On Forgiveness (Part 1)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were together last night. You will remember that we spoke about certain further points, as one might call them, concerning this great feast—points that should not have escaped our attention, both in relation to the feast itself and, more generally, to our lives. By the grace of our Lord, allow me to add something else, which unfortunately is connected with this. There is not a single home where Satan does not get his foot in the door, as the saying goes.

There must not be coldness between members of the same family, among relatives, among people of the same neighborhood, among colleagues, or among neighbors; yet Satan always manages to claim his share. Few are those who have not given him room, as we were saying. Most people have not been watchful, and so he has them in his grasp and holds them fast. Many people justify this coldness toward their fellow human beings, and one often hears them doing so even in Confession.

At some point the spiritual father says, “But, my child, you must forgive one another. You must love one another. You must at least offer one another God’s greeting and say good morning.” And the answer comes: “But you do not know what he has done to me, Father. If you knew, you would not forgive him either.” And so they go on. One day passes, then another; months pass, years pass, and Satan holds them both bound in this way. Neither one breaks the bonds by extending a hand, saying good morning, humbling himself, and asking forgiveness. What boldness before God can they have? What Kingdom of Heaven? What Nativity of the Theotokos? What Annunciation?

There is none. God died between heaven and earth in order to reconcile us. He did not die so that we might hold on to enmity. And when a person, a so-called Christian, comes here into the Church, stands before God, and the priest begins with “Blessed is the Kingdom,” the deacon raises his voice and says to the people, “In peace let us pray to the Lord.” Then comes the second petition: “For the peace from above, let us pray to the Lord.” As long as there is no peace within you, you have no place here. Go away; there is no point in your being here. Your prayer does not rise above the chandeliers. It does not pass beyond the roof; it does not reach heaven.

The bitterness you bear toward your fellow human being—whatever its kind, its extent, or its character—will not let that dove called prayer spread its wings and fly to heaven. There are people here, even brothers and relatives, who have died after living this way for many years.

Without the fear of God! Without the fear of God, with bitterness rather than peace! They are indifferent to the blood Christ shed for this reconciliation and for the peace of the world. Some even go so far as to receive Holy Communion while refusing to say good morning to their fellow human being. How can such things possibly happen?

And at the same time, how can we insist and claim that we are Christians? How can this be? We say that we are Christians, but Christ does not regard us as Christians. And if Christ does not regard us as Christians, then whatever false certificate we issue for ourselves, or others issue for us, you should know that it will be accepted nowhere. Satan is skilled and experienced. He has nearly eight thousand years of experience behind him. He knows how to entangle people, and he knows how to keep them trapped in that entanglement. Christ, however, does not support us in this. He said in one place, “Without Me you can do nothing.” Very well.

You may do all sorts of things without Me, but without Me you can do nothing good. So the reasonable thought that must prevail in such situations is this: go somewhere where you can be alone with God, with no one else watching or listening, and say to Him, “My God, You have said this and that. You have told me to love my enemy. Yet how can I feel at this very moment that, if I could, I would tear his eye out? Who will change my heart, so that I may think differently and succeed in loving my enemy? I do not know how. Do whatever You will.” What answer do you think Christ will give?

To this simple prayer, more or less as I have put it, can any one of you tell me what answer Christ will give? I will tell you. Christ will say, “My child, do you want to forgive him?” And there He brings us face-to-face with the truth. We do not want to forgive. We are filled with so much malice; we are so vindictive, so egotistical, and so full of self-love—the root passion—that our answer will be, “We do not want to forgive.” Naturally, then, if you do not want to forgive, you will not find the way. Christ says, “If you wanted to forgive, I would help you.” But perhaps the person will answer—or rather, he will not answer immediately. He will...

He will say to Him, “Give me some time to think,” because he cannot bring himself to say, “Yes. Since You say that I must love and forgive my brother seventy times seven, then yes—but I do not have the strength.” “I will give you the strength.” And from that moment you will begin to think differently: “How can I pray for this person who has caused me so much harm, who has slandered my name, my family, my daughters—who knows what else he has done to me?” You will begin to feel compassion for him. That is where it starts. Just as, when you fall into a destructive infatuation, it begins with pity for that person because you think they are suffering for you, so too, in precisely the same way, compassion can become the beginning of salvation.

Christ will place this thought in your mind: the man who torments you has become a man of Satan. He is not a man of God, and as a man of Satan he is on the road to perdition. Then you will begin to pity him. “Why should this soul be lost? My God, help him too; help him to see—not because I am suffering on his account, but so that he himself may be saved, a soul for whom You died.” But how can such thoughts enter our minds? Instead we say, “I will send him to the ends of the earth! I will show him who I am!”—this, that, and everything else. Vengeance. Then he goes and receives Holy Communion; then he goes and lights candles; and of course, afterward, he gives to the poor, and so on. None of that counts. I, a sinful man, say this—and may it all fall upon my own head—unless a person reaches the point where...

Unless, when he brings a list of names to the Church, he writes his enemy’s name first, regarding him as his greatest benefactor, he has not taken even one step in Christianity. Our so-called enemies are those who harm us either by word or by deed, yet they harm us only in appearance; in reality, they do not harm us. When John Chrysostom was exiled to Cucusus in Armenia because of Eudoxia and the others, bishops wrote from here to console him. They said, “Venerable Father, have patient endurance. Evil men have harmed you, wicked tongues have spoken against you, they have done this and that to you—we acknowledge it,” and so forth. But he wrote back from there and said, “No one...”

“No one can harm John unless John harms himself.” No one can harm me unless I harm myself. The people who trouble us, accuse us, insult us, and treat us unjustly are benefactors of our souls. If the evil people disappear, nothing good will come of it. In this sense, even the devil becomes an instrument serving human salvation. All the saints around us, whom we venerate in their icons on the walls, are there because of evil people and Satan. Otherwise, they would not be there. Reflect deeply on the whole matter.

The moment enemies appear around you, look first at yourself and see whether you may be the reason that person became your enemy. If you are not the cause, then glory to You, O God. “My God, if You do not wish to take this temptation away from me, give my shoulders the strength to bear it.” A person should not ask to be delivered from temptations, because temptations refine the soul. Without temptations and afflictions, a person is like an unworked stone, an uncut block of marble. Amid the malice of the world, amid the blows of malicious speech, in the neighborhood, among...

Among relatives and in all such circumstances—that is where a person is shaped. If you wish, go to a seashore, sit down, and speak with the pebbles on which you rest so pleasantly, because they do not prick you. They are not merely smooth; they are perfectly smooth and pleasant. Ask them, “Were you like this from the beginning?” “Oh no, we were not like this. We were hard and angular; we cut people and pricked them,” and so on. “Then how did you become so beautiful?” Ask how long the sea has been beating us against the rocks. These blows, this harshness of the sea, this harshness of life, have made us what we are today.

Those with the most refined souls are the people who have passed through many temptations, yet in humility asked Christ to give them the strength to understand why the temptation had come upon them. People often say, “But I did not trouble anyone,” and so forth. Really? So Satan simply entered, did all this work, stirred up the whole household and the entire family, and ruined the business? Where did Satan find his way into you? What opening did he find, through which he entered and created all this turmoil? There must be some little window somewhere. It may be the flesh; it may be egotism, self-love—the root passion—pride, or excessive talk. That is where Satan entered and caused the damage.

If the devil wants to go and cause turmoil in someone’s life, will he need permission, or will he find an opening? Where did Satan not go? Through theft, he drove Judas all the way to suicide. Scripture says that Judas used to steal: he held the money that was put into the common purse and helped himself to it. By laying down the stone of theft, Judas opened the way for Satan to enter and cause the destruction that followed. So if a person examines himself, he will find the cause that created this entire situation; and if he wishes to look still more deeply, he will find the reason the situation continues. For there is a commandment from Paul—and when we say from Paul, we mean from Christ Himself, because Paul was simply an instrument in Christ’s hands—which says, “Let not the sun...”

“Let not the sun go down upon your anger.” Do not let the sun set in the evening while you are not at peace with everyone. Do not go to sleep angry, bitter, and resentful. Do not let the sun go down. Yet for many people the sun has gone down in this sense again and again. Completely insensible to it, they sleep and snore like Jonah in the ship’s hold, while everything outside was in chaos, the food and all the cargo were being thrown into the sea, and Jonah, who was the cause, lay snoring below. This grave matter of our refusal to forgive one another shows that something is deeply wrong in our Christian life. And it occurs not only among ordinary people, but among educated people as well. People hate one another.

They hate another person’s household. They hate a good marriage that has taken place in the neighborhood, whether involving a widow or a poor, vulnerable young woman. They hate someone who has risen higher, earned a diploma, or attained a position in public life, and so on. Priests and bishops hate one another within the Church; people hate one another within the monasteries. Hatred, hatred everywhere. You find this hatred even among those who kiss one another before the Holy Altar like doves, yet do not speak to one another. Then comes the proclamation: “Let us love one another, that with one mind we may confess the Father, the Son, and the Holy Spirit.” It is falsehood for us outside the altar and for them inside it—and still God tolerates us. But until when? How long will He tolerate us as we continue along this path? Why does God add more days to our lives?

Is it so that we may go on doing the same things? What is the point? Would it not be better for Him to cut our lives short, to shake this filthy dish and cast us off an hour sooner, so that we might suffer less in Hell, if we have no intention of changing our lives? Why should we add still more sins? When a person continues living in the same sin, his condemnation in Hell will be all the greater. God, in His goodness and longsuffering, adds days to his life and helps him toward metanoia, toward repentance. But when he does not repent, that very gift is transformed and becomes sin: “You did not use for good My goodness and longsuffering, by which I waited for you for so many years and gave you so many opportunities.” In that case, they are turned into still greater and more numerous sins. It is one thing for someone to sin and then, before he has time to repent, to be suddenly seized by death; it is another for God to add years to someone’s life while he continues to persist in wickedness.

I repeat: human weakness gets in the way. When we tell people that God forgave those who crucified Him, they say, “That man did not crucify you; he took your field. During the night he moved the boundary markers and set the stone farther over. He took the best piece of land because you and your brothers were weak, while he knew how to get his way. He did you such harm—but he did not crucify you. You will have to squeeze through a narrow space while he passes through comfortably.” No, he did not crucify you. But they did crucify Christ. How, then, did Christ find the strength upon the Cross to say, “Father, forgive them”? “Why, My child, should I forgive them?” “For they know not what they do.” “They do not know what they are doing,” He says. He found an excuse for them.

But you and I cannot find an excuse for our enemy? If he truly understood what he was doing, would he have done it to you? Is it not tragic that Satan has gotten hold of him? Is that not tragic? Many people call down vengeance upon such people: “May God punish you! May God burn you! May God do this or that to you!” Really? What do you think God is? You have now made God an executioner who cuts off heads, noses, and ears because someone wronged you—while ignoring the other sins you yourself have committed. It is not so. We are easily carried away because we are not watchful. Such a thing is not pleasing to God. There were once two men whose homes shared a wall. One was a believer and the other an unbeliever. Whenever the first man burned incense...

...to pray, the other would notice and turn on his radio, raising the volume as high as it would go. The believer understood that the evil one was using his neighbor to harm him. But one day he lost control and lost his composure. Instead of continuing his prayer, he turned the prayer in another direction.

He changed his prayer and began asking God to remove the man from his path. “Do You not see,” he said, “that he will not let me pray? What use is such a man to You?” And he went on and on. When he had finished and calmed down, he went to bed. As he slept, he saw himself on a broad, straight road. Directly ahead, Christ was coming toward him. He recognized Him as Christ. The man was walking one way, and Christ was approaching him from the other. He began to compose himself, straighten himself up, and prepare to meet Christ. There was no avoiding Him; they were coming face to face.

At one point the man stopped, knelt down, and fell at His feet. The Lord said to him, “Do you know Me?” “How could I not know You, Lord?” “Who placed you upon this road and enabled you to walk along it?” “You did, Lord.” “Good. Now turn around and look over there.” So he turned and looked. At the edge of the road was a deep precipice. His neighbor was hanging over it, about to fall and be dashed below; only his legs could be seen. “Who is that?” the Lord asked. “My neighbor, Lord.” “The very man whom you begged Me last night to throw down so that you might have peace.”

He said to him, “I was crucified for that man. Were you crucified for him—yes or no? I grieve for him; I shed My blood for him. What I wanted from you was not to ask Me to seize him and throw him down so that he would leave you in peace. For I have no peace while he is in danger, and neither can you be at peace. I wanted you to ask Me—and to help Me—to bring him in as well, so that he too might enter upon the right path. Do you understand?” “I understand, Lord. Forgive me.” That is how it is. Yet such a thought never crosses anyone’s mind here. You see the other man as an enemy. You want to put out his eye and put him in his place. Yes, but if you put him in his place, you yourself will fall out of yours. “But I have my dignity,” I hear many people say.

Yes, dignity—but you will lose your Christian dignity. It is better not to lose your Christian dignity, even if, because of an evil man, you lose what the world calls dignity. And God sees everything. He is the One who will issue the judgment and set the final seal. It is not you, nor the world, nor Pappas’s organization, nor the Patriarch, nor the king. It is Christ, and Christ knows whether you are guilty and whether you deserve this ridicule and injustice. He knows, and He will reward you at the proper time. Consider how He endured humanity for five thousand five hundred and eight years before coming into the world, and how even now He has endured two thousand years of hostility and indifference so that some people might be saved. And why does Paul write...

“I suffer and endure these bonds for the sake of some of the elect”—for the five, ten, or twenty who repent each year and return to Christ. All these holy people suffer for their sake. Who, then, am I to do the exact opposite? When Christ is crucified for humanity and says to those crucifying Him, “Father, forgive them, for they know not what they do,” how can I call myself a Christian if I do not possess the qualities of Christ? But some immediately answer, “He was Christ.” Really? So He forgave because He was Christ? Did He forgive as God and not as man? Was Christ’s divinity crucified? It was Christ’s humanity that was crucified. And who could crucify God? They crucified Jesus the man. It was He, then, who said, “Father, forgive them, for they know not what they do.” But to help you understand, listen to me.

Christ was Christ; He was God, and He had the courage to say these things. I do not have the courage to say such a thing about my enemy. But what was the Protomartyr Stephen? Was he God, or was he a man? When they were stoning him and he knelt down, what did he say? “Lord, do not hold this sin against them.” In other words, the very same meaning: “Do not hold this sin against them.” Was it Christ who said this here, or a man? Since a man said it, the teaching of Jesus can indeed be put into practice. At this point, allow me to tell you something. Many times I have heard people say, “I am not going to court.”

“I have left my case in God’s hands. Let Him give the answer; let that man receive his due from God. I am not going to court.” And should we praise you for that? Not at all—zero. Should you take him to court, then? No, do not take him to court; but neither should you say, “Let him receive his due from God.” You should pray that he not receive punishment even from God. That is true courage. Otherwise, do you know what you are really saying? “I cannot gouge out your eye deeply enough myself because I am weak, so I will send you to the One who can.” That is what it means. You want him punished, but because you cannot punish him as fully or severely as you wish, you send him to God and then act like a brave man. Do as the Protomartyr did: “Do not hold it against them; do not count it against them.” It means saying, “Go with God’s blessing, my friend. You did me a good turn. I pray that God will not count against you what you did to me.”

If you say, “I leave it to God; may you receive your due from God,” you earn no reward for longsuffering or kindness. You bear no mark of a Christian. You want revenge, but you cannot take revenge yourself, so you hand the matter over to someone else. That makes you deceitful. We do not pay attention to these things, and in our own way we imagine that we must obtain justice for ourselves in this world.

We have even been forbidden to judge: “Judge not, that ye be not judged.” How much more, then, should we refrain from taking someone to court, having him imprisoned, doing this or that to him, seizing justice with our own hands, demanding compensation, and arranging everything to our satisfaction. Ask God why all these things sometimes happen. Many people pay no attention to them.

If they do pay attention, they will be greatly benefited. You know, many times in life we are paying old debts. “I am innocent! I put my hand on the Gospel and swear that I am innocent!” But were you perhaps guilty on some other occasion, accused of something and yet escaped punishment, and are paying for it now? Examine your life in this light. Perhaps you have old debts and are now paying them through other circumstances. Such things do happen. God is just, and He takes care to balance the accounts in this world in order to help a person. Once a milkman was traveling in a small boat. Also aboard was a Romani man with an orangutan. At one point the milkman had taken off his jacket, left it lying there, and fallen asleep.

The orangutan went over, took his wallet, climbed the mast, and began throwing the money into the sea. When the milkman saw what was happening, the orangutan’s owner asked him, “What work do you do?” “I am a milkman,” he replied. “Well,” the man said, “it is throwing into the sea the money you made from the water you added to the milk. Do not be upset.” And the milkman calmed down. There was also a priest who, though innocent of the charge against him, was convicted and sent to prison. When he entered, the hardened prisoners gathered around him. “Father, how did you end up here?” they asked. “What did you do?” “Nothing, my children, nothing.” “You did nothing? How is that possible? Innocent men do not come here; accused men come here. What did you do?” “Nothing, my children, nothing. I swear by my Holy Orders.” “Do not swear. You are a liar.”

For one thing, he was a young man who had been sentenced to a year in prison—or however long it was—for nothing. Someone had framed him, falsified a document, and sent him to prison. And on top of that, his claim of innocence was scandalizing the others. “Nothing, nothing,” he kept saying. He asked one prisoner, “Tell me, are you here unjustly?” “No,” the man replied. “In fact, they gave me too little.” “And you?” “Far too little.” “And you? And you? And you?” “No,” they said, “we belong here. How did you, a priest, come here unjustly?” “Unjustly, my children, unjustly. I did nothing.” “Then you must have deserved to come.” In any case, the priest was tormented from both sides. Night came, and the others went to their beds. The priest kept sighing heavily. He put his hand beneath his beard and rested his head upon it. How could he sleep on his first night there? At last he dozed off a little...

...and saw a stern, tall man standing over him. The man asked, “Tell me, Father, are you here unjustly?” Seeing him there, the priest replied, “Unjustly, my child.” “Do you still insist that you are here unjustly?” “Yes, I am here unjustly.” “Do you know, Father, what you are paying for now?” “What am I paying for?” he asked. “When you were a layman, one day you went to the market and left your sacks and bags in a certain place. Beside them, a poor widow had a young cow. The cow stretched out its neck, reached one of your sacks, and did some damage to it.”

“You became angry, untied the young cow, and let it loose. It wandered away, and some butchers caught it and slaughtered it. Now you are paying for that widow’s tears and hardship. God is just, so stop saying that you are here unjustly.” The priest froze. That was exactly what had happened. In the morning he woke and said, “My children, I am here justly.” “Did we not tell you that you were here justly, and that no one comes here unjustly?” If each person examines why this happened to him, why he lost that friendship, why he lost that family relationship and love, why he lost the piece of land, and so on and so forth, he will find some cause behind it. And God, who is good...

...helps a person pay his debts in this world and makes it easier for his accounts to be settled. But in his egotism, a man imagines himself sinless and wants everyone else’s eyes put out. Perhaps his own eyes deserve to have been put out long ago for other things; yet he never sees his own case or recognizes that, being human, he too has sinned before the justice of God.

Before human justice, there are minor offenses and major offenses. Human justice is like the webs spiders spin: they catch flies, but wasps break free. That is what human justice is like. If you steal a rooster, you will go to prison for two years. If you steal five hundred million, people may even congratulate you and call you a most honorable gentleman.

That is human justice. But God’s justice is not like ours. Let us not be misled. God “loves righteousness,” and therefore He will punish sin wherever He finds it, even the smallest sin, so that on that Day a person may be found without blemish, spot, or wrinkle. There are no excuses. People say, “But I do not have the strength.” You have not cultivated your soul to the necessary degree. When the brother of the Elder Kolokotronis was killed, they held the forty-day memorial, and his brother’s murderer was sitting at the memorial meal. His mother saw him there, and of course the Elder Kolokotronis saw him too. His mother saw him.

“My son,” she said, “you have even brought the murderer here?” “Be quiet, Mother. This is the true memorial service: forgiving the man who murdered your son and my brother.” How can we even begin to grasp such things? How can we understand what they really mean? Where is such forbearance, such kindness, such love? “My God, look how far this man has fallen! Look how Satan has taken hold of him, so that he commits this injustice, throws the widow out, drives away the orphan, dishonors my sister, and does all these things! My God, how did this happen? Help him escape from this. Help him! I want him to receive such mercy, so that his soul will not be lost.” And when God sees such humility and such a way of thinking, you will see things begin to change.

When the Lord commands that other master, the devil, to come out, everything changes. For it is Satan who puts special glasses on a person, making him see enemies and friends according to whatever serves his flesh, his wallet, or some other interest. The devil is an optician; he sells eyeglasses. He fits each person with the pair suited to his condition, and then that person begins to see everything differently. That is why we divide people into enemies and friends instead of seeing everyone as we ought. Indeed, we should call those whom we regard as enemies blessed people. We should consider such people our benefactors. But we do not possess this attitude. We have neither meekness nor a forgiving heart.

If someone so much as steps on the sore spot of our egotism or self-interest, you suddenly see a beast spring out from within. You hear people say, “I bother no one, but I do not want anyone bothering me.” Then you are useless—I say it plainly. If you bother no one, but turn into a beast when someone bothers you, you are useless; you are not worth a penny. There are three kinds of people, and you must strive to belong to the right one: the carnal person, the natural person, and the spiritual person. Read the First Epistle to the Corinthians, chapters one and two, and Paul will explain them to you. The carnal person is the one who harms others but does not want anyone to harm him.

The natural person is the one who does not harm others but does not want anyone to harm him. The spiritual person is the one who is harmed by others but does not harm anyone. These three kinds of people appear in the parable of the Good Samaritan. The robber took from the wounded man. The priest and the Levite took nothing from him; they passed by, saw him, and went on their way—but neither did they give him anything. The Good Samaritan not only took nothing from him, but gave him oil and wine, placed him on his own animal, brought him to the inn, paid the expense, and even undertook to pay whatever further costs might arise until the man recovered.

The first, the robber, said, “What is yours is mine.” The other two, the priest and the Levite, said, “What is yours is yours, but what is mine is mine. Let the authorities deal with it; I am going on my way.” Both of these attitudes are to be rejected. The third man said, “What is mine is yours as well. I will interrupt my journey and set aside my own plans. Whatever I have—money, material goods, and everything else—I will give for my fellow human being.” That is a true human being. So when people say, “I bother no one”—why, did you have some right to harm others and deserve congratulations for refraining? Yet if you are harmed and retaliate, you are not worth a penny. Take care that, when someone harms you, you do not harm him in return. Then you are truly human. For to be called human, a person must possess the qualities of a human being, not the qualities of a beast. The qualities of a human being. I do not know whether you read such things.

I do not know whether you will understand what I am about to tell you. If you have ever read from the collection called the Philokalia—or if any spiritual person here has the first volume of the Philokalia—open its first part and find Saint Anthony the Great. There Anthony the Great defines who should be called human, who should be called free, and who should be called rational. There you will see how we turn ourselves into beasts, and what foolishness we inflict upon one another and upon ourselves. We do not even possess the qualities of a human being. For if I call myself human, I must possess the qualities of the Father who is in Heaven. He may ask you, “You say that I am your Father in Heaven. But in what sense are you My child?”

“Are you perhaps a pear tree? I know no fruit of that kind. Are you not the one who calls Me your Father in Heaven? In what way are we alike? In compassion, tolerance, love, and freedom from resentment?” You are nothing but a beast—and not merely one beast, but a collection of beasts. For each beast has one particular trait: the fox is cunning, the wolf is fierce, the lion has its own nature, and so forth. But a human being can be cunning, swinish, lion-like, hyena-like—what is he not? What is he not? A single person can contain an entire menagerie. How, then, can such a person say the Our Father and claim to have a Father in Heaven? If the Father were to call down from above and say, “In what sense are you My child, and in what sense am I your Father?” his voice would fail him. There would be no answer at all. Thank you.

I wanted to read you a teaching of John Chrysostom about what I have been saying. See how the saints define the qualities a human being must possess. Listen: “A person whose disposition is beastly and inhuman cannot call the compassionate God his Father, for he does not preserve the marks of the goodness of the heavenly Father.” Such a person is not meek and free from resentment as God is, and therefore cannot say the Our Father. “Instead, he has transformed himself into the likeness of a beast and has fallen from divine nobility.” Sometimes, if you photographed people after they had been wronged or insulted and then showed them their own faces, they themselves would be frightened. For when a person becomes enraged because he has been wronged, slandered, insulted, and so forth, he becomes demon-possessed. A demon takes hold of him, and he seeks revenge. He is, in the most literal sense, demon-possessed. “For when someone kicks like a bull, leaps like a donkey, becomes angry and bears grudges like a camel, gorges himself like a bear, seizes things like a wolf, strikes like a scorpion, is cunning like a fox, and neighs after women...”

“...like a stallion maddened for mares, how can he offer the prayer proper to a son and call God his Father?” How can such a person stand in prayer before the Son, before Christ, and call God his own Father? “What shall we call such a person? A beast? But every beast is held by only one of these defects.” Each beast is ruled by one particular wickedness, by one particular sin. “But this man has gathered them all within himself and has become more irrational than the irrational beasts.” John Chrysostom says these things; they are not my words. Yet we say the Our Father even when we ought not to say it. Most people, when the Our Father is about to be said, ought to go outside. For the prayer reaches the point...

It says with perfect concision: “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” What would happen if a voice called down from above, “That is a lie”? For with most people it is a lie: they have not forgiven. We do not truly say the prayer; we utter it falsely. Yet we are liars, and we have learned the Our Father from childhood. We contradict ourselves and lie before God every day. God bears with us, God waits for us, and still we do not change our lives. How long will this continue? How long will we mock God and live in contradiction? Once Saint John the Merciful, when he was Patriarch...

He saw that the governor there in Alexandria was at odds with another official. He summoned him and said, “Please, as a ruler, you must set a good example by forgiving.” “But you do not know what he has done to me.” “It would be a pity if he had done nothing to you,” the Saint replied. “Precisely because he has wronged you, you must forgive him. Otherwise, I shall punish you in a way you will not be able to evade.” The governor said, “You are a kind man; you would never punish me.” “Our friendship is one thing,” the Patriarch replied, “but the soul and my responsibility before God are another.” He let him go. From time to time he continued urging him, but the governor would not yield. The governor even became cold toward him. Then one day, by an indirect approach...

The Patriarch asked him, “I am going to celebrate the Divine Liturgy alone and privately in the chapel of the Patriarchate. Would you come very early in the morning and assist me at the service?” “It would be an honor, my great Patriarch,” he replied. So the governor arrived and took the place of the right chanter. The Divine Liturgy proceeded until they reached the Our Father. The governor was tall and had a thunderous voice. He stood and beautifully recited, “Our Father, Who art in Heaven,” and so forth. He came to the words, “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” From inside the altar the Patriarch shouted, “That is a lie!”

“Say it truthfully so that I can continue the Divine Liturgy. Otherwise I shall stop here, and the responsibility for leaving the Liturgy unfinished will hang around your neck.” The governor stood motionless, and so did the Patriarch. There was absolute silence. For half an hour not a sound was heard, until the Patriarch briefly wondered whether the man had been struck down and died. “Say it truthfully,” he called again, “because the Divine Liturgy will not continue. It will remain unfinished here, and the responsibility will be yours.” Inside the governor, the beast was struggling; Satan was fighting within him over whether he would do this. For the greatest wars and the greatest battlefields are within the human person, and most of the casualties are also within. A long time passed. He struggled greatly, and at last he said to the Patriarch:

“Shall I say it?” “Continue the Divine Liturgy.” “Say it,” the Patriarch told him, “and then come in here.” So he completed the Our Father, and the Patriarch brought him into the altar through the left door. “Do you repent of what you have done until today?” he asked. “I repent.” “Bow your head.” He bowed, and the Patriarch read the prayer of forgiveness over him. “Return to the chanter’s stand,” he said. The Divine Liturgy continued and was completed. When the governor left, he went and found the other man and asked his forgiveness. There you have it. If only a person understood that in this prayer he is telling God how to forgive him! I do not know whether you have noticed the wording, but we notice nothing. “Forgive us, O God, our debts”—everything we have incurred, every evil thing we have done, said, or committed—“as we forgive.” Notice what we are saying: forgive us just as we have forgiven others.

We offer ourselves to God as the example of how He should forgive us. But if I took you as the example, I would have to cast you into torment, because you are lying. You have not forgiven. Do you understand? An abbot once did the same thing when a monk from another monastery came to his monastery.

The monk had become angry at his own monastery, left, and gone to another. When he arrived, he began telling them what had happened and accusing the brethren. “What is to become of me? I have come to you,” he told the abbot. “Did you receive a blessing to leave that monastery?” the abbot asked. “Go and receive a blessing.” “I did not receive one. I simply left.” “Then there is no place for you here. Unless you make peace with them and you forgive one another, there is no place for you in my cenobitic monastery.”

The abbot argued with him until noon, using every possible reason to persuade him to return and ask forgiveness. He finally succeeded by the time they entered the refectory for the midday meal. The abbot seated this newcomer on his left—the bold fellow who thought he knew everything—and stood to offer the prayer. When he reached the words of the Our Father, “forgive us,” the abbot said, “And do not forgive us our sins, as we do not forgive the sins of others.” The monk nudged the abbot. “That is wrong, Geronta,” he said. “You said it incorrectly.” “What did I say incorrectly?” the abbot asked. “That is not how it goes.” “How does it go?” “It says, ‘Forgive us our debts.’” “But have we forgiven?” the abbot replied. “I heard that you left your monastery after smashing everything to pieces behind you.” The monk was silenced. “Say it correctly,” the abbot told him. “I will,” the monk said, “and I will go and ask forgiveness.”

Have we ever reflected deeply on these things? We have never considered the meaning of the words placed within our prayers. Are we merely to fill the air with words? What will you say—the Our Father? You ought to wash your mouth, not merely with water from the Agiasmos, but with water from the Great Agiasmos, before saying the Our Father. Otherwise, go outside and leave; do not live in contradiction. Once I was in Messenia. I had gone to a feast for the Dormition fast, because they had invited me. The next day, a schoolteacher in whose home I was staying said, “Shall we go to a nearby village? They are celebrating a feast there today as well—perhaps Saint Gerasimos or some other Saint commemorated today. We could say a few words there, and you could chant a little.” So we went. The feast ended, and we spoke.

The people welcomed us beneath a plane tree and gave us coffee and other refreshments. Then we set out on foot, because the villages were four or five kilometers apart and there was no transportation. As we walked back, we spoke about various things, and at one point our conversation turned to the name of God. I said to him, “Do you see how carefully our Church has arranged everything, and how little attention we pay? Before we say the Our Father, have you noticed what the priest says inside the altar? ‘And count us worthy, Master, with boldness and without condemnation to dare to call upon You, the heavenly God, as Father.’” We were crossing a little bridge—I can still see it now. The teacher stopped. “My friend,” he said, “I have been a chanter for thirty-five years, and for thirty-five years I have recited the Our Father. But I have never noticed those words: that we dare to call Him Father—‘to dare to call upon You, the heavenly God, as Father.’ I have never noticed it. I have been speaking into the air.” He is still alive. Thank you.

That is what we are like. And still we dare to appear before God and make requests for our husband, our child, our wife, our Church, our country. Yet there is no peace in our own homes, because we have not forgiven, we have not loved, and we have shown no tender mercy. Will Heaven show tender mercy to us? We have not cultivated our inner life. We are full of egotism. Whenever something is wounded within us, it is our egotism—that beast called egotism. There is a story about Socrates, a man who knew neither the Gospel nor Christ. It is said that once, while Socrates was walking to the marketplace, some young men blocked his way.

blocked his way. His disciples became angry. “Teacher, what should we do?” “A donkey kicked me; should I kick it back? A donkey kicked me,” he said. “Am I to become a donkey too and kick it?” A person ought to reflect on that. They tell a similar story about Constantine the Great. “In the public square,” they said, “so-and-so and so-and-so smeared your bust with filth,” hoping to provoke him into punishing them. But he said, “I see nothing.” Those eager informers had gone to irritate him and make him punish the offenders. Instead, he stroked his own face and said, “I see nothing. My face is clean.” He silenced them and went on his way. This requires deep care and cultivation of the soul. We are little beasts.

The moment our egotism is wounded... Socrates, whom I mentioned, had a wife named Xanthippe, with a tongue four spans long—a great sword. She would curse and curse at him, but he did not answer. Here was a man whose feet people kissed and whom all humanity respected—yet imagine how she tormented him. He covered his ears, went down the stairs, and left. Enraged because he had not answered her, she went out onto the rooftop and poured a bucket of water over him. He turned and said, “After the thunder, I was expecting the rain,” and then continued on his way. Satan was thwarted.

The whole situation changes. Nothing is gained if I become what you are. “But he offended me.” And you followed his example. Why? If he goes first, must you follow behind? Our purpose here is to prevent such a condition and to heal it. You cannot call yourself a Christian, come to the feast-day services, and receive Holy Communion again and again if you have no spirit of forgiveness. Love for whom? For your lover, for the girlfriend with whom you sin? Tomorrow you may wrap her up like a parcel and throw her aside somewhere. Such loves belong to Satan; they are not loves that come from God. The love that comes from God differs from the loves of the flesh, the loves of the world, and loves based on self-interest. They are entirely different. There is no reward in those other loves. “Love your enemies,” I say to you. “Bless those who curse you.”

“Do good to those who hate you.” That is the point. If you give to, love, and forgive the person you eat with, sin with, and do who knows what else with, you have no reward. But if you can forgive your enemy, then you have a reward. This worm of egotism, unfortunately, is also found within the Church. I do not know whether it has fastened itself onto any one of us. If it has, let that person make every effort to free himself from its grip in this life.

Ήμασταν μαζί χθες το βράδυ. Θα ενθυμείσθε ότι μιλήσαμε σχετικώς με ορισμένα παραλειπόμενα, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, αναφορικώς με τη μεγάλη αυτή εορτή, τα οποία δεν θα έπρεπε να μας έχουν διαφύγει, αφενός για την εορτή αλλά και γενικότερα για τη ζωή μας. Χάριτι του Κυρίου μας, να μου επιτρέπετε να έλεγα και κάτι τι άλλο, το οποίο δυστυχώς συνδέεται με αυτό. Και εδώ δεν υπάρχει σπίτι όπου ο Σατανάς να μη βγάλει το πόδι του, κατά το λεγόμενο.

Να μην υπάρχει... Ψυχρότης μεταξύ ατόμων και της ιδίας οικογένειας και της ιδίας συγγενείας και της ιδίας περιοχής, μα μεταξύ συναδέλφων, μα μεταξύ γειτόνων, πάντοτε αυτός θα έχει το ποσοστό του. Είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι δεν του έχουνε δώσει χώραν, όπως τα λέγαμε. Οι περισσότεροι δεν έχουνε προσέξει και τους έχει στο χέρι, τους κρατάει. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι οι οποίοι δικαιολογούνε αυτή την ψυχρότητα με τον συνάνθρωπο και πολλές φορές και στην εξομολόγηση ακόμη ακούγεται να λέγεται.

Κάποια στιγμή ο πνευματικός λέει: «Μα, παιδί μου, πρέπει να συγχωρηθείτε, πρέπει να αγαπήσετε, πρέπει να πείτε την καλημέρα του Θεού». Ακούγεται να λέγεται: «Μα δεν ξέρεις τι μου έχει κάνει, πάτερ. Εάν ξέρατε και εσείς, δεν θα συγχωρούσατε». Και έτσι ταξιδεύουνε. Περνάει μια μέρα, περνάει άλλη μέρα, περνάνε μήνες, περνάνε χρόνια και ο Σατανάς τους κρατάει και τους δύο, κατά αυτήν την έννοια, και κανένας δεν κόβει τα δεσμά, να δώσει το χέρι, να πει την καλημέρα, να ταπεινωθεί, να ζητήσει συγγνώμη. Ποια παρρησία; Βασιλεία των Ουρανών; Γέννησις της Θεοτόκου; Ευαγγελισμός;

Δεν έχει. Πέθανε ένας Θεός μεταξύ ουρανού και γης για να συμφιλιώσει. Δεν πέθανε για να κρατήσει έχθρα. Και όταν έρχεται ο άνθρωπος, ο λεγόμενος χριστιανός, εδώ στην Εκκλησία και σταθεί εδώ μπροστά και βάλει «Ευλογημένη» ο ιερεύς, ο διάκονος θα σηκώσει τη φωνή του και θα πει στους ανθρώπους: «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Και δεύτερη αίτηση: «Υπέρ της άνωθεν ειρήνης, του Κυρίου δεηθώμεν». Όσο δεν υπάρχει ειρήνη, δεν έχεις θέση ενταύθα. Φεύγα, δεν χρειάζεσαι. Η προσευχή σου δεν περνάει απάνω από τους πολυελαίους. Δεν περνάει απάνω από την οροφή, δεν φτάνει στον ουρανό.

Η πικρία που έχεις με τον συνάνθρωπό σου, δεν ξέρω τι είδους είναι και τι μεγέθους είναι και τι ποιότητος είναι, δεν αφήνει την περιστεράν αυτήν, η οποία λέγεται προσευχή, να πετάξει, να πάει στον ουρανό. Υπάρχουν εδώ άνθρωποι και αδέρφια ακόμη και συγγενείς που πολλά χρόνια κοιμήθηκαν.

Αθεόφοβα! Αθεόφοβα, με την πικρία και όχι με την ειρήνη. Αδιαφορούν για το αίμα που έχυσε ο Χριστός, για τη συμφιλίωση αυτή και για την ειρήνη του κόσμου. Άλλοι φτάνουν και μέχρι να κοινωνήσουν ακόμη, κάποια στιγμή, και δεν λένε την καλημέρα με τον συνάνθρωπό τους. Πώς είναι δυνατόν όλα αυτά τα πράγματα να γίνονται;

Ταυτόχρονα να διεκδικούμε και να λέγουμε ότι εμείς είμαστε χριστιανοί. Πώς είναι δυνατόν να γίνεται αυτό το πράγμα; Εμείς το λέμε ότι είμαστε χριστιανοί. Ο Χριστός δεν μας έχει για χριστιανούς. Και όταν ο Χριστός δεν μας έχει για χριστιανούς, οποιοδήποτε πιστοποιητικό πλαστό και αν βγάλουμε εμείς ή βγάλουν οι άλλοι για μας, να ξέρετε ότι δεν περνάει πουθενά. Ο Σατανάς, ο οποίος είναι τεχνίτης και έμπειρος, έχει στην πλάτη του οκτώ χιλιάδων περίπου ετών πείρα, ξέρει πώς τους ανθρώπους να τους μπλέξει και ξέρει πώς να τους κρατάει εκεί στο μπλέξιμο αυτό. Αυτό, όμως, ο Χριστός δεν το συνηγορεί στο σημείο αυτό. Έχει πει σε ένα μέρος: «Άνευ εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν». Καλό.

Μπορεί να κάνεις οτιδήποτε χωρίς εμένα. Καλό όμως δεν μπορεί να κάνεις χωρίς εμένα. Μια λογική σκέψη, λοιπόν, που πρέπει να πρυτανεύει σε αυτές τις περιπτώσεις είναι η εξής: να πας κάπου που να είστε οι δυο σας με τον Θεό, να μην είναι άλλοι και σας βλέπουν και σας ακούνε, και να του πεις: «Θεέ μου, Εσύ έχεις πει αυτό και αυτό. Εσύ έχεις πει να αγαπώ τον εχθρό μου. Πώς είναι δυνατόν εγώ να νιώθω μέσα μου αυτή την ώρα, ει δυνατόν, να του βγάλω το μάτι; Ποιος είναι εκείνος ο οποίος θα μου τροποποιήσει τα σπλάχνα μου, να σκεφτώ διαφορετικά και να κατορθώσω να αγαπήσω τον εχθρό μου; Δεν ξέρω, ό,τι θέλεις κάνε». Τι απάντηση λέτε ότι θα δώσει ο Χριστός;

Σ' αυτή την απλή προσευχή, απάνω κάτω, μπορείτε να μου πείτε ένας τι απάντηση θα δώσει ο Χριστός; Να σας την πω εγώ. Ο Χριστός θα πει το εξής: «Θέλεις, παιδί μου, να τον συγχωρήσεις;» Και εκεί μας φέρνει στα πράγματα. Δεν θέλουμε να συγχωρήσουμε. Νιώθουμε τόση κακία, είμαστε τόσο εκδικητικοί, είμαστε τόσο εγωιστές, είμαστε τόσο φίλαυτοι, που η απάντηση θα είναι: «Δεν θέλουμε να συγχωρήσουμε». Φυσικό είναι, λοιπόν, εφόσον δεν θέλεις να συγχωρήσεις, να μην βρίσκεις και τον τρόπο. Εγώ, εάν εσύ θα ήθελες να συγχωρήσεις, εγώ θα σε βοηθούσα. Αλλά αν θα απαντήσει, μάλλον δεν θα απαντήσει την ώρα, θα...

Του πει: «Δώσε μου περιθώριο να σκεφτώ», γιατί δεν μπορεί να το βγάλει από μέσα του και να πει: «Ναι, εφόσον Εσύ λες ότι πρέπει να αγαπώ και να συγχωρώ τον αδελφό μου εβδομηκοντάκις επτά, ναι, μόνο που δεν έχω τη δύναμη». «Εγώ θα σου τη δώσω τη δύναμη». Και από εκείνη τη στιγμή θα αρχίσεις να σκέφτεσαι διαφορετικά: «Πώς να προσευχηθώ γι' αυτόν τον άνθρωπο που μου έχει κάνει τόση ζημιά, που έχει δυσφημίσει το όνομά μου, την οικογένειά μου, τα κορίτσια μου, ξέρω εγώ τι μου έχει κάνει;» Θα αρχίσεις να τον λυπάσαι. Από εκεί ξεκινάει. Όπως όταν ερωτεύεσαι για να καταστραφείς, αρχίζεις από τη λύπη προς το πρόσωπο εκείνο, ότι υποφέρει για σένα, έτσι ακριβώς είναι και για τη σωτηρία.

Σου βάλει ο Χριστός μέσα στο μυαλό σου τη σκέψη ότι αυτός, για να σε πειράζει, είναι άνθρωπος του Σατανά. Δεν είναι άνθρωπος του Θεού και, σαν άνθρωπος του Σατανά, είναι εις απώλειαν και θα αρχίσεις να τον λυπάσαι. «Γιατί να χαθεί αυτή η ψυχή; Θεέ μου, βοήθησε εδώ και αυτόν να ιδεί, όχι γιατί υποφέρω εγώ εξαιτίας του, αλλά να γλιτώσει αυτός, μια ψυχή για την οποία Εσύ απέθανες». Πού τέτοιες σκέψεις να περάσουν; «Θα τον πάω στην κόκκινη μηλιά, θα μάθει ποιος είμαι εγώ», τούτο, τ' άλλο και λοιπά. Εκδίκηση. Και έπειτα πάει και κοινωνάει, έπειτα πάει κι ανάβει κεριά και βέβαια, έπειτα δίδει σε φτωχούς και λοιπά. Τίποτα απ' αυτά. Ε, λέω του αμαρτωλού, ούλη πάνω στην κεφαλή μου, αν ο άνθρωπος δεν φτάσει στο σημείο...

Φέρνει χαρτί στην Εκκλησία με τα ονόματα, να γράφει πρώτα επάνω του εχθρού του το όνομα ως μεγάλου του ευεργέτου, δεν έχει κάμει βήμα στον Χριστιανισμό. Οι λεγόμενοι εχθροί μας είναι εκείνοι που μας βλάπτουν είτε με λόγο είτε με έργο και μας βλάπτουν φαινομενικώς· ουσιαστικώς δεν μας βλάπτουν. Όταν ο θείος Χρυσόστομος εξορίστηκε στην Κουκουσό της Αρμενίας, εξαιτίας της Ευδοξίας και των άλλων, έγραφαν από εδώ επίσκοποι να τον παρηγορήσουν και του λέγαν: «Τίμιε Πάτερ, κάμε υπομονή. Σε έβλαψαν οι κακοί άνθρωποι, είπαν άσχημα οι κακές γλώσσες, σου κάμανε αυτό, το παραδεχόμαστε» κλπ. Και έγραφε αυτός από εκεί πέρα και έλεγε: «Ουδείς...»

«Δύναται βλάψαι Ιωάννην, ει μη Ιωάννης». Δεν μπορεί να με βλάψει κανένας, αν εγώ δεν βλάψω τον εαυτό μου. Οι άνθρωποι που μας πειράζουν, οι άνθρωποι που μας κατηγορούν, οι άνθρωποι που μας υβρίζουν, οι άνθρωποι που μας αδικούν είναι ευεργέται της ψυχής μας. Εάν φύγουν οι κακοί, ουδέν καλόν. Γι' αυτό και ο διάβολος είναι αγαθόν προς σωτηρίαν του ανθρώπου. Όλοι αυτοί που είναι γύρω γύρω και τους προσκυνάμε εμείς στον τοίχο, εξαιτίας των κακών ανθρώπων και του Σατανά είναι εκεί πέρα. Διαφορετικά δεν θα ήσαν εκεί πέρα. Φιλοσόφησε το όλο πράγμα.

Τη στιγμή που θα δημιουργηθούν εχθροί γύρω σου, θα κοιτάξεις να βρεις τον εαυτό σου, μήπως είσαι εσύ η αιτία που τον έκαμες αυτόν εχθρόν σου. Εάν δεν είσαι εσύ η αιτία, τότε δόξα σοι ο Θεός. «Θεέ μου, εάν δεν θέλεις να μου πάρεις τον πειρασμόν αυτόν, δώσε μου δύναμη στις πλάτες μου να τον κρατήσω». Ο άνθρωπος δεν πρέπει να ζητάει να απαλλάσσεται από τους πειρασμούς του, διότι οι πειρασμοί είναι εκείνοι που λεπταίνουν την ψυχή του. Έξω των πειρασμών και των θλίψεων ο άνθρωπος είναι ένα ακατέργαστο λιθάρι, ένα ακατέργαστο μάρμαρο. Μέσα στην κακία του κόσμου, μέσα στα χτυπήματα της κακής γλώσσης, στη γειτονιά, στη...

Συγγένεια και λοιπά, εκεί μέσα ο άνθρωπος φτιάχνεται. Πηγαίνετε, αν θέλετε, σε μια ακρογιαλιά και καθίστε και συζητήστε με τα βότσαλα, τα οποία κάθεστε επάνω ευχαρίστως, χωρίς να σας τρυπούν. Είναι λειότατα, όχι λεία, λειότατα και ευχάριστα. Έτσι ήσασταν εσείς ευθύς εξ αρχής; «Ω, δεν ήμασταν έτσι, ήμασταν σκληρά, με γωνίες, εκόβαμε, τρυπιούνταν οι άνθρωποι» και λοιπά. «Και πώς γίνατε τόσο όμορφα;» Για να ρωτήσετε πόσο καιρό μας χτυπάει εδώ στον βράχο η θάλασσα. Αυτό το χτύπημα εδώ, αυτή η κακία της θάλασσας, αυτή η κακία της ζωής, μας έκανε και είμεθα σε αυτή την κατάσταση σήμερα.

Πιο λεπτοί στην ψυχή είναι... Οι άνθρωποι που περιέπεσαν σε πολλούς πειρασμούς, αλλά με ταπεινοφροσύνη ζήτησαν από τον Χριστό να τους δώσει τη δύναμη να καταλάβουν τον λόγο που τους ήρθε ο πειρασμός. Γιατί πολλές φορές λένε οι άνθρωποι ότι «εγώ δεν πείραξα τίποτα» και λοιπά. Σοβαρά; Α, πήγε λοιπόν ο Σατανάς μέσα και κάνει τη δουλειά αυτή και ξεσήκωσε το σπίτι και ξεσήκωσε τη συγγένεια και χάλασε την επιχείρηση. Πού σου μπήκε ο Σατανάς; Ποια τρύπα βρήκε και μπήκε και δημιούργησε αυτή την αντάρα μέσα; Κάπου κάποιο παραθυράκι είναι. Μπορεί να είναι η σαρξ, μπορεί να είναι εγωισμός, μπορεί να είναι φιλαυτία, μπορεί να είναι υπερηφάνεια, μπορεί να είναι πολυλογία, και από εκεί μπήκε και κάνει τη ζημιά ο Σατανάς.

Ο διάβολος, να πάει να κάνει φασαρία στον καθέναν, θα πάρει άδεια ή θα βρει ανοιχτό; Πού δεν πήγε ο Σατανάς και έστειλε τον Ιούδα μέχρι την αυτοκτονία, από την κλοπή; Έκλεβε, λέει, βάσταγε τα βαλλόμενα, τα ξάφριζε και, βάζοντας ο Ιούδας την πέτρα της κλοπής, άνοιξε και μπήκε ο Σατανάς και έκανε τη ζημιά που έκανε. Α, λοιπόν, εξετάσει, λέγω, ο άνθρωπος, θα βρει ποια είναι η αιτία που δημιουργήθηκε όλη αυτή η κατάσταση και, αν θέλει να εμβαθύνει ακόμη, θα βρει ποια είναι η αιτία που διατηρείται αυτή η κατάσταση. Διότι υπάρχει η εντολή από τον Παύλο, και όταν λέμε από τον Παύλο, από τον ίδιο τον Χριστό, γιατί ο Παύλος απλώς ήταν ένα όργανο στα χέρια του Χριστού, λέγει: «Μη επιδυέτω ο ήλιος...»

«Επί τω παροργισμώ υμών». Μην αφήσεις και πέσει ο ήλιος το βράδυ και δεν τα 'χεις καλά με όλο τον κόσμο. Και κοιμηθείς θυμωμένος, πικραμένος, δυσαρεστημένος. Μην πέσει ο ήλιος. Και έχει πέσει για πολλούς, για πολλές φορές ο ήλιος κατά αυτή την έννοια. Και αυτοί τελείως αναισθήτως κοιμώνται και ροχαλίζουν σαν τον Ιωνά εις το κύτος, που έξω εκαίγετο το σύμπαν, επέταξαν τα τρόφιμα και τα πάντα στη θάλασσα και ο Ιωνάς, που ήταν η αιτία, ροχάλιζε κάτω εκεί. Αυτό, λοιπόν, το σοβαρό θέμα της μη συγχωρητικότητας του ενός με τον άλλον δείχνει ότι η κατάσταση δεν είναι σωστή μέσα στον Χριστιανισμό. Και αυτό δεν γίνεται μόνο στους απλούς ανθρώπους, γίνεται και στους επιστήμονες. Μισούνε οι άνθρωποι τους άλλους.

Το σπίτι του άλλου, μισούνε έναν καλό γάμο που έγινε στη γειτονιά, σε μια χήρα γυναίκα, σε μια κοπελίτσα αδύνατη. Μισούνε κάποιον που βγήκε παραπάνω, που πήρε κάποιο δίπλωμα, που βγήκε στην πολιτεία και λοιπά. Μισούνται μέσα στην Εκκλησία ιερείς, αρχιερείς, μισούνται μέσα στας μονάς. Μισούνται, μισούνται. Το μίσος αυτό το βρίσκεις και βλέπεις να φιλιώνται μπροστά στην Αγία Τράπεζα σαν τα περιστέρια και να μη μιλούνται μεταξύ τους. Και έπειτα λέει: «Αγαπήσωμεν αλλήλους, ίνα εν ομονοία ομολογήσωμεν Πατέρα, Υιόν και Άγιον Πνεύμα». Ψέματα και για εμάς απ' έξω και γι' αυτούς από μέσα, και μας ανέχεται ο Θεός ακόμη. Μέχρι πότε όμως; Μέχρι πότε θα μας ανέχεται, ώστε εμείς να εξακολουθούμε τον δρόμο μας; Γιατί μας προσθέτει ο Θεός τις ημέρες;

Να συνεχίσουμε να κάνουμε τα ίδια; Τι χρειάζεται; Δεν είναι καλύτερα να μας κόψει τη ζωή, να το κουνήσει αυτό το βρωμόπιατο, να φύγουμε μια ώρα γρηγορότερα, να κολαστούμε λιγότερο, εφόσον δεν πρόκειται να αλλάξουμε ζωή; Γιατί να προσθέτουμε αμαρτίες; Διότι, όταν ο άνθρωπος ζει στην ίδια αμαρτία, περισσότερο θα κολαστεί και περισσότερο. Διότι τη χρηστότητα και τη μακροθυμία του Θεού, που του προσθέτει τις μέρες και τον βοηθάει να μετανοήσει και δεν μετανοεί, αυτό μεταλλάσσεται και γίνεται αμαρτία. «Τη χρηστότητά μου και τη μακροθυμία μου, που σε περίμενα τόσα χρόνια και σου έδωσα τόσες ευκαιρίες, δεν τις χρησιμοποίησες εις αγαθόν», και εν τοιαύτη περιπτώσει μετατρέπεται σε μεγαλύτερα και σε περισσότερα αμαρτήματα. Αλλιώς ένας ο οποίος ημάρτησε και δεν πρόλαβε, τον ήρπαξε ο θάνατος, και αλλιώς ο άλλος που του πρόσθεσε ο Θεός χρόνια και αυτός εξακολουθεί να μένει στην κακία.

Επαναλαμβάνω ότι παρουσιάζεται το ανθρώπινον στη μέση. Λένε οι άνθρωποι, όταν τους πούμε ότι ο Θεός συγχώρησε τους σταυρωτάς Του: «Εσένα δεν σε σταύρωσε αυτός, σου πήρε το χωράφι. Σου μετατόπισε τη νύχτα τα σύνορα, πήγε και έβαλε την πέτρα παραπέρα. Σου πήρε το καλύτερο οικόπεδο, γιατί εσείς ήσασταν αδύνατοι αδελφοί και αυτός ήταν καταφερτζής. Σου έκανε τέτοια ζημιά, δεν σε σταύρωσε. Θα περάσεις λίγο στενότερα εσύ, που αυτός θα περάσει άλφα άλφα, βήτα βήτα». Δεν σε σταύρωσε. Τον Χριστό Τον σταύρωσαν, όμως. Πώς Αυτός βρήκε τη δύναμη επάνω από τον σταυρό να πει: «Πάτερ, άφες αυτοίς»; «Γιατί, παιδί μου, να τους αφήσω;» «Ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». «Δεν ξέρουν», λέει, «τι κάνουν». Τους βρήκε δικαιολογία.

Εσύ και εγώ του εχθρού σου δεν του βρίσκεις τη δικαιολογία; Αν ήξερε τι κάνει, θα σου το έκανε; Δεν είναι λυπηρό που ο Σατανάς τον έβαλε στο χέρι; Δεν είναι λυπηρό; Πολλοί άνθρωποι ζητούν εκδίκηση των ανθρώπων αυτών: «Ο Θεός να σε τιμωρήσει, ο Θεός να σε κάψει, ο Θεός να σου κάνει». Σοβαρά; Τι είναι ο Θεός; Αφού τον έχεις τον Θεό, δήμιο τώρα, να κόβει κεφάλια, μύτες και αυτιά, επειδή σου 'κοψε εσένα, σε άλλα αμαρτήματα που έχεις κάνει; Δεν είναι έτσι. Μόλις παρασυρόμεθα, μη προσέχοντας. Δεν αρέσει του Θεού αυτό το πράγμα. Ήσαν δύο οι οποίοι είχαν μεσοτοιχία. Ο μεν ένας ήταν πιστός, ο άλλος ήταν άπιστος. Όταν έβαζε θυμίαμα ο...

Ένας για να προσευχηθεί, το αντιλαμβανόταν ο άλλος και πήγαινε και άνοιγε το ραδιόφωνο και το ανέβαζε δεν ξέρω πού. Καταλάβαινε αυτός ότι ο πονηρός του την κάνει τη ζημιά. Κάποτε όμως έχασε τον έλεγχό του, την ψυχραιμία του και, αντί να συνεχίσει την προσευχή του, εγύρισε την προσευχή.

Μετέτρεψε την προσευχή του και ζητάει από τον Θεό να τον βγάλει από τη μέση. «Δεν το βλέπεις», του λέει, «που δεν με αφήνει να προσευχηθώ; Τι τον θέλεις αυτόν τον άνθρωπο;» Και είπε και είπε και είπε και είπε. Τέλειωσε, ηρέμησε και πήγε να κοιμηθεί. Όταν πήγε να κοιμηθεί, βλέπει στον ύπνο του ότι βρίσκεται σε μια λεωφόρο μεγάλη, ευθεία. Απέναντι ακριβώς ερχόταν ο Χριστός. Τον εγνώρισε ότι είναι ο Χριστός. Αυτός περπατάει προς τα εκεί και ο Χριστός έρχεται απάνω του. Άρχισε τώρα να συμμαζεύεται, να φτιάχνεται, να ετοιμάζεται, ότι θα συναντηθεί με τον Χριστό. Δεν μπορούσε να αποφύγει, πρόσωπο με πρόσωπο.

Σε μια στιγμή σταματάει αυτός, γονατίζει, πέφτει στα πόδια Του. Του λέει ο Κύριος: «Με γνωρίζεις;» «Πώς δεν Σε γνωρίζω, Κύριε;» «Σε αυτόν τον δρόμο», του λέει, «ποιος σε έχει βάλει και περπατάς;» «Εσύ, Κύριε». «Καλώς. Για γύρισε, κοίταξε από εκεί». Γυρίζει, λοιπόν, και κοιτάζει. Και βλέπει στην άκρη του δρόμου, κάτω βαθύ γκρεμό, ο γείτονάς του πεσμένος κατά αυτή την έννοια. Ο μισός κρεμασμένος έξω, να πέσει κάτω, να γκρεμιστεί, και τα ποδάρια του μόνο φαίνονταν. «Αυτός», λέει, «ποιος είναι;» «Ο γείτονάς μου, Κύριε». «Για τον οποίον», λέγει, «το βράδυ με παρακάλεσες να τον πετάξω κάτω για να ησυχάσεις».

Του λέει: «Εσταυρώθηκα γι' αυτόν. Εσύ εσταυρώθηκες; Ναι ή όχι; Εγώ τον πονάω, έχω χύσει αίμα γι' αυτόν. Και θα ήθελα», του λέει, «από σένα να μη μου πεις να τον πιάσω, να τον πετάξω κάτω για να σε αφήσει ήσυχο, γιατί εγώ είμαι ανήσυχος», του λέει, «και εσύ δεν μπορείς να είσαι ήσυχος. Αλλά να μου πεις και να με βοηθήσεις να τον φέρουμε μέσα κι αυτόν, να μπορέσει να μπει και αυτός στον σωστό δρόμο. Κατάλαβες;» του λέγει. «Κατάλαβα, Κύριε. Συγχώρεσέ μου». Έτσι είναι. Αυτή η σκέψη όμως δεν περνάει εδώ από κανενός το μυαλό. Τον βλέπεις σαν εχθρό. Να του βγάλεις το μάτι. Να τον βάλεις στη θέση του. Ναι, άμα τον βάλεις στη θέση του αυτόν, θα βγεις εσύ από τη θέση σου. «Μα έχω την αξιοπρέπειά μου», ακούω πολλούς που λένε.

Αξιοπρέπεια, ναι, αλλά θα χάσεις τη χριστιανοπρέπεια. Και είναι προτιμότερο να μη χάσεις τη χριστιανοπρέπεια και να χάσεις τη λεγόμενη κατά κόσμον αξιοπρέπεια, εξαιτίας ενός κακού ανθρώπου. Και ο Θεός πάλι βλέπει. Είναι Αυτός που θα δώσει το πιστοποιητικό και θα βάλει την τελική σφραγίδα. Δεν είσαι εσύ, ούτε ο κόσμος, ούτε η οργάνωση του Παπά, ούτε ο Πατριάρχης, ούτε ο Βασιλιάς. Είναι ο Χριστός και ο Χριστός ξέρει αν εσύ είσαι ένοχος, αν αξίζεις αυτής της χλεύης, αυτής της αδικίας. Το ξέρει και θα σε αμείψει στον δέοντα καιρό. Πώς Αυτός υπέμεινε πέντε χιλιάδες πεντακόσια οκτώ χρόνια την ανθρωπότητα μέχρι που να έρθει στον κόσμο και πώς περιμένει σήμερα ακόμη δύο χιλιάδες χρόνια αυτή την εχθρότητα και αυτή την αδιαφορία, για να σωθούν ορισμένοι άνθρωποι. Και γιατί γράφει ο Παύλος...

Υποφέρω και κρατώ τα δεσμά αυτά για μερικούς εκλεκτούς. Για πέντε, για δέκα, για είκοσι που κάθε χρόνο μετανοούν και επιστρέφουν εις Χριστόν. Γι' αυτούς υποφέρουν όλα τα άγια αυτά πρόσωπα. Ποιος είμαι εγώ, λοιπόν, ο οποίος θα κάνω το τελείως αντίθετο; Όταν ο Χριστός σταυρώνεται για την ανθρωπότητα και λέει στους σταυρωτάς του «Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι», πώς μπορώ να λέγομαι χριστιανός, εφόσον δεν έχω τις ιδιότητες του Χριστού; Έρχεται όμως αμέσως η απάντηση από μερικούς: «Μα αυτός ήταν Χριστός». Σοβαρά; Ώστε σαν Χριστός εσυγχώρησε; Σαν Θεός εσυγχώρησε, όχι σαν άνθρωπος; Τη θεότητα του Χριστού σταυρώσανε; Την ανθρωπότητα του Χριστού σταυρώσανε. Και ποιος μπορεί να σταυρώνει τον Θεό; Τον Ιησούν άνθρωπο εσταύρωσαν. Αυτός, λοιπόν, το είπε: «Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι». Αλλά, για να βοηθήσω, άκουσέ με.

Ο Χριστός ήτανε Χριστός, ήτανε Θεός και είχε την παλικαριά να τα πει αυτά τα πράγματα. Εγώ δεν έχω την παλικαριά να πω στον εχθρό μου αυτό το πράγμα. Ο Πρωτομάρτυς Στέφανος τι ήτανε; Θεός ήτανε, άνθρωπος δεν ήτανε; Τι είπε όταν τον ελιθοβολούσανε, όταν γονάτισε κάτω, τι είπε; «Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Με άλλα λόγια, το ίδιο νόημα. «Μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Το είπε ο Χριστός εδώ ή το είπε ο άνθρωπος; Άρα, και ένας άνθρωπος άμα το είπε, άρα η διδασκαλία του Ιησού είναι εφαρμόσιμη. Εδώ να μου επιτρέψετε να σας πω κάτι. Έχω ακούσει πολλές φορές ανθρώπους οι οποίοι λένε: «Εγώ δεν πάω στο δικαστήριο».

«Άφησα την υπόθεσή μου στον Θεό. Αυτός να δώσει την απάντηση και από εκεί να το βρει, από τον Θεό να το βρει. Εγώ δεν πάω στο δικαστήριο». Και γι' αυτό θα σου πούμε μπράβο; Τίποτα, μηδέν εις το πηλίκον. Ώστε να τον πάρεις στο δικαστήριο; Όχι, να μην τον πάρεις στο δικαστήριο, αλλά να μην πεις «να το βρει από τον Θεό». Να πεις να μην το βρει ούτε από τον Θεό. Τότε είναι η παλικαριά. Διαφορετικά, ξέρεις τι είναι; Δεν μπορώ να σου το βγάλω το μάτι βαθιά εγώ, γιατί είμαι αδύνατος· θα σε στείλω σε εκείνον που θα σου το βγάλει βαθιά το μάτι. Αυτό πάει να πει. Θέλεις την τιμωρία του, αλλά διότι δεν μπορείς να τον τιμωρήσεις όπως πρέπει και όσο πρέπει, τον στέλνεις στον Θεό και κάνεις από εκεί τον παλικαρά. Όπως είπε ο Πρωτομάρτυς: «Μὴ στήσῃς», μη λογαριάσεις. Αυτό θα πει: «Πήγαινε στην ευχή του Θεού, άνθρωπέ μου, καλά μου έκανες. Εύχομαι στον Θεό να μη σου το λογαριάσει αυτό που μου έκανες».

Θα πεις: «Το αφήνω στον Θεό, να το βρεις από τον Θεό». Δεν έχεις μισθό μακροθυμίας και χρηστότητος στην περίπτωση αυτή. Δεν έχεις γνώρισμα χριστιανού. Πρέπει να εκδικηθείς, αλλά δεν μπορείς εσύ να εκδικηθείς· το μεταφέρεις. Ύπουλος είσαι, λοιπόν. Δεν τα προσέχουμε, λοιπόν, αυτά τα πράγματα και έχουμε τη γνώμη, με τον τρόπο μας εμείς, ότι θα πρέπει να πάρουμε το δίκαιό μας στον κόσμο τούτο.

Εμάς μας έχει απαγορεύσει και να κρίνουμε ακόμη. «Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε». Πολύ μάλλον να πάμε να δικάσουμε έναν, να τον βάλουμε φυλακή, να του κάνουμε, να του φτιάξουμε, να πάρουμε με το χέρι μας το δίκαιό μας, να πάρουμε την αποζημίωση, να φτιάξουμε και τα λοιπά. Για ρώτησε τον Θεό γιατί καμιά φορά συμβαίνουν όλα αυτά τα πράγματα. Γιατί πολλοί άνθρωποι δεν τα προσέχουνε αυτά τα πράγματα.

Αν θα τα προσέξουν, θα έχουν να ωφεληθούν πολλά πράγματα. Ξέρετε, πολλές φορές πληρώνουμε βερεσέδια στη ζωή μας. «Είμαι αθώος, βάζω το χέρι μου στο Ευαγγέλιο, είμαι αθώος». Μήπως δεν ήσουν καμιά άλλη φορά ένοχος και ήσουν κατηγορούμενος και τη γλίτωσες και την πληρώνεις τώρα; Εξήτασε σ' αυτό τη ζωή σου. Μήπως οφείλεις τίποτα βερεσέδια και πληρώνεις άλλα πράγματα; Διότι υπάρχουν και τούτα. Ο Θεός είναι δίκαιος και φροντίζει να συμψηφίσει στον κόσμο τούτον και να βοηθήσει τον άνθρωπο. Κάποτε ταξίδευε ένας γαλατάς σε ένα καΐκι. Μέσα ήταν και ένας γύφτος με έναν ουρακοτάγκο. Και κάποια στιγμή ο γαλατάς είχε βγάλει το σακάκι του εκεί επάνω και κοιμότανε.

Επήγε ο ουρακοτάγκος, επήρε το πορτοφόλι, ανέβηκε πάνω στο κατάρτι και άρχισε και πέταγε τα λεφτά στη θάλασσα. Και όταν είδε αυτό το πράγμα ο γαλατάς, του λέει ο κύριος του ουρακοτάγκου: «Τι δουλειά κάνεις;» Του λέει: «Γαλατάς». «Ε, τα λεφτά που έχεις από το νερό, από το γάλα, αυτά ρίχνει στη θάλασσα», του λέει. «Μη στενοχωριέσαι». Και σταμάτησε ο άνθρωπος αυτός. Ένας άλλος, επίσης ιερεύς, εδικάστηκε αθώος και πήγε φυλακή. Και όταν πήγε μέσα, τον περικύκλωσαν οι άλλοι μάγκες εκεί της φυλακής. «Παπά, πώς εδώ;» του λένε. «Πώς εδώ; Τι έκανες;» «Τίποτα», λέει, «τέκνα μου, τίποτα». «Τίποτα δεν έκανες; Δυνατόν; Εδώ δεν έρχονται αθώοι, εδώ έρχονται κατηγορούμενοι. Τι έκανες;» «Τίποτα, παιδιά μου, τίποτα. Ας ορκιστώ στην ιεροσύνη μου». «Μην ορκίζεσαι, είσαι ψεύτης».

Λοιπόν, ήταν νέο άνθρωπο, αφενός, που δικάστηκε ένα χρόνο, δεν ξέρω πόσο, τζάμπα· τον είχαν τυλίξει κάτι, κατεργαρέψει ένα χαρτί και τον στείλαν φυλακή. Αφετέρου που σκανδάλιζε και τους άλλους. «Τίποτα, τίποτα». Ρωτάει έναν, του λέει: «Δεν μου λες, εσύ άδικα είσαι εδώ;» Λέει: «Όχι, και λίγο μου βάλαν». «Εσύ;» «Πολύ λίγο μου έχουν βάλει». «Εσύ; Εσύ; Εσύ;» «Όχι», λέει, «εδώ εμείς είμαστε...» Λέει: «Πώς εσύ ήρθες, παπά, άδικα εδώ;» «Άδικα, τέκνα μου, άδικα, άδικα, τίποτα». «Δικαιολογημένα ήρθες». Εν πάση περιπτώσει, ο παπάς έσκαγε από δυο μεριές. Ήρθε να νυχτώσει, αυτοί πήγανε στα κρεβάτια τους, ο παπάς φύσαγε και ξεφύσαγε, έβαλε το χέρι του εδώ κάτω απ' το μούσι του, ακούμπησε. Εκεί που να του πάει ύπνος, πρώτη βραδιά και τα τοιαύτα, εν πάση περιπτώσει, εκεί που λαγοκοιμήθηκε λίγο,

βλέπει έναν κύριο αυστηρό, ψηλό, επάνω του και του θέτει το εξής ερώτημα: «Δεν μου λες, πάτερ, άδικα είσαι εδώ;» Τι ως βλέπει τώρα εκεί; Λέει: «Άδικα, τέκνον». «Το επαναλαμβάνεις ότι είσαι άδικα εδώ;» Λέει: «Ναι, άδικα είμαι». «Ξέρεις, παπά, τι πληρώνεις τώρα;» «Τώρα», λέει, «τι πληρώνω;» «Όταν ήσουν λαϊκός, είχες πάει μια μέρα στο παζάρι και είχες αφήσει τα σακούλια σου, τους ντορβάδες σου, σε ένα μέρος. Δίπλα μία χηρούλα είχε μία μοσχάρα. Η μοσχάρα αυτή τέντωσε τον λαιμό της και έφτασε και κάτι ζημιά σου έκανε μες στο σακούλι».

«Εσύ θύμωσες και απόλυσες, την έλυσες τη μοσχάρα αυτή και έφυγε η μοσχάρα κάτω και την πήρανε οι άλλοι κρεοπώλες εκεί πέρα και τη σφάξανε. Και τα δάκρυα και την ανάγκη της χηρούλας εκείνης πληρώνεις τώρα. Ο Θεός είναι δίκαιος και να πάψεις να λες ότι είσαι άδικα εδώ». Κόκαλο. Έτσι ήταν ακριβώς. Το πρωί ξυπνάει: «Τέκνα μου, δίκαια είμαι εδώ». «Δεν σου είπαμε εμείς ότι είσαι δίκαια εδώ, ότι δεν μπαίνει κανένας άδικα εδώ;» Αν, λοιπόν, εξετάσει ο καθένας γιατί του συνέβη αυτό, γιατί έχασε τη φιλία εκείνη, γιατί έχασε τη συγγένεια εκείνη και την αγάπη κλπ., γιατί έχασε το οικόπεδο, το, το, το, σου, μου, ξου, θα βρει πίσω μια αιτία. Και ο Θεός, που είναι αγαθός,

βοηθάει τον άνθρωπο να πληρώσει στον κόσμο τούτο και τον διευκολύνει να τακτοποιηθούν οι λογαριασμοί του. Αλλά αυτός, με τον εγωισμό του, ότι είναι αναμάρτητος, να βγουν τα μάτια όλων των άλλων. Κάτι στις μέρες να έχουν βγει τα δικά του για άλλες περιπτώσεις, αλλά τη δική του περίπτωση δεν τη βλέπει ποτέ, ότι κι αυτός σαν άνθρωπος έσφαλε ενώπιον της δικαιοσύνης του Θεού.

Ενώπιον της δικαιοσύνης των ανθρώπων υπάρχουν μικρά πταίσματα και μεγάλα πταίσματα. Η δικαιοσύνη των ανθρώπων είναι σαν τους ιστούς που φτιάχνουν οι αράχνες, που πιάνουν μύγες αλλά τους φεύγουν οι σφήκες. Έτσι είναι η δικαιοσύνη των ανθρώπων. Αν κλέψεις έναν κόκορα, θα πας δύο χρόνια φυλακή. Αν κλέψεις πεντακόσια εκατομμύρια, θα σου πούνε και μπράβο, εντιμότατε.

Δικαιοσύνη των ανθρώπων. Αλλά του Θεού η δικαιοσύνη δεν είναι σαν τη δικαιοσύνη τη δική μας. Μην επηρεαζόμεθα. Ο Θεός «δικαιοσύνην ἠγάπησε» και, κατά συνέπεια, θα την τιμωρήσει όπου βρει αμαρτία, έστω και την παραμικρή, για να βρεθεί ο άνθρωπος χωρίς μώμον, χωρίς σπίλον και χωρίς ρυτίδα εν εκείνη τη ημέρα. Δεν υπάρχουν δικαιολογίες. «Ο άνθρωπος που δεν έχω τη δύναμη», γιατί πολλοί λένε: «Μα δεν έχω τη δύναμη». Δεν έχεις καλλιεργηθεί στον βαθμό. Όταν του Γεροκολοκοτρώνη τού σκοτώσανε τον αδερφό, εκάμανε τα σαράντα, μνημόσυνο, και ήταν στο τραπέζι, στα σαράντα, ο φονιάς του αδερφού. Τον είδε η μάνα, τον είδε βέβαια και ο Γέρος Κολοκοτρώνης. Τον είδε η μάνα.

«Ρε παιδί μου», λέει, «και τον φονιά εδώ μέσα;» «Σώπα, μάνα, αυτό είναι το πραγματικό μνημόσυνο: η συγχώρηση του φονιά του παιδιού σου και του αδελφού μου». Πού να τα πιάσουμε εμείς τα πράγματα αυτά; Πού να τα πιάσουμε, να δούμε τι είναι και πώς έχει; Πού είναι η μακροθυμία αυτή, πού είναι η χρηστότης, η αγάπη; «Θεέ μου, πού κατήντησε αυτός ο άνθρωπος, πώς τον έβαλε ο Σατανάς στο χέρι και κάνει αυτή την αδικία και βγάνει τη χήρα έξω και διώχνει το ορφανό και ατιμάζει την αδελφή μου και κάνει; Θεέ μου, πώς έγινε αυτό; Βοήθησέ τον να γλιτώσει, βοήθησέ τον. Θέλω τέτοια ευεργεσία, προκειμένου να χαθεί η ψυχή η δικιά του». Και όταν δει ο Θεός τέτοια ταπείνωση και τέτοια σκέψη, θα δεις τα πράγματα να αλλάζουν.

Άμα ο Κύριος δώσει εντολή να βγει ο άλλος ο μάστορας έξω, τα πράγματα αλλάζουν. Γιατί ο Σατανάς είναι εκείνος που βάζει ειδικά γυαλιά στον άνθρωπο να βλέπει εχθρούς και φίλους, κατ' αναλογία του συμφέροντος της σαρκός ή του πορτοφολιού ή άλλου παρομοίου. Γιατί ο διάβολος είναι έμπορος οπτικών ειδών, γυαλιά πουλάει. Και τα φοράει του καθενός κατ' αναλογία που στέκεται και τα φοράει. Και βλέπει τώρα διαφορετικά. Γι' αυτό βλέπουμε εμείς εχθρούς και φίλους, όπως όλους έπρεπε να τους βλέπουμε. Και μάλιστα τους λεγομένους εχθρούς έπρεπε να τους λέμε ευλογημένους ανθρώπους. Πρέπει να τους έχουμε ως ευεργέτες μας τους ανθρώπους αυτούς. Όμως εμείς δεν το έχουμε αυτό το πράγμα. Δεν έχουμε την πραότητα, δεν έχουμε τη συγχωρητικότητα.

Αν μας πατήσουν λιγάκι στον κάλο του εγωισμού ή του συμφέροντος, εκεί βλέπεις ένα θηρίο και βγαίνει από κάτω. «Δεν πειράζω κανέναν», ακούς, «αλλά δεν θέλω να με πειράξεις». Είσαι άχρηστος, το λέγω εγώ. Άμα δεν πειράζεις και όταν σε πειράξουν γίνεσαι θηρίο, είσαι άχρηστος, δεν κάνεις μια δεκάρα. Είναι τρεις καταστάσεις ανθρώπων και φρόντισε να βρεθείς στη μία. Είναι η σαρκική, είναι η ψυχική και είναι και η πνευματική. Διάβασε Προς Κορινθίους πρώτη επιστολή, πρώτο κεφάλαιο και δεύτερο κεφάλαιο, να στα πει ο Παύλος. Ο σαρκικός άνθρωπος είναι εκείνος ο οποίος πειράζει, αλλά δεν θέλει να τον πειράζουν.

Ψυχικός άνθρωπος είναι εκείνος ο οποίος δεν πειράζει, αλλά δεν θέλει να τον πειράζουν. Και πνευματικός άνθρωπος είναι εκείνος τον οποίο τον πειράζουν, αλλά δεν πειράζει. Στην παραβολή του Καλού Σαμαρείτου παρουσιάζονται αυτοί οι τρεις τύποι ανθρώπων. Ο ληστής τον έκλεψε τον άνθρωπο. Ο ιερεύς δεν του πήρε τίποτα, μαζί με τον Λευίτη· πέρασαν, είδαν, αντιπαρήλθαν, δεν του δώσαν και τίποτα. Ο Καλός Σαμαρείτης δεν του πήρε, αλλά εις ταμάς προσέφερε λάδι, προσέφερε οίνον, τον πήρε στο ίδιο κτήνος, τον πήγε στο πανδοχείο, πλήρωσε και ανέλαβε και τον λογαριασμό που θα βγει εκ των υστέρων, μέχρι που να γίνει αυτός καλά.

Ο μεν ένας έκλεψε: «Τα δικά σου, δικά μου». Οι δύο, ο ιερεύς και ο Λευίτης: «Τα δικά σου, δικά σου, αλλά και τα δικά μου, δικά μου. Σαν να λάβει το Υπουργείο, εγώ πάω στον δρόμο μου». Και οι δύο αυτοί είναι απορριπτέοι. Ο τρίτος είπε: «Τα δικά μου και δικά σου. Διακόπτω το ταξίδι μου, διακόπτω τον δρόμο μου. Ό,τι έχω, χρήματα έχω, υλικά έχω κλπ., θα τα δώσω για τον συνάνθρωπό μου». Αυτός είναι ο άνθρωπος. Γι' αυτό αυτοί που λένε «δεν πειράζω κανέναν»... Γιατί, είχες δικαίωμα να πειράξεις και να σου δώσουν συγχαρητήρια που δεν πειράζεις; Αλλά άμα με πειράξεις, δεκάρα δεν κάνεις. Πρόσεξε, αν σε πειράξει, εσύ να μην πειράξεις. Τότε είσαι άνθρωπος. Γιατί, για να λέγεται ο άνθρωπος άνθρωπος, πρέπει να έχει ιδιότητες ανθρώπου, όχι ιδιότητες θηρίου. Ιδιότητες ανθρώπου. Δεν ξέρω αν διαβάζετε.

Δεν ξέρω αν καταλαβαίνετε από αυτά που θα σας πω. Αν έχετε ποτέ διαβάσει από τη λεγόμενη Φιλοκαλία, αν κανένας πνευματικός άνθρωπος εδώ έχει τον πρώτο τόμο της Φιλοκαλίας, να ανοίξει το πρώτο μέρος, να βρει τον Μέγα Αντώνιο, ο οποίος Αντώνιος δίδει, ο Μέγας, τον ορισμό ποιος πρέπει να λέγεται άνθρωπος, ποιος πρέπει να λέγεται ελεύθερος και ποιος πρέπει να λέγεται λογικός. Και εκεί θα δείτε πώς ξεθηριαζόμεθα εμείς και τι κουταμάρες τραβάμε ο ένας για τον άλλον και για τους εαυτούς μας. Ούτε καν έχουμε τις ιδιότητες του ανθρώπου. Γιατί, αν λέγομαι άνθρωπος, πρέπει να έχω τις ιδιότητες του Πατέρα που είναι στον ουρανό. Σε ρωτάει: «Να πεις, Πατέρα μου είναι στον ουρανό. Εσύ παιδί δικό μου είσαι από πού κι ως πού;»

Αχλαδιά; Εγώ δεν γνωρίζω τέτοια αχλάδια. Δεν είσαι εσύ που λες εμένα Πατέρα στον ουρανό; Για πού μοιάζουμε; Στη φιλανθρωπία, στην ανεκτικότητα, στην αγάπη, στην ανεξικακία; Θηρίο σκέτο και όχι απλώς θηρίο, σύνολο θηρίων. Διότι ένα θηρίο έχει μία ιδιότητα: η αλεπού είναι πονηρή, ο λύκος είναι σκληρός, το λιοντάρι εκείνο και λοιπά. Ο άνθρωπος και πονηρός είναι και χοίρος είναι και λιοντάρι είναι και ύαινα είναι και τι δεν είναι. Και τι δεν είναι. Είναι και ο αυτός άνθρωπος. Θηριοτροφείο ολόκληρο μπορεί να έχει μέσα. Πώς είναι δυνατόν, λοιπόν, αυτός να λέει το «Πάτερ ἡμῶν», ότι έχει Πατέρα στον ουρανό; Αν φωνάξει από πάνω ο Πατέρας και πει «Από πού κι ως πού σε έχω παιδί και από πού κι ως πού με έχεις Πατέρα;», θα κοπεί η φωνή του. Ούτε με κανένα. Ευχαριστώ.

Ήθελα να σας διαβάσω μία γνώμη του Θείου Χρυσοστόμου επάνω σε αυτό που σας λέγω. Αν δείτε τι ορισμούς δίνουν οι άγιοι άνθρωποι επάνω στις ιδιότητες που πρέπει να έχει ο άνθρωπος. Ακούστε: «Οὐ γὰρ δύναται Πατέρα καλεῖν τὸν φιλάνθρωπον Θεόν». Δεν μπορείς να λες Πατέρα τον φιλάνθρωπο Θεό, «ὁ γνώμην ἔχων θηριώδη καὶ ἀπάνθρωπον· οὐδὲ γὰρ σῴζει τοὺς χαρακτῆρας τῆς ἐν τῷ ἐπουρανίῳ Πατρὶ ἀγαθότητος». Δεν είναι πράος, ανεξίκακος, όπως είναι ο Θεός. Δεν μπορεί να λέει το «Πάτερ ἡμῶν» αυτός. «Ἀλλ’ εἰς τὸ θηριῶδες εἶδος ἑαυτὸν μετεμόρφωσε καὶ τῆς θεϊκῆς εὐγενείας...» «...ἐξέπεσε». Γιατί μερικές φορές, αν δείτε ορισμένους που αδικήθηκαν ή προσβλήθηκαν και τους φωτογραφίσετε και τους δείξετε έπειτα το πρόσωπό τους, θα το φοβούνται και οι ίδιοι. Γιατί ο άνθρωπος, όταν νευρώσει, όταν θυμώσει γιατί αδικήθηκε, γιατί βλασφημήθηκε, γιατί προσβλήθηκε κλπ., γίνεται δαιμονισμένος. Τον καταλαμβάνει το δαιμόνιο και ζητάει εκδίκηση. Και είναι ακριβώς δαιμονισμένος. «Ὅταν γὰρ τις λακτίζῃ μὲν ὡς ταῦρος, σκιρτᾷ δὲ ὡς ὄνος, ὅταν θυμωθῇ, μνησικακῇ δὲ ὡς κάμηλος, γαστριμαργῇ ὡς ἄρκτος, ἁρπάζῃ ὡς λύκος, πλήττῃ ὡς σκορπίος, ὕπουλος ὡς ἀλώπηξ, χρεμετίζῃ ἐπὶ γυναιξὶν...»

«...ὡς ἵππος θηλυμανής, πῶς δύναται τὴν οὕτω τῷ Υἱῷ πρέπουσαν ἀναπέμψαι φωνήν;» Πώς δεν μπορεί να σταθεί να προσευχηθεί αυτός, λέει, στον Υιό, στον Χριστό, «καὶ Πατέρα ἑαυτοῦ καλεῖν τὸν Θεόν;» «Τίνα ὀνομάσωμεν τὸν τοιοῦτον;» Πώς πρέπει να τον πούμε, λέει, αυτόν; Θηρίον; «Ἀλλὰ τὰ θηρία ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαττωμάτων κατέχεται». Από μια πονηράδα, από μια αμαρτία κατέχεται το κάθε θηρίον. «Οὗτος δὲ πάντα συναγαγὼν ἐν ἑαυτῷ καὶ τῆς ἐκείνων ἀλογίας γέγονεν ἀλογότερος». Ο Χρυσόστομος τα λέει, δεν είναι δικά μου. Εμείς βέβαια λέμε το «Πάτερ ἡμῶν», εφόσον δεν έπρεπε να το λέμε. Οι περισσότεροι, όταν επρόκειτο να λεχθεί το «Πάτερ ἡμῶν», έπρεπε να βγαίνουν έξω. Διότι φτάνει σε ένα σημείο...

Επιγραμματικότατα λέγει: «Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Αν φωνάξει μια φωνή από πάνω και πει «Ψέματα», γιατί για τους περισσοτέρους είναι ψέματα, δεν έχουν αφήσει, τι θα γίνει τότε; Δεν το λέμε εμείς, το λέμε διά του ψέματος. Και εν τούτοις είμαστε ψεύτες και το έχουμε μάθει αυτό το «Πάτερ ἡμῶν» από μικρά παιδιά. Είμεθα ανακόλουθοι και ψευδόμεθα καθημερινώς ενώπιον του Θεού. Και ο Θεός μάς ανέχεται, ο Θεός μάς περιμένει και εμείς δεν αλλάζουμε ζωή. Μέχρι πότε θα γίνεται αυτό; Μέχρι πότε θα ειρωνευόμεθα τον Θεό και θα είμεθα ανακόλουθοι; Κάποτε ο Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων, ως Πατριάρχης...

Είδε ότι ο δήμαρχός του εκεί στην Αλεξάνδρεια δεν τα είχε καλά με έναν άλλον επίσημο. Και τον κάλεσε και του είπε: «Σε παρακαλώ, ο άρχων που είσαι πρέπει να δώσεις το καλό παράδειγμα της συγχωρητικότητας». «Μα δεν ξέρεις τι μου έχει κάνει». «Αλλοίμονό του», λέει, «αν δεν σου είχε κάνει. Διότι σου έχει κάνει, να αφήσεις». «Αλλιώς θα σε τιμωρήσω», του λέγει, «με έναν τρόπο που δεν θα μπορέσεις να τον αντιπαρέλθεις». Λέει: «Είσαι καλός εσύ, δεν θα με τιμωρήσεις εμένα». «Καλά, η φιλία φιλία», του λέγει, «αλλά η ψυχή και η ευθύνη, ψυχή και ευθύνη έναντι του Θεού». Τον άφησε. Τον πίεζε ενίοτε, ο δήμαρχος τίποτα. Έκανε και τον ψυχρό ο δήμαρχος. Μια μέρα, λοιπόν, με πλάγιο τέταρτον...

Ο Πατριάρχης τον παρακάλεσε και του είπε έτσι: «Πρόκειται μόνος μου, ιδιωτικά, να λειτουργήσω στο παρεκκλήσιο του Πατριαρχείου. Θα 'θελες να έρθεις πρωί πρωί να με βοηθήσεις να ξελειτουργήσω;» «Τιμή μου», λέει, «Μεγάλε Πατριάρχα μου». Καταφθάνει, λοιπόν, ο κύριος δήμαρχος και παίρνει τη θέση του δεξιού ψάλτη. Συνεπροχώρησε η λειτουργία κλπ. και έφτασαν στο σημείο του «Πάτερ ἡμῶν». Αυτός ήτανε ψηλός και με βροντώδη φωνή στάθηκε και είπε το «Πάτερ ἡμῶν», ωραιότατα βέβαια: «Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς» κλπ. κλπ. Φτάσανε στο σημείο αυτό το οποίο λέγει: «Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Φωνάζει από μέσα ο Πατριάρχης: «Ψέματα».

«Πες το σωστά για να συνεχίσω τη λειτουργία, αλλιώς σταματώ εδώ και είναι στον λαιμό σου κρεμασμένη η λειτουργία». Κόκαλο αυτός, κόκαλο ο Πατριάρχης. Άκρα σιγή. Μισή ώρα δεν ακουγόταν τίποτα, που για μια στιγμή ενόμισε ο Πατριάρχης ότι κεραυνοβολήθηκε, ότι πέθανε. «Πες το σωστά», ξανά του φωνάζει, «διότι η λειτουργία δεν συνεχίζεται. Θα μείνει εδώ και θα είναι στον λαιμό σου». Αυτός που μέσα θηρίο, μέσα πάλευε ο Σατανάς, πώς θα γίνει αυτό το πράγμα; Γιατί οι μεγαλύτεροι πόλεμοι, τα μεγαλύτερα πεδία των μαχών είναι μέσα στον άνθρωπο. Και τα περισσότερα θύματα είναι μέσα στον άνθρωπο. Πέρασε αρκετή ώρα, πάλεψε πολύ και του λέγει του Πατριάρχου:

«Να το πω;» του λέει. «Συνέχισε τη λειτουργία». «Πες το», του λέει, «και έλα εδώ». Το λέει, λοιπόν, τελειώνει το «Πάτερ ἡμῶν» και τον βάζει μέσα από την αριστερή πύλη. «Μετανοείς», του λέει, «γι' αυτό που είχες κάνει μέχρι σήμερα;» Του λέει: «Μετανοώ». «Σκύψε». Σκύβει, του διαβάζει την ευχή της συγχωρήσεως εκεί. «Πήγαινε», του λέει, «στο αναλόγιο». Και συνέχισε και έγινε η λειτουργία. Και όταν βγήκε έξω, πήγε και τον βρήκε εκείνον και του ζήτησε συγγνώμη. Να τος. Εάν, λοιπόν, λέγω, εσκέπτετο ο άνθρωπος ότι υποδεικνύει στον Θεό πώς να συγχωρεί... Δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει, τη λέξη, αλλά εμείς δεν προσέχουμε τίποτα. «Ἄφες», του λέει, «Θεέ, τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», ό,τι εμείς εχρεώσαμε, ό,τι κακό κάμαμε, ό,τι είπαμε, ό,τι επράξαμε, «ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν». Πρόσεχε εμείς τι κάνουμε: όπως εμείς συγχωρήσαμε τους άλλους.

Μας παίρνεις παράδειγμα για να μας συγχωρήσεις. Αν σας πάρω παράδειγμα, πρέπει να σας ταρταρώσω τώρα. Γιατί λέτε ψέματα. Δεν έχετε συγχωρήσει. Καταλάβατε; Αυτό τούτο έκαμε και ένας ηγούμενος, όταν πήγε στο μοναστήρι του ένας μοναχός από ένα άλλο μοναστήρι.

και εκεί θύμωσε και λοιπά, πήρε και έφυγε και πηγαίνει σε ένα άλλο μοναστήρι. «Πώς;» του λέει. «Εδώ;» Να λέει εκεί πέρα και λοιπά, άρχισε να τους κατηγορεί. «Και τι θα γίνει; Ήρθα», του λέει, «σε σένα». «Επήρες», του λέει, «εκεί πέρα ευλογία; Πάρε ευλογία». «Δεν πήρα ευλογία, καθόμουν εκεί». «Εδώ δεν έχεις θέση. Εάν δεν συνθηκολογήσεις με αυτούς και συγχωρεθείτε, εδώ στο κοινόβιο το δικό μου δεν έχεις θέση».

Επίσης, τον πάλεψε μέχρι το μεσημέρι να τον φέρει με επιχειρήματα και λοιπά, για να πάει πίσω να ζητήσει συγγνώμη. Τα κατάφερε μέχρι το μεσημέρι, μέχρι που φτάσανε στην τράπεζα το μεσημέρι. Τον έβαλε στ’ αριστερά του ο ηγούμενος αυτόν, τον φρέσκο, τον παλικάρα που τα ξέρει όλα, και σηκώθηκε ο ηγούμενος να κάνει την προσευχή. Όταν έφτασε στο σημείο εκεί του Πάτερ ημών, το «άφες ημίν», λέει ο ηγούμενος: «Και μη αφήσεις τα αμαρτήματα ημών, ως και εμείς ουκ αφίεμεν τα αμαρτήματα των άλλων». Τον σκουντάει, τον ηγούμενο, αυτός ο κύριος. «Λάθος, γέροντα», τον διορθώνει, «το έκαμες λάθος». «Τι λάθος», του λέει, «έκαμα;» «Δεν είναι», του λέει, «έτσι». «Πώς είναι;» «Είναι “άφες τα οφειλήματα ημών”». «Μα τα αφήσαμε; Εγώ άκουσα ότι έφυγες από εκεί και τ’ άφησες πίσω γυαλιά καρφιά». Αποστομώθηκε αυτός εκεί. «Πες το», του λέει, «σωστά». «Και θα πάω», λέει, «να ζητήσω συγγνώμη».

Φιλοσοφήσαμε ποτέ μας εμείς; Δεν φιλοσοφήσαμε τι είναι αυτά τα λόγια που έχει βάλει μέσα στις προσευχές. Πρέπει να γεμίζουμε τον αέρα λόγια; Να πεις τι; Το Πάτερ ημών; Πρέπει να πλύνεις το στόμα σου, όχι με αγιασμό, με μεγάλο αγιασμό, για να πεις το Πάτερ ημών. Αλλιώς να πεταχτείς έξω, να πηγαίνεις, να μην είσαι ανακόλουθος. Κάποτε βρέθηκα στη Μεσσηνία. Είχα πάει σε ένα πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου, που με είχαν καλέσει, και την άλλη μέρα ένας δάσκαλος, που φιλοξενούμουν στο σπίτι, «δεν πάμε», μου λέει, «σε ένα διπλανό χωριό που έχουν πανηγύρι και εκείνη την ημέρα, ξέρω εγώ, του Αγίου Γερασίμου, τι ήταν, εκεί σαν σήμερα, να πούμε και εκεί πέρα δύο λόγια, τόσο να ψάλει;» Πήγαμε εκεί, τέλειωσε το πανηγύρι, μιλήσαμε.

Περιποιήθηκαν οι άνθρωποι εκεί κάτω από έναν πλάτανο, μας δώσαν έναν καφέ κλπ. και έπειτα, πεζή, ήταν τέσσερα-πέντε χιλιόμετρα το ένα χωριό από το άλλο, δεν είχε συγκοινωνία, το πήραμε και ερχόμαστε. Στον δρόμο που ερχόμασταν, μιλούσαμε έτσι διάφορα και λοιπά και φτάσαμε σε ένα σημείο για το όνομα του Θεού. Και του λέω: «Είδες», του λέγω, «πώς το ’χει η Εκκλησία μας και πόσο εμείς δεν προσέχουμε; Τι λέει εκεί πέρα, για να πούμε το Πάτερ ημών, τι λέει; Έχεις προσέξει», του λέγω, «τι λέει ο παπάς μέσα; “Τολμάν επικαλείσθαί σε τον επουράνιον Θεόν Πατέρα”». Περνούσαμε ένα γεφυράκι, σαν να το βλέπω τώρα. Σταματάει λοιπόν ο δάσκαλος. «Φίλε», μου λέει, «τριάντα πέντε χρόνια», λέει, «ψάλτης και τριάντα πέντε χρόνια λέω το Πάτερ ημών. Αυτό», λέει, «δεν το έχω προσέξει. Εμείς που τολμάμε να Σε πούμε; “Τολμάν επικαλείσθαί σε τον επουράνιον Θεόν Πατέρα”», και λέει: «Δεν το έχω προσέξει. Μιλάω στον αέρα». Μου ζει ακόμα. Ευχαριστώ.

Εμείς είμαστε αυτοί. Και τολμάμε να παρουσιαστούμε, να ζητήσουμε για τον άντρα μας, να ζητήσουμε για το παιδί μας, για τη γυναίκα μας, ξέρω εγώ, για την Εκκλησία μας, για το κράτος μας. Εμείς στα σπίτια δεν έχουμε ειρήνη, που δεν έχουμε συγχωρήσει, που δεν έχουμε αγαπήσει, που δεν δείξαμε σπλάχνα οικτιρμών. Θα μας δείξει ο ουρανός σπλάχνα οικτιρμών; Δεν είμεθα καλλιεργημένοι μέσα. Έχουμε εγωισμό. Εκεί όπου θίγεται είναι ο εγωισμός. Είναι το θηρίο αυτό που λέγεται εγωισμός. Αναφέρεται για τον Σωκράτη, άνθρωπος που δεν έζησε το Ευαγγέλιο ούτε τον Χριστό. Λέγεται για τον Σωκράτη ότι κάποτε πήγαινε στην αγορά και κάτι νεαροί φράξανε τον

το δρόμο. Μαθητές του νευρώθηκαν. «Δάσκαλε, τι;» «Όνος με ελάκτισε, καγώ αντιλακτίσω; Ένα γαϊδούρι», λέει, «με κλώτσησε. Θα γίνω κι εγώ γαϊδούρι να το κλωτσήσω;» Για να το σκεφτεί ο άνθρωπος. Παρόμοια λένε στον Μέγα Κωνσταντίνο: «Στην πλατεία», του λέει, «με κόπρια έχρισαν την προτομή ο τάδε και ο τάδε», για να τον παρασύρουν να τους τιμωρήσει. Και κάνει αυτός: «Δεν βλέπω», λέει, «τίποτα». Αυτοί πήγαν, οι καλοθελητές, για να τον εκνευρίσουν, για να τους τιμωρήσει. Και αυτός χάιδεψε το πρόσωπό του και λέει: «Δεν βλέπω τίποτα», λέει. «Καθαρό είναι», λέει, «το πρόσωπό μου». Και τους έκλεισε το στόμα και πήγε. Θέλει περιποίηση και καλλιέργεια εις βάθος. Είμαστε θηριάκια εμείς.

Ο εγωισμός μας, άμα πατηθεί... Κάποτε, για τον Σωκράτη που σας είπα, είχε μια γυναίκα με μια γλώσσα τέσσερις πιθαμές, την Ξανθίππη. Μεγάλο σπαθί. Τον έβριζε λοιπόν, τον έβριζε. Δεν απαντούσε. Άνθρωπο που του φιλούσαν τα πόδια, που τον εσέβετο η ανθρωπότης. Όχι, παίξε, γέλασε. Και αυτή τον έψηνε τον άνθρωπο. Έκλεισε τα αυτιά του, κατέβηκε τη σκάλα και έφυγε. Αυτή, από τον θυμό της που δεν της απήντησε, βγήκε από πάνω στην ταράτσα και του ρίχνει έναν κουβά νερό, του ανθρώπου, επάνω του. Και γυρίζει και λέγει: «Μετά τις βροντές την περίμενα τη βροχή», και προχώρησε και έφυγε. Έσκασε ο σατανάς.

Θα αλλάξει η όψη. Το να γίνω ό,τι είσαι, δεν βγαίνει τίποτα. «Μα αυτός με πείραξε». Και εσύ ακολούθησες. Τι; Αν προπορεύεται αυτός, εσύ έπεσαι; Ο σκοπός είναι εδώ να προλάβουμε μια κατάσταση και να θεραπεύσουμε μια κατάσταση. Δεν μπορεί λοιπόν να λέγεσαι χριστιανός και να έρχεσαι εδώ στα πανηγύρια και να έρχεσαι στη Θεία Κοινωνία και να έρχεσαι και να έρχεσαι, εφόσον δεν υπάρχει συγχωρητικότητα. Αγάπη με ποιον; Με τον εραστή σου, με τη φιλενάδα σου, που αμαρτάνετε μαζί; Γιατί κι αύριο κι αυτή μπορεί να την αμπαλάρεις και να την πετάξεις κάπου. Γιατί είναι του σατανά αγάπες αυτές, δεν είναι του Θεού αγάπες. Οι αγάπες του Θεού διαφέρουν από τις αγάπες της σαρκός, τις αγάπες του κόσμου, τις αγάπες του συμφέροντος. Είναι διαφορετικές. Δεν έχουμε έναν μισθό. «Αγαπάτε τους εχθρούς υμών», λέγω υμίν. «Ευλογείτε τους καταρωμένους υμάς».

«Καλώς ποιείτε τοις μισούσιν υμάς». Αυτό είναι το θέμα. Το να δώσεις, να αγαπήσεις, να συγχωρήσεις αυτόν που τα τρώτε μαζί, που αμαρτάνετε μαζί, που κάνετε ό,τι δεν ξέρω τι κάνετε μαζί, δεν έχεις κανέναν μισθό. Τον εχθρό σου, αν μπορείς να τον συγχωρήσεις, τότε έχεις μισθό. Αυτό λοιπόν, λέγω, το σαράκι του εγωισμού υπάρχει και στην Εκκλησία, δυστυχώς υπάρχει. Δεν ξέρω αν κανέναν από εμάς τον έχει πιάσει. Αν τον έχει πιάσει, ας φροντίσει να ξεγαντζωθεί στον κόσμο τούτο. Το θέμα είναι μεγάλο και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε και αύριο βράδυ, στη συνέχεια του Εσπερινού, όπως κάνουμε κάθε βράδυ.