On Prayer

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our last talk, if you remember, the imprisonment of Peter led us to speak about prayer and its effects. Prayer truly is a means—or rather, a weapon—in human hands, and it is what sets man apart from all the rest of creation before the Creator. No other creature has this privilege; man alone can speak with God. Yet, as you may know from your own experience, we do not give prayer

first place, nor do we resolve our problems, whether material or spiritual, through prayer. We look for other ways and other means of meeting these needs. We do not use this wonderworking means at our disposal as much as we could for our own benefit. A great Father of our Church, Saint Gregory the Theologian—a learned man, not simply an ascetic or some monk—says: “We must remember God more often than we breathe.” In other words, between breathing, which is necessary to sustain the body, and prayer, he gives prayer precedence over breathing. A person who does not pray is spiritually dead. Prayer is the oxygen of the human soul. A person who prays, who has a spiritual relationship with his Creator, feels different. This is not a matter of theory, but of praxis, of the active spiritual life. When someone chooses to put it into practice, he will discover for himself that he truly feels at peace; he feels different. Just when he becomes confused and disoriented and comes to a standstill, he sees a light again. He sees a little path opening before him; he sees the situation beginning to change—

the gloom and darkness surrounding it begin to lift. But I repeat: few Christians, and few people in general, know this secret. Everyone else suffers. If people prayed, they would not have problems that remained without a solution.

If anyone looks closely at the life of Christ Himself, he will see that Christ taught this by His life as man. He was always at prayer, and He resolved every matter through prayer. Before undertaking something of great importance—for example, choosing the Apostles, appointing them as His disciples, and taking them with Him—

He prayed throughout the entire night. Before going to His Passion, He withdrew alone to the Garden of Gethsemane and prayed. The Evangelists also tell us that He spent the whole day in His public ministry, teaching the people and guiding them toward what is right. Afterward, however, He would withdraw and go, so to speak, to draw strength. A human being is like a reservoir—but from where will he be filled? If a reservoir has nothing stored within it, what can it give? We do not draw strength; day after day we exhaust ourselves without being replenished. If a person wants to draw strength, he must draw it from there. He cannot draw it from anywhere else; he cannot turn elsewhere. Human beings do not have the power to help us fully. That is precisely why, so often,

we tell another person our complaint, our pain, and our need. We feel the need for someone to lean on, yet that person cannot truly provide the help we need. He may, of course, offer us a comforting word—I do not deny that. A person feels the need for this and desires it, especially during the difficult moments of life, whether the trial is physical, material, or spiritual. He feels the need to lean on someone. But think: if one human being can receive comfort from another, who often has nothing to give him, how much more comfort will he receive by standing before God? We Orthodox Christians ought to make far greater use of prayer, for we would be greatly benefited. We can appear not only before the King; we can also approach the Queen,

and we can approach the princes, the ministers of God—that is, the Saints—who are ready to help and stand beside us. Many people have resolved their problems in this way. Others have resolved problems that had burdened them for years through prayer. Many can tell you this from their own experience.

I do not know whether you too have had such experiences, or whether you have ever considered this, because someone may say, “But do I not pray?” I do not know whether you pray. You may simply be filling the air with words; whether you are truly praying, I do not know. The two are different. Certain conditions are necessary if a person is to take his place in prayer, truly pray, and receive results—an answer to his prayer.

Otherwise, it is like a letter to which you will receive no reply.

Nothing comes of it. The point is to send a letter and receive an answer. I once told you, if you remember, about a little boy who wrote to his uncle in America, asking him to send a little money so that he could buy a book he wanted for his mother, poor child. But his uncle did not answer. After some time, even the boy’s mother became worried, because the uncle had always been so dependable. The boy had written the letter to his uncle in his notebook and had addressed the envelope, but he forgot to tear the sheet from the notebook and put it inside. He sent his uncle an empty envelope. When the uncle saw it, he thought, “The boy is playing a joke on me.” How could he have imagined what had actually happened? The very same thing happens to many of us in prayer. We may indeed...

pray, saying, “My God, help me. Most Holy Theotokos, help me with this or that. My Saint, help me in this difficult moment; help me with this need”—but our heart is not in it. The heart is occupied elsewhere. It desires other things and thinks about other things. A person simply wants the Saints, the Theotokos, and God to be servants of his needs, while he himself never wishes

to bring his own thoughts and desires into agreement with them.

Many people have spoken about prayer; that is, they have offered their judgment and, in a few words, given us the essence of prayer. For example, a great man of the desert, Saint Nilus the Ascetic, says: “Prayer is the communion of the nous with God.” The nous, the spiritual intellect, speaks with God, for one can pray even with one’s mouth closed. And the divine John Chrysostom says: “Prayer is the work of angels, and it surpasses even their dignity.” Prayer surpasses even the work of the angels. The angels, of course, praise God continually. They do not pray to God to ask for anything, because they lack nothing. They are spirits: they neither become ill nor have material needs or need the means to sustain themselves. They praise God. And it is certainly a great thing to praise and glorify God without seeking anything for oneself.

We may always pray with some personal interest in mind, whereas the prayer of the angels is higher. Yet the prayer of a believer—a person who reveres God, takes God seriously, and gives Him His rightful place—is regarded as higher still. Another great master of prayer, Saint John Climacus, is so called because he wrote a book of thirty discourses arranged like a ladder, with one virtue following another. When a person succeeds in climbing this ladder of virtues, he reaches his destination. He says, “Prayer is the mother of tears.” This is true, and blessed is the person who can shed tears in prayer.

It is the bearer of divine love. When God sees a person praying, prayer draws divine love upon him. It is the forgiveness of our sins. In prayer, we ask God to forgive our sins. Someone may say, “Then is Holy Confession unnecessary?” That is not what he means. He means the sins that escape our notice. A human being, as a finite creature, cannot retain the entire record of the sins committed throughout his life. He cannot even retain the sins of a single day or a single hour. For sins are not only the coarse things of which we say, “I have not killed; I have not stolen.” Sins against God are a subtle matter, like a cardiogram whose fine details only

an experienced physician can read. In the same way, before God there is a kind of spiritual cardiogram of our thoughts, words, and deeds. For a person sins in word, deed, and thought. Concerning the sins we fail to perceive, we say: “Help me, my God. Forgive me also for whatever I do not remember, whatever I am unable to declare and reveal in my confession.” That is what this means. Prayer is a bridge that carries a person unharmed through the snares of the evil one. You find yourself in a difficult situation and think that everything has closed in upon you and is bound to end badly, that there is no other possible outcome. But offer one fervent prayer to God with faith; speak about it to the One who has the power and ability to act,

and prayer carries you through, he says. It is a bridge that bears you across unharmed. Just when you thought you would be crushed and utterly broken, it carries you safely through. Afterward, you marvel and say: “How did this happen? It seems like a dream; it seems impossible. I expected a completely different outcome, yet things turned out entirely differently.” Prayer is a heavenly work. Just as there is prayer in Heaven, man has the right to pray from the earth; and the person who prays on earth continues the heavenly work offered to God by the bodiless spirits. Prayer is the food of angels—the food of angels. The angels rejoice in carrying the prayers of human beings. I do not know whether you have ever read the Book of Tobit in the Old Testament.

Tobit was a righteous man with a family. He was wealthy, but at one point he became poor. His poverty followed an illness, for he became blind after leaving his house to go and give alms when someone asked for help. A bird above him dropped its dung, which fell into his eyes, and the man became blind. He was blinded while performing an act of charity. Because he had become blind, over the years circumstances reduced him to poverty. He could not move about, and his family suffered. When he was wealthy, he had lent some money to a man who lived far away, and now, being blind, he could not go himself.

His son was only about fourteen, fifteen, or sixteen years old and could not undertake such a long journey alone to that distant country to collect the money, which would have helped the family through this difficult time. So Tobit prayed to God for help. Then one day a gentleman appeared and said to him, “What do you need? I am at your service. I heard that you are blind and suffering. How can I help you?” Tobit replied, “Thank you, my good man, but how could you help me?” “Anything you wish. Is there nowhere you can send me? Is there nothing I can do to help you? Whatever I can do for you, I will.” Tobit explained the situation and asked, “Can you accompany my son to a certain place to collect some money owed to me, so that I may have enough to live on for a few years?” “Gladly.” So the man took the boy and led him there. And not only did he take him there—

after some time, when they had begun to think the boy was lost, that they had lost their child and that his companion was an evil man, and all such things, he returned with the boy married and with a great dowry—enough to support the elder for another hundred years.

The young man returned, and he and his father thought of thanking this man, who was now preparing to leave. They also wanted to offer him something from what they had brought back: from the money that had been repaid, which the father had lent, and from the large dowry the son had received. So they invited him to a private meal, and the blind father, with his son present, said...

“We have no words with which to thank you for what you have done. May God reward you. Yet we feel a need to show our gratitude. Please accept a small sum, as a token of thanks for the good you have done for us.” Then the man opened his mouth and said to them, “I am the Archangel Raphael, sent by God to minister to you in this time of need. I am the one who carried your prayers to God, and He sent me to help you in this necessity. May the blessing of God be with you.” And he vanished from before their eyes. The angels receive the prayers of mankind and carry them before the throne of God. The whole spiritual world around us is at work for our sake, and each person receives according to his capacity to receive.

Even as we speak here, if we had a special instrument, a kind of radio, we would discern that all around us other words are crossing through the air. Who knows how many voices, how much music, and how many different subjects are passing around us? We move within them, but we do not have the proper receiver to pick up the BBC, Athens, foreign stations, or Russia. Yet when we have the proper receiver, built by a craftsman in obedience to the laws of nature, it performs this marvel. What is happening? Where is that whole world? It is the same with the spiritual dimension of man. As Paul said here on the Areopagus in Athens to our forefathers...

“In Him we live and move and have our being.” We are in God. Can we not perceive Him? We can, if our souls possess spiritual sensitivity. But sin hardens the human soul, so that it can no longer perceive. I do not know whether you have ever considered the writing used by the blind. The blind read by touch. Through touch they find pages, texts, chapters, and all manner of things; they even become university scholars through touch. But what they always take care to do, and what they always fear, is to keep their hands sensitive and not allow them to become calloused. For when their hands become calloused, they cannot perceive the raised letters. Their hands must remain as sensitive as possible. The human soul must be the same, yet the soul becomes hardened from the moment sin enters in.

Sin begins with small things: a little falsehood, a dirty joke, something provocative, an obscenity, a flirtation, or whatever it may be. Then the cloven-footed devil begins to set his feet within the soul and harden it. The soul can no longer perceive the things of Heaven or grasp these lofty meanings. Therefore, the more carefully a person guards against sin, the more deeply he is moved by divine things and the better he understands the answers God gives. Prayer is the science of sciences. Another Father says that, although man can learn everything else in life, the one thing he will never completely master is how to pray perfectly.

A person can never attain complete perfection in prayer. It is a matter of struggle and habit. We have spoken about prayer, which of course has many forms. Prayer does not simply mean leaving my work, taking up the Book of Hours, the prayer book, or some booklet, and beginning to read. That alone is not prayer. Prayer has many aspects, and every person can pray while doing his work, without leaving it, and receive the good fruits that flow from prayer. In any case, prayer is called the food of the angels, the joy of the righteous, and the fountain and table of the soul: it refreshes the soul. I do not know whether you have ever experienced what I am about to describe. At some moment, your sorrow may become so great that you begin to pray and weep, unable to hold back your tears.

Although you might expect those tears to crush you, they instead bring you relief. The soul feels different, as though it had bathed, as though it had just come out of a steam bath. How do we feel after coming out of a bath or a steam bath? That is how the soul feels. It is a strange thing. Prayer, he says, is the fountain and table of the soul; the soul is nourished by it. It is the strengthening of the heart. The heart grows strong; it does not easily become afraid or tremble before certain events. We say, “My heart is trembling.” But it no longer trembles; the heart is strengthened. Prayer is the light of the nous, the spiritual intellect. Listen to these definitions: the light of the nous. Prayer illumines a person with its radiance. When someone stands in prayer, God sees him.

You see, it is as though God shines a great light upon him. If you wish to see an image of this, look to the Transfiguration of our Christ. When He ascended Mount Tabor and prayed, His whole being shone, because He was filled with radiance. So it is with us. When a person prays, he too is illumined. God...

God said to Ananias concerning Saul, “Behold, he is praying.” God sees the person who prays, because man turns his eyes toward God, and God looks upon man. When Nathanael was in the garden beneath the fig tree, Christ saw him. Before Philip called him, Christ said, “I saw you under the fig tree.” What were you doing beneath the fig tree? He was praying.

Where was his prayer going? To Christ Himself. Thus they are united; each beholds the other. It is like looking toward the sun and being filled with its light, because you turn your attention, your desire, and your heart toward it. You know the plant called the sunflower. Have you seen how it moves throughout the day while the sun is shining? It looks toward the sun and follows it all day long.

When the sun withdraws in the evening, the flower closes itself up. So it is with man. Man was created for God, and he feels entirely different when he turns toward Him. But I repeat: man does not know this mystery, he does not make use of it, and so, as we commonly say, we drown in a spoonful of water. We are overwhelmed by next to nothing. Satan can even drive us to suicide.

Yet with a single prayer, turning toward God, we can say, “My God, I am only human; help me.” Say just a few words to Him, because if you do not knock, the door will not be opened. “Knock, and it will be opened to you.” Although He is ready to help, He does not force His help upon us. It is like someone sinking out at sea while a rescue vessel is beside him. Yet in his pride he refuses to send out an SOS, and the captain goes down with his ship, even though the rescue vessel is close at hand and others too are ready to hurry to his aid. That is how it is. Some people, then, do not know this weapon. Prayer, he says, is the light of the nous and the staff of hope. The person who prays has a staff called hope. He always hopes—always. Those who persevere receive even better results, because many people pray once, offer a Paraklesis, light a candle, and so forth, and then stop there.

They expect God to come to them at once and say, “Here you are, my child. Now go back to all your other affairs—your worldly, fleshly, and selfish pursuits.” That is not how it works. Prayer is like drilling a well. At first you thought you would find water at five metres, but you have drilled ten and still have not found it.

What will you do? Since you have already paid to drill ten metres, you decide to drill another two. You drill those two and still find nothing. Then what? Because you have already spent the money, you continue two metres at a time. In my homeland there is a place where a well had to be drilled to a depth of 224 metres. If those people had drilled 223 and a half metres and then said, “Enough! Leave me alone; there is nothing here,” what would they have lost? For the sake of half a metre, they would have lost all their labour.

They would have lost the sweat, expense, and struggle of drilling 223 and a half metres. Prayer is like that. You do not know how deep you must drill, but you know that the water is there. You do not know when you will receive an answer, but you know that He can give the answer. And that is a great thing. Prayer is a staff upon which your soul can lean, so that your legs do not tremble. For this world is filled with mines, needs, and tribulations. There are rivers of tears, while joy is no more than a firefly, scarcely anything at all. Unless a person has this hope, summoned forth and acquired through prayer, he is tormented and sorrowful. Prayer is also called the axe that cuts down despair. The person who prays has cut despair down; Satan can never drive him to utter hopelessness. And Saint John Climacus concludes: prayer is the wealth and treasure of Christians—the wealth and treasure of Christians. John Chrysostom says...

“If a person deprives himself of prayer, he does the same as if he were to take a fish out of the water.” Would not the fish die when taken from the water? So it is with the person who deprives himself of prayer. “For as water is life to the fish, so prayer is life to man.” Just as water is the life of the fish, prayer is the life of the soul. I would now like...

to ask: When did prayer begin? Where do we first see prayer among mankind? We see it in the first family. From the first days of human life upon the earth, the first couple’s first two children, Cain and Abel, felt the need to offer supplication to God, accompanied by sacrifice. Just as we bring a candle, a prosphoron, a little oil, or some incense, and make the sign of the Cross, so did they. The first human beings—the hearts of the first human beings—felt the need...

to commune with God and, in some way, to thank Him, for there are many kinds of prayer. There is prayer of thanksgiving, prayer of supplication in which we seek an answer, and prayer of glorification. Prayer has many forms. Cain and Abel therefore thought it good to thank God. The first altar we see, from which prayer was offered up to God, belonged to these first two children, Cain and Abel. If we open Genesis, the first book of the Old Testament, to chapter four, verse three and following, we find these words: “And it came to pass after some days”—that is, after a few days...

“that Cain brought an offering to the Lord from the fruits of the earth.” Cain was evidently a farmer. These were what he had, and from them he took something to sacrifice to God. “And Abel,” the other brother, “also brought of the firstborn of his sheep and of their fat.” He brought fine lambs: the firstborn, the strong, the good, and the choice ones. He sacrificed them, burning and roasting them, and the savour rose toward God. The savour of Cain’s offering also rose toward God, as did that of Abel’s. But God retained the right to choose whether to accept the offering or not. I may offer something, and the offering is made.

I may speak, and the words are spoken. In my need I may cry aloud. I pray—but He also has the right to listen and respond, and whether He responds depends upon certain circumstances. “And God looked upon Abel and his gifts, but He did not regard Cain.” Indeed, one might say that the way the incense or smoke rose toward Heaven immediately revealed God’s will: Cain’s did not rise straight upward, as the Psalmist says, “Let my prayer be set forth before You as incense.” Many people examine such things superstitiously. “Look,” they say, “at the way the vigil lamp is burning,” and from that they draw conclusions about something that...

something that is troubling her or him inwardly, and so forth. Here it says that God looked with favor upon Abel’s sacrifice. And you know that this sacrifice led to the first murder and watered the virgin earth with innocent blood. The first blood the earth drank was a brother’s blood, shed by Cain—the blood of Abel—because God did not accept Cain’s offering. Instead of asking himself, “Why did He not accept mine? Perhaps I did not act rightly or think rightly,” Cain became jealous of his brother and thought he could simply remove him from his path. God hastened to prevent him—I do not know whether you remember these events...

He said to him, “Why are you downcast, Cain? If you had been careful and discerning in choosing your sacrifice, would I not have accepted it? What has your brother done to you? Why have you set your mind against him?” Cain had done what I shall now explain. He did not choose the finest part, in keeping with the greatness of the One to whom he was making the offering; he took what was common. He chose the refuse—the chaff and straw from the wheat—and offered these as a sacrifice to God. We do the same. We are not discerning in our offerings. Have you ever heard someone say, “I have some oil that will not even burn in the vigil lamp”? This implies that the vigil lamp is where you burn all the worthless oil.

We use the oil with zero acidity in our salads because it is better for our health, but we think we can put whatever we please into the vigil lamp. No, that is not how it should be.

When you intend to give someone a gift—to place them under an obligation or win their favor—you take care that the gift is worthy of the person and of their position. You consider which shop to buy it from, what brand it should be, and how it should be wrapped before you present it. You take the person into account. In the same way, you must take God into account. Even with the vows we make in difficult moments, promising, “Do this for me, and I will do that for You; grant me this, and I will bring You that,” once we have received what we asked for, we still try to twist the truth and avoid fulfilling our promise sincerely. I remember reading a relevant story.

A man in need made a vow to God: “Grant me something; let me find something along my way, for I am so poor, and whatever I find, I will bring half of it to You.” As it happened, while walking along, he found a sack full of walnuts.

It had been left there, perhaps having fallen from someone traveling ahead of him—from a car or a cart; I do not know. In any case, that was what he found. He said to himself, “I must give half of this.” So he sat down, cracked the walnuts, kept the kernels for himself, and took the shells to church as his offering to God. That is what we are like: we keep the kernel and give away the outside...

the worthless remains of the walnuts. That is how we are. This is what Cain, the first man born of woman, did, and God did not accept his offering. This shows us that God is discerning and cannot be deceived, as some of us imagine. God looks at who is praying to Him, not merely at what is being prayed; He looks at who is praying and why. We often pray and receive no answer, and this troubles us. There is a particular reason why we receive no answer. A person must come to terms with this inwardly, so that the ground of his hope is not taken from beneath him. Satan is cunning and knocks that support away: “No one hears you. Look, there is nothing there, despite all you tell me,” and this can produce entirely contrary results. So, as I was saying, the first to feel the need to turn toward heaven were those first two children...

Cain and Abel by name, the children of Adam. A second altar, equally important and with blessed results, appears after the Flood. There we read that when the Flood had ended, the waters withdrew once more into their depths and disappeared, and the family that had survived Noah’s Flood emerged again. There were eight of them: Mr. Noah and Mrs. Noah; Shem, Ham, and Japheth, their sons; and their sons’ wives—eight people. They again felt the need to raise an altar to God. This is also recorded in Genesis, in the same book, further on after the Flood, in chapter eight. You will find it from verse eighteen onward...

as follows:

“Noah went out, together with his wife, his sons, and his sons’ wives. They went out of the ark. Then Noah built an altar to the Lord, took from every clean animal, and offered whole burnt offerings upon the altar”...

as a sacrifice to God. “And the Lord God smelled a sweet fragrance, and God blessed Noah and his sons and said to them, ‘Be fruitful and multiply; fill the earth and have dominion over it.’” In the first case, when the offering was not made with care, this blessing did not come from God.

In the second case, therefore, a person must know to whom he is addressing himself and that the One whom he addresses has certain requirements before He answers. I will state one basic principle briefly. A holy man of the desert said concerning prayer, “He hears you if you hear Him.” In other words, do you want God to hear you? Then you must listen to Him. If you will not listen to Him, He will not listen to you. The man who had once been blind from birth and was healed by Christ found himself before the people and showed that God is the Creator, for Christ put a little spittle and earth upon his eye and made an eye with them—and you know what an eye means. This man who had once been blind...

said the following in his defense before the Jews, who were pressuring him not to glorify Christ but to give glory only to God: “We know that God does not hear sinners; but if anyone worships God and does His will, He hears him.” He was saying that from the foundation of the world, from everything we hear, read, and see, we know that God does not hear or give heed to a sinful person. That is, He hears him, but does not answer. “But if anyone worships God”—if he reveres God—“and does His will,” meaning that he also keeps His commandments. For it is not enough merely to say, “I believe; yes, God exists, a higher power exists,” and so forth. Yes, but if He exists, why do you not do what He says? “If anyone does His will, He hears him.” You must both acknowledge God and act accordingly.

That was his answer. Therefore, certain conditions are required for prayer to be accepted. Let me mention a few more of them. For example, Christ tells us: “Whenever you stand praying, forgive, if you have anything against anyone.” A person who is not at peace with another cannot stand in prayer. The conflict and bitterness he bears toward his fellow human being create a difficulty, an obstacle. “If you have anything against anyone,” He says, “whenever you stand praying, forgive, so that your Father in heaven may also forgive you your trespasses.” For in our prayer we also say, “Forgive us our debts”...

“as we also forgive our debtors.” Yes, but He turns to you and asks, “Have you forgiven? Is that true, or are you lying?” Often we are lying. We could reverse the words and say, “Do not forgive us our trespasses, just as we have not forgiven the trespasses of others.” Yet we lie and, without paying attention, say to Him in the Our Father, “Forgive us our debts,” even offering Him our own example: “as we also forgive our debtors.” Elsewhere, in Matthew chapter twenty-one, He says: “Whatever things you ask in prayer, believing”—believing that you truly may receive them—“you will receive,” provided, of course, that you are not bound. Do you know how we should picture our prayer? It is like a dove eager to fly all the way to the throne of God and bring our answer back to us.

It takes our little letter, our note, in its beak to carry it to God. We tell it, “Fly there, go, and return.” But some of us have sins or are bound to this world. Then it is as though you fastened a piece of iron, a weight, to the dove’s foot. However much it wants to fly, it cannot, and so it remains here. The dove is not at fault, nor is God. I am at fault, because I did not sever that bond so that my prayer could reach Him. It is like a story I once told about some Englishmen who had gone ashore to amuse themselves at a port. Their ship was lying offshore. In the morning, after they had been drinking and celebrating, they climbed into a boat and took up the oars to return to their ship. But dawn came...

and they had not moved from the quay. People passing by that morning saw two men rowing, gathered around, and began laughing, because in their drunkenness the men had not untied the boat. They had left it moored and simply taken up the oars and pulled. So it is with us: we row, but sin holds us back. The same is true in prayer. We send up our prayer, we say that we are in need, and we believe in God, but sin holds us back. That is exactly what happens in this case. A person must therefore let go of these things so that he can present himself before God. He cannot be double-minded, divided between one way and another. “A double-minded man is unstable in all his ways,” writes James, the Brother of the Lord.

There are certain cases in which people may say, “I have been asking for so long, yet I receive nothing.” There are two reasons for this. The first is that, for the present, it would not be good for you to receive what you are asking for. A child asks his mother for scissors, and she does not give them to him. The child cries, and the mother is distressed because she loves him, but she cares even more about what is good for him. It would not be good to give him the scissors, because the child cannot yet handle or use them properly. The result could be painful and quite the opposite of what he desires. Seeing that it would not benefit the child, and that he cannot yet handle a knife, scissors, or something similar, the mother does not give it to him. She withholds it out of love, not malice. So it is with God. Often, some of the things we ask for would not benefit us at that time, and God does not answer us. This is another aspect of the matter.

“You ask and do not receive.” Many times, he says, you ask and do not receive. Why? “Because you ask wrongly, that you may spend it on your pleasures.” Many people ask for material things or for success in other matters so that they may satisfy their pleasures and live for this world. Christ does not answer such requests. He does not help a person toward his own destruction. He seeks to save him, giving him what he needs at the proper moment and at the proper time. A mother follows an order: now she gives this, and later she gives something else. A nurse does the same: now she gives this medicine, then some drops, then something else; she takes the temperature, and so on. There is an ordered method intended to produce a good result. The same is true of prayer. Often in prayer we ask for things that, on the one hand, are not good for us and, on the other...

may actually harm us. Here in Athens there were two sisters, both of whom have now died. One of them was driven by pride and was desperate to obtain a position at the Bank of Greece. Her older and more sensible sister said to her, “My dear Sophia”—that was her name—“you pray, my child. If God sees that this is good for you, He will open the door for you to go there. Why are you tormenting yourself? Why are you ruining your health?” She nearly became consumptive. The story I am telling you took place forty years ago. Nothing would dissuade her. I do not know why she was so determined to become an employee of the Bank. For four or five years...

For four or five years she kept trying through connections and all the rest. At last, that door opened: she was hired, became an employee, and was even made secretary to the General Director. She was beautiful and educated, and so forth. The result was that she suffered two calamities. The first was that she began an affair with the Director. Because of her, the Director divorced a beautiful and very good wife with three children. Then she fell from the top of a staircase and was shattered at the bottom. After a year and a half of living in sin, they carried her away from there in pieces. She brought about two disasters.

God had been protecting her, saying, “Do not go there.” For God does not see only what I see: that I want to get ahead now, that I need something now, that I think I need this or that right now. God sees farther ahead and, as we say, He sees what lies behind as well. He sees tomorrow and knows what is truly good for us. Many times He does not answer precisely for our own good. It is better for us not to have that thing today. We may be disappointed for a while. We may have planned things differently, fashioned our dream in another mold, and set our heart on it. Yet that very thing could be our ruin—and not only our eternal ruin, but even our ruin in this present life. Many people say, “I am not interested in the life to come. I am only interested in this life.” Yet some lose even this temporal life. Those who, as the saying goes, trample underfoot God’s providence, love, and care for them may lose even their present life.

Something unforeseen happens—a tragedy, or some whirlwind in life—and we lose even this temporal life. Yet our pride will not let us admit, “Yes, that is how it is, and I thank God.” Our forebears, who were wiser than we are, gave us that classic saying: “There is no evil without some good mixed in.” No evil at all. Back when TAE Airlines was still operating, it had a flight from Alexandroupoli to Athens. Among those due to fly was a colonel with his family. On the way, he kept blaspheming the driver’s Most Holy Theotokos because the car had broken down and there was a chance that he would miss the flight. Yet the driver was not at fault. He had checked the car, but a car is made of metal; it is a machine. It suddenly broke down and needed time to repair. And indeed, they missed the flight.

His blasphemies against the Most Holy Theotokos and Christ multiplied. They had barely gathered their things and loaded them again to return when a telegram arrived saying that the airplane had crashed somewhere near Athens and no one had survived. Then he swallowed his words. He fell silent and began kissing the driver. Of course, neither man was a believer. But God’s providence—perhaps to preserve his family, for he had three little children with him, or perhaps for the sake of his wife, who was a good woman; I do not know the reason—allowed the car to break down so that he would miss the airplane. That breakdown had been regarded as something bad. It seemed harmful: they would have to stay at a hotel and leave the next day, or whatever else might happen. Yet it saved their lives. If we knew how to read the events of our own lives,

we would find this saying fulfilled many times. “Why did that not happen then? Why did I not go? Why did this obstacle arise? Why did I wake up with a fever of forty degrees?” Let me tell you about a young woman who had received a scholarship. Her mother was proud of her and wanted her to go abroad, to Italy, become an artist, and sing at La Scala in Milan—or so she said. On the day she was to leave—again, this was in the days of TAE Airlines, as I recall—the car came to collect her in the morning, but she lay rigid in bed. She could not move at all, and she spent four months in the Asklepieion Hospital in Voula. She said she had lost everything, lost her future, and all sorts of other things. Yet God was protecting her from destruction. And what happened? As this young woman lay in her hospital bed, while the doctors could find no illness at all,

one day she said to her mother, “Mother, if you change your life”—for her mother was living as she pleased, frequenting all the places of revelry around Phaleron—“if you change your life, I will get well.” How could her mother believe such a thing? Yet some time later, just before Pascha, her mother went to Holy Confession. She then went joyfully to tell her daughter, so that little Katina, who was there in the hospital, might rejoice as well. It was Monday, and she found Katina standing, suitcase in hand. “Mama, I have been waiting for you so that we can leave. I have been well since last night. Let us go home and celebrate Pascha, and then come back to receive my discharge papers from Professor Garoufalias”—or whatever the professor’s name was; I do not remember. This is how God works. He saved the daughter in time, preserving her from destruction, and He also brought the mother back to the right path. God is not concerned with the trifles that concern us.

He is concerned with what endures: our happiness both in this world and in the world to come. I shall stop here and, God willing, perhaps we shall say a few more words another time.

Στην περασμένη μας ομιλία είχαμε μιλήσει, εξαιτίας της φυλακίσεως του Πέτρου, περί προσευχής και τα αποτελέσματά της, αν ενθυμείστε. Πράγματι, η προσευχή είναι ένα μέσον, μάλλον ένα όπλο στα χέρια του ανθρώπου, και είναι εκείνο το οποίο ξεχωρίζει όλη την άλλη δημιουργία από τον Δημιουργό. Δεν το έχει κανείς αυτό το προνόμιο μέσα στη δημιουργία, ή μόνο ο άνθρωπος να μπορεί να ομιλεί με τον Θεό. Όμως, όπως ξέρετε ίσως και από ατομικό πειραματισμό, δεν την έχουμε την προσευχή εμείς

πρώτη θέση και τα ζητήματά μας, τόσο τα υλικά όσο και τα πνευματικά, δεν τα επιλύομεν διά της προσευχής. Κοιτάζουμε με άλλους τρόπους, με άλλα μέσα, να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε σε αυτές τις ανάγκες. Το θαυματουργικό αυτό μέσον που έχει ο άνθρωπος στη διάθεσή του δεν το χρησιμοποιεί όσο θα μπορούσε να το χρησιμοποιεί προς ωφέλειά του. Ένας μεγάλος πατήρ της Εκκλησίας μας, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, λόγιος άνθρωπος, όχι απλώς ένας ασκητής, κάποιος μοναχός, λέγει το εξής: «Μνημονευτέον Θεού μάλλον ή αναπνευστέον». Δηλαδή, μεταξύ αναπνοής που είναι απαραίτητη για το σώμα για να διατηρηθεί και προσευχής, προτιμά την προσευχή από την αναπνοή. Δηλαδή, ο άνθρωπος ο οποίος δεν προσεύχεται είναι νεκρός κατά το πνεύμα. Η προσευχή είναι το οξυγόνο της ψυχής του ανθρώπου. Αισθάνεται διαφορετικά ο άνθρωπος ο οποίος προσεύχεται, ο οποίος έχει σχέση πνευματική με τον Δημιουργό του. Αυτό δεν είναι θέμα θεωρίας, είναι θέμα πράξεως. Όταν ο άνθρωπος θελήσει να το εφαρμόσει, θα το αντιληφθεί μόνος του, ότι πράγματι νιώθει άνετα, νιώθει διαφορετικά. Εκεί που ζαλίζεται, τα χάνει, σταματά, εκεί βλέπει πάλι ένα φως. Βλέπει ένα δρομάκι, βλέπει να αλλάζει

η υπόθεσις, το ζόφος, το σκοτάδι μιας υποθέσεως. Όμως, επαναλαμβάνω, λίγοι είναι οι χριστιανοί εκείνοι και γενικότερα λίγοι είναι οι άνθρωποι εκείνοι οι οποίοι γνωρίζουν αυτό το μυστικό. Οι άλλοι υποφέρουν. Οι άνθρωποι, αν προσηύχοντο, δεν θα είχαν άλυτα θέματα.

Εάν κανείς θελήσει και αυτού του Χριστού μας τη ζωή να προσέξει, σαν άνθρωπος το δίδαξε αυτό. Πάντοτε βρισκότανε εν τη προσευχή και όλα του τα θέματα τα έλυε με την προσευχή. Όταν πρόκειτο να κάνει μια μεγάλη επιχείρηση, σαν δύο παραδείγματα, να διαλέξει τους Αποστόλους, να τους βάλει, να τους έχει μαθητάς, να τους πάρει μαζί του κλπ.

Ολόκληρη νύχτα προσηύχετο. Προκειμένου να φτάσει στο μαρτύριο, επήγε κατά μόνας στον κήπο της Γεθσημανή και προσηύχετο. Αναφέρουν επίσης οι Ευαγγελιστές: όλη την ημέρα έκανε αυτήν τη δημόσια ζωή, διδάσκοντας τον λαόν και προτρέποντάς τον στα σωστά. Έπειτα όμως αποσύρετο και πήγαινε, κατά κάποιον τρόπο, να αντλήσει. Ο άνθρωπος είναι συσσωρευτής, αλλά πού θέλει να συσσωρεύσει; Εάν δεν έχει ένας συσσωρευτής, τι θα δώσει; Εμείς δεν αντλούμε, εξαντλούμεθα καθημερινώς χωρίς να αντλούμε. Ο άνθρωπος, αν θέλει να αντλήσει, θα αντλήσει από εκεί. Δεν μπορεί να αντλήσει από αλλού, δεν μπορεί να στραφεί αλλού. Δεν έχουν δυνάμεις οι άνθρωποι να μας βοηθήσουν. Γι’ αυτό και ακριβώς πολλές φορές

λέμε το παράπονό μας, λέμε τον πόνο μας, λέμε την ανάγκη μας στον άλλο, νιώθουμε μια ανάγκη κάπου να ακουμπήσουμε, αλλά αυτός δεν μπορεί να μας βοηθήσει θετικά. Μπορεί βέβαια να μας πει έναν λόγο παρήγορον, δεν έχω καμία αντίρρηση, και αυτό το αισθάνεται ο άνθρωπος, το θέλει, και μάλιστα στις δύσκολες στιγμές της ζωής του, είτε σωματικές είτε υλικές είτε πνευματικές είναι, αισθάνεται την ανάγκη κάπου να ακουμπήσει. Σκεφτείτε, αν παρηγορείται ο άνθρωπος από τον άνθρωπο, ο οποίος πολλές φορές δεν έχει να μας δώσει τίποτα, πόσο μάλλον θα παρηγορείται να σταθεί μπροστά στον Θεό. Εμείς οι Ορθόδοξοι θα έπρεπε πολύ να κάναμε χρήση της προσευχής, πολλά είχαμε να ωφεληθούμε, γιατί εμείς δεν έχουμε μόνο να παρουσιαστούμε στον Βασιλέα, μπορούμε να παρουσιαστούμε και στη Βασίλισσα

να παρουσιαστούμε και στους πρίγκιπες, στους υπουργούς του Θεού, που είναι οι Άγιοι, και εν τούτοις που είναι έτοιμοι να μας βοηθήσουν, να μας παρασταθούν. Πολλοί έχουν λύσει τα προβλήματά τους δι’ αυτού του τρόπου. Άλλοι τα προβλήματα χρόνων τα έλυσαν διά της προσευχής. Είναι σε θέση πολλοί από ατομικό πειραματισμό να σας πούνε.

Δεν ξέρω αν και εσείς έχετε τέτοιες εμπειρίες, αν ποτέ το σκεφτήκατε, διότι θα πει κανείς: «Καλά, εγώ δεν προσεύχομαι;» Δεν ξέρω αν προσεύχεσαι. Μπορεί να γεμίζεις τον αέρα λόγια, αλλά εάν προσεύχεσαι δεν ξέρω. Διαφέρει το ένα από το άλλο. Χρειάζονται ορισμένες προϋποθέσεις, άλλωστε, ο άνθρωπος για να σταθεί στη θέση της προσευχής, να προσευχηθεί και να έχει αποτελέσματα, απάντηση από την προσευχή.

Είναι ένα γράμμα στο οποίο δεν θα πάρεις απάντηση.

Δεν βγαίνει τίποτα. Ο σκοπός είναι να στείλεις γράμμα και να πάρεις απάντηση. Σας έλεγα μια φορά, αν ενθυμείστε, που ένας μικρός έγραψε ένα γράμμα στον θείο του στην Αμερική να του στείλει λίγα χρήματα, να πάρει ένα βιβλίο που ήθελε για τη μητέρα του ο πτωχός. Και ο θείος δεν απήντησε. Και απεδείχθη έπειτα από μερικό καιρό, που ανησύχησε και η μητέρα πως αυτός δεν απήντησε, που ήταν τόσο τακτικός. Ο μικρός είχε γράψει στον θείο, το κείμενο το είχε γράψει στο τετράδιό του, έγραψε τη διεύθυνση στον φάκελο, αλλά ξέχασε να κόψει το χαρτί μέσα από το τετράδιο, να το βάλει μέσα στον φάκελο, και του έστειλε τον φάκελο. Είδε αυτό, σου λέει, αστείζεται ο μικρός. Πού να φανταστεί τώρα τι έχει κάνει; Αυτό τούτο συμβαίνει σε πολλούς από εμάς στο θέμα της προσευχής. Ναι μεν...

προσευχόμαστε, θα λέμε: «Θεέ μου, βοήθησέ με. Παναγία μου, ξέρω εγώ τι, Αγία μου, σ’ αυτή τη δύσκολη στιγμή, σ’ αυτό βοήθησέ με», αλλά όχι με την καρδιά μαζί. Η καρδιά αλλού εργάζεται. Άλλα επιθυμεί, άλλα σκέπτεται. Θέλει απλώς να τους έχει τους Αγίους, τη Θεοτόκον, τον Θεό, να τους έχει ως υπηρέτας των αναγκών του, χωρίς αυτός να θέλει ποτέ όμως

να συνηγορήσει με τις σκέψεις του και με τις επιθυμίες του.

Αναφορικώς με την προσευχή έχουν αποφανθεί πολλοί άνθρωποι, έχουν δηλαδή δώσει γνώμη, με λίγα λόγια το ρεζουμέ της προσευχής. Παραδείγματι, ένας μεγάλος άνθρωπος της ερήμου, ο Άγιος Νείλος ο Ασκητής, λέγει περί της προσευχής το εξής: «Προσευχή εστί ομιλία νου προς Θεόν». Ομιλεί ο νους με τον Θεόν, γιατί μπορείς και με κλεισμένο το στόμα να προσεύχεσαι. Και ο θείος Χρυσόστομος λέγει: «Προσευχή εστίν έργον αγγέλων και υπεραίρουσα την αξίαν αυτών». Περνάει και των αγγέλων το έργο ακόμη η προσευχή. Βέβαια, οι άγγελοι καθημερινώς υμνούν τον Θεό, δεν προσεύχονται εις τον Θεό να ζητήσουν τίποτα, διότι είναι ανενδεείς, είναι πνεύματα, ούτε αρρωσταίνουν ούτε υλικές ανάγκες έχουν ούτε λόγους συντηρήσεως έχουν. Αυτοί υμνούν τον Θεό. Βέβαια, είναι μεγάλο πράγμα να υμνείς τον Θεό, να δοξάζεις τον Θεό ανιδιοτελώς.

Εμείς πάντοτε με υπολογισμό μπορεί να προσευχόμεθα, αλλά των Αγγέλων είναι ανώτερο. Όμως του πιστού, του ανθρώπου που σέβεται τον Θεόν, που λογαριάζει τον Θεόν, που υπολογίζει τον Θεόν, η προσευχή του θεωρείται ανωτέρα. Ένας άλλος επίσης μεγάλος της προσευχής άνθρωπος, ο Άγιος Ιωάννης ο της Κλίμακος, έτσι λέγεται γιατί έχει γράψει ένα βιβλίο με 30 ομιλίες, που είναι σαν μια κλίμακα, ή μια αρετή κατόπιν της άλλης, που όταν ο άνθρωπος κατορθώσει να ανέβει αυτή την κλίμακα των αρετών, φτάνει πλέον στον προορισμό του. Λέγει: «Προσευχή εστί μήτηρ των δακρύων». Είναι αλήθεια αυτό και χαρά στον άνθρωπο που μπορεί στην προσευχή του να δακρύσει.

Πρόξενος της θεϊκής αγάπης. Ελκύει επ’ αυτού τη θεϊκή αγάπη, όταν τον βλέπει τον άνθρωπο προσευχόμενον ο Θεός. Συγχώρησις των αμαρτιών μας. Ζητάμε στην προσευχή μας ο Θεός να μας συγχωρήσει τας αμαρτίας μας. Θα πει κανείς: «Ώστε δεν χρειάζεται εξομολόγησις;» Δεν εννοεί αυτό. Εννοεί τας αμαρτίας που μας διαφεύγουν. Γιατί ο άνθρωπος, πεπερασμένον ον, δεν είναι ικανός να συγκρατήσει την κορδέλα των αμαρτιών του όλου του βίου. Μιας ημέρας αμαρτίας, μιας ώρας αμαρτίας, δεν μπορεί ο άνθρωπος να συγκρατήσει. Διότι βέβαια οι αμαρτίες δεν είναι αυτές οι χοντρές που λέμε εμείς: «Δεν σκότωσα, δεν έκλεψα». Αμαρτίες έναντι του Θεού είναι λεπτή δουλειά, όπως είναι ένα καρδιογράφημα που ένας

έμπειρος ιατρός μπορεί να το διαβάσει σε λεπτομέρειές του. Έτσι υπάρχει και τέτοιο πνευματικό καρδιογράφημα στον Θεόν έναντι των σκέψεών μας, των λόγων μας, των έργων μας. Διότι ο άνθρωπος αμαρτάνει εν λόγω, εν έργω, εν διανοία. Αυτές λοιπόν που δεν τις πιάνουμε εμείς: «Βοήθησέ με, Θεέ μου. Συγχώρεσέ μου και κάτι που δεν το ενθυμούμαι, που δεν είμαι σε θέση να το εξαγορεύσω, να το αποκαλύψω στην εξομολόγησή μου». Αυτό είναι. Γέφυρα διαπερώσα τον άνθρωπον άθικτον από τας παγίδας του πονηρού. Βρίσκεσαι σε μια δύσκολη κατάσταση και νομίζεις ότι τα πάντα έκλεισαν επί κακό. Δεν γίνεται αλλιώς. Ε, μια προσευχή σου θερμή προς τον Θεό, με πίστη, να το μιλήσεις σε κάποιον που το δύναται, που το μπορεί,

διαπερνά, λέγει. Είναι μια γέφυρα που σε διαπερνά άθικτον και, που έλεγες, εξουθενώνεσαι, διαλύεσαι πλέον, σε περνάει άθικτον και θαυμάζεις εκ των υστέρων και λες: «Πώς έγινε αυτό; Όνειρο μου φαίνεται, ψέμα μου φαίνεται. Εγώ περίμενα πολύ διαφορετικά αποτελέσματα και έγιναν πολύ διαφορετικά». Ουράνιον έργον, διότι όπως προσεύχονται στον ουρανό, και ο άνθρωπος έχει το δικαίωμα να προσευχηθεί από τη γη, και ο άνθρωπος που προσεύχεται στη γη επιτελεί μια συνέχεια του ουρανίου έργου που επιτελούν τα άυλα πνεύματα προς τον Θεό. Τροφή των Αγγέλων, τροφή των Αγγέλων. Οι Άγγελοι χαίρονται να μεταφέρουν τας προσευχάς των ανθρώπων. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ σας στην Παλαιάν Διαθήκην το βιβλίο του Τωβίτ.

Ο Τωβίτ υπήρξε ένας δίκαιος άνθρωπος με οικογένεια, πλούσιος, και κάποτε φτώχυνε. Και φτώχυνε εξαιτίας μιας ασθενείας του, διότι ετυφλώθη σε μια στιγμή που πήγαινε κάπου να δώσει ελεημοσύνη που ζήτησε και βγήκε από το σπίτι του. Ένα περιστέρι από πάνω άφησε την κοπριά του και έπεσε στα μάτια του αυτό και ετυφλώθη ο άνθρωπος. Εις την οδόν της αγαθοεργίας ετυφλώθη. Και λόγω του ότι ετυφλώθη, ήρθαν έτσι τα πράγματα μέσα στα χρόνια να πτωχύνει ο άνθρωπος. Δεν μπορούσε να κινηθεί, η οικογένειά του υπέφερε, και όταν ήταν πλούσιος είχε κάποιον δανείσει κάτι χρήματα, αλλά ήταν μακριά αυτός ο άνθρωπος και δεν ήταν δυνατόν αυτός, τυφλός ων.

Το παιδί που είχε τώρα έβγαινε, θα ήταν 14, 15, 16 χρονών, δεν μπορούσε να αναλάβει να πάει εκεί μακριά, στο κράτος εκείνο, να μαζέψει αυτά τα χρήματα, να μπορέσουν να βοηθηθούν στις δύσκολες αυτές τώρα στιγμές, και προσηύχετο εις τον Θεόν να τον βοηθήσει. Και να σου, μια μέρα έρχεται ένας κύριος, του λέει: «Τι επιθυμείς; Στην υπηρεσία σου. Έμαθα ότι είσαι τυφλός, ότι υποφέρεις και λοιπά. Σε τι μπορώ να σε βοηθήσω;» «Σε ευχαριστώ», του λέει, «άνθρωπέ μου, αλλά σε τι να με βοηθήσεις;» «Ό,τι θέλεις. Δεν θα με στείλεις πουθενά; Δεν θα σε βοηθήσω σε τίποτα; Ό,τι μπορώ να σου κάνω». «Αυτό και αυτό», λέει. «Μπορείς να συντροφεύσεις το παιδί μου να πάει σε ένα μέρος, να πάρει μερικά χρήματα που μου οφείλει κάποιος, να μπορέσω να συντηρηθώ λίγα χρόνια;» «Ευχαρίστως». Και το παίρνει το παιδί αυτό και το πηγαίνει αυτός εκεί. Και όχι μόνο το πήγε,

έπειτα από καιρό που ενόμισαν ότι είχε χαθεί το παιδί και απώλεσε το παιδί και ότι αυτός ήταν κακός άνθρωπος και τα τέτοια αυτά, γύρισε πίσω με το παιδί παντρεμένο, με μεγάλη προίκα, που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τον Γέροντα να ζήσει άλλα 100 χρόνια.

Επέστρεψε το παιδί και ο πατέρας σκέφτηκαν να ευχαριστήσουν αφενός τον άνθρωπον αυτόν, ο οποίος ήθελε να αποσυρθεί πλέον, αλλά και να του προσφέρουν κάτι από αυτό που έφεραν, και τα χρήματα που πήρε, τα οποία είχε δανείσει, αλλά και από το προικιό αυτό που είχε φέρει, μια μεγάλη προίκα. Τον εκάλεσαν λοιπόν σε ένα τραπέζι κατ’ ιδίαν και είπε ο πατέρας, τυφλός, και το παιδί που ήταν παρόν ότι...

«Ότι δεν έχουμε λόγους να μπορέσουμε να σε ευχαριστήσουμε για αυτό το οποίο έκανες. Από τον Θεό να το βρεις. Όμως αισθανόμεθα μίαν ανάγκη. Σε παρακαλούμε να δεχθείς ένα μικρό ποσόν, έτσι συμβολικώς, για αυτό το καλό που μας έκανες». Και ανοίγει το στόμα του, αυτός τους λέει: «Εγώ», λέει, «είμαι ο Αρχάγγελος Ραφαήλ, ο οποίος απεστάλη από τον Θεό να σε διακονήσω στην ανάγκη σου αυτή. Εγώ είμαι εκείνος που μετέφερα τις προσευχές σου στον Θεό και με έστειλε να σε βοηθήσω σε αυτή σου την ανάγκη. Να είσαστε με την ευλογία του Θεού», και χάθηκε από μπροστά τους. Άγγελοι είναι εκείνοι οι οποίοι παίρνουν τις προσευχές των ανθρώπων και τις μεταφέρουν ενώπιον του θρόνου του Θεού. Όλος ο πνευματικός κόσμος γύρω μας εργάζεται για μας και κατά αναλογίαν λαμβάνει ο καθένας δεκτικότητος.

Την ώρα που μιλούμε εδώ, αν είχαμε ένα ειδικό μηχάνημα, ένα ραδιόφωνο έτσι, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε ότι εδώ γύρω μας άλλοι λόγοι συγκρούονται και πετούν και υπάρχουν δεν ξέρω πόσες φωνές, πόσες μουσικές, πόσα θέματα. Μέσα σε αυτά κινούμεθα, όμως δεν έχουμε τον ανάλογο δέκτη να πιάσουμε BBC, να πιάσουμε Αθήνα, να πιάσουμε εξωτερικό, να πιάσουμε Ρωσία. Έχοντας τον ανάλογο δέκτη και υπακούοντας εις τους νόμους τους φυσικούς που ο τεχνίτης έχει φτιάξει τον δέκτην αυτόν, κάνει το θαύμα. Τι γίνεται; Πού είναι όλος αυτός ο κόσμος; Έτσι είναι και στο πνευματικό μέρος του ανθρώπου, παρότι, όπως είπε ο Παύλος εδώ στην Πνύκα, στην Αθήνα, στους παππούδες μας,

αυτό ζωμεν κινούμεθα και ζμεν, Στον Θεό είμαστε. Δεν μπορούμε, λέει; Μπορούμε να τον ψηλαφίσουμε, εάν είχαμε λεπτότητα ψυχής. Αλλά η αμαρτία είναι μια που σκληρύνει την ψυχή του ανθρώπου και δεν μπορεί να αισθανθεί. Δεν ξέρω αν έχετε απασχοληθεί ποτέ με τη γραφή των τυφλών. Λοιπόν, οι τυφλοί διά της αφής διαβάζουν, βρίσκουν σελίδες, κείμενα, κεφάλαια, πράγματα, γίνονται πανεπιστήμονες διά της αφής. Αυτό που φροντίζουν όμως και πάντοτε φοβούνται είναι να διατηρούν λεπτά τα χέρια τους, να μην τα σκληρύνουν τα χέρια τους, διότι όταν σκληρύνουν τα χέρια τους δεν μπορούν να αντιληφθούν τα ανάγλυφα αυτά. Πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πολύ πιο λεπτά. Έτσι πρέπει να είναι η ψυχή του ανθρώπου, και η ψυχή του ανθρώπου σκληρύνεται από τη στιγμή που θα μπει η αμαρτία στη μέση.

Η αμαρτία, από μικρά, από το λίγο, από το ψέμα, από το αστείο, από το σόκινγκ, από την ομολοχία, από ένα φλερτ, από ένα τι, αρχίζει και βάζει ο κατσικοπόδαρος τα πόδια του στην ψυχή και αρχίζει και τη σκληρύνει την ψυχή. Γιατί η ψυχή τότε δεν μπορεί να αντιληφθεί τα θέματα του ουρανού, δεν μπορεί να πιάσει τα ψηλά αυτά νοήματα. Γι’ αυτό, όσο πιο πολύ προσέχει ο άνθρωπος την αμαρτία, τόσο πιο πολύ συγκινείται με το Θείον και αντιλαμβάνεται καλύτερα τις απαντήσεις που δίδει ο Θεός. Είναι επιστήμη επιστημών. Ένας άλλος πατήρ λέγει ότι το μόνο που δεν θα μάθει ο άνθρωπος στη ζωή του, όλα μπορεί να τα μάθει, είναι το να προσεύχεται ακριβώς.

Δεν μπορεί να τελειοποιηθεί ο άνθρωπος στην προσευχή. Αυτό είναι θέμα αγώνος και συνήθειας. Εμείς Έχουμε απασχοληθεί με την προσευχή, η οποία βέβαια είναι πολύπλευρος. Δεν είναι το να αφήσω τη δουλειά μου και να πάω να πάρω το Ωρολόγιο ή τη Σύνοψη ή τη φυλλάδα και να διαβάζω. Δεν είναι αυτή η προσευχή. Έχει πολλές όψεις η προσευχή, που μπορεί ο κάθε άνθρωπος στη δουλειά του και χωρίς να αφήσει τη δουλειά του να προσεύχεται και να έχει τα αγαθά αποτελέσματα που απορρέουν από την προσευχή. Εν πάση περιπτώσει, είναι λοιπόν, λέει, τροφή των αγγέλων, χαρά των δικαίων, βρύσις και τράπεζα της ψυχής· τη δροσίζει την ψυχή. Δεν ξέρω αν σας έχει συμβεί ποτέ αυτό που θα σας πω. Υπάρχει εκδοχή η θλίψη να είναι τέτοια σε μια στιγμή, που να προσευχηθείτε και να αρχίσετε να κλαίτε, να μην μπορείτε να κρατήσετε τα δάκρυά σας.

Παρότι το δάκρυ αυτό θα έπρεπε να σας συντρίψει, αντί μάλλον σας ανακουφίζει. Νιώθει η ψυχή διαφορετικά, σαν να έκανε ένα λουτρό, σαν να βγήκε από ένα χαμάμ. Πώς νιώθουμε όταν βγούμε από ένα λουτρό, από ένα χαμάμ; Έτσι νιώθει η ψυχή. Είναι παράξενο πράγμα. Βρύσις, λέει, τράπεζα της ψυχής· τρέφεται η ψυχή από εκεί. Προκοπή της καρδίας· η καρδία δυναμώνει, δεν φοβάται εύκολα, δεν τρέμει μπροστά σε ορισμένα περιστατικά. «Τρέμει», λέει, «το φυλλοκάρδι μου». Δεν τρέμει· η καρδία δυναμώνει. Φως του νοός. Ακούστε ορισμούς: φως του νοός. Καταυγάζει η προσευχή. Αν ο άνθρωπος ίσταται προσευχόμενος, ο Θεός τον βλέπει.

Βλέπεις, σαν να ρίχνει τον προβολέα επάνω του. Αν θέλετε να βρείτε αυτή τη σκηνή, θα την αναζητήσετε στη Μεταμόρφωση του Χριστού μας. Όταν ανέβη στον Θαβώρ και προσηύχετο, έλαμπε ολόκληρος, γιατί καταυγάζεται. Έτσι είναι. Όταν ο άνθρωπος προσεύχεται, καταυγάζεται. Ο Θεός...

στον Αναννία ο Θεός, η δούλεη προσεύχεται, τον βλέπει ο Διότι ο άνθρωπος στρέφει τα μάτια του προς τον Θεό και ο Θεός βλέπει τον άνθρωπο. Όταν ο Ναθαναήλ ήτο στο περιβόλι του, κάτω από τη συκιά, ο Χριστός τον έβλεπε. Πριν ο Φίλιππος τού φωνήσει, «είδον σε υπό την συκήν». Τι έκανες στη συκή; Προσηύχετο.

Πού πήγαινε η προσευχή; Σε Αυτόν. Ενώνονται δηλαδή, βλέπει ο ένας τον άλλον. Είναι σαν να βλέπεις τον ήλιο και καταυγάζεσαι από τον ήλιο, διότι στρέφεις άλλωστε την προσοχή σου, την επιθυμία σου, την καρδιά σου προς τον ήλιο. Έχετε υπόψη σας ένα φυτό που λέγεται ήλιος; Το έχετε δει πώς κινείται ολόκληρον την ημέρα, εφόσον υπάρχει ο ήλιος; Βλέπει τον ήλιο και τον παρακολουθεί όλη την ημέρα.

Ο ήλιος το βράδυ αποσυρθεί και αυτό κατεβάζει τα ρολά του. Αυτός είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος διά τον Θεόν και νιώθει διαφορετικά. Αλλά δεν το ξέρει, επαναλαμβάνω, αυτό το μυστικό ο άνθρωπος και δεν το χρησιμοποιεί και γίνεται εκείνο που λέμε με απλά λόγια: πνιγόμεθα σε μια κουταλιά νερό. Πνιγόμεθα για το τίποτα. Δηλαδή μπορούμε να φτάσουμε μέχρι αυτοκτονία, να μας φέρει ο σατανάς.

Με μία προσευχή, στρεφόμενη προς τον Θεό: «Θεέ μου, άνθρωπος είμαι, βοήθησέ με». Πείτε Του δύο λόγια, γιατί αν δεν χτυπήσεις, δεν ανοίγει. «Κρούετε και ανοιγήσεται». Παρότι είναι έτοιμος να βοηθήσει, δεν βοηθάει. Είναι σαν κάποιος να βυθίζεται τώρα ανοιχτά και το ναυαγοσωστικό να είναι δίπλα, αλλά αυτός, με τον εγωισμό του, δεν εκπέμπει το SOS και πηγαίνει άφαντος κάτω, ο κυβερνήτης αυτός με το πλοίο του, εφόσον το ναυαγοσωστικό είναι δίπλα και είναι έτοιμο, όχι μόνο αυτό, αλλά και άλλοι να σπεύσουν να τον βοηθήσουν. Έτσι είναι. Δεν γνωρίζουν λοιπόν, λέγω, αυτό το όπλο ορισμένοι. Φως, λέει, του νοός, ράβδος της ελπίδος. Ο άνθρωπος προσεύχεται, έχει ένα ραβδί που το λένε ελπίδα. Πάντοτε ελπίζει, πάντοτε ελπίζει. Και οι δε που επιμένουν έχουν αποτελέσματα αγαθότερα, διότι πολλοί προσεύχονται, κάνουν μια παράκληση, ανάβουν ένα κερί και λοιπά, και αυτό είναι όλο.

Περιμένουν τον Θεό να έρθει πίσω από την πόρτα, να τους πει: «Πάρε και πήγαινε, παιδί μου, να κάνεις τα υπόλοιπά σου τώρα, τα κοσμικά, ξέρω εγώ, τα σαρκικά, τα εγωιστικά». Δεν είναι. Η προσευχή είναι σαν να χτυπάς ένα πηγάδι και, εφόσον νόμιζες καταρχάς ότι θα το βρεις στα 5 μέτρα το νερό, έχεις βαρέσει 10 και δεν το βρήκες.

Τι θα κάνεις; Σκεπτόμενος ότι έχεις κάνει έξοδα για 10, ας βαρέσεις 2 ακόμα. Και βαράς 2 ακόμα και δεν το βρίσκεις. Και τι γίνεται; Με τη σκέψη ότι έχεις χαλάσει χρήματα, 2, 2, 2, 2, και αν πάμε στην πατρίδα μου, σε ένα μέρος θα φτάσουμε 224 μέτρα πηγάδι. Αν αυτοί οι άνθρωποι χτυπούσαν τα 223 και μισό και λέγανε: «Άντε πλέον, άφησέ με, δεν υπάρχει τίποτα», τι θα χάνανε; Για μισό μέτρο χάνανε τον κόπον.

Και τον ιδρώτα και τα έξοδα των 223 και μισό μέτρων, που είχαν κάνει αγώνα. Αυτή είναι η προσευχή. Δεν ξέρεις τι χτυπάς· ξέρεις ότι είναι εδώ. Πότε θα πάρεις μια απάντηση, δεν ξέρεις. Ξέρεις όμως ότι Αυτός μπορεί να δώσει την απάντηση. Και αυτό είναι ένα μεγάλο πράγμα. Μια ράβδος, στην οποία ακουμπάει η ψυχή σου. Δεν τρέμουν τα ποδάρια σου. Γιατί ο κόσμος αυτός εδώ μέσα είναι γεμάτος από νάρκες, γεμάτος από ανάγκες, γεμάτος από θλίψεις. Δάκρυα ποτάμια και χαρά τίποτα, μια πυγολαμπίδα, τίποτα. Εάν δεν υπάρξει αυτή η ελπίς, η οποία επιστρατεύεται, δηλαδή αποκτάται διά της προσευχής, ο άνθρωπος είναι βασανισμένος, ο άνθρωπος θλιμμένος. Πέλεκυς της απελπισίας, κουτσορεύει, λέει, πέλεκυς της απελπισίας. Ο άνθρωπος που προσεύχεται την έχει κόψει την απελπισία. Δεν τον φέρνει σε απόγνωση ποτέ ο σατανάς. Πλούτος και θησαυρός των χριστιανών, έτσι κλείνει. Πλούτος και θησαυρός των χριστιανών. Ο θείος Χρυσόστομος λέγει:

Αντίσπροσέψη στερήσει εαυτόν», αν στερήσει τον εαυτό του από την προσευχή, «ταυτόν ποιήσει», είναι σαν να κάνει. Τι δηλαδή; «Ώσπερ αν ή τον ιχθύν εκ του ύδατος εξήγαγεν». Δεν θα βγάλει, λέει, το ψάρι από το νερό; Θα πεθάνει. Έτσι είναι ο άνθρωπος που στερεί τον εαυτό του από την προσευχή. «Ώσπερ γαρ ζωή εκείνω το ύδωρ, ούτως αυτώ προσευχή». Όπως η ζωή του ψαριού είναι το νερό, έτσι η ζωή της ψυχής είναι η προσευχή. Θα ήθελα στη συνέχεια...

να πω: από πότε η προσευχή; Πού πρώτα τη βλέπουμε στον άνθρωπο την προσευχή; Την προσευχή τη βλέπουμε στο πρώτο ζευγάρι. Από τις πρώτες ημέρες που παρουσιάστηκε κόσμος εις την γη, το πρώτο ζευγάρι, τα δύο πρώτα παιδιά, ο Κάιν και ο Άβελ, αισθάνθησαν την ανάγκη να αναπέμψουν δέησιν προς τον Θεό, συνοδευομένη μετά θυσίας. Πως εμείς πάμε ένα κερί, πάμε ένα πρόσφορο, πάμε λίγο λάδι, ξέρω εγώ, λίγο θυμίαμα, συνδυάζουμε και κάνουμε και ένα σταυρό, που λέμε, έτσι κι αυτοί έκαναν. Οι πρώτοι άνθρωποι αισθάνθηκαν, οι καρδίες δηλαδή των πρώτων ανθρώπων αισθάνθηκαν την ανάγκη...

να επικοινωνήσουν με τον Θεό, να ευχαριστήσουν κατά κάποιον τρόπο τον Θεό, διότι είναι πολλών ειδών οι προσευχές. Είναι ευχαριστήριος, είναι παρακλητική για να έχουμε εμείς μία απάντηση, είναι δοξολογία, έχει πολλές όψεις. Αυτοί λοιπόν εθεώρησαν καλό να ευχαριστήσουν τον Θεό. Το πρώτο λοιπόν θυσιαστήριο που παρουσιάστηκε για να αναπέμψει η προσευχή στον Θεό είναι των πρώτων αυτών δύο παιδιών, του Κάιν και του Άβελ. Εάν ανοίξουμε στη Γένεση, στο πρώτο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, στο Δέλτα κεφάλαιο, στίχος 3 και κατωτέρω, θα βρούμε εκεί τα εξής λόγια: «Και εγένετο μεθ’ ημέρας», έπειτα, λέει, από λίγες ημέρες...

«και Κάιν από των καρπών της γης... θυσίαν τω Κυρίω». Ο Κάιν προφανώς ήτο γεωργός. Αυτά είχε και από αυτά επήρε να θυσιάσει στον Θεό. «Και Άβελ», ο άλλος αδελφός, «ήνεγκεν και αυτός, από των πρωτοτόκων των προβάτων αυτού και από των στεάτων αυτών». Αυτός έφερε αρνιά καλά, από τα πρωτότοκα, τα γερά, τα καλά, τα εκλεκτά, και εθυσίασε, έκαψε, έψησε, και η κνίσα αυτή επήγε προς τον Θεό. Και του άλλου, του Κάιν, η κνίσα αυτή, ο καπνός αυτός από τη θυσία προς τον Θεό, και του Άβελ. Όμως ο Θεός εκράτησε για τον εαυτόν Του την εκλογή να δεχθεί ή να μη δεχθεί. Το να προσφέρω εγώ, προσφέρω.

Το να λέγω, λέγω. Το να φωνάζω στην ανάγκη, φωνάζω. Προσεύχομαι. Αλλά έχει και Αυτός το δικαίωμα να ακούσει. Και εξαρτάται αν θα ακούσει από ορισμένα περιστατικά. «Και επείδεν ο Θεός επί Άβελ και επί τοις δώροις αυτού. Επί δε Κάιν ου προσέσχεν». Και μάλιστα ο τρόπος, μπορεί να πει κανείς, που ανέβαινε το θυμίαμα αυτό προς τον ουρανό, ο καπνός αυτός προς τον ουρανό, έδειξε αμέσως την πρόθεση του Θεού, ότι του Κάιν δεν επήγαινε κατευθείαν απάνω, όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Κατευθυνθήτω ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Και πολλοί το εξετάζουν αυτό από δεισιδαιμονία. «Κοίταξε», λέει, «το καντήλι πώς καίει». Και από εκεί εξαρτά κάτι που...

απασχολείται μέσα της, μέσα του και ούτω καθεξής. Επείδε, λέγει εδώ, επί τη θυσία του Άβελ. Και γνωρίζετε ότι αυτή η θυσία έγινε αποτέλεσμα του πρώτου φόνου και επότισε τη γη, παρθένος γη με παρθένο αίμα. Το πρώτο αίμα που ήπιε η γη ήτο το αδελφικό αίμα, το οποίο έχυσε ο Κάιν, επί του Άβελ. Διότι ο Θεός δεν εδέχθη αυτού. Και αντί αυτός να σκεφτεί «Γιατί εμένα δεν το εδέχθη; Μήπως εγώ δεν ενήργησα καλά ή δεν εσκέφτηκα καλά;», εζήλεψε προς τον αδελφόν και θεώρησε ότι θα μπορεί να τον βγάλει από τη μέση. Έσπευσε ο Θεός, δεν ξέρω αν τα θυμάστε τα περιστατικά αυτά...

να τον προλάβει. Του λέει: «Γιατί είσαι δύσθυμος, Κάιν; Εάν ήσουν προσεκτικός και εκλεκτικός», του λέει, «στη θυσία σου, δεν θα την εδεχόμουν εγώ; Τι σου φταίει αυτός; Τι έβαλες στο νου σου κατ’ αυτού;» Διότι ο Κάιν έκαμε εκείνο που θα σας πω στη συνέχεια. Δεν ξεδιάλεξε κατ’ αναλογίαν, σ’ Αυτόν που προσφέρει, το εκλεκτότερον ή από το κοινό. Διάλεξε τα σκάρτα, τη μοίρα από το στάρι, τα άχυρα, και αυτά έκανε θυσία στον Θεό. Όπως κάνουμε κι εμείς. Δεν είμεθα εκλεκτικοί στις προσφορές μας. Έχετε ακούσει καμιά φορά: «Έχω ένα λάδι που δεν καίγεται ούτε στο καντήλι». Δηλαδή ότι στο καντήλι αφήνεις να εννοηθεί ότι καίει όλα τα σκάρτα.

Με τα μηδέν οξέα το βάζουμε στις σαλάτες μας εμείς, γιατί είναι για την υγεία μας πιο καλό. Αλλά το καντήλι, που να του βάζουμε ό,τι θέλουμε. Όχι, δεν είναι έτσι.

Όταν πρόκειται να κάνεις ένα δώρο, να προσφέρεις σε κάποιον, να τον υποχρεώσεις, να τον εξευμενίσεις, και φροντίζεις το δώρο, κατ’ αναλογία του προσώπου που θα είναι, να είναι και η θέση να ανταποκριθεί, κοιτάζεις από ποιο μαγαζί θα το πάρεις, ποια φίρμα θα έχει, τι αμπαλάζ θα έχει, για να προσφέρεις. Υπολογίζεις το πρόσωπο. Έτσι πρέπει να υπολογίσεις και τον Θεό. Εμείς και στα τάματά μας ακόμη, στις δύσκολες στιγμές μας που υποσχόμεθα «κάνε μου αυτό, να σου κάνω εκείνο, κάνε μου τούτο, να σου φέρω το άλλο», και πάλιν κοιτάμε έπειτα, μετά, όταν το λάβουμε, να διαστρέψουμε την αλήθεια και να μην είμεθα πραγματικοί. Θυμούμαι κάτι που διάβαζα που είναι σχετικό.

Σε μια ανάγκη ένας έταξε εις τον Θεό: «Δώσ’ μου κάτι, δώσ’ μου να βρω κι εγώ κάτι στον δρόμο μου, που είμαι τόσο πτωχός, και από ό,τι βρω να σου φέρω τα μισά». Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα είναι, εκεί που εβάδιζε, ευρήκε ένα τσουβάλι γεμάτο καρύδια.

Είχε μείνει εκεί, μα έπεσε από κανέναν που πήγαινε μπροστά, από κανένα αυτοκίνητο, από κανένα κάρο, δεν ξέρω τι. Εν πάση περιπτώσει, αυτό βρήκε. Σου λέει: «Από αυτό πρέπει να πάω τα μισά». Πράγματι, εκάθισε, έσπασε τα καρύδια, εκράτησε το εσωτερικό για αυτόν και πήρε τα εξωτερικά από το καρύδι και τα πήγε στην εκκλησία, τα πήγε στον Θεό. Αυτοί είμεθα εμείς, που κρατάμε την ψίχα και δίνουμε απ’ έξω...

τα υπόλοιπα των καρυδιών. Έτσι είμεθα. Αυτό έκανε ο πρώτος άνθρωπος... Κάιν, και δεν εδέχθη ο Θεός. Αυτό αφήνει λοιπόν να εννοηθεί ότι ο Θεός είναι εκλεκτικός και δεν ξεγελιέται, όπως νομίζουν ορισμένοι από μας. Ο Θεός βλέπει ποιος Του προσεύχεται, δεν βλέπει τι Του προσεύχεται· ποιος Του προσεύχεται, γιατί. Γιατί πολλές φορές προσευχόμεθα και δεν έχουμε απάντηση καμιά φορά, και αυτό μας απασχολεί. Υπάρχει ειδικός λόγος που δεν έχουμε απάντηση. Θα πρέπει ο άνθρωπος και αυτό να το δικαιολογεί μέσα του, για να μην πέσει από το αποκούμπι του. Ο σατανάς είναι τεχνίτης, τον πετάει από το αποκούμπι του: «Δεν σε ακούει κανένας. Να, δεν υπάρχει τίποτα. Μου λες εμένα και τα τοιαύτα», και μπορεί να έχει τελείως αντίθετα αποτελέσματα. Οι πρώτοι λοιπόν, λέω, που αισθάνθηκαν την ανάγκη να στραφούν προς τον ουρανό ήταν το πρώτο ζευγάρι αυτών των παιδιών...

του Κάιν και του Άβελ το όνομα, τα παιδιά του Αδάμ. Ένα δεύτερο θυσιαστήριο, εξίσου σοβαρό, με αγαθά βέβαια αποτελέσματα, υπάρχει μετά τον κατακλυσμό. Και εκεί βρίσκουμε, όταν τέλειωσε ο κατακλυσμός, απεσύρθησαν ξανά στις καταπακτές τους τα ύδατα και εκρύβησαν, και ξαναπαρουσιάστηκε η οικογένεια η εναπομείνασα από τον κατακλυσμό του Νώε, οκτώ: ο κύριος Νώε, η κυρία Νώε, Σημ, Χαμ και Ιάφεθ, τα παιδιά τους, με τις γυναίκες τους, οκτώ άνθρωποι. Τότε αισθάνθηκαν πάλι την ανάγκη να ξαναστήσουν θυσιαστήριον προς τον Θεό. Αναφέρεται πάλι στη Γένεση, στο ίδιο βιβλίο, πιο κάτω, μετά τον κατακλυσμό, στο 8ο κεφάλαιο. Θα το βρείτε αυτό, 18 και κατωτέρω...

εξής

«Εξήλθε Νώε και η γυνή αυτού και οι υιοί αυτού και αι γυναίκες των υιών αυτού μετ’ αυτού. Εξήλθοσαν εκ της κιβωτού. Και ωκοδόμησε Νώε θυσιαστήριον τω Κυρίω και έλαβεν από πάντων των κτηνών των καθαρών και ανήνεγκεν ολοκαρπώσεις επί το θυσιαστήριον».

εις θυσίαν επί τω Θεώ. Και ωσφράνθη ο Κύριος ο Θεός οσμήν ευωδίας και ευλόγησε ο Θεός τον Νώε και τους υιούς αυτού και είπε αυτοίς· «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην και κατακυριεύσατε αυτής». Στη μία περίπτωση, την πρώτη, που δεν επροσέχθη, δεν έγινε αυτή η ευλογία εκ μέρους του Θεού. Αγία Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Γραφή, Δευτέρα Ευαγγελισμός, Παρουσία, στη Ευαγγελισμός.

Δευτέρα περίπτωση, κατά συνέπεια, ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει σε ποιον αποτείνεται και ότι εκείνος στον οποίον αποτείνεται έχει ορισμένες αξιώσεις για να απαντήσει. Ένα βασικό θα σας πω με δύο λόγια. Ένας άγιος άνθρωπος της ερήμου έλεγε αναφορικώς με την προσευχή: «Ακούει αντί ακούεις». Δηλαδή, θέλεις να σε ακούσει ο Θεός; Θα Τον ακούσεις εσύ. Δεν θα Τον ακούσεις; Δεν θα σ’ ακούσει. Ο ποτέ τυφλός, ο εκ γενετής, που εθεραπεύθη από τον Χριστό, όταν βρέθηκε στον κόσμο και απέδειξε ο Θεός ότι είναι δημιουργός, διότι έβαλε στο μάτι λίγο σάλιο και χώμα και με αυτό έκαμε μάτι — που ξέρετε τι θα πει μάτι — αυτός ο ποτέ τυφλός

είπε το εξής, απολογούμενος προς τους Εβραίους, που τον έβαζαν να μη δοξάσει τον Χριστό αλλά να δώσει δόξα μόνο στον Θεό. Λέγει: «Οίδαμεν ότι αμαρτωλών ο Θεός ουκ ακούει· αλλ’ εάν τις θεοσεβής η και το θέλημα αυτού ποιή, τούτου ακούει». Ξέρουμε, λέγει, από καταβολής κόσμου, όπως ακούμε, όπως διαβάζουμε, βλέπουμε, ότι τον αμαρτωλόν άνθρωπον ο Θεός δεν τον ακούει, δεν τον προσέχει. Δηλαδή, τον ακούει αλλά δεν απαντά. Αλλά εάν τις θεοσεβής η, θεοσεβής, σέβεται τον Θεό και τον λόγο αυτού ποιεί, δηλαδή κάνει και τις εντολές Του. Γιατί δεν είναι μόνον «σέβομαι, ναι, υπάρχει Θεός, υπάρχει μια ανωτέρα δύναμις, υπάρχει» κ.λπ. Ναι, αλλά γιατί δεν κάνεις αυτό που λέει, εφόσον υπάρχει; «Και το θέλημα αυτού ποιή, τούτου ακούει». Χρειάζεται να υπολογίζεις και να πράττεις ταυτόχρονα.

Απήντησε αυτός. Κατά συνέπεια, χρειάζεται κάποια προϋπόθεση για να γίνει αποδεκτή, δηλαδή, η προσευχή. Μεταξύ αυτών των προϋποθέσεων, να σας μεταφέρω μερικές ακόμη. Επί παραδείγματι, ο Χριστός μας λέει το εξής: «Όταν στήκετε προσευχόμενοι, αφίετε ει τι έχετε κατά τινος». Δεν μπορεί ένας άνθρωπος ο οποίος δεν έχει ειρηνικές σχέσεις με έναν άλλον να σταθεί σε προσευχή. Είναι μια δυσκολία, ένα εμπόδιο αυτή η διαμάχη, αυτή η πικρία η οποία υπάρχει με τον συνάνθρωπο. «Ει τι έχετε κατά τινος», λέει, «όταν στήκετε, αφίετε, ίνα και ο Πατήρ υμών ο εν τοις ουρανοίς» «αφή υμίν τα παραπτώματα υμών». Γιατί μέσα στην προσευχή μας λέμε και αυτό το πράγμα: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών»

«ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Ναι, αλλά γυρίζει και σου λέει: «Εσύ άφησες; Είναι αλήθεια ή ψεύδεσαι;» Ψευδόμεθα πολλές φορές. Και μπορούσαμε να αναστρέψουμε τους όρους και να πούμε: «Μη αφήσεις τα παραπτώματα ημών, ως και ημείς ουκ αφήσαμεν τα παραπτώματα των άλλων». Αλλά εμείς ψευδόμεθα και, μη προσέχοντες, Του λέμε το «Πάτερ ημών»: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών» και Του δίνουμε και παράδειγμα: «ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Επίσης, σε ένα άλλο μέρος, το 21ο του Ματθαίου, λέγει το εξής: «Πάντα όσα αν αιτήσητε εν τη προσευχή πιστεύοντες», ότι πράγματι μπορεί να τα πάρεις, «λήψεσθε», εφόσον βέβαια υπάρχει η προϋπόθεσις ότι δεν είσαι δεσμευμένος. Διότι την προσευχή μας ξέρετε πώς πρέπει να τη φανταζόμεθα; Είναι σαν ένα περιστέρι το οποίο προθυμοποιείται να φτάσει μέχρι τον θρόνο του Θεού, να μας φέρει την απάντησή μας.

Λοιπόν, στη μύτη του, στο ράμφος του, παίρνει το γραμματάκι μας, το μπιλέτο μας, να το πάει στον Θεό. Του λέμε: «Πέταξε, πήγαινε και να έρθεις». Όμως ορισμένοι έχουμε αμαρτίες ή είμαστε δεδεμένοι με τον κόσμο τούτον. Τότε είναι σαν να δένεις από το ποδάρι ένα σίδερο, ένα βάρος, στο περιστέρι, που και να θέλει να πετάξει δεν μπορεί να πετάξει, και έτσι μένει εδώ. Δεν φταίει το περιστέρι, δεν φταίει ο Θεός. Φταίω εγώ, ο οποίος δεν έκοψα τον δεσμόν αυτόν για να φτάσω εκεί. Είναι σαν εκείνο που έλεγα κάποτε άλλοτε, που είχαν βγει μερικοί Εγγλέζοι να διασκεδάσουν σε ένα λιμάνι που πήγανε. Το καράβι τους ήταν αφημένο μέσα, αρόδο. Το πρωί, όταν ήπιαν, γλέντησαν, πήγανε, μπήκανε μέσα στη βάρκα και πιάσαν τα κουπιά για να πάνε στο καράβι. Ξημέρωσε όμως,

δεν έφυγαν από το μουράγιο. Ο κόσμος που περνούσε το πρωί είδε δύο που κωπηλατούσαν και άρχισαν να μαζεύονται γύρω και να γελούν, γιατί αυτοί, μεθυσμένοι, δεν έλυσαν τη βάρκα. Άφησαν τη βάρκα δεμένη και πιάσαν τα κουπιά και τραβάγανε. Έτσι και εμείς, κωπηλατούμε, αλλά η αμαρτία πίσω μας κρατάει. Έτσι είναι και στην προσευχή. Στέλνουμε, λέμε, έχουμε ανάγκη, το πιστεύουμε εκεί, αλλά η αμαρτία μάς κρατάει. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση αυτή. Θα πρέπει, λοιπόν, λέει, ο άνθρωπος να αφήσει, για να μπορεί να παρουσιαστεί στον Θεό. Δεν μπορεί να είναι δίψυχος άνθρωπος, και έτσι και έτσι. «Ανήρ δίψυχος, ακατάστατος εν πάσαις ταις οδοίς αυτού», γράφει ο Αδελφόθεος Ιάκωβος.

Είναι ορισμένες περιπτώσεις. Ορισμένοι μπορούν να πούνε: «Εγώ ζητάω τόσο καιρό, αλλά δεν παίρνω». Υπάρχουν δύο λόγοι. Ο ένας λόγος είναι ότι δεν συμφέρει να πάρεις, για την ώρα, αυτό που ζητάς. Ζητάει το παιδί από τη μητέρα το ψαλίδι και η μητέρα δεν το δίδει, και το παιδί κλαίει και η μητέρα στενοχωρείται, διότι αγαπάει το παιδί, αλλά αγαπά περισσότερο το συμφέρον του. Δεν συμφέρει να δώσει το ψαλίδι, γιατί δεν μπορεί να το διαχειριστεί το παιδί καλά, το ψαλίδι, να το χρησιμοποιήσει. Θα έχει αντίθετα αποτελέσματα, οδυνηρά. Βλέπουσα η μητέρα ότι δεν συμφέρει το παιδί, δεν μπορεί να κρατήσει ακόμη το μαχαίρι, το ψαλίδι ή κάτι τι άλλο, δεν του το δίδει. Από αγάπη δεν το δίδει, όχι από κακία. Έτσι και ο Θεός. Πολλές φορές ορισμένα πράγματα που ζητάμε δεν μας συμφέρουν για την ώρα και δεν μας απαντά ο Θεός. Τούτη είναι και μια άλλη πλευρά.

«Αιτείτε και ου λαμβάνετε». Ζητάτε, λέει, πολλές φορές και δεν λαμβάνετε. Γιατί; «Διότι κακώς αιτείσθε, ίνα εν ταις ηδοναίς υμών δαπανήσητε». Πολλοί ζητάνε πράγματα υλικά, άλλα να επιτύχουν, για να ικανοποιήσουν τις ηδονές τους και τον κόσμο αυτόν. Δεν απαντά ο Χριστός σε αυτά τα πράγματα. Τον άνθρωπο, δηλαδή, δεν τον βοηθάει στην καταστροφή. Τον άνθρωπο κοιτάζει να τον περισώσει, να του δώσει εκείνο που πρέπει στη δέουσα στιγμή, στον δέοντα χρόνο. Πώς εμείς, μια μητέρα έχει μια τακτική: τώρα θα δώσει αυτό, έπειτα θα δώσει το άλλο. Μια νοσοκόμος έχει: θα δώσει τώρα αυτό, έπειτα θα δώσει σταγόνες, έπειτα θα δώσει αυτό, θα βάλει θερμόμετρο, τούτο, το άλλο. Υπάρχει ένα σύστημα για να έχουμε ένα αγαθό αποτέλεσμα. Έτσι ακριβώς υπάρχει και στην προσευχή. Πολλές φορές ζητάμε πράγματα στην προσευχή τα οποία δεν μας συμφέρουν, αφενός, και αφετέρου...

να μας βλάψουν αυτά τα οποία ζητάμε. Υπήρχαν εδώ, στην Αθήνα, δύο αδελφές, οι οποίες και οι δύο έχουν αποθάνει τώρα. Η μία, λοιπόν, είχε εγωισμόν, εκόπτετο και ήθελε οπωσδήποτε να διοριστεί στην Τράπεζα της Ελλάδος. Η άλλη της αδελφή, μεγαλύτερη και πιο σώφρων, της λέει: «Σοφία μου» — έτσι ήταν το όνομά της — «εσύ προσεύχεσαι, παιδί μου. Εάν ο Θεός το βλέπει ότι σου είναι συμφέρον, θα ανοίξει την πόρτα να πας. Γιατί κόπτεσαι; Γιατί χάνεις την υγεία σου;» Φυματική πήγε να γίνει. Είναι μια υπόθεση τώρα που σας λέγω, σαράντα ετών αυτή. Τίποτα. Δεν ξέρω πώς ήθελε να γίνει υπάλληλος της Τραπέζης. Επί τέσσερα-πέντε χρόνια

και μέσα και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Κάποτε άνοιξε αυτή η πόρτα και την πήρανε στη δουλειά αυτή και έγινε υπάλληλος και έγινε και γραμματεύς του Γενικού Διευθυντού. Ήτο ωραία, ήτο μορφωμένη και λοιπά. Αποτέλεσμα: δυο ζημιές έπαθε. Η μία ζημιά, ότι τα έφτιαξε με τον Διευθυντή. Εχώρισε ο Διευθυντής ωραιοτάτη γυναίκα και καλοτάτη γυναίκα με τρία παιδιά εξαιτίας αυτής. Στη συνέχεια έπεσε από τη σκάλα, από το επάνω μέρος, και έγινε κομμάτια στο κάτω μέρος. Έπειτα από ενάμιση χρόνο αμαρτωλού ζωής που βρισκόταν, τη βγάλανε κομμάτια από εκεί πέρα. Δύο καταστροφές έκαμε.

Ο Θεός την εφύλαττε: «Μην πας εκεί πέρα». Γιατί ο Θεός δεν βλέπει αυτό που βλέπω εγώ: τώρα να βγω, τώρα έχω ανάγκη, τώρα τούτο που νομίζω εγώ. Ο Θεός βλέπει και παρακάτω, βλέπει και πιο πίσω, όπως λέμε, βλέπει και την αύριον, τι μας συμφέρει. Και πολλές φορές δεν απαντά για λόγους συμφέροντος, δικούς μας λόγους. Εμάς μας συμφέρει να μην το έχουμε αυτό το πράγμα σήμερα. Μπορεί να στενοχωρηθούμε λίγο, μπορεί να το είχαμε βάλει αλλού, σε ένα άλλο καλούπι, το όνειρό μας να ήταν αυτό, ξέρω εγώ τι και λοιπά. Όμως αυτό μπορεί να είναι η καταστροφή μας. Και προσκαίρως ακόμα, όχι αιωνίως. Γιατί πολλοί άνθρωποι λένε: «Εγώ δεν ενδιαφέρομαι για την άλλη ζωή, δεν ενδιαφέρομαι. Γι’ αυτή ενδιαφέρομαι». Χάνουν και την πρόσκαιρον ορισμένοι. Ορισμένοι οι οποίοι γράφουν στα υποδήματά τους, καθώς λέγεται, την πρόνοια και την αγάπη και το ενδιαφέρον του Θεού προς αυτούς, χάνουν και την πρόσκαιρον.

Έκτακτο συμβαίνει, ένα δυστύχημα, δεν ξέρω τι, ένας ανεμοστρόβιλος στη ζωή, και χάνουμε και την πρόσκαιρον. Αλλά έχουμε εγωισμό, δεν μας αφήνει να ομολογήσουμε ότι «ναι, έτσι είναι και ευχαριστώ τον Θεό», διότι οι παλαιοί μας, που ήσαν σοφότεροι από εμάς, έχουν βγάλει εκείνο το κλασικό: «Ουδέν κακόν αμιγές καλού». Ουδέν κακόν. Όταν υπήρχε η ΤΑΕ ακόμη, έκανε ένα δρομολόγιο από Αλεξανδρούπολη-Αθήνα και μέσα σε αυτούς που θα πετάξουν ήταν και ένας συνταγματάρχης με την οικογένειά του και βλασφημούσε καθ’ οδόν την Παναγία του οδηγού, γιατί χάλασε το αυτοκίνητο και υπήρχε εκδοχή να χάσει το αεροπλάνο. Και δεν έφταιγε ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος το κοίταξε το αυτοκίνητο, αλλά αυτό σίδερο είναι, εργαλείο είναι, χάλασε μια στιγμή και χρειαζόταν ώρα, και πράγματι το χάσανε το αεροπλάνο.

Οι Παναγίες και οι Χριστοί επολλαπλασιάστηκαν. Δεν τα είχαν μαζέψει καλά-καλά να ξαναφορτώσουν, να γυρίσουν πίσω, και έρχεται τηλεγράφημα ότι εδώ, κάπου στις Αθήνες, το αεροπλάνο έπεσε και δεν έμεινε κανένας. Τότε κατάπιε τη γλώσσα του. Κατάπιε τη γλώσσα του και έπιασε και τον φιλούσε αυτόν. Βέβαια, ούτε ο ένας ήταν πιστός ούτε ο άλλος ήταν πιστός. Αλλά η πρόνοια του Θεού, ίσως για να φυλάξει την οικογένειά του — είχε τρία παιδάκια μαζί — ίσως τη γυναίκα του, η οποία ήταν μια αγαθή γυναίκα, δεν ξέρω για ποιον λόγο, επέτρεψε να χαλάσει το αυτοκίνητο, να χάσει το αεροπλάνο. Αυτό εθεωρήθη κακό. Φαίνεται επιζήμιο και θα μείναν στο ξενοδοχείο, θα φεύγαν την άλλη μέρα, ξέρω εγώ τι. Όμως ήταν σωτήριο για τη ζωή τους. Αν θέλαμε να διαβάσουμε ορισμένα περιστατικά της ζωής μας,

εμείς θα βρίσκαμε αυτό το ρητό να εφαρμόζεται πολλές φορές. «Πώς δεν το έκαμε αυτό τότε; Πώς δεν πήγα; Πώς μου ήρθε αυτό το εμπόδιο; Πώς ξημέρωσα με σαράντα πυρετό;» Να σας διηγηθώ ένα περιστατικό μιας κοπέλας η οποία είχε πάρει μια υποτροφία, τον εγωισμό της μητέρας και λοιπά, να πάει στο εξωτερικό, στην Ιταλία, καλλιτέχνις να γίνει, να τραγουδήσει στη Σκάλα του Μιλάνου, έτσι έλεγε. Και όταν θα έφευγε, τότε με την ΤΑΕ πάλι, ενθυμούμαι, πήγε το πρωί το αυτοκίνητο να την πάρει και ήταν σανίδα στο κρεβάτι. Δεν μπορούσε να κινηθεί καθόλου και κάθισε τέσσερις μήνες στο Ασκληπιείο της Βούλας. Έχασε, λέει, τα πάντα της, έχασε το μέλλον της, πράγματα, θάματα κ.λπ. Και ο Θεός τη φύλαγε από την καταστροφή. Και έγινε τι; Αυτή η κοπελίτσα, έπειτα, εκεί που πήγε, στο κρεβάτι που έμενε εκεί πέρα, και οι γιατροί δεν της βρίσκανε καμία ασθένεια,

είχε πει στη μητέρα της μια μέρα: «Μητέρα, αν εσύ αλλάξεις ζωή» — γιατί η μητέρα έκανε τη ζωή της, όργωνε τα Φάληρα — «αν αλλάξεις ζωή, εγώ θα γίνω καλά». Πού να το πιστεύσει αυτό η μητέρα; Και πράγματι, έπειτα από καιρό, όταν η μητέρα, παραμονές του Πάσχα, εξομολογήθη και πήγαινε με χαρά να της το πει ότι εξομολογήθη, να χαρεί και η Κατινίτσα που ήταν εκεί πέρα, Δευτέρα, τη βρήκε την Κατινίτσα όρθια, με τη βαλίτσα στο χέρι. «Μαμά, σε περιμένω να φύγουμε. Είμαι καλά από χθες το βράδυ, να πάμε να κάνουμε Πάσχα στο σπίτι μας και να γυρίσουμε έπειτα να πάρουμε από τον κύριο Γαρουφαλιά — δεν θυμάμαι πώς τον λέγανε τον καθηγητή — να πάρουμε εξιτήριο». Αυτός είναι ο Θεός. Και πρόλαβε και την κόρη, πρόλαβε από την καταστροφή, και τη μητέρα την εγύρισε πίσω. Ο Θεός δεν ενδιαφέρεται για αστεία που ενδιαφερόμεθα εμείς.

Ενδιαφέρεται για μονιμότητα και γι’ αυτόν τον κόσμο ευτυχία και για τον άλλο κόσμο ευτυχία. Σταματώ εδώ και, Θεού θέλοντος, ίσως πούμε λίγα λόγια μια άλλη φορά.