On Forgiveness (Part 2)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were together last night, and you will remember that we spoke...

...about forgiveness, something many people lack. Yet they still believe they can be Christians while harboring hatred and the passions, and seeking revenge against their fellow human beings. This must be put aside, and we must firmly believe that our inner being has to change. Unless a person acquires the qualities of Christ, he cannot be called a Christian, no matter how strongly he himself insists otherwise. I do not know whether you have noticed this on the evening of Great Friday—or rather, on the evening of Great Thursday.

Judas betrayed our Christ, and he betrayed Him with a kiss. What immense deceitfulness this was, and what deep bitterness it caused Christ. Our Christ knew what was happening and what that kiss meant. Yet He did not become angry, curse Judas, or grow wrathful; nor did He reveal any inner turmoil to the others. Indeed, He uttered those well-known words: “Friend, why have you come?”—“My friend, what brings you here?”—“What brings you here in peace?” And you can understand how this response of Christ leaves a person without excuse.

Christ said, “If they persecuted Me, they will also persecute you; if they caused Me bitterness, they will also cause you bitterness; if they harmed Me, they will also harm you.” If I endured and suffered so much as the green wood, how can you, who are dry wood, expect not to suffer? And yet people insist on fashioning their own faith and their own way. They enter the Church, pray, and recite the Lord’s Prayer, as I told you, along with a thousand and one other outward Christian observances, although in reality they are not even Christians, because they still lack the strength—and have not even struggled—to forgive their enemy.

A person loves the one who loves him. What grace is there in that, Christ asks you? Even sinners do the same. I want you to love the one who does not love you: the one who troubles you, acts deceitfully toward you, and tears you apart with his tongue—you, your family, your work, and everything you have. That is the person I want you to love. How can this be done? That is where you must undertake the struggle. Our Christ told us a parable known as the Parable of the Ten Thousand Talents. He gave this parable because people have failed to grasp the difference between their own sins against God and the sins committed by one person against another.

Open the eighteenth chapter of Matthew. There you will find a king who summons one of his debtors, a man who owed him ten thousand talents, and says to him, “The money—it is time to settle the account.” The man had nothing. And when we speak of ten thousand talents, we mean approximately six million in prewar currency—an unimaginable sum. He falls at the king’s feet and says, “Have patience with me, and I will repay you everything.” In other words, “Give me more time, and I will pay it all back.” The creditor turns to him and says, “Go; I forgive the entire debt.” Do you understand? The man and his family ought to have been sold...

...and he ought to have been put in prison until he had repaid the very last coin. Yet because he pleaded with him, the king forgave that colossal, almost mythical sum. I do not know how the man walked out after such a shock within him, after receiving a joy he had never expected. But the Lord Himself continues, saying that when the man went out, he met one of his fellow servants—that is, another person, a fellow human being—who owed him a hundred denarii, because he had once borrowed the money from him. This was about seventy drachmas. He said, “Give me the money.” The man could not pay him, but he spoke exactly the same words that the first servant had just spoken to his great creditor.

He himself had been forgiven a debt of six million. The other man said to him, “Have patience with me, and I will repay you everything. I have not forgotten the debt; it is always on my mind, and I will make sure to repay it at the first opportunity.” But the man would hear none of it. He apparently brought a lawsuit against him, as we would say, took him to court, and had the man imprisoned for seventy drachmas. Then word spread that the man whose great creditor had forgiven him six million had sent his fellow human being to prison over seventy drachmas. The king was deeply displeased when he heard this and immediately ordered the servant to be brought before him.

“I forgave you ten thousand talents because you pleaded with me. You begged me, and I forgave the debt. Should you not have done the same for your fellow servant? Why would you send the man to prison?” Then he gives the order that the servant be taken away and imprisoned until he has repaid the very last coin. A person in prison cannot earn enough to repay his debts. Even when he is free—working, conducting business, and laboring—he cannot manage it. It is impossible. In the fullest sense of the word, this account can never be settled. Then the Lord Himself draws the conclusion and says, “So also will My heavenly Father do to you, unless each of you forgives...”

“...his fellow human being from the heart—unless he forgives his trespasses.” Here the servant was not forgiven because he himself did not forgive or show patient forbearance toward the other man. God will deal with you in precisely the same way if you do not do likewise. Every sin committed against the law of God amounts to ten thousand talents. Every sin your fellow human being commits against you amounts to one hundred denarii. Consider, then, how much you owe God. God forgives it when you repent and make your confession, yet you refuse to forgive your fellow human being, whatever he may have done to you. God values it at one hundred denarii.

He stole from us, dishonored us, killed our brother—let him do whatever he will, even leave you destitute in the street: his debt is still one hundred denarii. But whatever sin you commit against God—whether you blaspheme, steal, violate what is sacred, kill your children, transgress the law of God, refuse to fast or remain chaste, and overturn the Ten Commandments and the other commandments of the Gospel—you incur a debt of ten thousand talents. How, then, do you dare—how can you have the audacity—to appear before God and say, “Forgive me,” when you will make no concession to another person for something he did to you out of human weakness? And yet we call ourselves Christians. I want to take this point further. Let us not deceive ourselves: merely attending church does not benefit us. We never miss Vespers or Matins (Orthros)—I may be speaking rather pointedly...

...but we do not rightly do what He says. In the law of the Gospel, He says this: when you take your offering and go toward the Church, and somewhere along the way, before you even arrive, you remember that someone has something against you, leave your offering there outside. Do not take it in and present it. Go and find the person who has something against you and be reconciled with him. Once you have found him and been reconciled, then return, take your offering, and present it inside. “But Father, I cannot find him.” Go and find him. “He does not want to be reconciled; he is my enemy.” Let me give you a simple example. On the Saturdays of Souls, offerings come from every sort of household—whether the people are consumed by money, living in prostitution or adultery, stealing, or behaving dishonorably...

Mothers bring the plate of boiled wheat, the kollyva, to the Church, though they may be estranged from their own brothers and sisters. Why do they bring it? For those who have fallen asleep. Does God accept such an offering? When neither the person nor the one estranged from them has sought reconciliation with God or with one another, does God accept that offering? No, He does not. They are deceiving themselves. My dear friends, God does not want these things. We too become guilty when, with such audacity, we merely put on the appearance of keeping God’s law; and those who await something from our hands receive nothing. God is discerning. He does not look at what you bring Him—whether the candle is as tall as you are, or even fifteen feet tall...

...whether you bring a few ounces of oil or an entire vessel. He looks at who is bringing it. What is he bringing? First look at the person who brings it. God does not look at outward appearances, for if He did, only the rich would be Christians and enter Paradise. He looks within. If you read the Gospel, you must at some point have encountered our Christ sitting opposite the treasury in the Temple, watching the people enter and place copper and silver coins inside. He was watching not how much they gave, but how they gave it. He saw each person’s heart. He saw whether each person’s hands were clean—not whether they had been washed with perfumed soap, but whether they were free from sin. He watched how they gave. And then He esteemed the poor widow’s offering, saying, “She has put in more than all the others.” And what did she put in? Two small coins.

Christ considered those two small coins greater than all the money the others were giving. Indeed, they were casting in their money ostentatiously so that Christ would see them, say, “Look how much they give,” and praise them, for they were always seeking praise and things of that sort. If a person comes to understand matters in this way, then many times he should remain outside, weeping there and asking God for strength to settle everything that remains unresolved in his life. A person’s salvation is in his own hands. You know how some people say, “As the priest goes, so Christ goes,” and ask, “Do you know a good priest?” What do they mean—a priest who forgives everything casually, on the spot? No. The priest has the authority to bind and to loose. And the priest binds when the person himself will not break free. For a person to be saved, two wills must be united. Where those two wills meet—the...

...will of God and the will of man—there begins the path of man’s salvation. God desires everyone to be saved, but man does not always desire salvation. Man wants it on his own terms, not in the way Christ taught. So where God asks him to forgive, he brings God oil instead. Where God told him to apologize, he brings candles as tall as himself and imagines that he can buy his way out of his sin and malice by some other method of his own devising. Peter thought the same way. When our Christ told him that He would wash his feet and Peter refused, Christ said, “Leave him; put him outside. He has no place with Me.” And when Peter saw that Christ was excluding him, he said, “Not only my feet, but my head and my whole body as well.” God is pleased when we obey His commandments, not when we devise laws of our own.

We are always trying to alter the way. Yet how greatly Christ is pleased when we do exactly what He has commanded. It is difficult, and that is precisely why He required it. It touches the most sensitive part of a person: he must humble himself. And you know that his salvation begins there. That is precisely why Satan does not allow him to do it.

Saint Gregory the Theologian says somewhere that a person wears about sixteen overcoats. I do not know whether you have ever seen an office employee carrying coats from a garment factory, for example, to the retail shop. He may have ten coats, wearing one on top of another as he carries them...

...to the shop where they will be sold at retail. In much the same way, Saint Gregory says, a person wears about sixteen mantles. He can easily remove the mantle of sexual immorality, adultery, theft, blasphemy, wrath, love of money, the passions, hatred, and drunkenness. But then there is the ego—the self, the self, the self. That mantle will come off last, together with the skin. You know how, when we sometimes go to dress a wound, the gauze may have stuck to it. How much we suffer as we try to soften that gauze so that it will not tear away the flesh with it. That is what the human ego is like. This is why our Christ began with a person’s ego—not with his wallet...

...nor with his flesh. “Whoever desires to come after Me, let him deny himself, take up his cross, and follow Me.” I did not ask you to leave your work; I gave you that work. I did not ask you to leave your wife; I gave her to you—or your husband; I gave him to you. Nor did I ask you to give up your money; I gave that to you. It is your ego that must go, your insistence on having things your own way. Your own will must not prevail, and you must not stubbornly cling to your obstinacy. That is the heart of it. Yet this is precisely what a person cannot overcome. He can do many good things, but when the time comes for his ego to go, his cries reach heaven. It is like stepping on a man’s corn, and he wants none of it. This is also the issue when it comes to forgiveness and brotherly fellowship: the ego and our stubborn insistence on our own way.

Because a person is unwilling to give up his own will, he comes forward with all his objections: “Why should I go? Let him say something; let him make the first move. I did not hurt him; he hurt me, he wronged me. Am I supposed to go and humble myself? Let him do it.” And so he remains where he is, in danger of Hell—with one and a half, even both feet already in Hell—and still he insists on satisfying his ego. If only a person knew what reward awaits him when he is in conflict with someone or has been hurt by someone! Even if we grant that he is in the right, that the other person ought to yield, that the other person ought to apologize and humble himself—if only you knew, I say, what awaits you at that moment...

I do not know whether you have ever read the Law of the Gospel. But if you have read nothing else, or have neither the time nor the desire to read Holy Scripture, I would at least recommend that you read chapters five, six, and seven of Matthew. Read those three chapters and learn them. The whole teaching is condensed there. It is what we call the Law of the Gospel. There we find the Beatitudes. Among the Beatitudes, which speak of people possessing various virtues, there is this one: “Blessed are the peacemakers, for they shall be called sons of God.” Of no one else does He say...

...that a person is a child of God, but only of the peacemaker. Why? Because Christ is the first Peacemaker. He is the One who was crucified between heaven and earth, between two estranged parties—God and man—in order to reconcile them. The Most Holy Theotokos also became a bridge between mankind and Christ; and Christ became a bridge between mankind and God, to bring peace to humanity and restore the Paradise from which they had departed. You know that a sword pierced the heart of the Most Holy Theotokos, and by our sins we raised Christ upon Golgotha. Paul says, “Blessed are the peacemakers, for they shall be called sons of God.” And yet a person...

...will not become a peacemaker even for his own sake. He waits stubbornly, broods over the wrong, holds his ground, refuses to step back, and considers it beneath him to yield. Or, in other cases, someone steps into the middle and becomes a bridge, reconciling two people who are at odds: a husband and wife, for example, two friends, two neighbors, or two fellow workers, whether clergy or laypeople. Such a person receives the greatest recompense and the highest reward. The sad thing is that often we not only fail to become peacemakers; we become demolition men and plant explosives instead.

When we see or know that hostility exists, instead of going to soften the situation, shed light on it, bring reconciliation, and bridge the division, we often plant explosives. The wise Sirach says in one place that from the same human mouth come both breath and spittle. When two people are in conflict, they are like two glowing coals ready to start a fire. What shall we do then? We can add malicious words: “Do you know what he was saying about you?”

“I want to tell you, because I know the two of you are not on good terms.” Yet how easily you could say instead: “What is all this? I heard him say the very best things about you. Do not listen to people’s gossip. Look to yourself, make peace with him, and at least exchange God’s greeting of peace. In a few days we shall all be gone.” But instead of becoming a peacemaker, you throw wood onto the fire. Instead of blowing upon the coal in every possible way to put it out, you add dynamite. And you know that such people exist on both a small and a large scale, even within the home. There may be tension between a mother-in-law and her daughter-in-law. The husband, already worn out from work, comes home, while the elderly mother-in-law has been provoking his wife.

She has said this and that. The husband could ask, “My dear, how did things go with my mother today? Did she perhaps upset you?” And when his wife answers, he could say, “Come now, my dear—even if she said something, who knows whether we ourselves, when we grow old, may become much worse than she is? Let it go.” He can say that. But he can also ask, “What else did she say?” add embellishments of his own, and then the insults, blasphemies against the Cross and the Most Holy Theotokos, and all the usual things begin, inflaming the conflict again. He could deal with his mother in the same way. “Mother, how did things go with your daughter-in-law today? Did she say something? These poor young people are tormented and crucified from morning until night. What can I expect? Do I not remember my own life? May they be well; as for me, Glory to God.” He could say that.

You can add more words and make the quarrel worse, but you can also do the opposite. According to what each person carries within, he will reveal either the devil within him or his angel. The other people are not to blame. The other people are not to blame; we are. Do not listen to those who say, “With society as it is today, who can become a saint? Those days are gone; things were different in the past.” Are you serious? How does society prevent you from remaining uncorrupted, from becoming good, long-suffering, rich in mercy, and Christlike? Does society prevent you? Why is it that when you take a fish from the sea and leave it unsalted, it spoils, but once it is salted it is preserved? Why did the sea not salt it? Why did the sea not salt it? Why did the sea not salt it?

It spent so many years in salt water; why was it not changed by it? If it could answer, it would say, “I was preserved for you, my master, so that you might receive me ready.” This teaches us that you too may live surrounded by the salt water of malice and corruption and yet absorb none of it, provided that you truly desire this. No one else is to blame. All this hardship is what will make us saints. Without Satan and without evil people, no one becomes an angel. Without Satan and evil people, a person remains untested. In the midst of lawlessness, corruption, and evil people, your integrity will be revealed. There your Christlikeness will be revealed. There it will be seen whether you are a noble person. If you are good only among good people, what does that make you? If you become evil among evil people, what does that make you? Christians neither know this teaching nor wish to learn it. When they hear it...

...their faces, and even their very souls, react as though you were giving them a glass of poison. They would rather throw the whole cup away; they do not want to hear this teaching. And yet this teaching is Orthodox. When a person does not have the strength to forget the wrongs others have done, he has not yet taken even one step in Christianity. A person needs both a boundless memory and a boundless forgetfulness: he must remember every kindness another person has shown him through God. Even if a tiny ant has benefited him, he should regard it as his benefactor and never forget it. But every evil done to him he must never remember; he must forget it at once.

He should kiss the hands of the one who wronged him, as people did when they went to martyrdom in the early years. There was a father who had been denounced as a Christian by a servant girl. He was taken before the firing squad, and one morning, as she came out to buy milk at the market, the soldiers were leading him away to be killed. He noticed her and said to the officer in charge, “Please, stop this young woman.” He stopped her. Then the man said, “Take off my ring and give it to her.” She was ashamed and blushed. “Do not be ashamed. You deserve this gift, and you should wear it on your hand, because you wrote the accusation against me, and today I am going to meet Christ.” That was his answer. But we say, “Just wait until morning comes! I will go and tear his insides out,” while at the same time we begin lighting candles and accompanying the dead to burial.

We hold memorial services and do who knows what else—Paraklesis services and the like—and we believe we are Christians. We open our homes on the feast days of the Saints whose names we bear, and so forth. But God is exacting and watches precisely how each person thinks. That is why I want to tell you to pay close attention to this, because one day we shall find it standing before us. In such cases a person is led in the following way: for one reason or another he becomes embittered against someone, and Satan seizes him and holds him there. Satan also seizes the other person and holds him there, telling each of them, “He must apologize first, not you,” because to the other he says...

“What do you mean, apologize? Why should you?” And so he keeps you there. Know that Christ comes and stands between you, lays down a bouquet, and says, “This is the peacemaker’s bouquet.” Do not wait to discover who is right and who is wrong. Hurry—rush forward, break Satan’s chain, and be the one to apologize. Even if the other person ought to apologize to you because he is at fault, seize that bouquet of the peacemaker. Yet people do not do this. “I do not want anything like that.” Once I was speaking with someone who harbored such bitterness and spoke very harshly. I said, “My child, do not say such things. Those words shut a person out of Paradise. Please, do not say them.” “Away with both God and Paradise,” the person replied.

How can you expect to enter Paradise in that condition? Must we trample the other person underfoot? Satan has seized this person, drags him along, and holds him beneath his heel exactly as he wishes. You have said a terrible thing. Do not say it; take it back. Try to calm down, restrain yourself, pray, and say, “My God, I was wrong; forgive me.” These are harsh words, spoken because a person gives no thought to his immortal soul. If you yourself, O man, do not care for your immortal soul, who else will care for it? If you do not desire its salvation, who will? And you know that, for the most part, malice and all such harm arise over material things or matters of the flesh.

I do not know whether you read today’s newspaper. A man murdered his two siblings and threw them into a well. Why? Because his brother intended to install a machine there at the well. The well will remain here; we shall depart. Yet this man killed them both—his sister and his younger brother—and now he remains behind. Many such things have happened and continue to happen every day. How can this ever be set right? How will those children look upon him tomorrow—whether they are the victims’ children or the murderer’s own children? How will they look at the man who deprived them of their mother and father? By what right did he do it? How will those children respond? They cannot accept it. The desire for a new blood feud will remain, and when they grow up tomorrow, they will seek revenge. That is what will happen.

This happens when a person does not reason wisely and say, “Why should I take another person’s life? Why should I make a situation bitter over something that, after all, is not really mine?” Have you ever considered what we are doing when we unlawfully take possession of something, or when others do so? What does a person truly possess in this world? Nothing. He came with empty hands and leaves with empty hands. Of course, at the land registry he managed to make the field that belonged to you yesterday belong to him today. He accomplished that: what was yours became mine. Whether lawfully or by some other means, this is what we call acquisition.

But if a person thinks rationally and says, “This is neither mine nor yours; it belongs to Him,” then he understands. Why should we quarrel over something that belongs to neither of us? Wait, brother. Did I bring it into this world? Did I always possess it? This world does not belong to itself; it belongs to God. Tomorrow I shall take nothing of yours away with me. Who has ever done so? If a person reflects wisely, he will cast off a great share of the bitterness and conflicts that can lead even to murder, leave people wasting away in prison, and in the end gain them nothing—if only they can come to understand.

What are the things of this world? What are these material possessions? We are only stewards here. Nothing is our own; everything belongs to Another. A person should also convince himself that he is not here permanently. Paul said, “For here we have no lasting city, but we seek the city which is to come.” I put it in my own words: “Man, why did you come into the world?” Some answer, “To live.” Wrong! You did not come to live; you came to die. And you die in order to live. Life lies beyond the grave; true life is not on this side of the grave. Since you die in order to live and to attain the Kingdom...

...why do you lose heart, begin such quarrels, suffer all these things, strike people, and end up in prison or in a thousand other troubles? You blaspheme, burden your soul, swear falsely, and create endless turmoil. Why? The prayer says, “Give us this day our daily bread”—in Greek, our epiousios bread. Do you know who the Epiousios is? He is the One upon the Holy Table. The Epiousios is the One upon the Holy Table: the Body and Blood of Christ. It is not the grain eaten by cats, mice, and snakes without laboring for it. He is the Epiousios. For which bread are you laboring? If you truly labored for the Epiousios and made yourself faithful in relation to Holy Communion, you would be an angel upon the earth, and you would rejoice to suffer injustice rather than commit it. Here on earth, my beloved!

There are two kinds of people: victims and offenders. Choose to be among the victims, never among the offenders. Never. This must become firmly rooted in our conscience, and each of us must always play the part of a peacemaker. With the smallest actions, a person can prevent disastrous situations and bring others to their senses when they ought to know better. Once I boarded a bus, and inside I found a tremendous quarrel raging between the conductor, a lady, and two other passengers.

The lady insisted that she had given him a ten-drachma note, while the conductor said it had been a five. Then the others began: “Why are you starting all this and behaving this way?” and so on. As it turned out, however, the employee was right; the lady had not been paying attention. Yet things went so far that even the Most Holy Theotokos was blasphemed there. What was to be done? I reached into my pocket. “How much is the difference?” “Five drachmas.” “Here, take it. This is why I am speaking. Peace be with you all! Over a five-drachma coin, sir—and you too, madam—will you allow even the Most Holy Theotokos to be blasphemed? As far as I am concerned, the old lady is right.”

Always leave a little room for doubt; perhaps the other person is not at fault. Listen to what happened to us. The other day we crossed by ferry, and I handed over a twenty-drachma note. The old ten-drachma notes were large, and I thought I had given him twenty. But when the employee said, “Go on through, sir,” I did not give it another thought. Then I found I had no other twenty-drachma note. My wife must have given it to him, and we left. When she realized what had happened, she said, “Take it, and let us go with God’s blessing.” You can prevent trouble from arising out of nothing! Do you know how many situations like this occur? We could have prevented them, but we did not condescend to play the peacemaker. Then someone else butted in from behind: “That is just what you people are like!” But how do you know? That man sits there for eight hours, worn out in the heat and the filth, summer and winter, earning his daily wage. How can you accuse him? You do not know that man or what kind of person he is.

Yet you blurt out such an accusation. You could simply say, “My dear lady, why are you getting so upset?” No, no, no. “Here, take the five drachmas and sit down. What is the matter? Will your hand fall off?” Would that not be better and more resourceful? For this is also how we behave when we ourselves are wronged. And if we act this way in such minor incidents, how will we behave in greater ones? Yet God wants us to be wise, resourceful peacemakers, knowing how to settle great matters by simple means. Just as God regards small things as great when they are done wrongly, holds a person accountable, and Christ turns away from him, so He also regards small things as great when they are done rightly and speaks well of that person. In this connection, I want to tell you about two elders.

They lived in ascesis, the ascetic life, but once they had fallen out at a monastery feast, and for many years neither would speak to the other. They lived in ascesis—in the desert, that is. The disciple of one of them was distressed and would say in his prayer: “My Christ, could a little mouse like me perhaps play some part in making peace between these two men? They are nearing the grave and may be lost, yet they have not even exchanged a good morning.” He made this part of his prayer. A person does not know what may happen, of course; but when you place yourself in God’s hands and say to Him, “See, I place myself at Your disposal. Do whatever You wish, and…”

“…equip me,” things change. In any event, a few days passed. As usual, he continued inwardly saying the prayer and asking God whether he, insignificant as he was, might play a reconciling role between these great ascetics. Then he learned that a feast was being held nearby and said to his elder: “Geronta, is it blessed for me to go to that feast?” “Go, my child,” he replied, “if you wish. Be careful on the road, and come straight back when it is over.” During those days they had received a visitor, who had brought them a string of figs—you know, one of those round strings of enormous figs. What idea came to the young monk on the road? He picked four figs from the string, set them aside, and put them in his pocket.

Near the monastery where the feast was being held stood the cell of the other elder, who had been estranged from his own elder for thirty years. On his way there, the young monk turned aside and went to that elder’s cell. “Bless, Geronta.” “Welcome, little monk.” “I thank God for counting me worthy to meet you.” “Why, my child?” “I have an elder who knows you well and says many good things about you every day. And he tells me, ‘Do not repeat this to that elder,’ so you must not tell him that I told you.” “Who is this elder, my child, who says such good things about me?” “My elder is so-and-so.” “Your elder is so-and-so, and he speaks well of me? Thank you.”

“Since I was passing nearby, I thought it good to make use of the opportunity, come and see you at least in person, and receive your blessing. My elder always speaks well of you and loves you. And, as proof, he gave me two figs to bring you. He had nothing else to offer as a token of friendship.” The little monk took out two of the figs and gave them to the elder. The young man made a prostration and left. The elder remained speechless. “What has been happening here? Have I been in the devil’s hands all these years? The man loves me, while I have been maintaining this solemn resentment.” The little monk attended the feast and then returned to the cell. When he arrived, he made a prostration before his elder, as usual. “How was it?” “I had a very good time,” he replied. “Geronta, thank you very much for blessing me to go.”

“Will you allow me to make one complaint?” “What is your complaint?” “You have a good elder as a friend. He says so many good things about you, yet you never once told me about him.” “Who is this man?” “He has a cell over there, in such-and-such a place.” Now the idea had already entered the elder’s mind. “And where did you meet him?” “I met him at the feast. He asked me, ‘Whose disciple are you, little monk?’ I told him, ‘I belong to so-and-so.’ ‘Ah, your elder is a holy man,’ he said, and then he told me one good thing after another about you. In fact, as I was leaving, he said, ‘Wait, let me give you two figs to take to your elder.’” The young monk still had the other two figs, and he gave them to his elder. Search that elder’s heart now and see what was happening within him.

“So I have been holding on to all these thorns and grievances…” Meanwhile, the disciple prayed inwardly: “My God, You arrange it—You Yourself.” And what happened? A little time passed. Another feast was held, and everyone went to such feasts. One elder went with his good staff to the all-night vigil, and the other elder also attended. One was already inside when the young monk’s elder entered. Without exchanging a word or hearing anything, as soon as they came face-to-face, each fell into the other’s arms. They embraced and kissed one another. My beloved, when have we ever been truly concerned about a quarrel between two people?

Between husband and wife, two brothers, two priests, two bishops, two politicians, two neighbors, or two businessmen? When have we taken it seriously and played a part in bringing them back together? We think we are nothing, mere insignificant quantities. But let someone step on the sore spot of our ego or self-interest, and then you will see what we become. “Do you know who I am? Who do you think I am—some nobody? Am I not the bishop? Who do you think I am?” Then you become a great beast. At present you are nothing. You crucify Christ again. For this, an account will be required of us one day. We are useless members within the Church of Christ. When part of a body is dead, the healthy body casts it out. You know this, do you not? If a child dies in its mother’s womb, her body expels it. If something here becomes rotten, the body removes it.

The Church is Christ’s living organism. Christ will cast us out as long as we remain foreign members within it. He wants us alive; He wants us to be genuine human beings who struggle spiritually. We will have to give an account. Yet we watch and say, “Just let him fall into my hands!” A man considers it his opportunity, if his enemy falls into his hands, to take revenge. Such is our age. If your enemy falls into your hands, it is an opportunity to save him, not to destroy him, not to humiliate him, and not to satisfy your ego. This is what the Fathers teach. Do not regard it as an opportunity to gratify yourself and come out on top. No. Always prefer to take the lower place. In war we do not stick our heads up, because we will be the first to be struck. And this too is warfare.

It is satanic warfare, fought with flaming spears, and a person must proceed with humility, always seeking guidance from Christ: “Lord, illumine me. Lord, put words of peace into my mouth. Show me what to do and what part I too can play, so that I may bring these people back together.” These matters are our responsibility, yet we do not labor at them. We carry gunpowder around, bring it close to the spark, create situations that harm others, and make no effort to bridge the divisions. If we truly applied ourselves, things could be different. At times we might even sell an entire piece of land or a whole apartment.

We can make amends and repair situations caused by material and social disputes. Great is the reward in Heaven; there is no greater or more beautiful investment—an eternal investment. Nothing like it can be made in this world. But we must stand against Satan in such cases, easing the tensions and calming people’s spirits, because many remain estranged for years over selfish interests. I knew a man who was a friend of mine. Sadly, he was religious and even gave religious talks, yet for fifty-four years he was in court against his brother over a small piece of property in an old Turkish quarter.

It lay in ruins, with its timbers fallen in. For fifty-four years he was in court against his brother. I do not know how much money he spent, though the place was not worth even four hundred drachmas. It was sheer malicious stubbornness toward his brother. Was there no one who could be illumined and help them? No one settled it, no one settled it, no one settled it. There are many such cases here. Someone should have helped them reason: “What has this brother taken from you? What has he done to you? How has he wronged you? And why have you spent so many years in court?” It was all for a ruined room with nothing above it, in an old Turkish quarter. Beneath it was a covered passage of the kind found in those old neighborhoods. Yet these men had been in court for fifty-four years. One of them was over eighty; I do not know how old the other was.

And, as we said, they called themselves Christians, while this man spoke and preached Christ. Do you understand the delusion? Very well, Satan had caught him. But what should we do in such cases? Say, “Shut the door and let them get on with it. Let them tear each other’s eyes out”? They may tear each other’s eyes out, but you must look to Christ and do your part. If you wish, read what is written in the third chapter of Ezekiel, and then I will finish. Some people say: “Why go? Who listens nowadays? Who is affected by such things?” So shall we simply close the matter that way and sleep peacefully? God says: “If I say to the lawless man that he shall surely die”—that he will certainly be condemned; have I not said and written it?—“and you do not admonish that man, he shall die for his sin.”

“But his blood I will require at your hand.” You will answer to Me for it. My beloved, I am bound up with the sin of the other person. We will be called to account whenever a spiritual, material, or peacemaking need came to our attention. Christ will ask us: “What did you do in this matter?” “But what could I have done?” Tell Me what you did. Did you pray? Did you give money? Did you go to him? Did you make some sacrifice? Did several of you gather together? What did you do? I said that this man would be lost. What did you do? “But I did not…” Stop. Do you know what follows? “But if you admonish the man”—speaking to him with reasonable arguments, helping him and loosening his bonds—

—freeing that person from the place where Satan has hooked him—“if you admonish the man and he will not turn back from his lawless way,” if he simply disregards everything you say, “he shall die for his sin”; he will be condemned. “But you have delivered your own soul.” I did what I could; I fulfilled my duty. Nothing more can be done. Not even God will coerce him, for “He who created you without you cannot save you without you.” I too must be willing and cooperate with God for a person to be saved. These are the things God permitted to be said this evening. Perhaps there will be another talk; we shall see what happens by tomorrow evening. I pray that our Lord—

—may illumine us, so that we too may always play the part He desires of us and, at the very least, not be condemned for what happens to others.

Ήμεθα μαζί χτες το βράδυ, θα ενθυμήσθε ότι μιλήσαμε...

Αναφορικώς με το θέμα της συγχωρητικότητας, πράγμα το οποίο λείπει από πολλούς ανθρώπους, και ακόμη πιστεύουν ότι μπορεί να είναι χριστιανοί κρατώντας το μίσος, το πάθος, ζητώντας την εκδίκηση από τους συνανθρώπους. Θα πρέπει αυτό να φύγει από τη μέση και να πιστέψουμε απόλυτα ότι πρέπει να αλλάξει το εσωτερικό μας. Εάν ο άνθρωπος δεν δημιουργήσει τις ιδιότητες του Χριστού, δεν μπορεί να λέγεται χριστιανός, οσοδήποτε κι αν ο ίδιος επιμένει. Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει τη Μεγάλη Παρασκευή το βράδυ — μάλλον τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ.

Ο Ιούδας παρέδωσε τον Χριστό μας, τον παρέδωσε φιλώντας τον. Μεγάλη δολιότητα αυτή και μεγάλη πικρία για τον Χριστό αυτή. Ο Χριστός μας γνώριζε περί τίνος πρόκειται και ήξερε τι είναι αυτό το φιλί. Εν τούτοις, όμως, δεν εθύμωσε, δεν τον κατηράσθη, δεν οργίσθη, ούτε έδειξε τίποτα στους άλλους, θόρυβο μέσα του. Μάλιστα είπε εκείνο το κλασικό «Ἑταῖρε, ἐφ’ ὃ πάρει;», «Φίλε, πώς ήρθες εδώ;», «Πώς με το καλό;». Και καταλαβαίνετε τώρα πώς καθιστά τον άνθρωπο αναπολόγητον αυτή η συμπεριφορά του Χριστού.

Ο Χριστός είπε: «Αν εμέ εδίωξαν, και υμάς διώξουσιν· αν εμέ επίκραναν, και υμάς πικράνουσιν· αν εμέ έβλαψαν, και εσάς θα σας βλάψουν». Πως εγώ, που με χλωρό ξύλο έπαθα τόσα και υπέφερα τόσα, κι εσείς που είστε ξερά ξύλα δεν θα υποφέρετε; Και εν τούτοις ο άνθρωπος επιμένει να φτιάχνει την πίστη τη δικιά του, τον τρόπο τον δικό του, και να εισέρχεται στην εκκλησία και να προσεύχεται και να λέγει και το Πάτερ ημών, όπως σας είπα, και χίλιες άλλες δυο εκδηλώσεις να κάνει χριστιανικές, εφόσον στην πραγματικότητα δεν είναι καν χριστιανός, διότι δεν έχει τη δύναμη ακόμη, ούτε έκαμε αγώνα να συγχωρεί τον εχθρόν του.

Τον αγαπάει ο άνθρωπος αυτόν που τον αγαπάει. Ποια χάρη, σας λέει ο Χριστός; Και οι αμαρτωλοί το κάνουν αυτό το πράγμα. Εγώ θέλω εκείνον που δεν σ’ αγαπάει, αυτόν που σε πειράζει, αυτόν που σε δολεύεται, αυτόν που σε τρώει με τη γλώσσα του, και σένα και την οικογένειά σου και τη δουλειά σου και τα πάντα, αυτόν θέλω να μου αγαπήσεις. Πως θα γίνει; Εκεί, λοιπόν, πρέπει να κάνεις τον αγώνα. Ο Χριστός μας έχει πει μια παραβολή, η οποία παραβολή αυτή λέγεται των μυρίων ταλάντων, και έχει λεχθεί αυτή η παραβολή εξαιτίας αυτής της καταστάσεως: ότι ο άνθρωπος δεν έχει πιάσει πώς έχει το θέμα των αμαρτιών των δικών του έναντι του Θεού και πώς έχει το θέμα των αμαρτιών των ανθρώπων έναντι των συνανθρώπων.

Να ανοίξετε το 18ο κεφάλαιο του Ματθαίου. Θα βρείτε εκεί να παρουσιάζει έναν βασιλέα, ο οποίος καλεί έναν χρεοφειλέτη του, ο οποίος του όφειλε μύρια τάλαντα, και του λέει: «Τα λεφτά, λογαριασμό». Αυτός δεν είχε, και όταν λέμε μύρια τάλαντα λέμε περίπου 6 εκατομμύρια προπολεμικά. Ασύλληπτο. Του πέφτει στα πόδια και του λέγει: «Μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοί καὶ πάντα σοι ἀποδώσω». Δηλαδή, δώσ’ μου μια πίστωση χρόνου και θα σου τα δώσω. Γυρίζει ο δανειστής και του λέει: «Πήγαινε, σου τα χαρίζω». Καταλαβαίνετε τώρα, ε; Έπρεπε αυτός να πουληθεί, η οικογένειά του...

Φυλακή, μέχρι που να αποδώσει το τελευταίο δίλεπτο. Εν τούτοις όμως, διότι τον παρακάλεσε, αυτό το κολοσσιαίο ποσό, το μυθικό ποσό, του το χάρισε. Τώρα πώς βγήκε έξω αυτός, έπειτα από αυτό το τρανκ που έγινε μέσα του, από αυτή τη χαρά που δεν την περίμενε ποτέ του, δεν ξέρω. Όμως συνεχίζει ο ίδιος ο Κύριος και λέει ότι, όταν βγήκε έξω, συνήντησε έναν σύνδουλόν του, έναν άνθρωπο δηλαδή, έναν συνάνθρωπόν του, ο οποίος του όφειλε — κάποτε είχε δανειστεί εξ αυτού — εκατό δηνάρια, δηλαδή 70 δραχμές. Του λέει: «Τα λεφτά». Αυτός δεν είχε να τα δώσει. Του είπε όμως ακριβώς τα ίδια λόγια που είχε πει γρηγορότερα στον μεγάλο αυτό δανειστή.

Του είχε χαρίσει τα 6 εκατομμύρια. Του λέει: «Μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοί καὶ πάντα σοι ἀποδώσω». Το έχω υπόψη μου το ποσό αυτό, πάντοτε με απασχολεί, θα φροντίσω πρώτη ευκαιρία να το δώσω. Αυτός τίποτα. Προφανώς, του κάνει αγωγή, όπως λέμε στη γλώσσα μας, τον βάζει στο δικαστήριο, τον άνθρωπο τον βάζει φυλακή για 70 δραχμές. Και μαθεύτηκε αυτό το γεγονός, ότι αυτός ο οποίος έτυχε του χαρίσματος των 6 εκατομμυρίων από τον μεγάλο έβαλε τον άλλον, τον συνάνθρωπό του, για 70 δραχμές φυλακή. Του κακοφάνηκε του βασιλέως αυτό και ειδοποίησε αμέσως να τον φέρουν μπροστά του.

«Ἐχαρισάμην σοι μύρια τάλαντα, ἐπεὶ παρεκάλεσάς με. Με παρακάλεσες και εγώ σ’ τα χάρισα. Δεν έπρεπε κι εσύ να κάνεις το ίδιο στον σύνδουλο; Τι θα βάλεις φυλακή τον άνθρωπο;» Και δίνει εντολή να τον πάρουν, να τον πάρουν φυλακή, μέχρι που να αποδώσει τον έσχατον κοδράντην, το τελευταίο δίλεπτο. Δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος στη φυλακή να βγάλει χρέη. Είναι έξω, εργάζεται, επιχειρεί, κοπιάζει και δεν μπορεί να βγάλει· δεν είναι δυνατόν. Δηλαδή, όλα αυτά, με όλη τη σημασία της λέξεως, είναι αδύνατον να τακτοποιηθεί αυτός ο λογαριασμός. Και βγάζει έπειτα μόνος του ο ίδιος το συμπέρασμα και λέει: «Οὕτω θέλει ποιήσει ὁ Πατήρ μου ὁ οὐράνιος και σε εσάς, εάν δεν αφήσει έκαστος...»

...στον συνάνθρωπό του, εκ των καρδιών, από την καρδιά του, αν δεν αφήσει τα παραπτώματά του. Όπως εδώ, διότι δεν συγχώρησε αυτός, δεν εχαρίσθη, δεν μακροθύμησε επί του άλλου. Έτσι ακριβώς θα ενεργήσει ο Θεός και σε εσάς, εάν δεν κάνετε το ίδιο. Οποιαδήποτε αμαρτία που γίνεται εναντίον του νόμου του Θεού είναι μύρια τάλαντα. Οποιαδήποτε αμαρτία κάνει ο συνάνθρωπός σου σε σένα είναι εκατό δηνάρια. Μέτρα λοιπόν τώρα πόσο οφείλεις στον Θεό και σου τα χαρίζει ο Θεός όταν μετανοείς, όταν εξομολογείσαι, και εσύ δεν συγχωρείς τον συνάνθρωπο, οτιδήποτε κι αν σου έκανε· εκατό δηνάρια το κοστολογεί.

Έκλεψε, μας ατίμασε, μας σκότωσε τον αδερφό, μα ό,τι θέλει να σε κάνει, σ’ έβγαλε στον δρόμο. Εκατό δηνάρια χρεώνεται. Ό,τι αμαρτία κάνεις εσύ προς τον Θεό — βλασφημήσεις, κλέψεις, καταπατήσεις, σκοτώνεις τα παιδιά σου και πας κατά του νόμου του Θεού, δεν νηστεύεις, δεν παρθενεύεις, καταστρατηγείς τον Δεκάλογο και τους νόμους τους άλλους, τους ευαγγελικούς — λοιπόν, χρεώνεσαι μύρια τάλαντα. Πώς έχεις την τόλμη, λοιπόν, πώς έχεις τα μούτρα να παρουσιαστείς στον Θεό και να του πεις «Συγχώρεσέ με»; Καθ’ ην στιγμήν εσύ δεν έχεις να κάνεις παραχώρηση στον άνθρωπο για κάτι που σου έκαμε σαν άνθρωπος. Και εν τούτοις λεγόμεθα χριστιανοί. Επάνω σε αυτό το πλάνο θέλω ακόμη να προχωρήσω. Για να μην γελιόμαστε, δεν βοηθούμεθα διότι εκκλησιαζόμεθα. Δεν αφήνουμε ούτε εσπερινό ούτε όρθρο· μπορεί να είμαι χαρακτηριστικός...

Δεν κάνουμε σωστά αυτά τα οποία λέει. Στον Ευαγγελικό Νόμο μέσα λέγει εκεί το εξής: όταν δηλαδή πάρεις το δώρο σου και πας προς την Εκκλησία και εκεί, κάπου πριν φτάσεις ακόμη, θυμηθείς ότι με κάποιον κάτι έχεις κλπ., άσε το δώρο σου, λέει, απ’ έξω εκεί, μην το πας να το δώσεις μέσα, και πήγαινε να βρεις εκείνον που κάτι έχει μαζί σου. Να συνδιαλλαγείς, και όταν τον βρεις και συνδιαλλαγείς, τότε γύρισε και πάρε το δώρο σου και δώσ’ το μέσα. «Μα, πάτερ, δεν τον βρίσκω». Να πας να τον βρεις. «Δεν θέλει, είναι εχθρός μου, δεν το θέλει». Να σας δώσω ένα απλό παράδειγμα: τα ψυχοσάββατα, όλα τα σπίτια, μα χρήμα αφήνουν, μα πόρνη, μα μοιχή, μα κλέφτες, μα άτιμοι...

Μάνες, μαμά, το πιάτο με το στάρι, με τα κόλλυβα στην εκκλησία και τα αδέρφια σου. Γιατί; Για τους κεκοιμημένους. Τι, δέχεται αυτή την προσφορά ο Θεός; Πως ούτε ο Θεός έχει συνδιαλλαγεί, ούτε ο άνθρωπος έχει συνδιαλλαγεί, τι, δέχεται αυτή την προσφορά ο Θεός; Δεν τη δέχεται. Κοροϊδεύουν τον εαυτό τους. Δεν τα θέλει, αγαπητοί μου, αυτά ο Θεός. Και εμείς έτσι γινόμεθα ένοχοι, διότι με τέτοιο θράσος προσποιούμεθα τον νόμο του Θεού και εκείνοι που περιμένουν από τα χέρια τα δικά μας δεν λαμβάνουν τίποτα. Ο Θεός είναι εκλεκτικός. Δεν βλέπει τι του πας. Ούτε αν είναι το κερί σαν το μπόι σου, ούτε αν είναι πέντε μέτρα...

...αν είναι δέκα δράμια το λάδι, ούτε αν είναι ένα δοχείο· βλέπει ποιος το πάει. Τι του πάει; Δες ποιος το πάει. Δεν βλέπει το εξωτερικό, γιατί τότε θα έπρεπε να είναι οι πλούσιοι χριστιανοί και στον Παράδεισο. Βλέπει το εσωτερικό. Εάν διαβάζετε το Ευαγγέλιο, θα πρέπει να έχετε βρει κάποτε τον Χριστό μας που κάθεται απέναντι του γαζοφυλακίου, εκεί κάτω στον ναό, και κάθεται απέναντι και έβλεπε τους εισερχομένους πώς βάζουν χαλκόν, άργυρον, πώς βάζουν — όχι πόσο βάζουν, πώς βάζανε. Έβλεπε την καρδιά του καθενός, έβλεπε τα χέρια του καθενός αν είναι καθαρά, όχι αν είναι πλυμένα με μοσχοσάπουνα, αν είναι απηλλαγμένα από αμαρτία, πώς βάζανε. Και εξετίμησε τη χειρονομία της χηρούλας τότε, που λέει: «Αύτη πλέον πάντων έβαλε». Και τι έβαλε; Δυο λεπτά έβαλε.

Αυτό το δίλεπτο εθεώρησε μεγαλύτερο ο Χριστός παρά όλο το χρήμα που έβαζαν αυτοί, και μάλιστα τα ρίχναν και επιδεικτικά για να τα βλέπει ο Χριστός, για να πει «βάζουν αυτοί» και να τους επαινέσει, όπως ήσαν υπέρ πάντοτε των επαίνων και των τοιούτων. Αν, λοιπόν, λέγω, σκεφτεί ο άνθρωπος κατά τέτοια έννοια, θα πρέπει πολλές φορές να κάθεται απ’ έξω και να προσκλαίει εκεί και να ζητάει από τον Θεό δύναμη για να μπορέσει να τακτοποιήσει τις εκκρεμότητές του. Είναι στα χέρια του ανθρώπου η σωτηρία. Βλέπετε, «ούτως του παπά, ούτως του Χριστού», που λένε ορισμένοι. «Ξέρεις κανέναν καλό παπά;» Τι δηλαδή, να συγχωρεί έτσι στο πόδι, στο γόνατο; Όχι. Έχει το δικαίωμα να δεσμεί και να λύνει. Και δεσμεί ο παπάς, όταν ο άνθρωπος δεν αποδεσμεύεται. Για να σωθεί ο άνθρωπος πρέπει να ενωθούν δύο θελήσεις. Εκεί που ενώνονται οι δύο θελήσεις, το...

...θέλω του Θεού και το θέλω του ανθρώπου, από εκεί αρχίζει το μονοπάτι της σωτηρίας του ανθρώπου. Ο Θεός θέλει πάντας σωθήναι, ο άνθρωπος δεν θέλει πάντοτε σωθήναι· θέλει με τον τρόπο του ο άνθρωπος, δεν θέλει με τον τρόπο που είπε ο Χριστός. Και φροντίζει, εκεί που ο Θεός ζητάει συγχώρηση, ο άνθρωπος του φέρει λάδια. Εκεί που ο Θεός είπε να ζητήσει συγγνώμη, ο άνθρωπος του φέρει κεριά σαν το μπόι του και νομίζει ότι μπορεί να εξαγοράσει την αμαρτία του και την κακία του με κάποιον άλλον τρόπο δικό του. Αυτό ενόμισε και ο Πέτρος. Όταν ο Χριστός μας του είπε να του πλύνει τα πόδια, «Άφησέ τον», λέει, «βγάλε τον έξω. Δεν έχει θέση με εμένα». Και όταν είδε ότι τον βγάζει έξω, «Όχι μόνο», λέει, «τα πόδια, αλλά και το κεφάλι και όλος». Ευχαριστείται ο Θεός στην εφαρμογή των εντολών Του, όχι στη νομοθεσία τη δικιά μας.

Φροντίζουμε πάντοτε να τροποποιούμε τον τρόπο. Πόσο ο Χριστός ευχαριστείται όταν πράττουμε εκείνο που Αυτός έχει νομοθετήσει. Είναι σκληρό αυτό το πράγμα, γι’ αυτό και ακριβώς το επέβαλε. Είναι το μέρος του ανθρώπου που θίγει το πιο νευραλγικό· ταπεινώνεται ο άνθρωπος. Και ξέρετε, από εκεί ξεκινά η σωτηρία του. Γι’ αυτό και ακριβώς δεν τον αφήνει ο Σατανάς.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει σε ένα μέρος ότι ο άνθρωπος φέρει περίπου 16 επανωφόρια. Δεν ξέρω αν έχετε δει καμιά φορά κανέναν υπάλληλο γραφείου που φέρει από το εργατικό παλτά, παραδείγματι, και τα πηγαίνει στην κατανάλωση. Λοιπόν, δέκα παλτά, και τα παλτά τα φοράει το ένα πάνω στ’ άλλο, τα παλτά φορεμένα, και τα πηγαίνει...

...στο μαγαζί που θα πωληθούν λιανοπώληση. Έτσι περίπου, λέγει ο Άγιος Γρηγόριος, ο άνθρωπος φέρει περίπου 16 μανδύες. Εύκολα μπορεί να βγάζει τον μανδύα της πορνείας, της μοιχείας, της κλοπής, της βλασφημίας, της οργής, της φιλαργυρίας, του πάθους, του μίσους, της μέθης, και εκεί το εγώ, εγώ, το εγώ. Ο μανδύας θα βγει τελευταίος μαζί με το δέρμα. Έχετε υπόψη σας, καμιά φορά πάμε να αλλάξουμε μια πληγή και τυχόν έχει κολλήσει η γάζα. Και τι υποφέρουμε για να μπορέσουμε να τη μαλακώσουμε αυτή τη γάζα εκεί, για να μην βγει μαζί με κρέας. Έτσι είναι το εγώ του ανθρώπου. Γι’ αυτό και ο Χριστός μας τον άνθρωπο τον ξεκίνησε από το εγώ, όχι από το πορτοφόλι του...

...από τη σάρκα του. «Ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν, ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοι». Δεν ήθελα να αφήσεις τη δουλειά σου, εγώ σου την έδωσα αυτή τη δουλειά. Δεν ήθελα να αφήσεις τη γυναίκα σου, εγώ σου την έδωσα· ούτε τον άντρα σου, εγώ σου τον έδωσα. Ούτε τα χρήματά σου· εγώ σου τα ’δωσα. Το εγώ σου να φύγει, το δικό σου να φύγει, το θέλημά σου να μη γίνεται, πεισματάρης να μη μένεις στο πείσμα σου. Αυτό είναι. Και δηλαδή ο άνθρωπος αυτό δεν μπορεί να το υπερπηδήσει. Πολλά πράγματα μπορεί να κάνει καλά, αλλά όταν έρθει να φύγει το εγώ, εκεί πηγαίνει η φωνή στον ουρανό. Είναι σαν να πατάς έναν άνθρωπο στον κάλο, και δεν το θέλει ο άνθρωπος αυτό. Και στο σημείο της συγχωρητικότητας και της συναδελφοσύνης είναι αυτό το θέμα, το εγώ και τα πείσματα.

Διότι ο άνθρωπος δεν είναι διατεθειμένος να φύγει από το θέλημά του, γι’ αυτό ακριβώς έρχεται με τα «αχ» τα οποία έχει. «Εγώ θα πάω; Ας πει εκείνος, ας πει εκείνος. Εγώ δεν τον πείραξα, αυτός με πείραξε, αυτός με έβλαψε. Πάω εγώ να ταπεινωθώ; Ας πει εκείνος». Και μένει εκεί και απειλείται με κόλαση, και είναι και το ενάμισι και τα δυο του ποδάρια μες στην κόλαση, και εξακολουθεί να θέλει την ικανοποίηση του εγώ. Αν ήξερε ο άνθρωπος τι βραβείο έχει, σε στιγμή που είναι σε μία διαμάχη με κάποιον, πικραμένος με κάποιον, αν ήξερε τι βραβείο έχει, έστω κι αν παραδεχτούμε ότι το δίκαιο είναι με το μέρος του και πρέπει ο άλλος να κάνει την υποχώρηση, ο άλλος να ζητήσει συγγνώμη, ο άλλος να κάνει τον μικρότερο, να μην ξέρετε, λέγω, στο σημείο αυτό...

Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ τον Ευαγγελικό Νόμο. Πάντως, θα συνιστώ, εάν δεν έχετε διαβάσει τίποτα ή δεν έχετε την ώρα ή δεν έχετε το κέφι να διαβάσετε τη Γραφή, τουλάχιστον το 5ο, το 6ο και το 7ο κεφάλαιο του Ματθαίου να τα διαβάσετε. Τα τρία κεφάλαια αυτά να τα διαβάσετε, να τα μάθετε. Εκεί μέσα είναι συμπεπυκνωμένη ολόκληρος η διδασκαλία. Είναι ο λεγόμενος Ευαγγελικός Νόμος. Εκεί μέσα υπάρχουν οι λεγόμενοι Μακαρισμοί. Μέσα στους Μακαρισμούς, που λέγει πολλά για τους ανθρώπους με τις διάφορες αρετές, υπάρχει και μια περίπτωση που λέγει το εξής: «Μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κληθήσονται». Σε άλλους δεν λέει...

...ο άνθρωπος είναι παιδί του Θεού, ειμή μόνο ο ειρηνοποιός. Γιατί; Διότι ο Χριστός είναι ο πρώτος ειρηνοποιός. Είναι Αυτός που εσταυρώθη μεταξύ ουρανού και γης, μεταξύ δύο διαφορετικών παρατάξεων, του Θεού και του ανθρώπου, για να τους ειρηνεύσει αυτούς τους δύο. Όπως έκανε και η Παναγία μας· γέφυρα έγινε μεταξύ των ανθρώπων και του Χριστού. Και ο Χριστός γέφυρα έγινε μεταξύ των ανθρώπων και του Θεού, για να ειρηνεύσει τους ανθρώπους, για να ξαναφέρει τον Παράδεισο από εκεί που έφυγαν. Γνωρίζετε, την Παναγία την καρδία την πέρασε η ρομφαία και τον Χριστό μας τον ανεβάσαμε εμείς με τις αμαρτίες μας στον Γολγοθά. Ο Παύλος: «Μακάριοι», λέει, «οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κληθήσονται». Και εν τούτοις ο άνθρωπος...

...για τον εαυτόν του δεν γίνεται ειρηνοποιός. Περιμένει με πείσμα, τον παίρνει στην κακοτήρηση, στέκεται στη θέση του, δεν οπισθοχωρεί, δεν καταδέχεται. Είτε, σε άλλες περιπτώσεις, βγαίνει στη μέση να κάνει τη γέφυρα, να ενώσει δύο ανθρώπους αντιμαχομένους: ένα ανδρόγυνο, παραδείγματος χάριν, δύο φίλους, δύο γείτονες, δύο συναδέλφους, είτε κληρικοί είναι είτε λαϊκοί είναι. Μεγαλύτερο μισθό και το μεγαλύτερο έπαθλο παίρνει ο άνθρωπος αυτός. Και το λυπηρό είναι ότι όχι μόνο δεν γινόμεθα πολλές φορές ειρηνοποιοί, αλλά γινόμεθα και φουρνελαδόροι, βάζουμε και φουρνέλο.

Βλέπουμε και όπου ξέρουμε ότι υπάρχει αντιπάθεια κλπ., όχι μόνο δεν πηγαίνουμε να μαλακώσουμε τα πράγματα και να διαφωτίσουμε τα πράγματα και να συμβιβάσουμε τα πράγματα και να γεφυρώσουμε τα πράγματα, αλλά βάζουμε και φουρνέλο πολλές φορές. Λέγει ο σοφός Σειράχ, σε ένα κεφάλαιο εκεί: «Από το ίδιο στόμα του ανθρώπου βγαίνει», λέγει, «άνεμος αέρος, βγαίνει και σίελος». Όταν υπάρχει μια διαμάχη μεταξύ δύο ανθρώπων, είναι δυο αναμμένα κάρβουνα, έτοιμα για πυρκαγιά. Τι θα κάνουμε τώρα; Μπορούμε να βάλουμε λόγια. «Ξέρεις τι έλεγε;»

«Θέλω να σου πω, γιατί ξέρω ότι δεν τα έχετε καλά». Και πόσο μπορούσε να πει: «Τι είναι αυτά τα πράγματα; Εγώ άκουσα τα καλύτερα λόγια που λέει για σένα. Μην ακούς λόγια των ανθρώπων. Κοίταξε τον εαυτό σου, φτιάχ’ τα, πες την καλημέρα του Θεού, θα φύγουμε σε λίγες μέρες». Και αντί να γίνεις ειρηνοποιός, ρίχνεις ξύλα επάνω στη φωτιά αυτή. Αντί να φυσήξεις παντοιοτρόπως το κάρβουνο να σβήσει, βάζεις δυναμίτη. Και ξέρετε πως τέτοιοι υπάρχουν σε μικρό βαθμό και σε μεγάλο βαθμό, είτε μέσα στο σπίτι. Είναι η πεθερά με τη νύφη. Ο σύζυγος, το παιδί, έχει πάρει από το πέμπτο καρδάρι, και η πεθερά από τα γεροντάματά της πειράζει τη νύφη.

Τούτο και τ’ άλλο. Μπορούσε να ρωτήσει αυτόν τον γιο: «Πώς πέρασες, γυναίκα, με τη μάνα μου σήμερα; Μη σε πίκρανε μήπως;» «Ποια, γυναίκα; Τώρα, κι αν είπε έναν λόγο; Πού ξέρεις εμείς αύριο αν γεράσουμε, γίνουμε πολύ χειρότεροι από αυτή; Άσ’ την κάτω, ποια γυναίκα;» Μπορεί να το πει. Αλλά μπορεί να πει: «Τι άλλο;» και να βάλει και σάλτσες και να αρχίσουν άλλα, σταυροπαναγίες και τα συνηθισμένα, και να φουντώσει την ύφεση. Μπορεί και ταυτόχρονα να το κάνει η γιαγιά αυτό. «Πώς πέρασες, μάνα, με τη νύφη σήμερα; Είπε δηλαδή και μια κουβέντα; Παιδιά είναι βασανισμένα και σταυρώνονται εκεί πέρα από το πρωί μέχρι το βράδυ. Τι περιμένω εγώ; Δεν θυμάμαι εγώ από τη ζωή δικιά μου; Ας είναι καλά, εγώ δόξα τω Θεώ». Μπορεί να το πει αυτό.

εσύ, παιδιό, κουβέντες παραπανέζουν σιγουριά, αλλά μπορεί να την και το αντίθετο. Μέχρι πρώτης και τέταρτη, μέχρι τούτο, μέχρι τέταρτη, και τα συνειδητούν σε ένα βάγκο που φτιάξει. Απλή μισθόμα βγαίνουν. Κατά αναλογία, λοιπόν, των υλικών που έχει ο καθένας μέσα, ή τον διάβολο που θα έχει μέσα του ή τον άγγελό του που θα έχει μέσα του. Δεν φταίνε τα πρόσωπα. Δεν φταίνε τα πρόσωπα. Φταίμε εμείς. Μην ακούτε τους ανθρώπους που λέγουνε ότι, όπως είναι η κατάσταση και όπως είναι η κοινωνία, ποιος να αγιάσει σήμερα; Πάει, ο καιρός παλιά ήτανε. Σοβαρά τα λέτε αυτά τα πράγματα; Ναι, πώς σε πειράζει η κοινωνία να μην αλλοιωθείς, να γίνεις καλός, μακρόθυμος, πολυέλεος, Χριστός; Σε πειράζει η κοινωνία; Γιατί βγάζεις απ’ τη θάλασσα και παίρνεις ένα ψάρι και μην το αλατίσεις και βάζεις να το φας, μα αν το αλατίσεις είναι άχαστο. Σοβαρά, γιατί δεν αλάτισε η θάλασσα; Γιατί δεν αλάτισε η θάλασσα; Γιατί δεν αλάτισε η θάλασσα;

Στην αλμύρα ήταν τόσα χρόνια, πέφτει, γιατί δεν αναπτύχθηκε; Και αν έβγαινε, τι απάντησε αυτό εδώ; Αναπτύχθηκα για σένα, τον βασιλιά μου, να σε μάθω έτοιμο. Και το δημιουργώ ένα θέμα: ότι εσύ θα είσαι μες στην αλμύρα, με την κακία, με τη διαφθορά μέσα, μέσα, μέσα, και δεν θα παίρνεις τίποτα, αρκεί να το θέλεις. Δεν μας φταίει κανένας. Όλη αυτή η Ισακή αυτή είναι που θα μας αγιάσει. Χωρίς σατανά και χωρίς κακούς ανθρώπους, κανένας δεν γίνεται άγγελος. Χωρίς σατανά και χωρίς κακούς ανθρώπους, ο άνθρωπος είναι άχρηστος. Μες στην ανομία, μες στη διαφθορά, μες στους κακούς ανθρώπους, εκεί θα φανεί η τιμιότητα. Εκεί θα φανεί η Χριστότητα. Εκεί θα φανεί αν είσαι ανώτερος άνθρωπος. Αν είσαι καλός με τους καλούς, τι θα είσαι εσύ; Αν είσαι κακός με τους κακούς, τι θα είσαι εσύ; Αυτή τη διδασκαλία δεν την ξέρουν οι χριστιανοί και ούτε θέλουν να τη μάθουν. Όταν την ακούνε...

Πρόσωπο της ψυχής των ανθρώπων και το πρόσωπο του σώματός τους είναι σαν να τους δίνεις ένα ποτήρι δηλητήριο. Λες ότι τις ποτήρες βρίψουν όλα, δεν θέλουν να την ακούσουν αυτή τη διδασκαλία. Και εν τούτοις αυτή η διδασκαλία είναι ορθόδοξη. Και όταν ο άνθρωπος δεν έχει τη δύναμη να ξεχνάει την κακία των άλλων, δεν έχει ακόμη κάνει βήμα στον χριστιανισμό. Ο άνθρωπος χρειάζεται μίαν απέραντον μνήμη και μίαν απέραντον αμνησία: να θυμάται όλες τις ευεργεσίες που του έχει κάνει ο άνθρωπος δια μέσου του Θεού. Έστω και ένα μυρμηγκάκι να το έχει ως ευεργέτη του και να μην το ξεχνάει ποτέ. Αλλά δεν θα θυμάται ποτέ, θα ξεχνάει αμέσως ό,τι κακό του κάνουν. Ευχαριστώ.

Να του φιλήσει τα χέρια αυτού, όπως κάνανε οι άνθρωποι που πηγαίναν στο μαρτύριο τα πρώτα χρόνια. Έναν πατέρα, που τον είχε προδώσει μία υπηρέτρια ως χριστιανό, τον πήγανε στο απόσπασμα και, όταν βγήκε το πρωί να πάρει γάλα στην αγορά, το απόσπασμα τον πήγαινε αυτόν να τον σκοτώσει. Και τη διέκρινε αυτός και λέει στον αποσπασματάρχη, του λέει: «Σε παρακαλώ, κράτησε αυτή την κόρη». Κρατάει. Λέει: «Βγάλε το δαχτυλίδι μου και δώσ’ το της». Αυτή εντράπη και κοκκίνισε. «Μην ντρέπεσαι. Σου αξίζει το δώρο αυτό και μάλιστα να το φοράς εσύ στο χέρι σου, γιατί έγραψες την καταγγελία εναντίον μου και σήμερα συναντώμαι με τον Χριστό». Αυτή ήταν η απάντηση. Και εμείς: «Γιατί, δεν είναι πότε θα ξημερώσει; Θα πάω να του βγάλω τα έντερα», και ταυτόχρονα αρχόμαστε να ανάβουμε κεριά και συνοδεύουμε νεκρούς.

Κάνουμε μνημόσυνα και δεν ξέρω τι άλλα κάνουμε εμείς, παρακλήσεις, και πιστεύουμε ότι είμαστε χριστιανοί. Ανοίγουμε το σπίτι μας σε εορτές των Αγίων, που παίρνουμε τα ονόματά τους, και τα λοιπά. Ο Θεός είναι ακριβής και παρακολουθεί τον κάθε άνθρωπο πώς ακριβώς σκέφτεται. Γι’ αυτό ακριβώς θα ήθελα να σας πω να το προσέξετε αυτό, διότι θα το βρούμε μπροστά μια ημέρα. Σε αυτές τις περιπτώσεις οδηγεί τον άνθρωπο ως εξής: όταν, λέει, για τον άλφα ή βήτα λόγο έρθει σε πίκρα με κάποιον άλλον άνθρωπο και ο σατανάς σε πιάσει, φερ’ ειπείν, και σε κρατάει εκεί, και πιάσει αυτόν τον άλλον και τον κρατάει εκεί, και λέει εσένα ότι αυτός θα ζητήσει πρώτα συγγνώμη, όχι εσύ, επειδή του λέει...

«Σας πω τι συγγνώμη; Όχι, τι;» και, κατά συνέπεια, σε κρατάει εκεί. Γνώριζε ότι ο Χριστός πάει μέσα στη μέση και βάζει μία ανθοδέσμη και λέγει: «Η ανθοδέσμη του ειρηνοποιού». Μην περιμένεις να βρεις ποιος έχει δίκιο και ποιος έχει άδικο. Σπεύσε, όρμησε, κόψε την αλυσίδα του σατανά και ζήτησε εσύ συγγνώμη, και ας πρέπει ο άλλος να ζητήσει από σένα συγγνώμη, γιατί αυτός φταίει, να αρπάξεις την ανθοδέσμη αυτή του ειρηνοποιού. Και εν τούτοις ο άνθρωπος δεν το κάνει. «Δεν τη θέλω εγώ τέτοια». Κάποτε μιλούσα με μια ψυχή που είχε μια τέτοια και μιλούσε σκληρά και λέγω: «Βρε παιδί μου, μην τα λες αυτά τα λόγια. Αυτά τα λόγια τον κλείνουν τον άνθρωπο έξω από τον Παράδεισο. Μην τα λες, σε παρακαλώ». «Και τον Θεό και τον Παράδεισο», μου λέει.

Σαν πώς τον θέλεις σε αυτόν τον Παράδεισο; Να τον πατήσουμε αυτόν κάτω; Τον έχει ο σατανάς και τον σέρνει, τον κρατάει ο σατανάς κάτω από το πέλμα το δικό του, σαν πώς τον θέλει. Μεγάλη κουβέντα είπες. Μην την πεις αυτή την κουβέντα, πάρε την πίσω. Προσπάθησε να ηρεμήσεις, κράτησε τον εαυτό σου και προσεύχου και πες: «Θεέ μου, έκανα λάθος, συγχώρεσέ με». Είναι σκληρές κουβέντες αυτές και διότι ο άνθρωπος δεν λογαριάζει την αθάνατη ψυχή του. Όταν, λοιπόν, εσύ, άνθρωπε, δεν λογαριάζεις την αθάνατη ψυχή σου, ποιος θα τη λογαριάσει τότε; Όταν εσύ δεν θέλεις, ποιος θα τη λογαριάσει; Και ξέρετε, ως επί το πλείστον, οι κακίες και όλες αυτές οι ζημιές γίνονται με βάση τα υλικά πράγματα ή τη σάρκα ή τα υλικά πράγματα.

Δεν ξέρω αν διαβάσατε σήμερα εφημερίδα. Ένας φόνευσε δύο αδελφούς του και τους έριξε στο πηγάρι. Γιατί; Γιατί αυτός ο αδελφός πήγαινε να εγκαταστήσει ένα μηχάνημα εκεί στο πηγάρι. Το πηγάρι θα μείνει εδώ. Εμείς θα φύγουμε. Όμως ο αδελφός του και τους δύο τούς σκότωσε, και την αδελφή του και τον αδελφό του τον μικρότερο, και μένει αυτός τώρα από εκεί. Πολλά τέτοια πράγματα έχουν γίνει και γίνονται καθημερινώς. Πώς το βάλλω στο χέρι; Πώς αυτά τα παιδιά αύριο θα δούνε, ή τα παιδιά αυτού του φονιά, ή αυτόν τον φονιά; Πώς θα τον δούνε, που τους στέρησε τη μητέρα τους, που τους στέρησε τον πατέρα τους; Με ποιο δικαίωμα; Πώς δίνουν τα παιδιά τους; Δεν μπορεί. Θα μένει και θα ζητάει να γίνει μια βεντέτα καινούρια, μια εκδίκηση αύριο, όταν μεγαλώσουν αυτά. Θα γίνεται.

Όταν ο τότε άνθρωπος δεν φιλοσοφεί να πει: «Για ποιον λόγο να αφαιρέσω τη ζωή του άλφα; Για ποιον λόγο να πικράνω μια κατάσταση, άλλωστε που δεν είναι τίποτα δικό μου;» Σκεφτήκατε ποτέ, αναφορικώς με εκείνα που κατακτάτε παρανόμως ή που κατακτούνε άλλοι και λοιπά, σκεφτήκατε ποτέ τι είναι εκείνο που κάνουμε; Τι έχει ο άνθρωπος δικό του εδώ στον κόσμο; Τίποτα. Ήρθε με άδεια τα χέρια και φεύγει με άδεια τα χέρια. Βέβαια, κατόρθωσε στο υποθηκοφυλακείο το χωράφι που ήτανε σου, χθες, να είναι δικό σου σήμερα. Το κατάφερε αυτό το πράγμα. Ήτανε σου και έγινε μου. Γιατί, όσο πιο πλήρως αυτό γίνεται, κατακτούμε.

Με έννομο είτε με άλλον τρόπο. Αν όμως σκεφτεί ο άνθρωπος λογικά και πει: «Αυτό δεν είναι ούτε δικό μου ούτε δικό σου. Είναι δικό Του», τότε ο άνθρωπος μπορεί να ξέρει. Πού να κάνουμε καβγά; Σε ένα πράγμα που δεν είναι ούτε δικό μου ούτε δικό σου; Στάσου, ρε αδελφέ. Πού δεν το έχω ρίξει; Πού δεν το έχω εγώ; Αυτός ο κόσμος που είναι, δεν είναι μόνος του. Είναι μόνος του. Δεν παίρνω εγώ αύριο σου. Πού λέει ποτέ ποιος; Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος φιλοσοφήσει, θα βγάλει μια μερίδα μεγάλη πικριών και καταστάσεων που φτάνουν μέχρι φόνο ακόμη, και λιώνουν οι άνθρωποι στη φυλακή και, προέκταση, να έχουν τίποτα, θα βγάλουν να λένε, εάν μπορέσουν και συνειδητοποιήσουν.

Τι είναι αυτό που είναι εδώ στον κόσμο; Τι είναι αυτά τα υλικά πράγματα; Εμείς είμαστε διαχειριστές εδώ. Δεν έχουμε τίποτα δικό μας. Είναι όλα ξένα. Επίσης, εάν ο άνθρωπος κατόρθωνε να πείσει τον εαυτό του ότι δεν είναι μόνιμος εδώ. Ο Παύλος έχει πει: «Οὐκ ἔχομεν τὴν μένουσαν πόλιν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦμεν». Εγώ το λέω με δικά μου λόγια και λέω: «Άνθρωπε, γιατί ήρθες στον κόσμο;» «Να ζήσω», λένε άλλοι. Λάθος! Δεν ήρθες να ζήσεις. Ήρθες να πεθάνεις. Και πεθαίνεις για να ζήσεις. Η ζωή είναι πέραν του τάφου. Δεν είναι η ένθεν του τάφου η ζωή. Κατά συνέπεια, εφόσον πεθαίνεις για να ζήσεις και της Βασιλείας εκεί δίσου και σε τέλος.

Κάνεις κουράγιο και κάνεις τέτοιους καβγάδες και τραβάς αυτά και δέρνεις και αναγκάζεσαι να πας φυλακή ή χίλια άλλα πράγματα, βλασφημείς, βαρύνεις την ψυχή σου, ψευδορκείς, κάνεις καταστάσεις. Πώς; «Τὸν ἄρτον ἡμῶν», λέει, «τὸν ἐπιούσιον». Ποιος είναι ο Επιούσιος; Ποιος είναι ο Επιούσιος, ξέρεις; Αυτός που είναι στην Αγία Τράπεζα. Ο Επιούσιος είναι αυτός που είναι στην Αγία Τράπεζα επάνω, το σώμα και το αίμα του Χριστού. Δεν είναι το σιτάρι που τρώνε και οι γάτες, που τρώνε και οι ποντικοί, που τρώνε και τα φίδια χωρίς να ιδρώνουν. Ο Επιούσιος είναι εκείνος. Για ποιον Επιούσιο εργάζεστε; Αν εργαζόσασταν τον Επιούσιο πραγματικά και αν δημιουργούσες τον εαυτό σου συνεπή έναντι της Θείας Κοινωνίας, θα ήσουν άγγελος επί της γης και θα ευχαριστιόσουν να αδικείσαι και να μην αδικείς. Στη γη, αγαπητοί μου!

Δύο τάξεις ανθρώπων: θύματα και θύτες. Προτίμησε να είσαι μεταξύ των θυμάτων, ουδέποτε μεταξύ των θυτών. Ουδέποτε. Είναι ανάγκη να γίνει συνείδηση μέσα μας αυτό και όλοι μας, από την πλευρά μας, να παίζουμε έναν ρόλο πάντοτε του ειρηνοποιού. Μπορεί ο άνθρωπος με μηδαμινά πράγματα να προλάβει καταστάσεις και να θέσει νου σε ανθρώπους που θα έπρεπε να έχουν νου. Βρέθηκα να μπω μέσα στο λεωφορείο και στο λεωφορείο μέσα που μπήκα βρήκα έναν καβγά τετρακούβερτο μεταξύ του εισπράκτορος, μιας κυρίας και δύο άλλων συνεπιβατών.

Η κυρία διετείνετο ότι έδωσε δεκάρικο, ο εισπράκτωρ έλεγε ότι ήταν τάλιρο. Αρχίζουν τώρα οι άλλοι: «Γιατί αρχίζετε εσείς και τα κάνετε αυτά τα πράγματα;» κ.λπ. Πώς φάνηκε, όμως, ότι ο υπάλληλος είχε δίκιο, η κυρία δεν είχε προσέξει. Όμως έφτασαν τα πράγματα που να ακουστεί να βλασφημηθεί και η Παναγία εκεί. Τι θα γίνει; Βγάζω από την τσέπη μου. «Πόσο είναι η διαφορά;» «Πέντε δραχμές». «Πάρε. Γι’ αυτό τα λέω. Ειρήνη πάσι. Για ένα τάλιρο, κύριε εσύ και κυρία εσύ, θα αφήσετε να βλασφημηθεί και η Παναγία; Εγώ σας λέω ότι έχει δίκιο η γιαγιά».

Αφήστε ένα υπόλοιπο, ένα περιθώριο, μπορεί να μην έχει δίκιο. Άκου πώς είναι. Και εμείς περάσαμε προχτές το πόρο και έδωσα εικοσάρι. Και ήταν δεκάρικο από τα παλιά, τα μεγάλα, και τώρα έδωσα εικοσάρι. Όταν όμως ο υπάλληλος λέει: «Περάστε, κύριε». Πάνω ιδέα. Τότε εγώ δεν έχω άλλο εικοσάρι. Γυναίκα του έδωσε μάλλον και φύγαμε. Και όταν αντελήφθη: «Πάρε το και πάμε στην ευχή του». Μπορείς να προλάβεις εκ του μηδενός πράγματα, ε! Τέτοιες καταστάσεις ξέρετε πόσες είναι; Μπορούσαμε να τα προλάβουμε. Δεν καταδεχτήκαμε, όμως, να παίξουμε τον ειρηνοποιό. Έτσι, πετάχτηκε ο άλλος από πίσω. «Τέτοιες θέσεις εσείς πράγματι». «Μα πού το ξέρεις;» Ο άνθρωπος που κάθεται εκεί πέρα οκτώ ώρες, τελειώνει απάνω εκεί, μες στη ζέστη και μες στη βρώμα, στο πρώτο, καλοκαίρι και χειμώνα, βγάζει το μεροκάματό του. Πώς τον κατηγορείς εσύ; Δεν τον ξέρεις τον άνθρωπο αυτόν, τι είναι αυτός ο άνθρωπος.

Εκστομίζεις αυτό το πράγμα. Πες: «Κυρία μου, πώς έκαμετε έτσι;» Όχι, όχι, όχι. «Πάρε τις πέντε δραχμές, κάτσε. Τι έπαθες; Θα αποκοπεί το χέρι σου;» Δεν είναι καλύτερα, πιο ευρετικά; Γιατί έτσι πολιτευόμεθα και στις δικές μας αδικίες. Και εφόσον είμαστε τέτοιοι για τους νέους αυτούς, πώς είμαστε διαφορετικοί για τους άλλους; Και εν τούτοις ο Θεός μάς θέλει έξυπνους, εφευρετικούς, ειρηνοποιούς, να γνωρίζουμε με τρόπους απλούς πώς να τακτοποιούμε πράγματα μεγάλα. Διότι ο Θεός, όπως τα μικρά, αν δεν γίνονται σωστά, τα εκλαμβάνει για μεγάλα και τον άνθρωπο τον κατηγορεί και αποστρέφεται ο Χριστός, έτσι και τα μικρά, όταν γίνονται κατά κανόνα, τα εκλαμβάνει για μεγάλα και τον άνθρωπο τον ομιλεί. Και θέλω να σας το μεταφέρω, επί τη ευκαιρία, ότι ήσαν δύο γέροντες.

Στην άσκηση, όμως κάποτε είχαν ψυχρανθεί σε ένα πανηγύρι ενός μοναστηρίου και για πολλά χρόνια δεν μιλούσαν, ούτε ο ένας ούτε ο άλλος, και ήσαν στην άσκηση, ήσαν στην έρημο δηλαδή. Ο υποτακτικός που είχε ο ένας στενοχωριόταν και έλεγε στην προσευχή του: «Χριστέ μου, μήπως εγώ το ποντικάκι μπορώ να παίξω κανένα ρόλο ειρηνευτικό μεταξύ των δύο αυτών ανθρώπων, λοιπόν, οι οποίοι πλησιάζουν στον τάφο και θα πάνε χαμένοι; Δυο δεν έχουν πει την καλημέρα ακόμα». Το έβαλε στην προσευχή του μέσα. Και ο άνθρωπος βέβαια δεν ξέρει, αλλά όταν θέσεις τον εαυτό σου στα χέρια του Θεού και του πεις: «Δες, εγώ θέτω τον εαυτό μου, ό,τι θέλεις, και...

Εξόπλισέ με», τα πράγματα αλλάσσουν. Εν πάση περιπτώσει, πέρασαν λίγες μέρες. Αυτός συνήθεια έλεγε κατ’ εαυτόν την προσευχή και ζητούσε από τον Θεό, αν είναι δυνατόν, αυτός ο μικρός να παίξει ένα ρόλο συμβιβαστικό εις αυτούς τους μεγάλους. Μαθαίνει, λοιπόν, ότι γινόταν ένα πανηγύρι εκεί κοντά και λέει στον γέροντα: «Γέροντα, είναι ευλογημένο να πάω σε εκείνο το πανηγύρι;» «Να πας, παιδί μου», λέει, «εφόσον θέλεις. Πρόσεξε στον δρόμο σου και, όταν τελειώσει, να ξανάρθεις». Τις ημέρες εκείνες είχαν δεχτεί μια επίσκεψη. Η επίσκεψη που είχε πάει, τους είχε πάει μια τσαπέλα σύκα. Ξέρετε, αυτά τα στρογγυλά. Μια τσαπέλα σύκα και τεράστια. Του μικρού τι του έρχεται στον δρόμο; Από την τσαπέλα αυτή ξεχωρίζει τέσσερα σύκα, τα οποία τα βάζει στην άκρη και τα βάζει στην τσέπη του.

Το μοναστήρι εκείνο που θα πήγαινε, που ήτανε το πανηγύρι, ήτανε η καλύβα του άλλου γέροντος, που δεν τα είχε καλά με τον γέροντά του τριάντα χρόνια. Και όπως πήγαινε προς τα εκεί, λοξοδρομεί και πάει στην καλύβα του γέροντος. «Γέροντα, ευλόγησον». «Καλώς το καλογέρι». «Ευχαριστώ τον Θεό που με αξίωσε να σε γνωρίσω». «Γιατί, παιδί μου;» «Έχω ένα γέροντα που σε γνωρίζει καλά και μου λέει πολλά λόγια καλά για σένα κάθε μέρα. Και μου λέει ότι αυτό να μην το πεις στον γέροντα, εσύ δεν το λες σε εμένα». «Ποιος», λέει, «παιδάκι μου, γέροντας που λέει τέτοια καλά λόγια για μένα;» «Έχω τον τάδε». «Τον τάδε έχεις και λέει καλά λόγια για μένα; Ευχαριστώ».

«Τώρα που πέρασα από εδώ, εθεώρησα καλό να εκμεταλλευτώ τον χρόνο και να περάσω να σε δω, τουλάχιστον στην όψη, και να πάρω και την ευχή. Και ό,τι λέει, καλά λόγια, και σ’ αγαπάει πάντοτε. Και, λοιπόν, απόδειξη, μου έδωσε δυο σύκα να σου φέρω. Δεν είχε τίποτα άλλο, για φιλία». Και βγάζει το καλογέρι από αυτά και δίνει δυο σύκα στον γέρο. Έβαλε μετάνοια το παιδί, έφυγε. Αυτός έμεινε άναυδος. «Ωραία, τι γίνεται εδώ; Με το σατανά στο χέρι τόσα χρόνια; Ο άνθρωπος μ’ αγαπάει, ο άνθρωπος ξέρω εγώ, και εγώ κρατάω σοβαρότητα». Ήρθε το καλογέρι στο πανηγύρι και ξαναγύρισε στο καλύβι. Την ώρα που ήρθε, ο γέροντάς του και λοιπά, του έβαλε μετάνοια και τα λοιπά. «Πώς πέρασες;» «Πολύ καλά πέρασα», του λέει. «Γέροντά μου, σας ευχαριστώ πολύ που μου δώσατε ευλογία να πάω».

«Θα μου επιτρέψεις να σου κάνω και ένα παράπονο;» «Ξέρεις ποιο είναι το παράπονό μου;» Λέει: «Ποιο;» «Έχεις ένα γέροντα φίλο καλό, λέει τόσα καλά λόγια για σένα και δεν μου μίλησες ποτέ γι’ αυτόν τον άνθρωπο». «Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος;» «Είναι ένας που έχει μια καλύβα εκεί, εκεί, εκεί, εκεί». Μπήκε όμως τώρα πριν σήμερα. Εκεί έχει μια καλύβα. «Και πού τον βρήκες αυτόν;» «Τον βρήκα στο πανηγύρι και μου είπε: “Τίνος είσαι, καλογέρι;” και του είπα: “Είμαι του τάδε”. “Α, ο γέρος ο δικός σου είναι άγιος άνθρωπος”, και μου είπε και μου είπε και μου είπε. Και μάλιστα, όταν έφευγα, μου λέει: “Στάσου να σου δώσω δυο σύκα να πας στον γέροντά σου”». Είχε τ’ άλλα δυο σύκα και τα δίνει και στον άλλον γέροντα. Τον άλλον γέροντα, ψάξτε μέσα του να ελέγξετε τώρα ο γέροντας τι έλεγε.

«Εγώ να κρατάω τα αγκάθια και τα διάφορα και τα διάφορα». Αυτός να προσεύχεται από μέσα: «Θεέ μου, εσύ, εσύ κανόνισέ τα». Πώς; Πέρασε λίγος καιρός. Ένα πανηγύρι έγινε που επήγαν, γιατί πήγαιναν όλοι στα πανηγύρια, και ο ένας γέροντας από την καλή βακτηρία στο πανηγύρι το βράδυ, στην αγρυπνία, και ο άλλος γέροντας στο πανηγύρι. Είχανε μπει ο ένας και μπαίνει και ο γέροντας του παιδιού μέσα στην είσοδο. Χωρίς να μιληθούν, χωρίς να ακούνε τίποτα, μόλις ήρθε ο ένας στον άλλο, πήγαν και έπεσε ο ένας στην αγκαλιά του άλλου. Αρπαχτήκανε και φιληθήκανε Πότε μας απασχόλησε εμάς, αγαπητοί μου, η διαμάχη δύο ανθρώπων;

Ανδρογύνου, δύο αδελφών, δύο ιερέων, δύο αρχιερέων, δύο πολιτικών, δύο γειτόνων, δύο επιχειρηματιών; Πότε μας απασχόλησε στα σοβαρά και πότε παίξαμε εμείς ρόλον για να μπορέσουμε να τους φέρουμε πίσω; Δεν είμαστε τίποτα εμείς, αμελητέες ποσότητες είμαστε. Για να μας πατήσει κανένας στον κάλο του εγώ και του συμφέροντος, να ειδείτε τι είμαστε. «Και ξέρεις ποιος είμαι εγώ; Ποιος είμαι; Ο Καλόβριας; Ποιος είμαι; Ο Δεσπότης; Ποιος είμαι; Ο Βουτών;» Τότε είσαι μεγάλο θηρίο. Τώρα δεν είσαι τίποτα. Θα ξανακατέβω Χριστόν ο Σταυρωτής. Γι’ αυτό θα ζητηθεί λόγος μια άλλη μέρα. Είμαστε άχρηστα όργανα μέσα στην Εκκλησία του Χριστού. Και όταν είναι νεκρό ένα σώμα μέσα στο άλλο σώμα, το σώμα το υγιές θα το αποβάλει από το πράγμα. Ξέρετε αυτό το πράγμα, ε; Πέθανε ένα παιδί στην κοιλιά της μάνας, θα το πετάξει έξω. Σάπισε κάτι εδώ, θα το βγάλει έξω.

Είναι και ο ζωντανός οργανισμός του Χριστού, η Εκκλησία. Ο Χριστός θα μας αποβάλει, όσο είμαστε ξένο κάθε όργανο μέσα. Μας θέλει ζωντανούς, μας θέλει να είμεθα οι άνθρωποι οι πραγματικοί, οι αγωνιζόμενοι. Έχουμε λόγο να δώσουμε. Αλλά εμείς κοιτάμε: «Δεν θα μου πέσει στο χέρι;» Και το θεωρεί ως ευκαιρία να του πέσει στο χέρι, να τον εκδικηθεί. Αυτή η εποχή. Άμα σου πέσει στο χέρι ο εχθρός, είναι μια ευκαιρία να τον σώσεις, όχι να τον εξοντώσεις, όχι να τον εξουθενώσεις, όχι για να ικανοποιήσεις τον εγωισμό. Έτσι λένε οι πατέρες. Μην το θεωρείς σαν μια ευκαιρία να ικανοποιηθείς και να βγεις από πάνω. Όχι. Προτίμησε πάντοτε να είσαι από κάτω. Στους πολέμους δεν προβάλλουμε το κεφάλι μας, γιατί την πρώτη θα τη φάμε εμείς. Και εδώ είναι πόλεμος.

Σατανικός πόλεμος, με δόρατα τα οποία είναι πεπυρακτωμένα, και πρέπει ο άνθρωπος εν ταπεινώσει και πάντοτε με συμβουλή από τον Χριστό που οδηγεί. «Κύριε, φώτισέ με, Κύριε, βάλε μου στο στόμα μου λόγια ειρηνευτικά. Δείξε μου τι να κάνω, τι ρόλο μπορώ να παίξω και εγώ, να σου φέρω τους ανθρώπους αυτούς να ξανάρθουν κοντά στα θέματα». Είναι δικά μας θέματα αυτά, τα οποία εμείς δεν τα εργαζόμαστε. Θα μεταφέρουμε μπαρούτες, θα πλησιάζουμε μπαρούτες στο σπέρμα, δημιουργούμε καταστάσεις εις βάρος άλλων και δεν προσπαθούμε να γεφυρώσουμε τις καταστάσεις. Θα μπορούσαμε εμείς, αν βάζαμε τον εαυτόν μας, να είναι διαφορετικά τα πράγματα. Πολλές φορές μπορούμε να πουλήσουμε και ένα κτήμα ολόκληρο και ένα διαμέρισμα ολόκληρο.

Μπορούμε να ικανοποιήσουμε και να διορθώσουμε καταστάσεις που έχουν γίνει λόγω κοινωνικών ζημιών. Μεγάλος ο μισθός εν ουρανοίς, μεγαλύτερες τοποθετήσεις, ωραιότερες τοποθετήσεις και εξαφάν, επένδυση αιωνία. Δεν μπορεί να γίνει στον κόσμο τούτο. Αλλά πρέπει στον σατανά να πάμε κόντρα εμείς, να καλύψουμε τέτοιες περιπτώσεις και να αμβλύνουμε, να μαλακώσουμε τα πνεύματα, διότι πολλοί άνθρωποι, για λόγους συμφεροντολογικούς, είναι σε διάσταση πολλά χρόνια. Γνώριζα ένα φίλο μου, και θρήσκευε δυστυχώς και μιλούσε δυστυχώς, πενήντα τέσσερα χρόνια δικαστήριο με τον αδελφό του για ένα κομμάτι ως τα τριάντα, γάλα, σε τουρκικό μαχαλά.

Κείται σε ερείπια, γεννητάρια πεσμένα. Πενήντα τέσσερα χρόνια δικαστήριο με τον αδελφό του. Δεν ξέρω πόσα χρήματα έχει χαλάσει και δεν κοστίζει ούτε τετρακόσιες δραχμές. Το πείσμα του κακού με τον αδελφό του. Δεν βρέθηκε κανείς να φωτιστεί; Δεν το έφτιαξε, δεν το έφτιαξε, δεν το έφτιαξε. Εδώ υπάρχουν πολλές τέτοιες περιπτώσεις. Να κάνουν λογαριασμό: «Τι βράχει αυτός ο αδελφός; Τι σου έκανε; Τι σου έφταιξε; Άλλωστε πώς δημιουργήσατε τόσα χρόνια στο δικαστήριο;» Γιατί ένα δωμάτιο γκρεμισμένο, δεν έχει τίποτα από πάνω, σε ένα τουρκικό μαχαλά. Από κάτω έχει ένα καπασωτό, όπως φτιάχνουν εκεί στη γειτονιά και στις τουρκικές, και έναν καπασωτό που ανέφερε. Δεν είμαι, λοιπόν, δεν παντρευόμουν κάτι. Και έχουν πενήντα τέσσερα χρόνια δικαστήριο οι άνθρωποι αυτοί. Είναι ογδόντα τόσο χρονών ο ένας, αλλά δεν ξέρω πόσο είναι.

Είπαμε και λέγονται χριστιανοί και ομιλούσε, εκήρυττε Χριστό. Καταλαβαίνετε πλάνη; Καλά, ο σατανάς τον έπιασε αυτόν. Εμείς τι πρέπει να κάνουμε στις περιπτώσεις αυτές; Κάθε μέρα θα μετέχει, κλείσε η πόρτα, πάμε μέσα. Ας βγάλουν τα μάτια τους. Θα βγάλουν τα μάτια τους αυτοί, αλλά εσύ τον Χριστό θέλω να δεις, εσύ το ένα. Διαβάστε, αν θέλετε, και τελειώνω, εκείνο που αναφέρεται στον Ιεζεκιήλ, το γάμμα κεφάλαιο. Γιατί λένε ορισμένοι άνθρωποι: «Πού να πας; Ποιος ακούει σήμερα και πού πιάνουν αυτά τα πράγματα;» Πώς θα το κλείσουμε; Έτσι είναι, θα κοιμηθούμε ήσυχοι; Λέγει: «Ἐὰν ἐγὼ λέγω εἰς τὸν ἄνομον ὅτι θέλει ἀποθάνει», θα κολαστεί οπωσδήποτε, δεν το λέω; Δεν το έχω γράψει; «Καὶ ἐσὺ δὲν νουθετήσεις τὸν ἄνθρωπο, αὐτὸς θέλει ἀποθάνει γιὰ τὴν ἁμαρτία του».

«Ἐκ τῆς χειρός σου, ὅμως, θέλω ζητήσει τὸ αἷμα του». Εσύ θα μου την πληρώσεις. Είμαι συνδεδεμένος, αγαπητοί μου, με την αμαρτία του άλλου. Θα μας ζητηθεί λόγος σε πόσον υπέπεσε στην προσοχή μας κάποια ανάγκη πνευματική ή υλική ή ειρηνική, δεν ξέρω τι. Θα μας ζητήσει λόγο ο Χριστός: «Τι έκανες εσύ εν προκειμένω;» «Μα τι να κάνω εγώ;» Τι έκανες, πες μου; Έκανες προσευχή; Έδωσες χρήματα; Επήγες; Έβαλες τράγο; Μαζευτήκατε πολλοί μαζί; Τι έκανες εσύ; Εγώ είπα ότι θα φοραστεί αυτός. Εσύ τι έκανες; «Μα δεν...» Σταμάτα. Ξέρεις τι λέει στη συνέχεια; «Ἐὰν ὅμως νουθετήσεις τὸν ἄνθρωπο», με λογικά επιχειρήματα θα του μιλήσεις, να τον διευκολύνεις, να τον ξεγαντζώσεις.

Εκεί που τον έχει αγκιστρώσει ο σατανάς, να ξεγαντζώσεις τον άνθρωπο. «Ἐὰν σὺ νουθετήσεις τὸν ἄνθρωπο, αὐτὸς δὲν θέλει νὰ ἐπιστρέψει ἐκ τῆς ὁδοῦ αὐτοῦ τῆς ἀνόμου», θα γράψει, κάτω, δηλαδή, στα παπούτσια του. «Αὐτὸς θέλει ἀποθάνει διὰ τὴν ἁμαρτίαν αὐτοῦ», θα κολαστεί. «Σὺ δὲ ἠλευθέρωσας τὴν ψυχήν σου». Εγώ αυτό μπορούσα να κάνω, έκανα το καθήκον μου. Δεν υφίσταται. Ούτε ο Θεός μπορεί να τον εκβιάσει, διότι «ὁ ἄνευ σοῦ πλάσας σε, οὐ δύναται ἄνευ σοῦ σῶσαί σε». Πρέπει να θέλω και εγώ, ο Θεός πάντα, για να σωθεί ο άνθρωπος. Αυτά επέτρεψε ο Θεός να ειπωθούνε απόψε το βράδυ. Ίσως γίνει μία άλλη ομιλία, θα δούμε όμως μέχρι αύριο βράδυ τι θα γίνει. Εύχομαι στον Κύριό μας.

Μας φωτίζει να παίξουμε και εμείς το ρόλο που πάντοτε θέλει Αυτός, ώστε να μην κατακριθούμε, τουλάχιστον, και για ξένα πράγματα.