εγώ είμαι ο διευθυντής, αλλά ούτω λειτουργεί η τράπεζα. Θα πας στον αρμόδιο υπάλληλο». Ή, αν έχεις ένα τσεκ να εξαργυρώσεις και πας και τα ζητάς από τον διευθυντή, πάλι θα σε στείλει στον αρμόδιο υπάλληλο και στον ταμία να εισπράξεις. Αν εσύ επιμένεις να πάρεις δήθεν από τον διευθυντή ή από τον μεγαλύτερο μέτοχο το αντίτιμο του τσεκ που κρατάς, δεν θα το πάρεις μέχρι που να πεθάνεις. Έτσι και ο Χριστός, παρότι είναι αυτός ο οποίος εθέσπισε το μυστήριο, παρότι είναι αυτός που έφτιαξε την Εκκλησία, παρότι όλα αυτά τα πράγματα, έχει έναν ορισμένο τρόπο, μια δοσοληψία, όπως θα λέγαμε, μεταξύ ορισμένων προσώπων. Ας σας το κάνω λιανά. Δεν ξέρω αν ξέρετε ένα...

Τύπο, μάλλον, της αμαρτίας που λέγεται λέπρα. Η λέπρα, δεν ξέρω αν ξέρετε, είναι τύπος της αμαρτίας. Και αν ανοίξετε το Λευιτικό στην Παλαιά Διαθήκη, στο 13ο και 14ο κεφάλαιο, θα βρείτε ότι όλες τις αρρώστιες τις καταπιάνονται οι γιατροί, πλην της λέπρας. Στη Σοφία Σειράχ, στο 38ο κεφάλαιο, αναφέρεται και λέγεται: «Δώτε τόπον τω ιατρώ, και γαρ αυτού εστί χρεία». Είσαι άρρωστος; Κάλεσε τον ιατρό. «Κύριος έκτισεν εκ γης φάρμακα», και γαρ αυτών εστί χρεία. Ο Θεός έφτιαξε τα βότανα, εφώτισε τους επιστήμονες και εφεύραν τα φάρμακα.

Χρησιμοποίησέ τα και πες «δόξα τω Θεώ». Σε πονάει το κεφάλι σου, επί παραδείγματι, και εσύ λες: «Εγώ δεν παίρνω ασπιρίνη». Θα χτυπήσεις κάτω το κεφάλι σου. «Εγώ θα παρακαλέσω τον Θεό». Δεν σε κάνει καλά ο Θεός, εφόσον υπάρχει φάρμακο. Θα το πάρεις το φάρμακο, θα ταπεινωθείς και θα γίνεις καλά, θα ανακουφιστείς. Αν πεις «εγώ δεν το παίρνω», το κεφάλι σου θα πονάει και δεν ξέρω τι θα γίνει παρακάτω. Λέγω λοιπόν, για όλες τις αρρώστιες είχαν γνώμη οι γιατροί. Για τη λέπρα όμως είχαν γνώμη οι παπάδες, οι κληρικοί. Ανοίξετε να δείτε. Εκάθισε ως άλλος Ιπποκράτης ο Θεός και τους είπε: «Εάν είναι έτσι η ουλή, εάν έχει τέτοιο χρώμα, αν έχει τόσο βάθος, θα κάνετε εκείνο, θα κάνετε εκείνο, θα κάνετε εκείνο». Εάν είναι σε μία μορφή πλέον η λέπρα, θα βγάζετε ένα χαρτί και θα λέτε: «Έξω από το χωριό, έξω από την κωμόπολη».

Έξω από την πόλη. Γι’ αυτό ο Χριστός μας συνήντησε τους λεπρούς πόρρωθεν, μακριά, έξω. Όταν λοιπόν η λέπρα έγινε καλά των ανθρώπων αυτών, τι τους είπε; «Πηγαίνετε», λέει, «να επιδείξετε τους εαυτούς σας τοις ιερεύσι». Αυτοί θα σας δώσουν χαρτί ελευθέρας επικοινωνίας. Αυτοί σας είπαν να βγείτε έξω και αυτοί θα σας πουν να μείνετε μέσα. Πολύ δυστυχώς, όχι, αν τακτοποιήσει μόνος, δεν τακτοποιεί. Τη λέπρα της ψυχής θα την τακτοποιήσει ο κληρικός, αυτός έχει εντολή. Το ότι η λέπρα είναι τύπος της αμαρτίας, χίλια δυο παραδείγματα. Ας σας πω ένα-δυο. Όταν ο Θεός μιλάει με τον Μωυσή και του λέγει να πάει να βγάλει τον λαό από την Αίγυπτο, ο Μωυσής, διότι ήταν βραδύγλωσσος...

Νόμιζε ότι είναι θέμα καπατσοσύνης για να πάρει το λαό. Του είπε: «Δεν μπορώ να πάω, εγώ δεν μπορώ να μιλήσω, δεν μπορώ να πάω». Του λέει: «Ποιος φτιάχνει τα στόματα, ποιος φτιάχνει τη γλώσσα, ποιος τον βωβό; Δεν ξέρω τι είσαι εσύ, αλλά με την παλικαριά σου, με τη δύναμή σου θα πας; Βάλε το χέρι», λέει, «στον κόλπο σου». Βάλε, λοιπόν, εσύ το χέρι στον κόλπο. «Για βγάλε το», του λέει. Το βγάζει, τρόμαξε, ολόλεπρο, λεπρό το χέρι. «Ξαναβάλε το», του λέει, «στον κόλπο σου». Ξανά το βάζει στον κόλπο του. «Ξαναβγάλε το», του λέει. Το βγάζει καθαρό. Είσαι λεπρός, είσαι αμαρτωλός. Εσύ θα την κάνεις τη δουλειά; Εγώ θα την κάνω τη δουλειά. Αυτός είναι ο άνθρωπος. Είναι ένα από τα πολλά τεστ που του έκανε. Ανοίξετε την Έξοδο και διαβάστε αυτά τα πράγματα. Δεν τα έκαμα εγώ από την Αθήνα, είναι μέσα στη Γραφή μας. Όταν ο Γιεζή ξεγέλασε...

τον επίσημο από τη Συρία και του πήρε μερικά ρούχα κ.λπ., που τον ερώτησε ο Ελισσαίος «Πού ήσουν;», κι αυτός λέει «Πουθενά, εδώ, δεν έφυγα». «Ώστε πουθενά δεν ήσουνα; Η λέπρα του Νεεμάν», του λέει, «επάνω σου». Και βγήκε ολόλευκος. Γιατί βγήκε ολόλευκος; Διότι ημάρτησε. Έχετε διαβάσει ποτέ στο δωδέκατο κεφάλαιο των Αριθμών, όταν ο Ααρών με την αδελφή του τη Μαριάμ γλωσσοτρώγανε, κατά το δη λεγόμενο, τον Μωυσή, που δεν τους πήρε από λόγο που παντρεύτηκε μια Αιθιόπισσα; Τι έγινε; Έχετε διαβάσει; Ανοίξτε να το μάθετε, να διαβάσετε. Η Μαριάμ έγινε ολόλευκη από λέπρα, από τη γλωσσούλα της. Μην κοιτάτε σήμερα που δεν λεπρωνόμεθα εμείς εξωτερικώς. Ωστόσο, λεπρωνόμεθα εσωτερικώς. Πού; Μέσα λεπρωνόμεθα. Τι έγινε τότε;

Ξανά, ο Ααρών δεν λεπρώθηκε, παραδόξως. Γιατί δεν λεπρώθηκε ο Ααρών; Γιατί ήταν αρχιερεύς και η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Ο Ααρών, επαναλαμβάνω, δεν λεπρώθηκε, διότι ήτο αρχιερεύς, και δείχνει καθαρά ότι η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Η αδελφή του έγινε ολόλευκη. Παρακάλεσαν τον Μωυσή να παρακαλέσει τον Θεό να ξελεπρωθεί. Ο Θεός εδέχθη την προσευχή του Μωυσέως, αλλά είπε: «Θα κάνει κανόνα», όπως μας βάζουν και εμάς κανόνα. «Θα μείνει», λέει, «μια βδομάδα έξω της παρεμβολής, για να μάθει τα απότοκα της αμαρτίας της, και τότε θα καθαριστεί». Και πράγματι έμεινε μια βδομάδα έξω και έπειτα εκαθαρίστηκε. Και είναι και άλλες περιπτώσεις στην Παλαιά Διαθήκη που αποδεικνύουν ότι η λέπρα είναι τύπος. Αλλά εκείνο που ήθελα να πω ιδιαιτέρως είναι:

Όταν ο Χριστός μας ευρέθη αντιμέτωπος των λεπρών και του ζήτησαν και του φώναξαν και του είπανε «Ιησού ἐπιστάτα, ἐλέησον ἡμᾶς», ο Χριστός είπε: «Πηγαίνετε να δείξετε τους εαυτούς σας τοῖς ἱερεῦσι». Παρότι είναι Αυτός ο ίδιος που έφτιαξε τους ιερείς, Αυτός ο ίδιος που έφτιαξε τον νόμο, δεν δέχεται. «Σ' αυτούς θα πάτε», λέει, χωρίς να τους κάνει βέβαια καλά εν τω μεταξύ. Εν τω υπάγειν έγιναν καλά και καθαρίστηκαν, γιατί υπήκουσαν. Αυτό, παρά τη λογική που βάζουμε εμείς μπροστά, με αποτέλεσμα «δεν πιστεύει» και «τι έχασα εγώ;», «πού πρέπει;». Τέτοιες είναι οι λογικές, θεολογικές, όχι θεολογικές. Τέτοιες είναι οι λογικές, θεολογικές, που πρέπει να ανοίξουν στο 20ό κεφάλαιο του Ιωάννου, 20-21. Ευχαριστούμε τον Άγιο Θεό, μαζί σας να ακούσουμε τις βουλήσεις του Θεού.

Αλλά και να ζήσουμε. Πόσον συνηθίζει σε πολλούς. Πολλούς την ημέρα, με τη Μαγδαληνή, με τις Μυροφόρες, με τον Πέτρο, εις Εμμαούς και λοιπά. Το βράδυ, κεκλεισμένων των θυρών, ἔστη εἰς τὸ μέσον, όπου λείπει ο Θωμάς, και τους είπε, δύο φορές, «Εἰρήνη ὑμῖν», και εν συνεχεία τους λέει: «Καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ Πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς». Με τι; Πώς απέστειλε εσένα ο Πατέρας; Με όλα τα δικαιώματα.

δεσμήν κελί είναι αμαρτίες. Λάβετε λοιπόν πνεύμα Άγιο. Τι να το κάνουμε. Αν την όν αφήενται αμαρτίες αφήενται αυτής. Αν την όν κρατείτε και κράτηντε.

Βασιλεία των Ουρανών, Γέννηση Θεοτόκου, της Ευαγγελισμός, Λοιπόν, αυτό το μυστήριο... Εθεσπίσθη το βράδυ εκείνο της Πεντηκοστής — συγγνώμη, της Αναστάσεως. Ο Χριστός έφυγε σε λίγο, άφησε τους Αποστόλους, οι Απόστολοι τους διαδόχους και ούτω καθεξής. Μέχρι σήμερον υπάρχει το μυστήριον αυτό στους Ορθοδόξους. Και οι άλλοι τα κατήργησαν αυτά τα πράγματα, δεν τα έχουν. Γι' αυτό μένουν με τις αμαρτίες τους. Ένας που τον πιστεύουν όλοι και δεν έχουν κανένα λόγο να του αμφισβητήσουν την ορθότητα, τη γνησιότητα και την αλήθεια, είναι ο Θείος Χρυσόστομος. Ξέρετε τι λέγει ο Θείος Χρυσόστομος για τους κληρικούς, γι' αυτούς που εξομολογούν και συγχωρούν τους ανθρώπους; Ξέρετε; «Οἱ τὴν γῆν οἰκοῦντες καὶ ἐν αὐτῇ ποιούμενοι τὴν διατριβήν, τὰ ἐν οὐρανοῖς διοικεῖν ἐπετράπησαν». Αυτοί, λέει, που κατοικούν εδώ στη γη και σε αυτή...

τη διατριβή τους, τους εδόθη δικαίωμα να διοικούν τα θέματα του ουρανού. «Καὶ ἐξουσίαν ἀνέλαβον ἣν οὔτε ἀγγέλοις οὔτε ἀρχαγγέλοις ἔδωκεν ὁ Θεός». Ένας άγγελος δεν μπορεί να σου αφήσει τις αμαρτίες. Ένας παπάς αμαρτωλός μπορεί να σου αφήσει τις αμαρτίες. «Οὐ γὰρ πρὸς ἐκείνους εἴρηκε», δεν είπε, λέει, προς αυτούς: «Ὅσα ἂν δήσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένα ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ ὅσα ἂν λύσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τῷ οὐρανῷ». «Ἔχουσι γὰρ καὶ οἱ κρατοῦντες ἐπὶ τῆς γῆς τοῦ δεσμεῖν ἐξουσίαν». Θα σε πιάσουνε και θα σε βάλουν φυλακή, θα σε δεσμεύσουνε, αλλά σωμάτων μόνον, σωμάτων μόνον, «οὐχὶ δὲ καὶ τῆς ψυχῆς». Κι άπερ εργάζονται κάτω οι ιερείς, ταύτα ο Θεός άνω κυροῖ, και την των δούλων γνώμη ο...

Δεσπότης διαβεβαιοί. Μονογράφει αυτό που σου είπε ο αμαρτωλός παπαδάκος που πήγες και εξομολογήθηκες.

Μπορείς τις αμαρτίες σου να τις πεις οπουδήποτε. Υπάρχει ένα ειδικό δαιμόνιο που κυκλοφορεί στον κόσμο τον Ορθόδοξο. Είναι το δαιμόνιο το κωφό και το άλαλο, αυτό που είχε το παιδί το δαιμονισμένο που ακούσαμε την Τετάρτη Κυριακή των Νηστειών. Και γι' αυτό από σκοπού έβαλε η Εκκλησία αυτό το κομμάτι εκεί, διότι πολλοί άνθρωποι, που ανεβαίνουμε στα Ιεροσόλυμα, έχουνε αυτό το κωφό και το άλαλο δαιμόνιο. Δεν πρόκειται να εξαγορεύσουμε τις αμαρτίες μας. Είναι ένα ειδικό δαιμόνιο που πιάνει το αυτί του ανθρώπου και δεν τον αφήνει ν' ακούσει ό,τι καλό. Τον αφήνει ό,τι κακό. Και του πιάνει και τη γλώσσα και δεν τον αφήνει να εξομολογηθεί εκεί που πρέπει τις αμαρτίες. Συγχαρητήρια.

Λέει στη φιλενάδα: «Η μοναχή απόψε έκαμα εκείνο, τούτο, τ' άλλο, έτσι, αλλιώς, τ' άλλο κ.λπ.». Τα λέει στον φίλο, τα λέει στο καφενείο, τα λέει στην αγορά. Στον παπά τού απαγορεύει να τα πει.

Όπου και αν τα πούμε τα αμαρτήματά μας, δεν απαλείφονται, δεν καταστρέφονται και διαιωνίζονται, κάνουν παιδιά. Πολλοί μαθαίνουν αμαρτίες και τεχνάσματα αμαρτημάτων από άλλους. Όταν όμως τα πει στον πνευματικό, έχει ένα σφουγγάρι και τα σβήνει. Γι' αυτό ο σατανάς αφήνει τον άνθρωπο να τα λέει σε όλο τον κόσμο, στον πνευματικό να μην τα λέει όμως. Καταλαβαίνετε; Δεν είναι, λοιπόν, αρκετό να εξομολογηθείς τον πόνο σου, την αμαρτία σου, σε οποιονδήποτε, αλλά θα πας στον ενδεδειγμένο. Γι' αυτό και όλοι οι ιερείς δεν είναι εξομολόγοι. Την εξομολόγηση την έχει δώσει μόνο στους αρχιερείς, που είναι απότοκοι των Αγίων Αποστόλων.

Οι αρχιερείς, διότι δεν φτάνουν, δεν αρκούν για τόσο χριστιανικό κόσμο, διαλέγουν τους εμπείρους και εκείνους που καταλαβαίνουν ότι μπορούν να κρατήσουν αδυναμίες άλλων ανθρώπων. Και τους δίνουν μια ενταλτήριο επιστολή για λογαριασμό τους, ένα ενταλτήριο γράμμα, όπως λέγεται, για λογαριασμό του επισκόπου να εξομολογούν. Γι' αυτό κι αν συναντήσουν δύσκολη περίπτωση, οι πνευματικοί αποτείνονται στον επίσκοπό τους και του λένε: «Άγιε Δέσποτα, συναντώ αυτό το θέμα, αυτό το πρόβλημα σε ένα αντρόγυνο, σε ένα πρόσωπο. Πώς θα ενεργήσω;» Και ο Πνευματικός Δεσπότης τού δίδει την ανάλογο συνταγή. Δεν είναι του καθενός, λοιπόν, να λύει αμαρτίες. Πες μου ό,τι θέλεις. Τι; Άμα μου τις πεις, μπορώ εγώ να σου τις αφήσω;

Άκουσες εσύ τις δικές μου, μπορείς εσύ να μου τις αφήσεις; Λένε ορισμένοι όμως, που ακούνε τα προτεσταντικά κηρύγματα: «Δεν ακούτε», λέει, «το Ευαγγέλιο που ο Ιάκωβος λέγει: “Ἐξομολογεῖσθε ἀλλήλοις τὰ παραπτώματα ὑμῶν, ὅπως ἰαθῆτε”; Για μας το λέει». Μα το λέει για τους παπάδες, το λέει για τους πνευματικούς. Παρότι εξομολογεί άλλον ο πνευματικός και του αφήνει αμαρτίες...

δικές του δεν μπορεί να τις αφήσει. «Ἐξομολογεῖσθε», λοιπόν, «ἀλλήλοις». Πες τα εσύ του αλλουνού και ο άλλος τα δικά σου, αν θέλετε να ιαθείτε. Για μας έχει πει πολύ γρηγορότερα. Και παίρνουν το εδάφιο που έχει σχέση με τους ιερείς και με την εξομολόγηση αυτών και το βάζουν σε εμάς. «Και εμείς, να», λέει, «εξομολογήσεις». Λοιπόν, θα μου τα πεις· τι βρωμιές έκαμες; Θα μείνουνε και θα χαλάσουνε και θα φύγουνε; Ή θα ακούσεις τις δικές μου; Έχεις το δικαίωμα; Δεν έχεις αυτό το δικαίωμα.

Δικαίωμα το έχει δώσει, όπως ακούσατε, σε ορισμένους. Προσέχετε έτσι αυτά, γιατί βρίσκεστε σε μια κατάσταση μέσα πολύ θολερή και ίσως βρεθείτε γελασμένοι εκείνη την ημέρα. Δεν θα τα πεις, λοιπόν, στον καθένα· θα τα πεις στον εντεταλμένο. Και ωραιότατα λέγει ο Μέγας Βασίλειος επάνω σ' αυτό το εξής: «Ὥσπερ οὖν τὰ πάθη τοῦ σώματος οὐ πᾶσιν ἀποκαλύπτουσιν ἄνθρωποι, οὐδὲ τοῖς τυχοῦσι». Δεν πας στον καθένα να του πεις: «Είμαι άρρωστος, με πονάει το στομάχι μου». Λοιπόν, γιατί μου το λες; Να πας στον παθολόγο. «Ξέρεις, με πονάει το μάτι μου». Γιατί μου το λες εμένα; Είμαι οφθαλμίατρος; Να πας στον γιατρό. Έτσι δεν είναι; Σε πονάει το μάτι· θα πας στον παθολόγο ή θα πας στον οφθαλμίατρο; Θα πας στον ενδεδειγμένο. Έχεις, λοιπόν, αμαρτία; Θα πας στον ενδεδειγμένο, που έχει την εντολή του δεσμεῖν και λύειν. Ό,τι θέλεις κάνε, χτυπήσου κάτω, η αμαρτία δεν φεύγει.

Λέει: «Τὰ πάθη τοῦ σώματος οὔτε πᾶσιν ἀποκαλύπτουσιν οἱ ἄνθρωποι, οὔτε τοῖς τυχοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς ἐμπείροις τῆς τούτων ἰατρείας». Θα πας στον ενδεδειγμένο γιατρό, στον σπεσιαλίστα που λέμε. «Οὕτω καὶ ἡ ἐξαγόρευσις τῶν ἁμαρτημάτων γίνεται ἐπὶ τῶν δυναμένων θεραπεύειν», αυτούς που έχουν τη δύναμη και την εντολή να θεραπεύσουν. Δεν είναι, λέει, για τον καθένα. Αλλά πλανώμεθα. Άλλοι, μάλιστα, λένε πολλές φορές: «Εγώ θα τα πω. Δεν είναι πανταχού παρών ο Χριστός; Θα τα πω στην εικόνα». Και τι θα σου πει η εικόνα; Τι θα σου πει η εικόνα; Όταν είσαι άρρωστος, παίρνεις τη φωτογραφία του γιατρού και του λες: «Γιατρέ, πονάω»; Ή πας εκεί και σε ψάχνει και σου κάνει και σου φτιάχνει κ.λπ.; Σου γράφει συνταγή, θα την πάρεις κανονικά. Θα σου κάνει ένεση, θα σου κάνει... Πας στον ενδεδειγμένο.

«Συγχώρεσέ με». Συγχωράει η Παναγία; Έχει το δικαίωμα η Παναγία μας του δεσμεῖν και λύειν; Η ίδια τον Χριστόν είπε σωτήρα της: «Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρί μου». Ούτε ο Χριστός συγχωρεί, ούτε η Παναγία συγχωρεί, ούτε οι Άγιοι συγχωρούν, ούτε οι Άγγελοι συγχωρούν. Ο παπάς συγχωρεί, δέστε το νου σας. Μα έχει αυτήν τη δύναμη, εξουσίαν έχει. Και όταν βάλεις το κεφάλι, γονατίσεις, θα εξομολογηθείς, απλώνει τα χέρια του επάνω και λέει: «Σὺ, Κύριε, ὡς ἔφησας, ὅσα ἂν δήσητε ἐπὶ τῆς γῆς ἔσται δεδεμένα, καὶ ὅσα ἂν λύσητε ἔσται λελυμένα, λύσε καὶ τὸν δοῦλόν σου τοῦτον». Αυτός είναι. Ο ιερεύς είναι το όργανο, ο Χριστός.

Διά του ιερέως. Θα πας εκεί να εξευτελιστείς, θα πας εκεί να διαπομπευθείς, να τα βγάλεις έξω. Αυτόν τον σκοπόν έχει. Ούτε σε αγγέλους ούτε σε αρχαγγέλους. Θυμόσαστε η Παναγία μας τι έκαμε στον εν Κανά γάμο; Ο Χριστός μας είπε: «Οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου». Δεν έχω υπόψη μου να αρχίσω τα θαύματα. Η Παναγία επιμένει και λέει: «Ὅ,τι ἂν λέγῃ ὑμῖν ποιήσατε». Ό,τι σας πει να κάνετε, να το κάνετε. Εγώ είχα να του πω, να τον παρακαλέσω. Το θαύμα θα το κάνει Αυτός. Το ίδιο συμβαίνει και τώρα. Εγώ θα τον παρακαλέσω να σε περιμένει, αλλά εσύ θα πας και θα κάνεις αυτό που σου λέει. Κάμνοντας αυτό που σου λέει, σώζεσαι. Δεν το έχουμε υπόψη μας αυτό όσο πρέπει. Και πολλοί άνθρωποι μένουν μέχρι σήμερον και δεν έχουνε...

εξομολογηθεί. Έχουν μετανοήσει, δεν έχουν εξομολογηθεί, ή έχουν εξομολογηθεί αλλά δεν έχουν μετανοήσει. Εξομολογούνται να κοινωνήσουν τη Μεγάλη Πέμπτη, αλλά το Πάσχα θα κάνουν τα ίδια. Εξομολογούνται να κοινωνήσουν τα Χριστούγεννα, αλλά την άλλη μέρα θα κάνουν τα ίδια. Είναι αμφίβια, είναι σαν τα βατράχια που βγαίνουν από τη λάσπη απ' έξω και μόλις δούνε κάτι, μπλουμ, ξανά μέσα. Δεν απεμακρύνθησαν, δεν άλλαξαν ζωή. Μετανοώ πάει να πει μεταβολή. Πήγαινα προς τα εδώ και πάω τελείως αντίθετα. Αυτό πάει να πει, όχι παραπλεύρως. Εμείς οι περισσότεροι προσθέσαμε και Χριστό στη ζωή μας. Δεν είχαμε εικονίσματα, βάλαμε και εικονίσματα.

Να βγάλουμε και τα κάδρα τα διεφθαρμένα; Απλώς κάνουμε και ένα σταυρό, αλλά χωρίς να κάνουν παιδιά το κρεβάτι, χωρίς να έχει νηστεία η κουζίνα. Αλλαγή; Όχι. Αλλάξαμε τα σκηνικά απλώς. Φτιάξαμε, κρεμάσαμε και καντήλι, να βλέπουν οι Άγιοι μη πέσουμε. Αλλά ζωή όμως όχι. Χρειάζεται η μετάνοια έργα. «Κάνετε έργα», γιατί και Φαρισαίοι και Γραμματείς και Ιεροσολυμίτες πήγανε στον Πρόδρομο να εξομολογηθούν. Και τι τους λέει; «Κάμετε έργα άξια της μετανοίας σας. Θα μου αποδείξετε ότι μετανοήσατε, γεννήματα ἐχιδνῶν». Έτσι τους είπε. Αν κάμετε έργα άξια μετανοίας, κάμετε δικαιοσύνη εκεί που κάμετε αδικία. Αδίκησες την άλλη και κλαίει· της πήρες τον άντρα της, πήρες τον πατέρα των παιδιών της. Πού θα πας; Πού θα σταθείς; Ή πήρες τη μητέρα των παιδιών. Πού θα πας, κύριε; Πού θα πας, νεαρέ; Βέβαια, τακτοποιείς αυτά τα πράγματα. Μετανοήσεις εν χώματι και σποδῷ. Εφόσον ζεις εδώ, να δέχεται ο Θεός αυτά. Ανέχεται!

Μακροθυμεί, δεν λησμονάει. Όμως θα πέσει το πελέκι, εάν εμείς δεν κάνουμε καλή χρήση. Και λέγω: όλες αυτές οι μέρες είναι οι μέρες οι οποίες προσφέρονται, μας βοηθάνε να πάμε να κάνουμε ένα σταθμό στη ζωή μας και να αλλάξουμε. Στην εκκλησιαστική ιστορία έχω βρει το εξής. Λέει: «Ἐξ ἀρχῆς τοῖς ἱερεῦσιν ἔδοξεν». Από την αρχή, λέει, η Εκκλησία στους ιερείς, από την αρχή ο Χριστός στους ιερείς, έδωκεν «ἐν θεάτρῳ, ὑπὸ μάρτυρι τῷ πλήθει τῆς Ἐκκλησίας, τὰς ἁμαρτίας ἐξαγγέλλειν». Και πηγαίνανε, λέει, ανοιχτά, όπως είσαστε όλοι, και έβγαινε και εξομολογείτο τις αμαρτίες. Αλλά αυτό εθεωρήθη εκ των υστέρων επικίνδυνο πολλές φορές. Γιατί όταν πάω εγώ και πω...

«Πόρνευσα με τη θυγατέρα σου», θα βγάλεις το πιστόλι να με σκοτώσεις. Εγώ το λέω για μετάνοια, εσύ όμως το έχεις για θέμα τιμής και να μου πετάξεις τα μυαλά. Ή σου έκλεψα ή έκαμα, έγινε ένας φόνος, θα πάω εγώ: «Τον έκαμα». Καταλαβαίνετε; Γι' αυτό η Εκκλησία κανόνισε ένας-ένας να εξομολογείται, ενώπιος ενωπίω, σε έναν άνθρωπο, και να μένει θαμμένο εκεί εκείνο το οποίο εξομολογήθηκε. Γι' αυτό και πηγαίνουμε σε ξένους πνευματικούς, να μην έχουμε την ντροπή ούτε τον φόβο που μας βάζει ο σατανάς, ότι δήθεν μας γνωρίζουνε και θα τα μαρτυρήσουνε. Ούτε δαχτυλικά αποτυπώματα μας παίρνουνε οι πνευματικοί, ούτε μας ρωτάνε πώς μας λένε, ούτε πόθεν κρατάει η σκούφια μας. Δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία. Τώρα βέβαια υπάρχουν άνθρωποι, όπως σας είπα, οι οποίοι δικαιολογούνται, έχουν ορισμένες ενστάσεις.

Θα ήθελα να απαντήσω σε μερικές εξ αυτών. Αυτών.

Είναι πολλοί οι οποίοι λένε ότι ο ιερεύς είναι, παραδείγματι, αμαρτωλός. «Εγώ να πάρω αντίδωρο από το χέρι του; Εγώ να πάω να εξομολογηθώ σε αυτόν; Εγώ να κάνω;» Άλλος πάλι λέγει ότι η χάρις δεν είναι μαζί του. Έχει, λοιπόν, μερικές σκέψεις επάνω σε αυτό. Και θα ήθελα να βρω το οικείον μέρος να σας διαβάσω πώς έχουν τα θέματα αυτά, διότι πολλοί άνθρωποι ξεγελιούνται από αυτό το σύστημα του σατανά.

Μένουν μακριά. Ακούστε μια γνώμη. Αγίου Αναστασίου του Σιναΐτου, ενός νηπτικού πατρός που δεν είχε κανένα λόγο να μας ξεγελάσει ή να μας κλέψει το πορτοφόλι. «Μη είπεις· αμαρτωλός εστίν ο προσφέρων, καταδεδικασμένος εστί, ανάξιος εστί και ουκ επιφοιτά η χάρις του Παναγίου Πνεύματος. Μηδέν τι τούτων εννοήσεις, αλλ’ ως ειδώς τον των κρυπτών γνώστην και εξεταστήν». Πίσω, λέει, από αυτόν υπάρχει ένας άλλος, ο οποίος τακτοποιεί τα θέματα. Πολλοί ζητούνε να βρούνε μορφωμένον ιερέα. Αν υπάρχει, να τον βρεις. Αλλά αν δεν υπάρχει, γνώριζε ότι οι αμαρτίες σου δεν είναι θέμα μορφώσεως, είναι θέμα Πνεύματος Αγίου.

Έπεται ένας, διότι ξέρει πολλά γράμματα, ότι θα σου διαβάσει άλλη ευχή; Την ίδια ευχή θα σου διαβάσει. Κατά συνέπεια, όπου αναπαύεσαι. Υπάρχουν και μορφωμένοι και παραμορφωμένοι, μάλιστα. Αλλά αν δεν υπάρχουν, συ θα πας για τις αμαρτίες σου, δεν θα πας για το μυαλό σου. Θα πας να καθαρίσεις την ψυχή σου και την ψυχή την καθαρίζει οποιοδήποτε πετραχήλι ορθόδοξο. Αν υπάρχει και μορφωμένος, να συζητήσετε και πολιτικά και εξωεκκλησιαστικά και εκκλησιαστικά. Γιατί πολλά λείπανε για κουβέντα. Δεν πάνε να κλάψουν για τις αμαρτίες τους, αλλά να ρωτήσουν ορισμένα πράγματα, υποθέσεις και τέτοιες. Αλλά αν δεν τον βρεις, πήγαινε να εξομολογηθείς στον ιερέα που έχει τη χάρη, που έχει τη χειροτονία, που έχει τη δύναμη, την εξουσία να σου λύει και να σου δεσμεύει. Σας

αναζήτησε έξω από εκεί να βρεις κάποιον άλλον που να λύσει τα θέματά σου αυτά. Λύσε πρώτα, όμως, τα θέματα της ψυχής σου, της αμαρτίας σου. Καμιά, λοιπόν, εικόνα, λέγω, ούτε κανένας Άγιος συγχωρεί αμαρτίες, ει μη ο Χριστός διά του κλήρου. Όχι απευθείας κι Αυτός· διά του κλήρου συγχωρεί τις αμαρτίες. Γι’ αυτό είναι απαραίτητο στοιχείο αυτό που επιμένω και επαναλαμβάνω, και μάλιστα στις ημέρες αυτές. Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει: όταν ημάρτησε ο Δαβίδ, όταν έκαμε το διπλούν αυτό θανάσιμο αμάρτημα της μοιχείας, που πήρε του φτωχού, του αξιωματικού τη γυναίκα και που τον εσκότωσε ταυτόχρονα για να του την πάρει. Καταλαβαίνετε τι νίκη ήταν αυτή του σατανά επί ενός

και βασιλέως. Διότι δεν ήταν ένας απλούς άνθρωπος ο Δαβίδ. Ήτανε προφήταναξ, άναξ, βασιλεύς και προφήτης ταυτόχρονα. Όμως ο σατανάς διά της σαρκός έχει μεγάλη δύναμη και ρίχνει πολλούς ανθρώπους. Τι έκαμε ο Θεός; Του έστειλε άνθρωπο και τον ενουθέτησε και του έφερε παραβολικά το θέμα. Και του είπε ότι κάποιος πλούσιος πολύ, για να γλεντήσει, πήγε και πήρε την αμνάδα ενός φουκαρά και γλέντησε, παρότι είχε τον τρόπο αυτός να γλεντήσει. «Πώς το είδες εσύ αυτό το πράγμα, βασιλιά; Τι πρέπει να του κάνω; Με ρώτησαν και δεν ήξερα να απαντήσω». Λέει: «Αυτός είναι άξιος θανάτου». «Εσύ είσαι», του λέει, «που πήγες και σκότωσες τον άλλον, τον φτωχό αξιωματικό, να του πάρεις τη γυναίκα». Γυρίζει

ο Δαβίδ και λέγει: «Ημάρτηκα τω Κυρίω». Το παραδέχτηκε. Δεν το κάνει σαν κι εμάς: «Και ποιος σου το είπε; Πρόσεχε τα λόγια. Και ξέρεις ποια είμαι εγώ και ξέρεις ποιος είμαι εγώ» κ.λπ. «Ημάρτηκα τω Κυρίω». Και γυρίζει ο Νάθαν και του λέει: «Και ο Κύριος παρεβίβασε το αμάρτημά σου». Όμως το παιδί θα πεθάνει κ.λπ., γιατί είναι καρπός ανομίας και δεν μπορεί να κυκλοφορεί έξω και να λένε «Ιδού ένα νόθο παιδί του βασιλιά» και να βλασφημείται ο Θεός. Το αμάρτημά σου παρεβίβασε ο Θεός, σου το συγχωρεί. Τι βλέπουμε εδώ; Προφήτην να εξομολογεί προφήτην και ο Θεός διά του προφήτου να αφήνει το αμάρτημα του Δαβίδ. «Ο Κύριος παρεβίβασε το αμάρτημά σου». Όχι «εγώ σε συγχωρώ», όπως μας λέει η Καθολική: «Εγώ σε συγχωρώ».

«Σε στεφανώνω, εγώ σε βαπτίζω, εγώ σε εξομολογώ». Όχι εγώ. «Στέφεται ο δούλος του Θεού στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». «Βαπτίζεται ο δούλος του Θεού στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». «Συ, Κύριε, ως είπας, όσα αν δέσητε...» Δεν είμαι εγώ η αλήθεια, δεν είμαι η αλήθεια. Εδώ είναι όργανο και βλέπουμε καθαρά τον προφήτη να συγχωρεί για λογαριασμό του Χριστού: «Και ο Κύριος παρεβίβασε το αμάρτημα». Αυτό είναι, είτε μας αρέσει, αγαπητοί μου, είτε δεν μας αρέσει. Αμαρτήματα όσο η άμμος της θαλάσσης. Αυτό το βιβλιαράκι που βλέπετε μέσα έχει εξακόσια αμαρτήματα. Σας το λέγω για εκείνους που λένε: «Εγώ δεν σκότωσα, δεν έκλεψα, δεν έκανα κανένα κακό».

Καλύτερα να έχεις σκοτώσει ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους παρά που λες ότι δεν έχεις κάνει τίποτα και έχεις σκοτώσει τον εαυτό σου. Γιατί ένας ζωντανός αμαρτωλός έχει περιθώριο να φωνάξει το «ήμαρτον» και να πει «έφταιξα». Ένας εγωιστής, όμως, έχει σκοτώσει τον εαυτό του και δεν μετανοεί και θα πάει χαμένος. Καλύτερα να έχεις σκοτώσει όλους τους άλλους και να μην έχεις σκοτώσει τον εαυτό σου. Να σας πω ένα περιστατικό. Κάποτε ένας νομικός —είναι από το Ευαγγέλιο αυτό που θα σας πω, δεν το έφερα από την τσέπη μου— ένας νομικός ζήτησε από τον Χριστό μας να του πει: «Ποία εντολή μεγάλη εν τω νόμω;». Θα τα ακούσετε τη Μεγάλη Τρίτη βράδυ στο Ευαγγέλιο. Και ο Χριστός μας λέει: «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της ψυχής σου».

«εξ όλης της διανοίας σου, εξ όλης της καρδίας σου, εξ όλης της ισχύος σου· αυτή η πρώτη και μεγάλη εντολή. Δευτέρα δε ομοία αυτής· αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν. Εν ταις δυσί ταύταις εντολαίς όλος ο νόμος και οι προφήται κρέμανται». Τα είπε ο Χριστός αυτά. Ερωτώ, λοιπόν, τώρα εγώ: ποια είναι, κύριοι, η μεγάλη εντολή; Το «αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου» από την ψυχή σου, από την καρδιά σου και λοιπά. Ποια είναι η μεγάλη αμαρτία, εσύ που δεν σκότωσες και δεν έκλεψες; Μήπως είναι η παράβαση της πρώτης και μεγάλης εντολής η πρώτη και μεγάλη αμαρτία; Νομίζω ότι έτσι είναι.

Πείτε μου, λοιπόν, ποιος αγαπά τον Χριστό από όλη την καρδιά του; Και εφόσον δεν τον αγαπά, πότε πήγε και εξομολογήθηκε και είπε: «Παπά μου, εγώ τον Χριστό δεν τον αγαπώ και τον παρακαλώ να με συγχωρέσει»; Αγαπούμε εμείς από την καρδιά μας τον Χριστό; Είναι δοσμένη η καρδία στον Χριστό ολόκληρη; Η καρδιά η δικιά μας είναι μωσαϊκό και έχει ψηφία. Εδώ έχει το πορτοφόλι, εκεί έχει τη σάρκα, εκεί έχει τη γειτόνισσα, εδώ έχει το κουτσομπολιό, εκεί έχει τη μόδα, εδώ έχει τούτο, τ’ άλλο, τ’ άλλο, τ’ άλλο. Και έχει ένα ψηφίο που έχει και τον Χριστό εκεί πέρα και του ανάβει και ένα καντηλάκι. Αλλά το υπόλοιπο μωσαϊκό της ψυχής είναι για όλο τον κόσμο. «Συ, Χριστέ, θα κάθεσαι εκεί πέρα μαζί με τη μητέρα σου και άμα συμβεί θα σου φωνάξουμε: Λύτρωσέ με, Παναγία μου βοήθα». Η υπηρετριούλα, η νοσοκόμα, έπειτα έξω, κυρά Παναγιά. «Μου πεις τι θα ράψω και αν θα βάλω αντρικό; Θα μου πεις να κάνω παιδιά εσύ;»

«Εγώ αρτύσιμο σήμερα· έξω, κυρά Παναγία». Είναι αλήθεια αυτά ή δεν είναι; Ποιος αγαπάει τον Θεό; Ή ποιος εξομολογήθηκε ποτέ; Ποιος άνοιξε το πορτοφόλι του, όπως σας έλεγα προχθές; Αυτή η κυρία που έλεγε «να είχαν φτερά», λέει. «Τα έχεις», λέω, «μέσα στην τσάντα σου τα φτερά». Ποιος άνοιξε το πορτοφόλι του; Ποιος έδωσε τον ιδρώτα του για την αγάπη του Χριστού; Παρακολουθώ εδώ, είμαστε ενενήντα χιλιάδες περίπου, και βλέπω πέντε ανθρώπους οι οποίοι θυσιάζονται, άφησαν το σπίτι τους, αφήνουν τις δουλειές τους και τρέχουν να κάνουν διακονία. Άνθρωποι ξένοι που δεν έχουν καμία δουλειά με αυτά τα πράγματα. Πόσοι άλλοι δεν θα μπορούσαν να κάνουν; Και αν δεν μπορούν να κάνουν, πόσοι δεν μπορούν να προσφέρουν μια δραχμή την ημέρα να γίνει το έργο του Θεού; Ποιος αγάπησε τον Θεό; Αυτό που έμαθε, αυτό να το δώσει και σε άλλον.

Υποχρέωση. Εγώ δεν είμαι παραβάτης της πρώτης και μεγάλης εντολής; Τι άλλο θέλω; Και ποιος αγαπάει τον πλησίον του ως εαυτόν;

Γειτόνων, των εχθρών, ποιος τον αγαπάει; Γι’ αυτό σας λέω, δεν έχουμε τίποτα να εξομολογηθούμε; Προσέξετε, εάν θέλετε, αυτές τις ημέρες, που μας βοηθάνε κατά κάποιον τρόπο, που προσφέρονται. Ας αναζητήσουμε κάποιον πνευματικό, ας εξομολογηθούμε, και έχουμε καιρό να ξαναμαρτήσουμε. Και αν ξαναπέσουμε, θα ξανασηκωθούμε. «Το πίπτειν ανθρώπινον, το δε μένειν σατανικόν», κατά τον θείον Χρυσόστομον. Θα πέσουμε όλοι ξανά. Λοιπόν, άμα πέσεις στον δρόμο, δεν θα σηκωθείς διότι υπάρχει εκδοχή να ξαναπέσεις έπειτα από μια βδομάδα; Τι είναι αυτά τα πράγματα; Πώς συμβαίνει στον κόσμο των υλικών και το βάζει στον πνευματικό; Εύχομαι στον Άγιο Θεό να προκύψει ένα μικρό αγαθό και από τα λόγια αυτά, τα απόψε, τα επίκαιρα.