On the Forgiveness of Sins

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were together last night. You will remember that we spoke about the value of the Church and, more generally, about the Mystery of repentance, as well as the matter of attending church.

What was said yesterday provoked certain reactions, one might say, because, as I understood, there is a lack of knowledge about these matters. So this evening I would like to shed some light on the subject, insofar as our Lord permits, so to speak.

We should understand that these things being said are not our own. They belong to Him in whom we say we believe, and in whose name we make the sign of the Cross. The truth is that when a person sins, he fears no one—not even God Himself. Shamelessly, he sins before his angel, before his God, and before his Saint. And often, given what young people have become today, they even do these things in front of others. This makes matters still more difficult when the time comes for them to confess these things, to bring these poisons out from within themselves. Then they resist.

They look for every other path and every other way of putting matters right except the proper one. Christ is clear: sins must be confessed. There is no other way to put them right. Now, where you are to confess them, how you are to confess them, and why—that is another matter, and we shall shed light on that as well. A sin cannot be paid off; sin is not settled by payment. Nor can just anyone deal with sins. People cannot deal with their own sins, and ordinary people who have not been commissioned for the forgiveness of sins cannot deal with them either. Let me give you a simple example.

A spiritual father, for example, may hear the sins of thousands—tens of thousands—of people during ten, twenty, thirty, or forty years of ministry, yet he cannot forgive even one sin of his own. The man who forgives another cannot forgive himself. Does that not strike you as strange? Basil the Great says that when a physician falls ill, he calls another physician to examine him. Indeed, several physicians may gather in consultation around his bed. And when I have an illness, I go to the appropriate person, to the physician, and tell him about it. Would I tell just anyone and expect him to tell me what is wrong with my heart or what disorder my stomach has?

Why are you telling me? Am I a physician? Do I have the ability or the knowledge? I can do nothing for you. You must go to the person who has been appointed for that work. We act this way in every area of life, and often we pay dearly to obtain good results. Yet look at the absurdity of people. A man has his own baker, his own butcher, his own shoemaker, his own tailor, his own barber, his own dentist, his own internist—he has this one and that one and another. But he has no spiritual father. And he pays all the others dearly. ‘I pay a little more, but I get something good. I pay a little more, but he makes my clothes well.’ All that is well and good for the body. But what about the soul? The physicians of the soul take no money.

Is that what you call cleverness? Do you not understand that something else is at work here, that someone else is deceiving you and suggesting ways that produce no good result? Does it not strike you as strange that you will tell your girlfriend about a sin that you refuse to tell your spiritual father? You are ashamed to tell your spiritual father privately about a sin you commit, yet you speak about it openly in the coffeehouse. You tell others, discuss it as though it were some heroic deed, and encourage people to imitate you. You say it in front of children and young girls. Does that not strike you as strange? How can you tell everyone else, yet refuse to go and tell your spiritual father? Who brings this about? The priest? No—Satan.

Here is a second point. There is a demon with two characteristics. In Holy Scripture it is called ‘deaf and mute.’ We encounter such a case in a demon-possessed child who, it says, had a deaf and mute demon. What does ‘deaf and mute’ mean? We too have this demon: we hear many things, but we do not obey what we are told; and although we say many things, we do not speak where we ought. The demon binds our tongue when we are about to speak to the priest. It releases our tongue when we are going to speak to others. Why? Because if you tell another person about a sin, he learns it and may commit it too, and so the sin multiplies. But if you tell it to the duly commissioned priest, the sin dies. It is erased from Satan’s records.

That is why a person may talk all day long, his tongue moving like a typewriter from morning until night, yet when he stands before his spiritual father he becomes mute and speechless; he is not permitted to speak. Many people even go to confession, but afterward, when they are asked, ‘Did you say everything?’ they answer, ‘The priest did not ask me about the things I left out.’ The physician did not ask you either. Yet you go and wear him out: ‘You know, doctor, it hurts here too. And you know, doctor, when I take this medicine, it makes me dizzy. And you know, doctor… and you know, doctor…’ He did not ask you, but you tell him all the same. Why do you not speak here? Who is it that puts it into your mind not to tell these things? These are not accidental occurrences, my dear friends. First of all, these things were not invented by men. Men did not invent them.

Was it these Fathers who invented them? No. Christ Himself instituted this Mystery of repentance and confession, which the Fathers call the merciful Mystery, the Mystery of God’s love for mankind. If this Mystery of repentance and confession did not exist, Saint Isaac the Syrian asks, who could be saved? Who could be saved? No human being has ever lived in this world without sinning. Only One is sinless. ‘You alone are without sin; Your righteousness is righteousness forever, and Your word is truth.’ We are liars; we are deceitful. We sin in word, in deed, and in thought. And Job’s description is entirely true when he asks: can a man born of woman possibly be without sin?

Even if a person’s life on earth lasts only one day, he is a sinner. God alone is sinless. Elsewhere it says that man drinks iniquity as though drinking from a cup. Do you hear those who say, ‘I have neither stolen nor killed’? Those who appoint themselves as judges of their own case, declare themselves righteous, and pronounce themselves sinless? Those who issue their own certificates of good conduct, as I told you last night, and imagine that they have connections or friends in Paradise? Listen: when a person stands before God’s scales, he will be found wanting; when measured by God’s measure, he will fall short. God does not measure or weigh as we do. If you have the Old Testament at home, open the Book of Daniel.

Find the passage where Belshazzar, the son of King Nebuchadnezzar, was once drinking wine before a thousand nobles. Darius the Persian was besieging him from outside, but Belshazzar had shut himself securely inside Babylon, with enough food stored for two, three, or five years. ‘Let him strike as much as he likes!’

That evening he was making a public mockery of sacred things before the whole company. When he did this, a hand appeared upon the wall and began to write. Everyone there saw a hand, though they could not see who was guiding it, and it began writing. They were terrified. The revelry stopped, and a deathly silence fell. ‘What is this?’ The king’s legs began trembling like pipes. All color left his face. ‘What is this?’ He summoned the learned men, the Chaldeans, and the wise men to interpret what had been written. Not one of them could do so. All their joy vanished. Then the queen came and saw a king who could no longer stand on his feet.

She said to him, ‘O king, live forever.’ There was the king falling apart, yet she told him to live forever. His life was already slipping away, and still she wished him long life—just like our own empty words when we tell someone, ‘Many years!’ as though we possessed years to give away. ‘Do not be troubled,’ she said. ‘We have a wise man in the prison. Send for Daniel and have him brought here.’ Daniel came. The king said, ‘Interpret this for me, and I will adorn you with golden ribbons and golden chains,’ and so forth. Daniel answered, ‘Keep your gold. The interpretation comes from God. Therefore, the glory, honor, and worship belong to Him, not to me.’ Then he read the words and said, ‘I will put this into simpler language for you: Mene, Mene, Tekel, Upharsin.’ What does this mean? ‘Your kingdom has been weighed in the scales of God and found wanting.’

Your kingdom has been measured by God’s measure—not by the measure with which your girlfriend, your dear husband, or your dear wife measures and weighs you. No, it has been measured by God’s standard, which is very different from man’s. A human being cannot grasp God’s righteousness or the standards by which God measures a person. He does not measure as we do. We see the outward appearance; God sees the heart. We see the results; He sees the motives. We cut off the branches and talk about the branches; He speaks about the roots and pulls out the roots of the sin. And so Daniel told him, ‘You have been measured and weighed and found wanting. This very night your kingdom will come to an end, and Darius the Persian will come.’ But how could Darius the Persian possibly enter?

‘We are secure. We are inside a fortress.’ In those days there were no airplanes and no bombs. How could it happen? Yet it happened. Darius the Persian diverted the river outside the city, because a river flowed through Babylon. He redirected it away from Babylon, entered through the riverbed that very night, and caught King Belshazzar like a helpless little donkey. At that very moment, the revelry, the joy, and the good wishes seemed to have risen beyond the third heaven. That was how men measured things. But God measured differently, and the outcome was entirely different, because He sees differently. Many people believe that they can conceal their sins, somehow settle them, or escape justice.

You may escape the public prosecutor, the policeman, the school supervisor, the teacher, or your spiritual father—you may escape everyone. You may even evade the notice of your wife, your husband, your superior, your brother, or your brethren. But you will not escape Christ. In old churches, above the iconostasis and the Beautiful Gate, beside the image of the Mystical Supper, there used to be an iconographic image—and it can still be found today in certain shrines—of an ear, an eye, and a hand writing. What does this mean? It is the eye of God, which sees everything. It is the ear of God, which hears everything you say—not some secret arrangement of ‘Come, light, and fall beside me.’

Friends, worldly justice catches flies, like a spider’s web, but lets the wasps escape. The eye of God sees you, the ear of God hears you, and the hand of God writes everything down. And one day, everything will be brought to light. If a person knew that at the very moment he sins, whether alone…

…or in the presence of others, whether one person or many, there are three recorders writing it down, he would not sin. Whenever a person sins—whether in word, deed, or thought—three witnesses record it. First, the devil writes it down with malicious delight. Second, the conscience records it. And third, my angel records it. Does no one know these things? The conscience reproves you because it knows, and nothing can be hidden from it. Where will you leave your conscience? Will you close the door and leave it outside? Truly? Will you disconnect its telephone and tell it, ‘I cannot hear you’? Wherever you go, it will reprove you. It will remind you and speak to you about what you have done. You yourself cannot escape it. The angel also writes it down. Three witnesses are recording it.

When a person does evil, three record it; when he does good, two record it. His angel and his conscience write it down, but the devil does not. The devil cannot bear to see anyone doing good, and he does not record it. He records every ugly deed, even its smallest details, but he does not record the good. So that these sins may disappear from those records, so that the conscience may find relief, the angel may rejoice and announce it in Heaven, and there may be joy over one sinner who repents—and so that the sins may be erased from Satan’s records—listen to what Satan himself admits. I have a recording on cassette of a demon-possessed man. One of the priests of my church asked him, ‘Tell us, what happens in confession?’ He did not want to answer. The priest said, ‘I command you, in the name of our Lord Jesus Christ, tell me what happens in confession.’

It said, “You fools! You think that when you go to confession, you are confessing to the priest. It is not the priest who hears your confession. Of course, there is a priest before you, whether his name is Manolis or something else; but the Lord is there, and Michael and Gabriel and the Archangels. It is to them that you confess. Yet even at that very moment we struggle to keep you from telling everything. We fill you with shame and make you forget. ‘I forgot to mention that,’ you say afterward, and so two sins remain written in our records; we hold on to them.” “And what happens to your ledgers?” “To our sorrow, we see that our ledgers, which had been black, have become white. How this happens, I do not know.”

“Your sins are erased from our records when you confess. We do not understand this; it is a mystery.” A person does not know how God cleanses the conscience, yet the conscience itself receives assurance. He enters the confessional feeling as though he weighs a hundred and fifty tons—afraid and ashamed—and when he comes out, he is like a bird ready to fly. He knows at once that something has happened. A mysterious power has acted upon him and taken away all those nightmares, all those fears, and all those inner burdens he carried. He does not know how they disappeared, because it is a Mystery. That is precisely why it is called a Mystery. Why are the Mysteries called mysteries? Because we know their effects without knowing how they work. We do not know what takes place within them.

The word comes from the Greek verb myo, for those familiar with such things: I close my mouth; I cannot tell you. “I behold a strange and wondrous mystery: the cave is heaven, the Virgin the cherubic throne.” How this came to pass is a mystery. We do not know the manner of it. And there are many such things, as you yourselves know. A mother brings her child home from the maternity hospital, and the child grows. Have you ever heard the child creaking at night as it grows? Yet she tells the seamstress to leave some extra cloth at the hem, because the child will grow and the garment will not fit next year. Does she not say this? Of course she does. But how does the child grow taller? We see such things in the body, yet people want to explain spiritual realities. Listen to what our Church says: “Every soul is given life by the Holy Spirit and is made radiant through purity.”

“And is mystically sanctified by the Triune Unity.” Mystically and sacredly—beyond our understanding. How do your nails grow, and how can you cut them without pain, though they grow out of flesh that does feel pain? How does that happen? Let a doctor come and explain it. It simply happens. How, you ask? Mysteries surround us. And yet someone wants to explain exactly how the priest’s epitrachelion cleanses sins! Go in humility, tell him the burden of your sins, and you yourself will experience it personally. Then you will say to another, “Go, and when you come out, you will have your own assurance.” This is precisely why Christ, through the Psalmist in the Old Testament centuries beforehand, said, “Taste and see that the Lord is good.”

If I begin describing to you the grace of one of these Mysteries, I will not be able to convey it unless you taste it yourselves. No matter how often I tell you that honey is sweet, unless you put even a fingertip of it into your mouth, you will not know what honey tastes like. That is why Scripture says, “Taste and see that the Lord is good.” The Greek text does not say “the Lord is Christos,” but “the Lord is chrestos”—good—with a different vowel. The Lord is good. You need Him. Taste Him, put His teaching into practice, follow Him, and you will discover for yourselves what this means. If you ask me today whether I believe, I could tell you that I do not merely believe. “What, Mr. Panagopoulos? Are you an unbeliever?” you will ask. No. “Then why do you say you do not believe?” Because I know.

I know Christ. “Have you seen Him personally?” I have seen Him in my life; I have seen Him in my conscience, in His callings to me, and in my work. I know Him. I have personally experienced Christ. So taste Him, all of you who have not yet tasted Him, so that you may truly know. Whatever sin you commit, your conscience will always tell you that it is sin. Perform every good work in the world, from righteous Abel to the end of the ages, and you still will not erase a single sin of your own. The sins committed by man, who, as I said, drinks iniquity like water, can be forgiven—but not by just anyone. I told you that even spiritual fathers cannot forgive their own sins, though they forgive the sins of others. And James has spoken to them about this.

The Protestants take that verse, fix it firmly in their minds, and make a great commotion over it. That fine saying is addressed to spiritual fathers: “Confess your trespasses to one another.” That is the starting point. You are a spiritual father and he is a spiritual father; each must confess his sins to the other so that both may be forgiven. It is not addressed to us laypeople; it was written for spiritual fathers. This verse from James, over which they make such a fuss, says, “Confess to one another.” Yes, he said that spiritual fathers are to confess to one another. To us, Christ has given other instructions. He has entrusted the matter of our sins to others who have authority to deal with them. Since you have given me the opportunity, would you like me to bring forward the evidence for this, in addition to what I said last night? Listen. Christ rose from the dead. On that same day, according to Holy Scripture,

He appeared five times; according to Tradition, six times. Holy Scripture says that Christ was seen first by Mary Magdalene, second by the myrrh-bearing women, third by the disciples, fourth by Simon, and fifth in the evening, when the doors were shut. Thomas was absent when He stood in their midst and said, “Peace be with you.” Scripture records these five appearances. But there is also a sixth, preserved by the Church: Christ was seen first by His Mother, the Most Holy Theotokos. His Mother was the first to receive assurance of the Resurrection, as we sing to the Most Holy Theotokos: “The Angel cried to her who is full of grace: Rejoice, O pure Virgin; again I say, rejoice.” Why? “Your Son has risen from the tomb on the third day.” She learned of it first.

For reasons of divine economy, the Holy Spirit did not have the Apostles record this in the Gospel, lest the report appear to come from Christ’s immediate family and therefore not be accepted. For when the news spread that “Jesus has risen,” and people asked, “Who said so? Where did you hear it?” the answer would have been, “His mother.” And they would have replied, “Ah, His mother! Of course she would say that He had risen.” So it was not recorded. The report had to come from outside His immediate family, but our Church has preserved this tradition. That is why I tell you that it was the fifth appearance according to Scripture and the sixth according to Tradition. Take it whichever way you prefer. Concerning this appearance, the Evangelist John says in the twentieth chapter: “Then, the same day at evening, being the first day of the week”—the Greek word opsia means evening—

at dusk, in the evening—“when the doors were shut where the disciples were assembled, for fear of the Jews,” in the Upper Room, which unfortunately is in the hands of the Muslims today; I have it among my slides and will show it to you—“Jesus came and stood in the midst.” He entered though the doors were shut. Did the angels, then, need to lift the stone so that He could rise? Some people say so. Western religious art even shows an angel lifting the stone and Jesus coming out. The angel did lift the stone, but so that the myrrh-bearing women could see that Christ had risen, not so that He could rise. Christ had risen during the night, and the women went there in the morning.

The stone was lifted for them. Could Christ not have left the tomb without that? It was not lifted so that Christ could rise, but so that they might see that He had risen. Our Church says, “Though the tomb was sealed, You arose, O Christ,” and, “As from the Virgin, not harming the seals of her virginity.” Just as He preserved His Mother, the Most Holy Theotokos, as Virgin, entering and coming forth as God, so too He left the tomb untouched and sealed. Its seals and barriers remained, while He arose as God. And He entered though the doors were shut, stood in their midst, and said, “Peace be with you.” “When He had said this, He showed them His hands and His side”—His proof of identity.

The wounds in His side and hands were the evidence, the assurance of who this Jesus was. “Then the disciples were glad when they saw the Lord. So Jesus said to them again, ‘Peace be with you.’” And He continued: “As the Father has sent Me, I also send you.” With all the authority, rights, and power with which I was sent here by My Father, I now send you, because in a few days I shall depart. I send you with the same authority and the same power of God. “And when He had said this, He breathed on them”—He breathed on them—

and said, “Receive the Holy Spirit.” For what purpose? “If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” What do we see here? As soon as He returned from Hades, He instituted the Mystery by which sins are bound or loosed for sinners. What else do we see? Before Pentecost, He gave the Apostles a special gift of the Spirit: the authority to bind and loose sins. Christ possessed this right and authority. If we read about the paralytic who was lowered through the roof, you will remember what He said. Seeing their faith, He said, “Son, your sins are forgiven you.” What did the wicked scribes and Pharisees say within themselves? “Who is this who forgives sins? Forgiving sins is God’s right alone. How can this man forgive sins?” As God, He knew their evil reasoning within their hearts. “Which is easier,” He asked, “to say, ‘Son, your sins are forgiven you,’ or to say, ‘Take up your bed and walk’?” They had brought the man to be healed, so naturally they wanted the second; the other was invisible. Who could see his sins, or see that they had been erased? “But so that you may know that the Son of Man has authority on earth to forgive sins,” He told the man, “take up your bed and walk.” And the man took up his bed and walked.

Christ, then, imparted to the Apostles the authority to forgive sins: “Receive the Holy Spirit and carry out this ministry. Those whom you forgive will be forgiven; those whom you do not forgive—those whom you judge should not be forgiven—will remain bound.” What did the Apostles do with this authority? They gave it to their successors. They ordained Timothy, Titus, and other fathers of the early Church. Read the Apocalypse and you will find many of them. Read the apostolic writings. These passed it on to others, those to others, and those to still others, and this succession continues to the present day. If we wish to investigate the matter, then, we can proceed as follows:

“Father, you put on the epitrachelion and hear my sins. Where did you receive this right and authority?” “My bishop gave it to me.” At once he can show you a document from his bishop, called a letter of authorization, which grants him this authority on the bishop’s behalf. I did not know that I would be speaking to you on this subject. Otherwise, I would have brought such a handwritten letter of authorization issued by Saint Nektarios of Aegina about ninety years ago. In it, he gives an abbot authority both to forgive sins and to tonsure nuns and monks. You would see how this matter works and how the Church has preserved it. A priest has no authority of his own. He receives that authority from his bishop.

“And you, bishop, where did you receive it?” The bishop is a successor of the Apostles, while priests are successors of the Seventy Apostles; Christ had the Twelve and the Seventy, and He Himself was their Head, the Head of the universal Church. Do you wish to remain within the Church? Then you will commemorate the Ecumenical Patriarch, accept the bishop, and accept the priest. If you reject any one of these, you are outside the Church. Outside the Church there is no salvation. Salvation is found within the Church, as I told you last night when explaining the parable of the so-called Good Samaritan. Christ entrusted those who had fallen among robbers to the inn and to its innkeepers.

The robbers are the demons, and we are those who have fallen among them. They leave us half-dead: they leave the body alive but put the soul to death. “Bishop, where did you receive this authority?” “Three other bishops ordained me—this one, that one, and another.” “And where did you three who performed the ordination receive the authority?” Behind those three you will find nine more. Keep going back in this way, asking where and how each received it. Eventually we shall reach the Upper Room and Christ Himself, who first breathed on the Apostles and gave them this authority. That is why no priest may hear confessions without the authorization of his bishop. The bishop possesses the right to do so, but because he cannot serve everyone himself,

since there are thousands of people in a diocese and only one bishop, he selects the most experienced and spiritually strong priests, those able to bear the weaknesses of others. A person must be strong to support another. When one falls, the other must be able to hold him up; if you are not strong, he will drag you down with him. Therefore, not every priest receives this authority. For this reason, a Christian may not always find a spiritual father who outwardly satisfies him—someone of whom he can say, “Yes, this is a good and holy man; I will go to him.” If you can find such a man, then go to him. But if you cannot, it does not matter, provided the priest has the bishop’s authorization. Go and confess.

“Forgive sins? But is that priest not a sinner himself? Can he forgive sins?” That is the first question. He is not the one who forgives your sins. Christ forgives your sins through him. Pay attention to what I am about to tell you. If you were Roman Catholic, then you would need to find someone you considered good and holy to forgive you, because do you know what a Roman Catholic priest says when hearing a confession? “I absolve you.” What does our priest say when you kneel and he places the epitrachelion over you? He raises his hands toward heaven and says: “O Lord, who commanded Your Disciples and Apostles that whatever they bind on earth shall be bound in heaven, and whatever they loose shall be loosed,”

“this Your servant also”—not I—“do You, O Lord, loose from his sins.” Christ forgives your sins. “You, O Lord.” In a Roman Catholic wedding the priest says, “I marry you.” What does your sinful Orthodox priest say? “The servant of God, so-and-so, is crowned unto the handmaid of God, so-and-so.” He is crowned—not “I crown him.” In whose name is he crowned? In the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit. Are the Father, the Son, and the Holy Spirit sinful? The Roman Catholic priest says, “I baptize you.” What does the Orthodox priest—the sinful priest—say? “The servant of God is baptized in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” Am I the one doing it? My body is merely a wire through which the power passes.

The wire may be galvanized, or it may even be rusty, but the current still passes through it. And John Chrysostom says, “God does not ordain everyone, but He works through everyone.” The people cry out, “He is worthy!” Perhaps he is not worthy; perhaps they cry it only because he has a good voice. What difference does that make? “He is worthy!” Many times, we do not know whether they truly are worthy. Has God Himself recorded this man in His book as a priest, that man as a bishop, and another as a deacon? Ask God. “God does not ordain everyone, but He works through everyone.” A police officer may come, for example, who is a disgraceful man—a drunkard, an unbeliever, an atheist—living unlawfully even toward his own family, and so forth. You ask him for his credentials. He puts on the insignia of his office and, in the name of the Republic and the state, and by the authority given to him as an officer, he says, “You have acted in this way; I am placing you under arrest.”

That is an exercise of authority. It is not really that man who puts you there; the law puts you there, and the public prosecutor puts you there. Is that not so? He has authority. In His all-wise love, God established this Mystery. The first thing He did when He came forth from the tomb was to institute this Mystery. And He instituted it, I repeat—and I want you to pay close attention—for our instruction. How, then, can you, a human being, reject it and try to reach the Kingdom by some other method and along a road of your own? People say that all roads lead to Rome, but not every road and every method leads to Heaven. There is only one.

There is one true way given by the Son: the observance of the Mystery of metanoia, repentance, and confession. For, as I told you last night, some people have repented but have never confessed, while others have confessed but have never repented. They confess on Great Wednesday so that they can receive Holy Communion on Great Thursday or sometime at Pascha, yet they remain exactly the same. Then they wait until Christmas, or until the Dormition fast, and do it again. Others have repented and say, “I should not have done that; my conscience troubles me,” but they have never confessed it. “I do not know why I keep doing this,” they say, but they have never confessed that either. Few are both repentant and confessed, struggling along the road toward the goal and striving to remain upon it. The devil has cast some off the road on one side and others on the other.

He holds both captive: one through refusal to repent, and the other through refusal to confess. Repentance alone is not enough. A person’s metanoia, his repentance, begins with a decision—the very decision the prodigal son made when he found himself in misery: “I will arise and go to my father,” and so forth. Then, “He arose and came to his father.” The second “arose” has an “and” before it: “And he arose and went.” And what did he do before his father? He said what he had resolved to say while he was still far away: “I will go and say to him, ‘I have sinned against Heaven and before you. I am no longer worthy to be called your son; make me as one of your hired servants,’” and so forth. He kept that resolve. He got up, departed, and openly declared it. From the moment he declared it, everything changed. His father took off his former garment—the filthy garment of the pigsty, of sin, fornication, adultery, and prodigality.

God knows how much filth we ourselves carry today. That filthy garment is taken from the prodigal when he confesses. His father says, “I will make it white,” and afterward brings him inside to partake of the feast, the fatted calf. Yet, unfortunately, during these days of Pascha many went and sat at the table of the fatted calf and ate, as Saint Gregory the Theologian says, without changing their filthy clothing. Although Baptism had given them a garment pure white, they had soiled it over so many years. Still they went, sat down, ate, made a show of it, and left until the following year. Yes, you ought to have gone—but where was your repentance? Where was your confession? Who changed your garment? Who took away the filthy one and clothed you in white? This happens only in the confessional. When a person is baptized, he is immersed in the baptismal font and afterward we put a white garment on him. But instead we look to see whether the godmother is beautiful

and what gifts she brought. People do not understand the meaning of that baptismal cross hung around their necks, for which they will one day be called to account in the Kingdom of Heaven—both the one who placed it there and the one who received and kept it. At that moment a confession of faith was made, although many later come to despise their godparents. Have you ever listened to the words confessed by the sponsor? He says, “I renounce Satan, and all his works, and all his pomp, and all his worship.” Then he turns and unites himself to Christ three times, saying, “I unite myself to Christ.” Tell me, did he not go there to say precisely this? From that moment he declares war on Satan. And when the child grows older,

when he reaches ten or twelve years of age, his mother and father sit him down with them to watch that demonic box in the house. They say the child must not be disadvantaged in the eyes of the world—as though all the countless generations of earlier centuries were deprived because they had no television and had not brought corruption into their homes. When the child grows a little older, that Judas-like box mixes fairy tales with fornication and adultery, Christ and Crosses, and then displays notices from the Diocese, and so forth. And what happens? The child turns and says to his Christ, “My God, how can I escape from the hands of those who should be my own? I will go with the devil. Yet once, through my sponsor, You said that You were with me.”

Do you know what that tunic is, that white garment they put on you? It is the divinely woven robe. What does the Church tell us about Adam, who weeps on the Sunday of the Expulsion of Adam and Eve from Paradise, the Sunday of Cheesefare—while we occupy ourselves with carnival festivities, as though we were reluctant to give anything up?

“Wretched as I am, I have stripped myself of the divinely woven robe.” I, a descendant of Adam, am naked in this world. Christ comes and is crucified, and He clothes me once again in my nakedness. This grace is symbolized by the baptismal cloth, like a burial shroud. The cloth placed around us at the baptismal font shows that I have not remained in the nakedness of Adam and Eve. I have put on Christ, and in this garment I shall appear before Him. What do we sing during Great Week? “I see Your bridal chamber adorned, O my Savior, but I have no wedding garment that I may enter.” What is this garment? It is explained in the twenty-second chapter of Matthew. Those of you who read it know; those who do not should read it. It is the parable of the wedding feast.

In Matthew there is a great parable about a great banquet. A man prepared a joyful celebration and invited many people, and a great crowd came in. Before the festivities began, the host went to look at the guests seated at the tables. At one table he found a man who had no wedding garment. He said to him, “Friend, how did you come in here without a wedding garment?” And the man, it says, was speechless. You know, this custom continues in the East even today. When people hold a great celebration, the guests do not enter wearing their own suits. At the door there is a wardrobe attendant, and each person who enters is given a garment to put on.

Whether he is rich and has fine clothes or poor and has none, he is given a robe, and inside everyone is dressed alike. But this man, out of pride, refused to take off his own little suit. “Why should I accept anything from him?” And the host said, “Seize him!” Do you know what command he gave? “Bind him hand and foot and cast him out, where there is weeping and gnashing of teeth.” This is what will happen to those who remained naked in this world. Christ clothed them through Baptism, but they threw that garment away and ruined it. Many repented and returned, and the Angel was commanded, as in the parable of the prodigal son, “Bring out the first robe.” That robe is made white in the blood of the Lamb slain from the foundation of the world, as the Apocalypse says. Who will accomplish these things?

We behave in this way and still expect to live in Paradise. People say, “If only I could die and find rest,” as though everything above had already been prepared comfortably for them. Yet what will they say when they are chastened? What will they say when they find themselves in the burning heat? Let us humble ourselves, then, and do what He says. Sins are forgiven in the Church. Sins do not melt away. Sins are not washed away by themselves. Sins do not rot and disappear. Where must sins be brought? They must be brought forward and disclosed in repentance, and through repentance they are forgiven. I will tell you about an incident that occurred in the village of Kyriaki, outside Livadeia. It happened ten or fifteen years ago—I do not remember exactly—and by the grace of God I have carried out this ministry for thirty years. I was there shortly before Christmas, around the feast of Saint Spyridon, though I do not remember the exact date.

A priest was with me. I spoke to the people while he heard confessions for four days in that village. When we left, he said to me, “I will tell you something.” We boarded the train, and he told me of an astonishing event. Of course, I knew neither the people nor their names; he was simply telling me that something extraordinary had happened. Among those who came to confess during the four days he spent in the village was a very old woman, bent over with age. Her cheeks were completely black, deeply black on both sides. He did not ask her why her cheeks were black. But then he remembered to ask, “Grandmother, how long has it been since your last confession?”

“From that point onward, tell me everything you have done. If there is something you vaguely remember and are unsure whether you confessed it, mention that too. But if you remember clearly that you have already confessed something, you need not repeat it.” She said to him, “Sit down, Father, and let me tell you. I am ninety years old now. I have lived in this place since 1889, and I have never confessed.” “And all this time you have been receiving Holy Communion?” he asked. “Yes, I receive Holy Communion.” “How did you manage that?” “That is the secret. Just outside the village there is a small chapel of the Honorable Forerunner. For almost seventy years now, I have gone every evening to tend its oil lamps.

“Whenever I wanted to receive Holy Communion, whether at Pascha or Christmas, I would go and stand before my master, Saint John, and say, ‘My master, Saint John, you know what I have done. May I go and receive Holy Communion?’ And then I would certainly receive. When you came here this year, I began to think about confession, yet still I did not want to confess. So I went again to the chapel. A longing moved me, because I wanted to light the oil lamps and receive Holy Communion at Christmas. One evening at dusk I went to light them. I stood again before Saint John and said, ‘My master, last year you helped me here; help me again to receive Holy Communion.’ At that very moment, Father, two hands came out from Saint John’s icon and slapped me twice.”

“I fell to the floor and lost consciousness. Then I heard a stern voice say, ‘Did Christ send me to forgive sins, or did He send the priests? In seventy years, have we not made this clear?’” There was no priest nearby in the village of Saint Luke, as those who know the area will understand, to hear her confession. So the old woman fell there, and her family began searching for her. They expected her to return home after tending the Saint’s oil lamps, but she did not come. Her grandchildren and children searched one house after another, but she was nowhere. They wondered whether she had fallen on the path. They followed the path up and saw the chapel standing open. When they entered, they found the grandmother lying on the floor, freezing cold.

She could not speak. They called others for help, removed the chapel door, laid her upon it, and the young men carried her down to the house on their shoulders. They placed her near the hearth, warmed her, gave her a little drink and whatever else they had, and eventually she revived and told them what had happened. “He slapped me,” she said. “For all these years, was I the one sent to hear confessions?” Saint John baptized once with a baptism of repentance. That baptism was different, just as Christ’s Baptism was different from ours today. Christ received the baptism of repentance, the baptism of John. Our Baptism is the Baptism of the Holy Trinity, in the name of the Holy Trinity. One is different from the other. Time does not permit me to say more, but, if God allows, we shall return to this subject. For now, I want you to pay attention, not merely to the things I have said, but to what Christ Himself declares: on the evening of Pascha, after His Resurrection, He instituted this Mystery. See whether you have the power to abolish it.

Do you still claim that you will meet Him while you trample upon His law? I want to believe that no one would be so irreverent as to think that he can trample upon Christ—for when he tramples upon Christ’s law, he tramples upon Christ Himself—and still expect to meet Christ tomorrow. We shall stop here and continue the presentation about the Holy Land that we began last night. And, God willing, tomorrow evening and on the following evenings, if God permits us to remain here until Tuesday night, we shall say more about this same subject and about whatever else God allows.

Ήμασταν μαζί χτες το βράδυ. Θα ενθυμείσθε ότι μιλήσαμε γύρω από την αξία της Εκκλησίας και γενικότερα του μυστηρίου της μετανοίας και ακόμη την υπόθεση του εκκλησιασμού.

Το χθεσινό δημιούργησε ορισμένες αντιδράσεις, θα μπορούσε να πει κανείς, διότι, όπως κατάλαβα, υπάρχει άγνοια επάνω στα θέματα αυτά. Θα ήθελα, λοιπόν, απόψε το βράδυ να διαφωτίσω το θέμα, όσο επιτρέπει ο Κύριός μας, ούτως ειπείν.

Να γνωρίζουμε ότι αυτά τα οποία λέγονται δεν είναι δικά μας. Είναι αυτού του ίδιου, τον οποίον λέγουμε ότι πιστεύουμε και κάνουμε έναν σταυρό στο όνομά του. Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος, ο οποίος δεν φοβάται κανέναν όταν αμαρτάνει, ούτε αυτόν τον Θεό, και αναιδώς μπροστά στον Άγγελό του αμαρτάνει, μπροστά στον Θεό του αμαρτάνει, μπροστά στον Άγιό του αμαρτάνει. Και πολλές φορές, όπως έχουν καταντήσει σήμερα τα νιάτα, και μπροστά σε άλλους τα κάνουν. Πράγματα τα οποία και αυτά τα καθιστούν ακόμη πιο δύσκολα, όταν θα έρθουν σε στιγμή να τα εξαγορεύσουν αυτά, να τα βγάλουν, τα δηλητήρια αυτά, από μέσα τους, αντιδρούν.

Ζητούν πάσαν άλλην κατεύθυνση και άλλου τρόπου τακτοποίηση για τη σωστή. Ο Χριστός είναι σαφής, λέει: οι αμαρτίες θα εξαγορεύονται. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να το τακτοποιήσεις. Τώρα, το πού θα το εξαγορεύσεις και πώς θα το εξαγορεύσεις και γιατί, εκεί είναι άλλο θέμα που θα το διαφωτίσουμε κι αυτό. Δεν μπορεί μια αμαρτία να πληρωθεί, δεν πληρώνεται η αμαρτία. Επίσης, δεν μπορεί ο καθένας να τακτοποιήσει τις αμαρτίες, ούτε οι ίδιοι τις δικές τους, ούτε οι απλοί άνθρωποι, οι μη εντεταλμένοι γι’ αυτό το θέμα της αφέσεως των αμαρτιών, μπορούν να τακτοποιήσουν τις αμαρτίες τους. Ένα απλό παράδειγμα.

Ένας πνευματικός, επί παραδείγματι, ο οποίος ακούει τις αμαρτίες χιλιάδων ανθρώπων, δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων μέσα στη διακονία του, δέκα, είκοσι, τριάντα, σαράντα χρόνια που θα είναι πνευματικός, μίαν αμαρτίαν δικιά του δεν μπορεί να συγχωρεί. Αυτός που συγχωρεί άλλον δεν μπορεί να συγχωρεί τη δικιά του. Δεν σας κάνει περίεργο αυτό; Ο Μέγας Βασίλειος λέγει: όταν ένας γιατρός αρρωστήσει, καλεί άλλον γιατρό, λέγει, για να τον δει. Και κάνουν και συμβούλιο γιατροί στο κεφάλι του. Και όταν έχω μια ασθένεια εγώ, θα πάω στον ενδεδειγμένο, στον ιατρό, να την πω. Θα την πω στον τυχόντα και να μου πεις εμένα ότι η καρδιά σου παρουσιάζει αυτό, ο στόμαχός σου έχει αυτές τις ανωμαλίες;

Τι μου το λες εμένα; Γιατρός είμαι εγώ; Έχω εγώ τη δύναμη, τη γνώση; Δεν σου κάνω τίποτα. Θα πας στον εντεταλμένο. Και έτσι κάνουμε σε όλες τις εκδηλώσεις μας και, μάλιστα, πολλές φορές πληρώνουμε και ακριβά για να έχουμε αγαθά αποτελέσματα. Και βλέπετε τις παραλογίες των ανθρώπων. Έχει φουρνάρη δικό του, έχει κρεοπώλη δικό του, έχει υποδηματοποιό δικό του, έχει ράφτη δικό του, έχει κουρέα δικό του, έχει οδοντίατρο δικό του, έχει παθολόγο δικό του, έχει, έχει, έχει. Πνευματικό δεν έχει. Και τους πληρώνει και ακριβά. Δίνω κάτι παραπάνω, αλλά παίρνω καλό πράγμα. Δίνω κάτι παραπάνω, αλλά μου ράβει καλά. Καλά όλα αυτά για το σώμα. Για την ψυχή; Γιατροί για την ψυχή, που δεν παίρνει λεφτά.

Είναι, λοιπόν, η εξυπνάδα σου; Δεν καταλαβαίνεις ότι κάτι άλλο είναι στη μέση και κάποιος άλλος είναι εκείνος που σε ξεγελά και σου υποδεικνύει τρόπους οι οποίοι δεν έχουν αποτελέσματα αγαθά; Δεν σου κάνει περιέργεια ότι ένα αμάρτημα που δεν θες να πας να το πεις στον πνευματικό, το λες στη φιλενάδα σου; Ένα αμάρτημα που δεν θέλεις να το πεις κρυφά στον πνευματικό, που ντρέπεσαι, που κάνεις, το λες παρουσία στο καφενείο, το λες στους άλλους, το συζητείς και ως ανδραγάθημα και ζητάς ανθρώπους να σε μιμηθούν. Το λες ενώπιον μικρών, ενώπιον κορασίδων. Δεν σου κάνει περίεργο αυτό; Πώς σε όλους το λες και στον πνευματικό δεν πας να το πεις; Τι το δημιουργεί; Ο πρεσβύτερος; Όχι, ο σατανάς.

Ένα δεύτερο. Δαιμόνιο που έχει δυο ιδιότητες. Μέσα στη Γραφή ακούει το όνομα «κωφόν και άλαλον». Συναντούμε μια τέτοια περίπτωση σε ένα δαιμονισμένο παιδί, το οποίο είχε, λέει, κωφόν και άλαλον δαιμόνιον. Τι πάει να πει κωφόν και άλαλον; Το έχουμε κι εμείς αυτό το δαιμόνιο, που ακούμε πολλά αλλά δεν υπακούμε σε αυτά που λέμε, πολλά, αλλά και δεν λέμε όπου πρέπει. Το δαιμόνιο μας φράζει τη γλώσσα όταν πρόκειται να τα πούμε στον παπά. Μας αφήνει τη γλώσσα όταν πρόκειται να τα πούμε στους άλλους. Γιατί; Διότι, αν πεις στους άλλους ένα αμάρτημα, το μαθαίνει και ο άλλος και το κάνει και ο άλλος και πολλαπλασιάζεται το αμάρτημα. Αν το πεις στον παπά, όμως, τον εντεταλμένο, πεθαίνει το αμάρτημα. Σβήνει το αμάρτημα από τα κατάστιχα του σατανά.

Λοιπόν, είναι ο λόγος: ο άνθρωπος, παρότι ομιλεί και η γλώσσα του πηγαίνει σαν τη γραφομηχανή από το πρωί μέχρι το βράδυ, όταν φτάσει μπροστά στον πνευματικό γίνεται μουγκός, άλαλος, δεν αφήνει να μιλήσει. Και πολλοί που πάνε ακόμη και εξομολογούνται, όταν φύγουν, στο τέλος ερωτηθέντες «Τα είπες όλα;», «Δεν με ρώτησε», λέει, «ο παπάς γι’ αυτά που δεν είπα». Και ο ιατρός δεν σε ρώτησε. Θα πηγαίνεις, αλλά του βγάζεις το λάδι του ιατρού: «Ξέρεις, γιατρέ, με πονάει και εδώ, και ξέρεις, γιατρέ, όταν πάρω αυτό με ζαλίζει, και ξέρεις, γιατρέ, και ξέρεις, γιατρέ». Και εκείνος δεν σε ρώτησε, αλλά εσύ τα λες. Εδώ γιατί δεν τα λες; Ποιος είναι εκείνος ο οποίος σου βάζει να μην τα πεις; Δεν είναι τυχαία γεγονότα αυτά, αγαπητοί μου. Δεν τα έφτιαξαν άνθρωποι αυτά, πρώτα πρώτα. Δεν τα έφτιαξαν άνθρωποι αυτά τα πράγματα.

Αυτοί οι Πατέρες; Αυτός ο Χριστός ο ίδιος θέσπισε αυτό το μυστήριο της μετανοίας και της εξομολογήσεως, που οι Πατέρες το λένε φιλάνθρωπο μυστήριο. Εάν δεν υπήρχε το μυστήριον αυτό της μετανοίας και της εξομολογήσεως, πού ο σωζόμενος, λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, πού ο σωζόμενος; Δεν υπήρξε άνθρωπος που δεν αμάρτησε στον κόσμο. Ένας είναι ο αναμάρτητος. «Σὺ μόνος ἐκτὸς ἁμαρτίας ὑπάρχεις· ἡ δικαιοσύνη σου δικαιοσύνη εἰς τὸν αἰῶνα καὶ ὁ λόγος σου ἀλήθεια». Εμείς είμαστε ψεύτες, είμαστε κατεργαραίοι. Αμαρτάνουμε εν λόγω, εν έργω, εν διανοία. Και αληθεύει απόλυτα ο χαρακτηρισμός του Ιώβ που λέγει: άνθρωπος που εγεννήθη από γυναίκα, είναι δυνατόν να μην αμαρτήσει;

Μία ημέρα αν είναι η ζωή του ανθρώπου στη γη, ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός. Ο ίδιος μόνος. Και αλλού λέγει ότι την ανομίαν ο άνθρωπος την πίνει το ίδιο με το ποτήρι. Ακούτε αυτούς που λένε «δεν έκλεψα και δεν σκότωσα»; Αυτούς που προχειρίζουν τον εαυτό τους και θεωρούν τον εαυτό τους και τον βγάζουν αναμάρτητον. Αυτούς που εκδίδουν πιστοποιητικά, όπως σας έλεγα το βράδυ, και θέλουνε δουλεμέντες στον Παράδεισο ή φιλενάδες στον Παράδεισο. Αυτούς, ακούτε: όταν ο άνθρωπος βρεθεί αντιμέτωπος της ζυγαριάς του Θεού, θα βρεθεί κάτω, και της μεζούρας του Θεού θα βρεθεί ελλιπής. Δεν μετράει ο Θεός και δεν ζυγίζει ο Θεός όπως ζυγίζουμε. Εάν έχετε Παλαιά Διαθήκη στο σπίτι σας, να ανοίξετε το βιβλίο του Δανιήλ.

βρείτε εκεί που κάποτε ο Βαλτάθαρ, ο γιος του ναβουγοδονώστερος του βασιλέως, έπινε νύνον ενώπιον χιλίων παλακών. Ο Δαρίος ο Πέρκης τον πολιορκούσε απ' έξω, αλλά αυτός είχε στήθει στη Βαδυλώνα, τρόφιμα για δύο -τρία -πέντε χρόνια μπροστά, άσον και ας χτυπάει. Ανάληψης της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός,

Διαπομπεύει μπροστά σε αυτή τη συντροφιά το βράδυ εκείνο. Όταν έκαμε αυτό, βγήκε ένα χέρι στο τείχος και άρχισε να γράφει. Βλέπει ο κόσμος αυτός μέσα ένα χέρι, χωρίς να βλέπει ποιος το οδηγεί, και άρχισε να γράφει. Τρόμαξαν, το γλέντι, νεκρική σιγή. «Τι είναι αυτό;» Ο βασιλεύς, άρχισαν τα πόδια του να πηγαίνουν σαν τα μπουριά. Έχασε την όψη. «Τι είναι αυτό;» Εκάλεσε τους επιστήμονες, εκάλεσε τους Χαλδαίους, εκάλεσε τους σοφούς να του ερμηνεύσουν τι λέει αυτό. Ουδείς. Η χαρά να φύγει, τα πάντα. Έρχεται η βασίλισσα, βλέπει έναν βασιλιά, δεν μπορούσε να σταθεί στα πόδια.

του λέει βασιλεύω. Λύσε ο βασιλιάς. Του ράφε δω τι γράφει. Πάει να ζήσει ο βασιλιάς; Έχει ζήσει η ζωή, και του λέει να ζήσει κι ο άλλος. Σαν τα ψέματα τα δικά μας, «χρόνια πολλά» που λέμε στον άλλον· έχουμε εμείς και δίνουμε και στον άλλον. Λοιπόν, μη στενοχωρείσαι, του λέει. Στη φυλακή έχουμε έναν σοφό. Ζήτησε τον Δανιήλ να έρθει εδώ. Έρχεται ο Δανιήλ. Λέει: «Να μου ερμηνεύσεις αυτό και θα σου βάλω», λέει, «χρυσές κορδέλες και χρυσές αλυσίδες» και λοιπά. Του λέει: «Να τα κρατήσεις αυτά τα χρυσά. Η ερμηνεία είναι από τον Θεό», του λέει. «Κατά συνέπεια, εκεί η δόξα και η τιμή και η προσκύνηση, όχι εγώ». Και του διαβάζει και του λέγει: «Αυτό», λέει, του λέει, «σε απλούστερη γραφή θα το μεταφέρω: Μενέ, Μενέ, Θεκέλ, Ουφαρσίν». Δηλαδή, τι πάει να πει αυτό; «Εζυγίσθη η βασιλεία σου», λέγει, «στην πλάστιγγα του Θεού και βρέθηκε ελλιπής».

Εμετρήθη η βασιλεία σου με τη μεζούρα του Θεού, όχι μ’ αυτή που σε μετράει και σε ζυγίζει η φιλενάδουλα σου, ο ανδρούλης, η γυναικούλα σου. Όχι, του Θεού, που διαφέρει πολύ των ανθρώπων. Δεν μπορεί να συλλάβει ο άνθρωπος τη δικαιοσύνη του Θεού και τα μέτρα που μετράει ο Θεός τον άνθρωπο. Δεν μετράει όπως εμείς. Εμείς βλέπουμε το φαινόμενο, λέει ο Θεός. Αυτός βλέπει την καρδία. Εμείς βλέπουμε τα αποτελέσματα. Αυτός βλέπει τα κίνητρα. Εμείς κόβουμε τα κλαδιά και μιλούμε για τα κλαδιά. Αυτός μιλάει για τις ρίζες και βγάζει τις ρίζες αυτής της αμαρτίας. Λοιπόν, του λέγει, εμετρήθης και εζυγίσθης και ευρέθης ελλιπής. Ακόμη, απόψε το βράδυ, του λέει, η βασιλεία σου τελειώνει. Και έρχεται ο Δαρείος ο Πέρσης. Μα πώς θα έρθει ο Δαρείος ο Πέρσης;

Είμαστε ασφαλισμένοι. Εδώ είμαστε φρούριο μέσα. Δεν είχε τότε αεροπλάνα, δεν είχε τότε βόμβες. Πώς θα γίνει; Έγινε. Ο Δαρείος ο Πέρσης απ’ έξω διοχέτευσε τον ποταμό, γιατί μέσα στη Βαβυλώνα περνούσε ποταμός. Διοχέτευσε τον ποταμό έξω από τη Βαβυλώνα και μέσα από την κοίτη αυτή του ποταμού εισήλθε το βράδυ εκείνο και τον έπιασε, τον λεγόμενον σαν γαϊδουράκι, τον Βαλτάσαρ τον βασιλέα. Κατά τη στιγμή το γλέντι, η χαρά και οι ευχές είχανε φτάσει πάνω από τον τρίτο ουρανό. Έτσι μετρούσανε οι άνθρωποι, αλλά Αυτός μετρούσε αλλιώς και βγήκε αλλιώς και βλέπει αλλιώς. Πολλοί έχουν τη γνώμη ότι μπορούν να καλύψουν τις αμαρτίες τους και να τις τακτοποιήσουν κάπως ή να διαφύγουν της δικαιοσύνης.

Του εισαγγελέως μπορεί να διαφύγει, του αστυνόμου μπορεί να διαφύγει, του παιδονόμου, του διδασκάλου, του πνευματικού, το παν μπορεί να διαφύγει. Μπορεί να διαλάθεις και της προσοχής της γυναικός σου και του ανδρός σου και του προϊσταμένου και του αδελφού σου και των αδελφών σου. Του Χριστού, όμως, δεν πρόκειται να διαλάθεις. Στις παλιές εκκλησίες, επάνω από το τέμπλο, επάνω στην Ωραία Πύλη, εκεί δίπλα στον Μυστικό Δείπνο, αγιογραφείτο παλαιότερα —και υπάρχουν και μέχρι σήμερα σε ορισμένα προσκυνήματα— ένα αυτί, ένα μάτι και ένα χέρι να γράφει. Τι είναι αυτό; Είναι το μάτι του Θεού που βλέπει τα πάντα. Είναι το αυτί του Θεού που ακούει τα πάντα. Ό,τι θα τα πεις. Όχι «έλα, φως, και πέσε κοντά μου».

σλάβα αφήκτω και ναρθώνα κλέψω. Ανάληψη, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ευαγγελισμός, Φίλοι, τη δικαιοσύνη του κόσμου η οποία πιάνει τις μύγες, σαν την αράθμι, αλλά της φεύγουν οι σφίκες. Το μάτι του Θεού σε βλέπει, το χέρι του Θεού σ' ακούει και το χέρι του Θεού γράφει. Και λέτε είναι τι ημέρα θα παρουσιαστούν όλοι. Και αν ήξερε ο άνθρωπος ότι την ώρα που αμαρτάνει, είτε μόνος του...

Είτε ενώπιον άλλων, ενός ή πολλών, ότι υπάρχουνε τρεις πρακτικογράφοι και γράφουνε, δεν θα αμάρτανε. Όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, είτε εν λόγω είτε εν έργω είτε εν διανοία, γράφουνε τρεις. Πρώτος ο διάβολος, με χαιρεκακία γράφει. Δεύτερος η συνείδηση και τρίτος ο άγγελός μου. Δεν τα ξέρει κανείς; Η συνείδηση ελέγχει. Γιατί το ξέρει και δεν μπορεί να της κρυφτεί. Πού θα την αφήσεις τη συνείδηση; Θα κλείσεις την πόρτα, θα την αφήσεις έξω; Πράγματι; Θα της κλείσεις το τηλέφωνο και θα της πεις «δεν σε ακούω»; Όπου να πας, θα είσαι ελεγχόμενος. Θα σου υπενθυμίζει και θα σου λέει γι’ αυτό που έχεις κάνει. Ούτε εσύ. Ο άγγελος γράφει. Τρεις γράφουν.

Κάνει ο άνθρωπος το κακό και δύο γράφουνε όταν ο άνθρωπος κάνει το καλό. Γράφει ο άγγελος και η συνείδησή του· δεν γράφει ο διάβολος τότε. Ο διάβολος δεν φαίνεται να κάνει το καλό και δεν το γράφει. Γράφει όλα τα άσχημα και λεπτομέρειες ακόμη, αλλά δεν γράφει το καλό. Και για να φύγουνε από τα κατάστιχα αυτά, να ανακουφιστεί η συνείδηση, να χαρεί ο άγγελος και να ειδοποιήσει τον ουρανό για να γίνει χαρά επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι, και για να σβηστούν από τα κατάστιχα του σατανά, ο οποίος ομολογεί... Και έχω γράψει έναν δαιμονισμένο σε κασέτα. Και του τίθεται το ερώτημα από έναν πατέρα της εκκλησίας μου: «Πες το, τι γίνεται στην εξομολόγηση;» Δεν ήθελε να πει. «Σε διατάζω, στο όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, πες μου τι γίνεται στην εξομολόγηση».

Είπε: «Οι ηλίθιοι, εσείς», λέγει, «νομίζετε όταν πάτε να εξομολογηθείτε ότι εξομολογείστε στον ιερέα. Δεν είναι ο ιερεύς», λέει, «αυτός ο οποίος σας εξομολογεί. Βέβαια είναι ιερεύς μπροστά σας, αλλά είναι», λέει, «ο Μανώλης, ο Κύριός μας, είναι ο Μιχάλης και ο Γαβρίλης και οι Αρχάγγελοι. Σε αυτούς», λέει, «ομολογείτε. Αλλά εμείς παλεύουμε και εκείνη τη στιγμή ακόμη να μην τα πείτε», λέει, «όλα. Σας βάζουμε ντροπή, σας βάζουμε λησμονιά. “Το ξέχασα αυτό να το πω”, λέτε έπειτα, και μένουν πάλι δυο αμαρτήματα στα χαρτιά, τα κρατούμε». «Καλά, τι γίνεται με τα κατάστιχά σας;» «Εμείς βλέπουμε με τα λύπης μας», λέγει, «ότι τα κατάστιχά μας έγιναν λευκά, εκεί που τα είχαμε μαύρα. Πώς έγιναν», λέει, «δεν ξέρω».

«Σβήστηκαν από τα χαρτιά μας οι αμαρτίες σας, όταν εξομολογηθήκατε. Αυτό δεν το ξέρουμε και είναι μυστήριο». Δεν ξέρει ο άνθρωπος με τι τρόπο ο Θεός καθαρίζει τη συνείδηση. Όμως πληροφορείται η συνείδηση. Ο άνθρωπος μπαίνει στο εξομολογητήριο με εκατόν πενήντα τόνους βαρύς, φοβισμένος, ντροπιασμένος, και όταν βγαίνει, βγαίνει πουλί που είναι έτοιμο να πετάξει. Το νιώθει αμέσως ότι κάτι έγινε. Ένας μυστηριώδης τρόπος ενήργησε επάνω του και του αφαίρεσε όλα αυτά τα όνειρα, όλους αυτούς τους φόβους, όλα αυτά τα κόμπλεξ που είχε. Πώς έφυγαν, δεν το ξέρει. Γιατί είναι μυστήριο. Γι’ αυτό λέγεται και μυστήριο. Γιατί λέγονται μυστήρια; Γνωρίζουμε τα αποτελέσματα χωρίς να γνωρίζουμε τον τρόπο της ενεργείας. Τι γίνεται, δεν ξέρουμε μέσα.

Από το «μύω», για αυτούς που ξέρουν γράμματα. Έχω κλεισμένο το στόμα μου, δεν μπορώ να σου πω. «Μυστήριον ξένον ὁρῶ καὶ παράδοξον, οὐρανὸν τὸ σπήλαιον, θρόνον χερουβικὸν τὴν Παρθένον». Μυστήριον το πώς έγινε αυτό. Δεν ξέρουν τον τρόπο. Και υπάρχουν πολλά τέτοια, όπως ξέρετε κι εσείς. Φέρει η μητέρα από τη μητρόπολη το παιδί της, μεγαλώνει. Δεν ξέρεις, το άκουσε κανένα βράδυ να τρίζει και μεγαλώνει το παιδί; Λέγει, όμως, τη μοδίστρα να του αφήσει λίγο από κάτω, γιατί αυτό θα μεγαλώσει και του χρόνου δεν του πηγαίνει. Δεν το λέει; Το λέει. Πώς, όμως, ανεβαίνει; Αυτά στο σώμα τα βλέπουμε και θέλουν να ερμηνεύσουν τα πνευματικά. Να τι λέει η Εκκλησία μας: «Πᾶσα ψυχὴ ζωοῦται Ἁγίῳ Πνεύματι, ἁγνείᾳ λαμπρύνεται».

«Τριαδικῇ Μονάδι ἱεροκρυφίως». Ιεροκρυφίως. Τι τρόπο αυξάνουνε τα νύχια και τα κόβεις χωρίς να πονάνε; Είναι φυτρωμένα στο κρέας που πονάει. Πώς γίνεται; Ας έρθει ένας γιατρός. Γίνεται. Τι πώς; Μυστήρια γύρω. Και θέλει να ερμηνεύσει τι τρόπο το πετραχήλι του παπά μου καθαρίζει τις αμαρτίες. Πήγαινε με ταπείνωση και πες τον βάρος των αμαρτιών σου, κι εσύ ο ίδιος θα έχεις ατομικό πειραματισμό μέσα σου, που θα πεις στον άλλον: «Πήγαινε κι όταν θα βγεις θα φέρεις την πληροφορία». Γι’ αυτό ακριβώς, εξ προοιμίου, ο Χριστός μας, διά του Ψαλμωδού των τριακοσίων στην Παλαιά Διαθήκη, έχει πει: «Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος».

Και αν αρχίσω να σας διατυπώσω μίαν επιτυχία από τα μυστήρια αυτά, δεν θα μπορέσω να σας την αποδώσω, εάν εσείς δεν τη γευθείτε. Όσο να σας λέγω εγώ ότι το μέλι είναι γλυκό, αν εσείς δεν βάλετε ήδη μια δαχτυλιά στο στόμα, δεν ξέρετε το μέλι πώς είναι. Γι’ αυτό λέει: «Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος». Δεν θα πει «Χριστός ο Κύριος». Το «χρηστός» είναι με ήτα, δεν είναι με γιώτα. Χρηστός ο Κύριος. Τον έχετε ανάγκη. Γευτείτε Τον, ασκήστε Τον, παρακολουθήστε Τον και θα δείτε μόνοι σας τι πάει να πει. Εγώ, εμένα, αν με ρωτήσετε σήμερα αν πιστεύω, θα μπορώ να σας πω ότι δεν πιστεύω. «Όχι, είστε άπιστος», θα μου πείτε, «κύριε Παναγόπουλε;» Όχι. «Αλλά γιατί δεν πιστεύετε;» Διότι γνωρίζω.

Γνωρίζω τον Χριστό. «Τον έχεις δει προσωπικώς;» Τον έχω δει στη ζωή μου, τον έχω δει στη συνείδησή μου, τον έχω δει στις κλήσεις μου, τον έχω δει στην εργασία μου. Τον γνωρίζω. Έχω ατομικό πειραματισμό του Χριστού. Γευτείτε Τον, λοιπόν, όσοι δεν Τον εγευθήκατε αυτό, για να νιώσετε. Όποια αμαρτία και αν κάνετε, πάντοτε θα σας μιλάει ότι είναι αμαρτία. Κάμετε όλα τα καλά έργα του κόσμου, από δικαίου Άβελ μέχρι της συντελείας των αιώνων, μία αμαρτία σας δεν πρόκειται να την εξαλείψετε. Οι αμαρτίες που κάνει ο άνθρωπος, ο οποίος πίνει, όπως είπα, την ανομία σαν το νερό, συγχωρούνται και δεν συγχωρούνται από τον τυχαίο. Σας είπα ότι και αυτοί οι πνευματικοί μόνοι τους δεν μπορούν να συγχωρήσουν τις αμαρτίες τους, καθώς συγχωρούν άλλους. Και τους έχει πει ο Ιάκωβος.

Το παίρνουν οι Προτεστάντες και το βάλουν μέσα στο κεφάλι τους και κόπτονται. Εκείνο το «ωραίο» είναι για τους πνευματικούς: «Εξομολογείσθε αλλήλοις τα παραπτώματα». Είναι η αρχή. Είσαι πνευματικός, είναι πνευματικός, να πει ο ένας τις αμαρτίες του του άλλου για να συγχωρεθείτε. Δεν είναι για μας τους λαϊκούς, αυτό είναι για τους πνευματικούς γραμμένο. Το εδάφιο αυτό, τον Ιάκωβο, που κόπτονται, λέει «εξομολογείσθε αλλήλοις». Είπε, ναι, οι πνευματικοί να εξομολογούνται αλλήλοις. Εμάς μας έχει πει άλλα πράγματα. Εμάς μας έχει αφήσει σε άλλους να ρυθμίζουν το θέμα των αμαρτιών μας. Θέλετε, λοιπόν, να σας ανασύρω αυτό, μια και μου δώσατε την αφορμή, εκτός των οποίων είπα χθες το βράδυ; Ακούσετε. Ο Χριστός μας ανέστη. Την ίδια ημέρα έκαμε, κατά την Γραφή,

πέντε παρουσιάσεις, κατά την παράδοση έξι παρουσιάσεις, διότι η Αγία Γραφή αναφέρει ότι ο Χριστός μας το πρώτο εθεάθη από τη Μαρία τη Μαγδαληνή, το δεύτερο από μυροφόρες, το τρίτο από μαθητάς, τέταρτον από Σίμωνα και πέμπτον το βράδυ, κεκλεισμένων των θυρών, που εστάθη στο μέσον ελλείποντος του Θωμά και τους είπε «Ειρήνη υμίν». Αυτά τα πέντε τα αναφέρει η Γραφή, όμως υπάρχει και ένα έκτο, το οποίον το βάζει η Εκκλησία και λέγει ότι ο Χριστός μας εθεάθηκε πρώτον από την Παναγία Μητέρα Του. Η Παναγία Μητέρα Του επληροφορήθηκε πρώτον την Ανάσταση και εκείνο που λέγει στην Παναγία μας: «Ο Άγγελος εβόα τη Κεχαριτωμένη· αγνή Παρθένε, χαίρε, και πάλιν ερώ χαίρε». Γιατί; «Ο σος Υιός ανέστη τριήμερος εκ τάφου». Αυτή το έμαθε πρώτα.

Δεν το έγραφε κατ’ οικονομίαν το Πνεύμα το Άγιο διά των Αποστόλων στο Ευαγγέλιο, για να μην έρθει η πληροφορία από στενό περιβάλλον και δεν γίνει αποδεκτή. Διότι όταν θα διεδίδετο «ο Ιησούς ανέστη» και ρωτά ο τάδε, ρωτά ο τάδε, «Ποιος το είπε; Πού το άκουσες;» «Η μητέρα του», λέει. «Αχ, η μητέρα του, αναστημένο θα τον λέει». Δεν το είπε. Και ώστε να έρθει απ’ έξω η πληροφορία, γι’ αυτό η Εκκλησία μας διατηρεί αυτό. Γι’ αυτό σας λέγω, είναι η 5η εμφάνιση και κατά την παράδοση η 6η εμφάνιση. Τώρα, αναφέρει εδώ κατά την 5η ή 6η, όπως θέλετε εσείς πάρτε το, εμφάνιση, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο 20ό του κεφάλαιο και λέγει το εξής: «Οὔσης οὖν ὀψίας τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων», βράδυ λέει, οψία είναι βράδυ,

σούρουπο, βράδυ, «καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων», στο Υπερώο, το οποίο το έχουν δυστυχώς οι Τούρκοι σήμερα και το έχω μαζί μου στη σειρά των σλάιντ και θα σας το δείξω, «ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον», και κεκλεισμένων των θυρών. Εδώ μπορεί να μπει και κεκλεισμένων των θυρών. Εκεί έπρεπε να του σηκώσουν οι άγγελοι το μάρμαρο για να αναστηθεί; Έτσι λένε ορισμένοι. Και έτσι μας παρουσιάζει η καθολική αγιογραφία: άγγελο να σηκώνει τον λίθον και να βγαίνει ο Ιησούς. Ο άγγελος εσήκωσε τον λίθον, αλλά για να ιδούνε οι μυροφόρες ότι ο Χριστός έχει αναστηθεί, όχι για να αναστηθεί. Ο Χριστός είχε αναστηθεί τη νύχτα στις 12 και αυτές πήγανε το πρωί.

Τους εσήκωσε τον λίθο. Δεν μπορούσε να φύγει; Όχι για να αναστηθεί ο Χριστός, για να ιδούνε ότι έχει αναστηθεί. «Ἐσφραγισμένου τοῦ τάφου», λέγει η Εκκλησία μας, «ἀνέστης Χριστέ», «ὡς ἐκ τῆς Παρθένου μὴ λυμηνάμενος τοὺς τόκους», που φύλαξε την Παναγία Μητέρα Του Παρθένο, που εισήλθε και εξήλθε ως Θεός, έτσι ακριβώς και τον τάφο τον άφησε άθικτον, σφραγισμένον. Οι σφραγίδες και τα κλείστρα τους μείνανε, Αυτός ανέστη ως Θεός. Και εισήλθε και κεκλεισμένων των θυρών, στο μέσο, και τους λέγει «Εἰρήνη ὑμῖν». «Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ», ταυτότητά Του.

Οπές από την πλευρά Του και από τα χέρια Του. Ήτανε το πειστήριο, η εγγύηση στο ποιος είναι αυτός ο Ιησούς. «Ἐχάρησαν οὖν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον. Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς πάλιν· Εἰρήνη ὑμῖν», και συνεχίζει: «Καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ Πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς». Με ό,τι εξουσία, με ό,τι δικαιώματα, με ό,τι δύναμη ήμουνα εδώ εγώ απεσταλμένος από τον Πατέρα μου, διότι θα φύγω σε λίγες μέρες, στέλνω εσάς τώρα με τα ίδια δικαιώματα, με την ίδια δύναμη του Θεού. «Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε», ενεφύσησε,

λέγει, «αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον». Τι να το κάνουμε; «Ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Τι διακρίνουμε εδώ; Μόλις επέστρεψε από τον Άδη, θεσπίζει το μυστήριο του δεσμείν και λύειν αμαρτίες από τους αμαρτωλούς. Τι άλλο διακρίνουμε; Ότι τους έδωσε πνεύμα ειδικό πριν της Πεντηκοστής και τους δίδει ειδικό πνεύμα του δεσμείν και λύειν. Αυτό το δικαίωμα το είχε ο Χριστός, την εξουσία την είχε. Εάν διαβάσουμε εκείνα που ελευθεράφεψε εκείνον που τον το κάτε έβασαν από την οροφή, αν ενθυμίστε, τι είπε εκεί. Υλών την πίστην αυτόν, είπε τέκνον αφιωδέστη αμαρτίες. Τι είπαν οι πονηροί γραμματούς και οι παριστέοι μέσα τους. Ποιος είναι αυτός που συγχωρεί αμαρτίες. Στις χώρες των αμαρτιών είναι μόνα δικαίωμα του Θεού. Μπορού και πού αυτός συγχωρεί αμαρτίες. Τα Θεός δεν ξέρει αυτό. Οι διαλογίδες τε λέει πονηρά, έντες καρυλίες τιμών. Τι είναι ευκολότερο να πω τέχνον αφιοντές και αμαρτίες σου ή να πω άρωτο κραβατός και περιπάτης. Εμείς τον φέραμε για να τον κάνεις καλά βέβαια το δεύτερο θέλουμε εμείς το άλλο δεν το βλέπουμε ποιος της είδε τις αμαρτίες και ποιος είδε ότι εξεγράφησαν οι αμαρτίες. Ή να είστε λοιπόν, για να δείτε λοιπόν ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει την εξουσία του αφιένει αμαρτίες επί της γης, του λέει πάρε το τρεβάτι σε αυτή και το παίρνε το τρεβάτι σε αυτή.

Λοιπόν, την εξουσία του αφιέναι τις αμαρτίες κοινοποίησε στους Αποστόλους: πάρτε το Πνεύμα το Άγιον και κάνετε αυτή τη δουλειά. Όσους θα συγχωρήσετε, θα είναι συγχωρημένοι, και όσους δεν θα συγχωρήσετε, όσους δεν κρίνετε εσείς να συγχωρηθούν, θα είναι δεδεμένοι. Τι το έκαναν αυτό το δικαίωμα οι Απόστολοι; Το έδωσαν στους διαδόχους τους. Χειροτόνησαν τον Τιμόθεο, χειροτόνησαν τον Τίτο, χειροτόνησαν άλλους πατέρες της πρώτης Εκκλησίας. Διαβάστε στην Αποκάλυψη, θα βρείτε πολλούς. Διαβάστε τα αποστολικά κείμενα. Οι άλλοι στους άλλους, οι άλλοι στους άλλους, οι άλλοι στους άλλους, και υπάρχουν μέχρι σήμερα. Εάν θελήσουμε να ερευνήσουμε, λοιπόν, το περιστατικό, θα κάνουμε το εξής:

λοπάτερ μου, εσύ πόβα λες το πετραχύλι και ακούς τα μάρτυρες μου. Ούτε βρήκε, το δικαίωμα, αυτή την εξουσία, και του την έδωσε ο επίσκοπος. Αμέσως θα σου βγάλει ένα γράμμα που λέγεται ενταλτήριον από τον επίσκοπό του, που για λογαριασμό του επισκόπου του την χορηγεί. Δεν ήξερα ότι θα βρεθώ να μιλήσω ένα τέτοιο θέμα στην αγάπη σας. Αλλιώς θα έφερνα ένα χειρόγραφο ενταλτήριο τέτοιο του Αγίου Νεκταρίου, 90 ετών υπόθεσις, που το στέλνει, που το δίνει σε έναν ηγούμενο, και τον συγχωρεί αμαρτήματα αλλά και να χειροτονεί καλογραίες και μοναχούς. Να δείτε πώς έχει το θέμα και πώς έχει κρατήσει η Εκκλησία. Αφ’ εαυτού ο ιερεύς δεν έχει δύναμη. Την παίρνει τη δύναμη από τον επίσκοπό του.

«Ε, επίσκοπε, εσύ που είσαι διάδοχος των Αποστόλων», διότι οι επίσκοποι είναι διάδοχοι των Αποστόλων, οι ιερείς είναι διάδοχοι των Εβδομήκοντα Αποστόλων, διότι ο Χριστός είχε 12 και Εβδομήκοντα και Αυτός ήταν κεφαλή, που είναι ο Οικουμενικός. Λοιπόν, θέλεις να είσαι μέσα στην Εκκλησία; Θα μνημονεύεις Οικουμενικό, θα δέχεσαι τον επίσκοπο και θα δέχεσαι τον ιερέα. Εάν κάποιον από αυτούς δεν τον δέχεσαι, είσαι εκτός Εκκλησίας. Εκτός Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία. Η σωτηρία γίνεται μέσα στην Εκκλησία, όπως σας είπα χθες το βράδυ, δείχνοντάς σας την παραβολή του καλού λεγομένου Σαμαρείτου. Ο Χριστός εις το πανδοχείο και εις τους πανδοχείς παρέδωσε τους περιπεσόντας εις τους ληστάς.

Ληστές είναι οι σατανάδες και οι περιπεσόντες είμαστε εμείς, που μας αφήνουν οι μεν ημιθανείς, μας αφήνουν δηλαδή από το σώμα και μας νεκρώνουν την ψυχή. «Επίσκοπε, πού το βρήκες το δικαίωμα;» «Ε, με χειροτόνησαν τρεις άλλοι, ο τάδε, ο τάδε και ο τάδε». «Εσείς οι τρεις που χειροτονήσατε, πού το βρήκατε το δικαίωμα;» Πίσω από αυτούς θα βρείτε άλλους εννέα. Πηγαίνετε πίσω, πίσω, πίσω, πίσω, κατά αυτή την έννοια, ρωτώντας πού, πώς και λοιπά. Θα φτάσουμε στο Υπερώο, εκεί, στην αγκαλιά του Χριστού, ο οποίος πρώτος εφύσησε και έδωσε το δικαίωμα αυτό. Γι’ αυτό ο καθένας εκ των ιερέων δεν μπορεί να εξομολογεί άνευ της εντολής του επισκόπου του. Ο επίσκοπος θα είχε το δικαίωμα να το κάνει, αλλά διότι δεν επαρκεί.

Κόσμος, επίσκοπος δεν είναι ένας σε κάθε νομό, είναι χιλιάδες σε μία ενορία, διαλέγει, εκλέγει τους πιο εμπείρους, τους πιο δυνατούς να μπορέσουν να κρατήσουν τις αδυναμίες των ανθρώπων, γιατί πρέπει να είναι γερός κανείς για να κρατήσει τον άλλον. Όταν πέφτει ένας, ο άλλος μπορεί να τον κρατήσει. Αν δεν είσαι γερός, θα σε συμπαρασύρει. Δεν έχουν, λοιπόν, άπαντες αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό ακριβώς ο άνθρωπος, ο Χριστιανός, δεν μπορεί να βρει κάποιον που τον ικανοποιεί εξωτερικώς, που το λέμε «Μα καλό, άγιο να πάω». Αν μπορείς, πήγαινε, και αν τον βρεις, πήγαινε. Αν όμως δεν τον βρεις, δεν πειράζει, αρκεί να έχει την εντολή. Πήγαινε να εξομολογηθείς.

«Να αφήσει τις αμαρτίες; Μα αυτός δεν είναι αμαρτωλός; Μπορεί να αφήσει τις αμαρτίες;» Ερώτημα πρώτον. Δεν σου τις αφήνει αυτός τις αμαρτίες. Σου τις αφήνει ο Χριστός δι’ αυτού τις αμαρτίες. Πρόσεξε αυτό που θα σου διατυπώσω. Αν ήσουν παπικός, τότε να πας να βρεις κάποιον που νομίζεις καλόν, άγιον, να σε συγχωρεί, διότι αυτός, ξέρετε τι λέει όταν εξομολογήσει κάποιον; «Εγώ σε συγχωρώ». Ο δικός μας τι λέει όταν γονατίσει και σου βάλει το πετραχήλι; Σηκώνει τα χέρια προς τα πάνω και λέγει: «Κύριε, ὁ τοῖς σοῖς Μαθηταῖς καὶ Ἀποστόλοις ἐντειλάμενος, ὅσα ἂν δήσητε ἐπὶ τῆς γῆς ἔσται δεδεμένα καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ ὅσα ἂν λύσητε λελυμένα»,

«καὶ τὸν δοῦλόν σου τοῦτον», όχι εγώ, «Συ, Κύριε, λῦσον». Τον αμαρτωλό σας ο Χριστός. «Συ, Κύριε». Παπικός γάμος: «Εγώ σε στεφανώνω». Ο δικός σου αμαρτωλός παπάς, ο Ορθόδοξος, λέει: «Στέφεται ο δούλος του Θεού τάδε στην δούλη του Θεού τάδε». Στέφεται, όχι «εγώ στεφανώνω». Πού στέφεται; Στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Είναι αμαρτωλά ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα; Ο Καθολικός λέει «Εγώ σε βαπτίζω». Ο Ορθόδοξος τι λέει; Ο αμαρτωλός παπάς: «Βαπτίζεται ο δούλος του Θεού στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Το κάνω εγώ; Το σώμα μου, σύρμα είμαι.

Να είναι γαλβανισμένο, αλλά και σκουριασμένο αν είναι, περνάει το ρεύμα. Και ο ιερός Χρυσόστομος λέγει: «Οὐ πάντας χειροτονεῖ ὁ Θεός, διὰ πάντων δὲ ἐνεργεῖ». «Άξιος» φωνάζει. Να μην είναι, γιατί είναι καλή φωνή. Τι έχει μ’ αυτό; «Άξιος!» Και πολλοί δεν ξέρουμε αν είναι άξιοι. Πρώτα αυτόν ο Θεός τον πέρασε στα χαρτιά Του για παπά; Αυτόν για δεσπότη, για διάκονο; Ερώτησον τον Θεό. «Οὐ πάντας χειροτονεῖ ὁ Θεός, ἀλλὰ διὰ πάντων ἐνεργεῖ». Μπορεί να έρθει ένας της αστυνομίας, επί παραδείγματι, ο οποίος είναι αισχρόν υποκείμενον, μέθυσος, άπιστος, άθεος και κατά, λοιπόν, την οικογένειά του ζει παρανόμως και και και. Του ζητείς πιστοποιητικό. Θα βάλει την κορδέλα εδώ, εν ονόματι της Δημοκρατίας και του κράτους, του τάδε αξιωματικού, φέρεσαι έτσι, σε βάζω μέσα.

Είναι ενέργεια αυτή και δεν σε έβαλε εκεί αυτός, σε έβαλε ο νόμος, σε έβαλε ο εισαγγελέας. Δεν γίνεται έτσι; Έχει εξουσία. Το μυστήριο αυτό εθεμελίωσε εν τη πανσοφία Του, εν τη αγάπη Του. Ο Θεός, το πρώτο όταν εξήλθε από τον τάφο, να θεσπίσει το μυστήριο αυτό και το εθέσπισε, επαναλαμβάνω και θέλω να το προσέξετε, πρώτους παιδαγωγούς. Πώς, λοιπόν, εσύ, άνθρωπε, θα το απορρίψεις, θα φροντίσεις κατά κάποιον άλλον τρόπο δικό σου και με έναν άλλο δρόμο να πας στη βασιλεία; Όλοι οι δρόμοι δεν πάνε στη Ρώμη, λένε οι άνθρωποι, και όλοι οι δρόμοι και οι τρόποι δεν πάνε στον ουρανό, ει μη ένας.

Του Υιού είναι ένας αληθής τρόπος της εφαρμογής του μυστηρίου της μετανοίας και εξομολογήσεως. Γιατί σας είπα χτες το βράδυ ότι έχουμε μετανοημένους και ουδέποτε εξομολογημένους. Και έχουμε και εξομολογημένους και ουδέποτε μετανοημένους. Εξομολογούνται τη Μεγάλη Τετάρτη για να κοινωνήσουν τη Μεγάλη Πέμπτη ή να το Πάσχα κάπου, με τα ίδια. Και έχουμε καιρό για τα Χριστούγεννα πάλι και για τον Δεκαπενταύγουστο. Και έχουμε άλλους μετανοημένους που λένε «Δεν έπρεπε να το κάνω», με τύπτει η συνείδηση, αλλά ουδέποτε το εξομολογήθηκαν. «Δεν ξέρω γιατί το κάνω αυτό», αλλά ουδέποτε το εξομολογήθηκαν αυτό. Είναι λίγοι οι μετανοημένοι και εξομολογημένοι που αγωνίζονται στον δρόμο προς τον στόχο και φροντίζουν να σταθούν εκεί. Τους μεν τους έχει ρίξει από εδώ ο διάβολος, τους δε τους έχει ρίξει από εκεί ο διάβολος.

Τους κρατάει τους δύο, τον έναν με την αμετανοησία και τον άλλον με την ανεξομολογησία. Δεν είναι αρκετό να μετανοεί. Μετάνοια του ανθρώπου είναι μια απόφαση, την οποία απόφαση πήρε και ο άσωτος υιός όταν τα βρήκε άσχημα. «Ἀναστὰς πορεύσομαι πρὸς τὸν πατέρα μου» κλπ. «Καὶ ἀναστὰς ἦλθε πρὸς τὸν πατέρα». Το δεύτερο «ἀναστάς» έχει ένα «και» μπροστά. «Καὶ ἀναστὰς ἐπορεύθη». Και τι έκανε στον πατέρα; Είπε αυτά τα οποία είχε πει εκεί πέρα. «Θα πάω να του πω ότι ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου, που δεν είμαι άξιος να λέγομαι υιός σου, κάνε με ένα μίσθιό σου» και λοιπά. Λοιπόν, αυτή την απόφαση την κράτησε, σηκώθηκε, έφυγε, την κοινοποίησε. Και από τη στιγμή που την κοινοποίησε, τα πράγματα άλλαξαν. Του έβγαλε τη στολή την πρώτη, τη βρόμικη, της χοιροκαλύβης, της αμαρτίας, της πορνείας, της μοιχείας, της ασωτίας.

Ξέρω πόσες βρομιές έχουμε πάνω σήμερα εμείς. Του τη βγάζει εκεί όταν εξομολογηθεί. Θα πει «θα τη λευκίσω» και θα τον πάει μέσα κατόπιν για να κοινωνήσει. Τον μόσχο τον σιτευτόν θα του πω ότι, δυστυχώς, αυτές τις ημέρες του Πάσχα, δεν πήγαν, κάθισαν στον μόσχο τον σιτευτόν, στην τράπεζα, έφαγαν πολλοί, που λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, χωρίς να αλλάξουν το κοστούμι της βρομιάς τους. Με το βρόμικο κοστούμι αυτό της ψυχής, παρότι τους έδωσε το βάπτισμα ολόλευκο, επί τόσα χρόνια το βρόμισαν αυτό, πήγανε και κάθισαν και έκαναν χρυσό δοντάκι και βγήκαν να επισκεφτάνε και του χρόνου. Μάλιστα, έτσι είναι, έπρεπε να πάτε. Πού είναι η μετάνοια; Πού είναι η εξομολόγηση; Ποιος σου άλλαξε το κοστούμι; Ποιος σου έβγαλε το βρόμικο και σου έβαλε το λευκό; Αυτό γίνεται μόνο μέσα στο εξομολογητήριο, διότι όταν ο άνθρωπος βαπτίζεται, βαπτίζεται στην κολυμβήθρα και κατόπιν του βάζουμε ένα λευκό ρούχο, αλλά κοιτάμε αν είναι όμορφη η κουμπάρα,

τι δώρα έκαμε. Δεν ξέρει ο άνθρωπος τι είναι εκείνο το μαρτυρικό που του κρεμάει εδώ πέρα, που θα κληθείς αύριο στη Βασιλεία των Ουρανών να δώσεις λόγο γι’ αυτό το πράγμα. Και εσύ που το κρέμασες και εσύ που το κράτησες. Διότι έγινε μια ομολογία εκεί τη στιγμή, ενώ αυτοί όλοι τους μισούν κατά τους αναδόχους. Είχατε ακούσει ποτέ σας τα ρητά εκείνα που ομολογεί ο ανάδοχος, που λέγει «Αποτάσσομαι τῷ σατανᾷ καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις αὐτοῦ καὶ πάσῃ τῇ πομπῇ αὐτοῦ καὶ πάσῃ τῇ λατρείᾳ αὐτοῦ», και γυρίζει και συνδέεται με τον Χριστό τρεις φορές λέγοντας «Συντάσσομαι»; Πες, δεν είχα πάει να πει αυτό; Κηρύσσει τον πόλεμο του σατανά από εκείνη τη στιγμή. Και όταν ο άνθρωπος μεγαλώνει,

γίνει δέκα, δώδεκα χρόνια, η μάνα του, ο πατέρας, το βάζει και βλέπει το δαιμονοκούτι αυτό στο σπίτι μαζί του. Όχι, το παιδί κατά κόσμον να μην είναι υστερημένο, γιατί όλοι οι χιλιάδες των αιώνων των χρόνων έμειναν στραβοί που δεν είχαν τηλεόραση, που δεν είχαν φέρει τη διαφθορά μες στο σπίτι τους. Όταν μεγαλώσει λιγάκι, ο Ιούδας, κάνει παραμύθια ανακατεμένα, πορνείες και μοιχείες και Χριστοί και Σταυροί και έβγαλε εδώ τι λέει η Επισκοπή κλπ. Και τι γίνεται; Γυρίζει και λέει στο Χριστό του: «Θεέ, από τα σωματικά χέρια του πού να πάω σε δικό μου; Θα πάω με τον διάβολο. Μας είπε κάποτε το πρόσωπο του αναδόχου σου ότι είσαι μαζί μου».

Της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αντίχριστος, Ευαγγελισμός, Τι είναι αυτό το χιτώνιο που σου βάζει, ξέρετε, το λευκό ρούχο; Η θεοΰφαντος στολή. Τι σου λέγει η Εκκλησία μας για τον Αδάμ που κλαίει την ημέρα της Τυροφάγου, την ημέρα εκείνη που είναι έξωση του Αδάμ και της Εύας από τον Παράδεισο, που εμείς με το καρναβάλι για να αφήνουμε τίποτα όσο

ίδιο; «Τὴν θεόϋφαντον στολὴν ἀπεξεδύθην ὁ τάλας ἐγώ». Ο απόγονος εγώ του Αδάμ είμαι γυμνός μες στον κόσμο. Έρχεται ο Χριστός και σταυρώνεται και ξαναντύνει εμένα τον γυμνό. Αυτή τη χάρη, αυτή που συμβολίζει το σάβανό μας, το σάβανον. Το σάβανο που μας βάζουν στο βαπτιστήριο είναι ένδειξη στο ότι εγώ δεν έμεινα γυμνός του Αδάμ και της Εύας. Εγώ ενεδύθην τον Χριστό και με το ένδυμα αυτό θα παρουσιαστώ. Τι είναι εκείνα που λέμε τη Μεγάλη Πέμπτη, τη Μεγάλη Εβδομάδα; «Τὸν νυμφῶνά σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον, καὶ ἔνδυμα οὐκ ἔχω ἵνα εἰσέλθω ἐν αὐτῷ». Τι είναι αυτό το ένδυμα; Το τι υπάρχει στο 22ο κεφάλαιο, όσοι διαβάζετε και όσοι δεν διαβάζετε να διαβάσετε, για τα λιμνόνυμφα.

Ματθαίος, μια μεγάλη παραβολή ενός μεγάλου δείπνου. Έκανε μια χαρά μεγάλη και κάλεσε πολλούς, και έτσι ήρθαν μέσα εκεί πολύς κόσμος. Πριν αρχίσει, προφανώς, η τελετή της χαράς, πήγε αυτός που ήταν δεξιωτής αυτής της χαράς να δει τους προσκεκλημένους στα τραπέζια. Πήγε σε ένα τραπέζι και βρήκε έναν ο οποίος, λέει, δεν είχε ένδυμα γάμου και του λέει: «Ἑταῖρε, φίλε, πῶς εἰσῆλθες ὧδε, μὴ ἔχων ἔνδυμα γάμου;» Και αυτός, λέει, «ἐφιμώθη». Και είναι αυτό, ξέρετε. Αυτό ισχύει και μέχρι σήμερα. Στην Ανατολή, όταν κάνουν μια χαρά μεγάλη, οι άνθρωποι δεν μπαίνουν με τα κουστουμάκια τους μέσα. Στην πόρτα υπάρχει ο ιματιοθήκης και υπάρχει και άνθρωπος που καθένας που μπαίνει μέσα ενδύεται.

Πλούσιος και έχει καλά ρούχα, είτε είναι φτωχός και δεν έχει, βγαίνει μια κελεμπία. Και μέσα είναι όλοι ομοιόμορφοι! Αυτός, από τον εγωισμό του, να μην βγάλει το κουστουμάκι του μέσα. Τι παίρνω από αυτόν; Και του λέει: «Τον έπιασε, αρπάξτε τον». Και ξέρετε τι εντολή έδωσε; «Δήσαντες», λέει, «χέρια και πόδια. Ρίξτε τον όπου ο βρυγμός και ο τριγμός των οδόντων». Αυτό θα πάθουν οι άνθρωποι οι οποίοι έμειναν γυμνοί στον κόσμο τους, που τους έντυσε ο Χριστός με το βάπτισμά Του, αλλά αυτοί το πέταξαν, το αποκάνανε. Πολλοί μετενόησαν να ξαναεπιστρέψουν, να δοθεί εντολή στον Άγγελο: «Φέρε την στολήν την πρώτην», του ασώτου υιού, και εσύ που τον μεταγράφει από το μω σκότος της Θεθώ, από το Αρνίον το εσφαγμένον, κατά την Αποκάλυψη, από καταβολής κόσμου. Ποιος θα κάνει αυτά τα πράγματα;

Τα κάνουμε. Και θέλουμε να ζούμε παράδεισο. Και μπορεί πάλι, δεν είναι, να πεθάνω, να ησυχάσω. Ζουν στρωμένοι πάνω, τι λένε. Τους δέρνουνε, τι λένε. Πως έχουμε σε καλά καυτό. Μα ταπεινωθούμε, λοιπόν, και θα κάνουμε αυτό που λέγει Αυτός. Στην Εκκλησία θα συγχωρηθούν οι αμαρτίες. Δεν λιώνουν οι αμαρτίες. Δεν ξεπλένονται οι αμαρτίες. Δεν σαπίζουν οι αμαρτίες. Πού έρχονται οι αμαρτίες; Έρχονται, εξαγορεύονται στη μετάνοια και στη μετάνοια χαρίζονται οι αμαρτίες. Θα σας πω ένα περιστατικό, το οποίο συνέβη σε ένα χωριό, Κυριάκι, έξω από τη Λιβαδειά. Προ ετών δέκα-δεκαπέντε, δεν θυμάμαι, και τη διακονία την κάνω τριάντα χρόνια με τη χάρη του Θεού. Ευρέθηκα εκεί τις παραμονές των Χριστουγέννων, γύρω στον Άγιο Σπυρίδωνα, δεν θυμούμαι βέβαια.

Μαζί μου, εγώ μιλούσα και αυτός εξομολογούσε, πριν τέσσερις ημέρες, στο χωριό εκείνο. Όταν φύγαμε, μου λέει: «Θα σου διηγηθώ κάτι». Μπήκαμε στο τρένο και μου λέει ότι είναι συγκλονιστικό. Βέβαια, εγώ ούτε πρόσωπα ήξερα ούτε ονόματα ήξερα· απλώς μου διηγείτο ότι έγινε κάτι συγκλονιστικό. Μέσα στον κόσμο που επήγε στο χωριό να εξομολογηθεί, που ήταν τέσσερις ημέρες στο χωριό και εξομολογούσε, επήγε και μία γραία, γρυπωμένη, πολύ γριά γυναίκα, και το μάγουλό της εδώ ήταν κατάμαυρο, και μαύρο πολύ, και τα δύο μαύρα. Δεν την ερώτησε, βρε, γιατί είναι μαύρα τα μάγουλα. Όμως τότε θυμήθηκε και λέγει: «Από πότε, γιαγιά, έχεις να εξομολογηθείς;»

«Από κει και πέρα θα μου λες ό,τι έχεις. Κι αν θυμάσαι κανένα που δεν θυμάσαι καλά, αν το είπες ή δεν το είπες, το θυμάσαι εσύ. Αν όμως θυμάσαι κάποιο που το έχεις, εσύ μην το ρωτήσεις». «Κάθισε», του λέει, «Πάτερ μου, να σου πω. Εγώ είμαι τώρα ενενήντα, ξέρω από το '89 αυτόν εδώ τον τόπο. Δεν έχω εξομολογηθεί ποτέ». «Και πάντα κοινωνούσες;» λέει. «Ναι, κοινωνώ». «Πώς τα κατάφερνες;» «Να, αυτό είναι το μυστικό. Εδώ, απέξω από το χωριό, είναι ένα εκκλησάκι μικρό του Τιμίου Προδρόμου. Και επί εβδομήντα ήδη τώρα χρόνια κάθε βράδυ πάω να δω τα καντήλια του».

«Ήθελα να κοινωνήσω, ή Πάσχα ή Χριστούγεννα, πήγαινα στον αφέντη μου, τον Αϊ-Γιάννη, μπροστά και του έλεγα: “Αφέντη μου Αϊ-Γιάννη, εσύ ξέρεις τι έχω κάνει, μόνο εσένα, να πάω να κοινωνήσω;” Σίγουρα θα κοινωνήσω. Χρόνια τώρα, όταν ήρθατε εσείς, άρχισα και να ξέρετε, και πάλι δεν ήθελα να εξομολογηθώ, και πήγα πάλι να εξομολογηθώ. Λοιπόν, με κίνησε ένας πόθος, που δεν θέλω να έρθω να ανάψω τα καντήλια για να κοινωνήσω τα Χριστούγεννα. Και πήγα, οπότε, ένα βράδυ με το σούρουπο να ανάψω τα καντήλια. Και στάθηκα πάλι μπροστά στον Αϊ-Γιάννη και του είπα: “Αφέντη μου, εσύ πέρυσι εδώ βοήθησέ με να πάω να κοινωνήσω”. Και εκείνη τη στιγμή, Πάτερ μου, βγαίνουνε από την εικόνα του Αϊ-Γιάννη δύο χέρια και μου δίνουνε δυο σκαμπίλια».

«Έπεσα κάτω, έχασα το φως μου και άκουσα μια άγρια φωνή και είπε: “Εμένα έστειλε ο Χριστός να συγχωρώ ή τους παπάδες; Μέσα σε εβδομήντα χρόνια αν έχουμε...”» Δεν είναι πιο κάτω τον Άγιο Λουκάς, γιατί είναι όσοι ο Λουκάς του σειρεί ο όρος, θα ξέρετε. Να εξομολογηθεί. Τάχα τη γιαγιά, έπεσε κάτω η γιαγιά και χάσανε τη γιαγιά. Περιμένουνε τη γιαγιά να πάει στο σπίτι, φέραν όλο το χωριό. Ότι ανεβαίνει και ανάβει τα καντήλια του Αγίου. Δεν πήγε. Την αναζητήσανε τα εγγόνια, τα παιδιά, τη γιαγιά. Το ένα σπίτι, τ' άλλο, πουθενά. Μην έπεσε στο μονοπάτι; Φέρνουν το μονοπάτι, πηγαίνουν απάνω, βλέπουν την εκκλησία ανοιχτή. Μπαίνουν μέσα, η γιαγιά κάτω, παγωμένη.

Δεν μπορούσε να μιλήσει. Φωνάξανε και κάτι άλλους. Την πόρτα απ' το εκκλησάκι τη βγάλανε, τη βάζανε επάνω, την πήρανε τα παλικάρια στον ώμο και την κατεβάσανε στο σπίτι. Τη βάλανε κοντά στη γωνιά εκεί, τη ζεστάνανε, ξέρω εγώ τι, λίγο ποντιάκ, χειροϊνό, παχύπα, πήρε μπρος η γιαγιά και διηγείται αυτά. «Με σκατές», λέει, «εξήντα χρόνια. Εμένα έστειλε», λέει, «να εξομολογώ;» Εγώ εξομολογούσα μια φορά σε μετάνοια. Άλλη εξομολόγηση εκεί, όπως και το βάπτισμα του Χριστού. Άλλο το βάπτισμα του Χριστού, άλλο το βάπτισμα το δικό μας σήμερα. Χριστός εβαπτίσθη βάπτισμα μετανοίας, Ιωάννου το βάπτισμα, και άλλο το βάπτισμα της Τριάδας, το δικό μας, στο όνομα της Αγίας Τριάδας. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Η ώρα δεν με παίρνει και, εάν επιτρέψει ο Θεός, να επανέλθουμε επάνω. Πάντως, ένα θέλω να προσέξετε: όχι εκείνα που τα έχω, εκείνα τα οποία αναφέρει ο ίδιος ο Χριστός. Ότι αναστήθηκε το Πάσχα το βράδυ και θέσπισε το μυστήριο αυτό. Αν έχετε τη δύναμη να το καταργήσετε.

Έχετε την αξίωση να Τον συναντήσετε, εφόσον καταπατείτε τον νόμο Του, θα λέγατε; Θέλω να πιστεύω, όμως, ότι κανείς δεν θα είναι τόσο ασεβής να νομίζει ότι μπορεί να καταπατεί τον Χριστό, γιατί όταν καταπατεί τον νόμο Του καταπατεί τον Χριστό, και ότι αύριο θα συναντήσει τον Χριστό. Σταματήσουμε εδώ και θα συνεχίσουμε την προβολή που κάναμε το βράδυ των Αγίων Τόπων. Και, Θεού θέλοντος, αύριο βράδυ και την άλλη και την άλλη, αν επιτρέψει ο Θεός να μείνουμε εδώ μέχρι την Τρίτη το βράδυ, θα πούμε και άλλα πράγματα που είναι επάνω και στο ίδιο θέμα και σε ό,τι άλλο ο Θεός επιτρέπει.