On Almsgiving

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Along with the other Saints, our Holy Church also celebrated Saint John the Merciful. I do not know whether you noticed that.

Because of the title given to him, this evening, by the grace of God, I wanted to speak about this great virtue of almsgiving—the virtue that caused this man to be called “the Merciful.” Merciful.

I want to speak with all the strength of my soul about this virtue, because it is a virtue that everyone can practice, and Christians above all. Many people could benefit from it, yet they neither practice it nor bring benefit to others.

Very few people pursue this virtue with passion. By “with passion,” I mean with a determined resolve to be merciful. But for someone to undertake a work with love, he must know what it is, what fruit it bears, what good it contains—in other words, what comes from it. Apparently, we do not know. We are hardhearted by nature, and Satan also tempts us; consequently, we bear no good fruit in this great virtue.

Every day we receive mercy. Everyone shows us mercy, yet we show mercy to no one. And if we do give alms, we do it as a burdensome chore. We give as little as we possibly can, merely to escape the reproach in the eyes of those asking us for a small coin.

We have not truly believed that the more we give—when we are able to give—the better it is for us. We believe that if we give, we will become poor. That is what the wretched devil comes and whispers in our ear.

That is why many people who once, in a time of need or in a moment of spiritual fervor, promised to give something, cut the amount in half the next day, reduced it to a quarter the day after that, then to a fifth, and afterward forgot it altogether, until in the end they gave nothing at all. It is the devil who will not leave a person alone. Does God not show us mercy? Does He not give us the sun every day? Is it not a mercy of God that I can go out into the sunlight, be warmed, and have my strength renewed? Does He not give us oxygen? Does He not give us water? Does He not give us food? Are not all these things mercies from God?

A person does not believe this. He thinks these things are the work of his own hands, that he is entitled to them, that they are simply lying around and he gathers them for himself. But that is not how it is. God is showing mercy. If God does not will it, man can do nothing. Everything may be there, but He can take away your health, and you will sit looking at it all from a distance. Even the health He gives you is a mercy. It is His love, His longsuffering, and His goodness, and He gives it to you. Whatever good surrounds a person is God’s mercy, God’s almsgiving. And yet, as I say, man does not think about this. And many times, with the thought that...

...he is poor and must not squander what he has but must save it, because he has young children, daughters to provide for, old age ahead of him, and so on and so forth, Satan has bound him in chains. He is chained by Satan, and it is as though he has a crab inside his pocket preventing him from putting his hand in, so he shows no mercy. How will mercy be shown to him if he shows none? He must show mercy—he must. Neither our parents trained us in this, nor have we ourselves practiced this great virtue of almsgiving. That is precisely why we do not understand what it is. And yet God says, “As much mercy as you show, so much mercy will I show you.”

Will you stand beside another person in his need? To the extent that you show love and give alms, I too will stand beside you. If you give little help, I will give you little help. If you give a little love, I will give you a little love. If you give a little from your wallet, I will give you a little. If you give nothing, I will give you nothing. As you sow, so shall you reap. Yes, and the saint we celebrate today received the title “the Merciful.” This man administered many millions during his lifetime. He always found ways to live in poverty himself while administering great wealth at the same time. Man is only the steward of God’s blessings; he owns nothing of his own.

He says, “They are mine.” Are they really his? They are neither yours nor mine; they are His. We are stewards, and when we manage things well, He gives us more. It is like someone who lends us money and, when he sees that we have acted responsibly and conducted our business well, gives us a larger loan. And when we use that honestly and morally, he lends us still more. God asks us for no signatures, guarantees, collateral, or anything of the kind. He knows by then that we manage His goods well. Then He also gives us favor in the eyes of others, and everything else besides. This great grace...

...is something most of us Christians do not have. We give some alms, but they are so worthless in the eyes of God that it would have been better not to give them at all. If you saw what people offer as alms, you would be horrified. If you saw what a person gives, you would be horrified. And...

...at a little shop we have, people bring us certain things to give away—things left over from their homes. Not even a junk dealer would take them. They are good for nothing. They are good for absolutely nothing, not even for rags, yet people offer them as alms. “What can I do? This is what I have.” But it is good for nothing. Then give nothing.

You deceive yourself into thinking that you are giving. The almsgiving that has value in the eyes of God does not come from our surplus; it comes from what we ourselves need. If you go, for example, to the Holy Mountain, you will see monks who do not even have a postage stamp and an envelope with which to write to their mothers...

...yet they give alms from their own bread. A monk is given a loaf—one hundred drams of bread—and you see him immediately take a knife, cut it in half, leave one half untouched, and eat the other. Or he eats one quarter and leaves three quarters there, and all that bread is later gathered together.

It is taken to the oven, baked into rusks, and placed in a large chest. Then the hermits come with their sacks, take some, and carry it up among the rocks and into the wilderness, where they live on it. The monk who does not even have a stamp with which to write a letter to his mother gives alms from his own bread. He is allotted one hundred drams of wine, but he drinks only a finger’s breadth. The other ninety drams are set aside and poured into a demijohn. Others come and take that wine to celebrate the Divine Liturgy out in the wilderness, or they too drink a finger’s breadth so that, exposed as they are to the cold, they may warm themselves a little. These, he says, are alms given from what one needs oneself.

After our children have played with all their toys, we gather up the ones they no longer need and send them somewhere so that other children may play with them. Then we consider that we have given alms to the village children, to poor children, and so forth. To some extent, perhaps we have; we give someone else a little joy. But that is not what will be recorded in God’s ledgers or have any effect on our account with Him. What belongs to God is what we give from what we ourselves need. That is what has value in the eyes of God. I go without so that you may live. God died so that we might live. A person must think in some such way. I will have one less garment made for my child so that...

...a poor child may have one made as well. I will have one garment made for my child so that another child may also have one. I will own one suit fewer so that someone else may have a suit. I will not buy meat one Sunday so that another family may eat. I will not hold a banquet for people who are already full, for my own circle, spending one, two, three, or five thousand—because that is what the banquets we give cost—but will give the money to the parish charity fund, so that they may use it where there are so many needs of which I know nothing. But where do such things happen? I am not speaking about unbelievers. I am not speaking about people who have no relationship with Christ, with the Crucified One, with the Nazarene, with the Great Giver of Mercy, to whom we cry every day, “Lord, have mercy on us.” You showed mercy, and so I too want You to show me mercy.

Are you not ashamed? I am speaking about people who say they are Christians. Why do we think we are Christians? Because we go to Holy Confession, receive Holy Communion, and attend Church? We never miss a spiritual gathering, and so forth—yet the result is nothing. Our charitable work, our love for those outside our circle, is not organized. You have seen how highly Christ esteems this: “For I was hungry and you gave Me food; I was thirsty and you gave Me drink; I was a stranger and you took Me in,” and so on. Do you know that Turks make sure to include in their homes a room called the musafir odası, a guest room? They keep a room for a stranger. Do we have a room for strangers?

A stranger comes to our home—is there room for him? There is no room in our Christian home. Yet Christianity requires this of us. The other man has such a custom; does he not have a law of his own as well? Do you see how serious this matter is? We have never thought about it. “But what do I have? Am I Onassis, that I should keep giving and giving? What will become of me?” Then do not give. But do you think that when you give nothing, your possessions multiply? You deprive your possessions of God’s blessing. Do you know that when you give from what you have, you bring a blessing upon what remains, so that it will not be spent on doctors or lawyers, nor be wasted and lost? Do you know this? But we do not know it.

Someone asks us for help, and we say, “I don’t have any change.” We are always feeling around in our vest for small change. Or we say, “I don’t have any change for the Church.” Small change! Neither the Church nor the parish charity ever receives our larger notes—nothing but small change. Is that the conduct of a believer? No, it is not. What does Paul say in the sixteenth chapter of First Corinthians? He tells the faithful to set money aside throughout the week, saving it up, and then on Sunday to take it to the Church and give it to the priests, so that they may send it to people in need, to other Churches suffering persecution, and so forth. Do we do anything like that? Do we keep a little cup, a box, or a money box set aside for this purpose—for the brethren of the Lord?

Do we keep such a money box for those in need? Let us buy fifty grams less minced meat, a quarter-kilo less fish, a quarter-kilo less fruit, and put aside ten, fifteen, or twenty drachmas each day. See how much there will be by Sunday; and when everyone’s offerings are gathered together, see what can be accomplished. If there is someone poor among us, he will not remain poor. Your heart would weep if you saw the homes in which people live today. Here we are, well into the twentieth century, with so many possessions that we do not know what we have or where to put it all. So many unnecessary things have been brought into our homes that we have nowhere to store them, while other people have nowhere to sleep. They do not even have a rag rug to put beneath them or another to cover themselves. Such people exist today, right here in Athens. Have we gone out to find them?

Have we? And yet we sleep comfortably. We have arranged our heating oil, our radiators, everything needed to keep ourselves warm. But how do they manage? Which of us has gone and bought heating oil for someone who has none, who has a family, so that at least they will not freeze? Who has done it? Then they would say, “Glory to God! Warmth has entered our home at last, my dear.”

Would doing this ruin us? Do we not have the means? Who today has no savings at all? Ninety percent of people have money in the bank. Why should we not take a little from those savings to help some poor soul in such great need? If one hundred thousand becomes ninety-five thousand, what will happen to us? Karamanlis could cut it tomorrow morning and turn that hundred thousand into fifty thousand. In any case, inflation reduces it every day and makes it worth less.

Why, then, should that man go hungry and suffer? Yet we have never even thought of him.

We have never made another person’s need our own. We have never felt another person’s pain or lived through another person’s misery. Many of us who have recently become wealthy have forgotten where we ourselves came from, and God will punish us, because He gave us these things as a gift. It is a terrible thing for a person to forget and to live extravagantly. We should not be extravagant. We should reconsider our spending and save in proportion to our means. There are countless ways for one person to help another, if he truly wishes to. First of all, we must never be afraid to give something away. We must know that whatever we give, we place directly into the hand of God. Who gives you your money? Who gives you your pension? Who gives you your wages? Who gives you the profit from your work? Who gives you the health that enables you to work? Who sends the customer to you?

It is He—is it not God? So are you not managing what belongs to Him? Are these things not His? Are they not His? From what belongs to Him, then, He asks you to give something to His brother. And although you are placing His own possessions into the hands of the poor, and thereby into His own hands, He repays you in full as though they had belonged to you—even though they never did. You are merely a steward. We brought nothing into this world, and we will take nothing away from it. As I told you another evening, burial shrouds have no pockets. You will not take even a handkerchief with you. Everything will remain here, together with our malice and hardheartedness. Soften your hearts, then, brethren, and take this to heart. We inherit a great blessing

in our health. Almsgiving has an effect on our health. Almsgiving has an effect on our work. Almsgiving has an effect on our family. It is a great virtue for almsgiving to have a place within the home. I do not know what means God will find, or how God will show mercy to the person who gives alms. Such a person always leaves a window open through which the hand and grace of God may reach him and show him mercy. I do not know whether you have ever read the account concerning the Holy Archangels. It tells of a strange miracle that occurred during a time of persecution. In a hospital like the Syngros Hospital,

a hospital for venereal diseases, Archangel Michael came and arranged for a woman to be baptized.

What had happened? At that time the new Christian faith was spreading, and people were learning that no matter what sin they had committed, if they repented, were baptized, and so forth, their sins would be forgiven. So a woman confined in that hospital went to be baptized. But the others mocked her. “Have you no shame? Aren’t you ashamed of yourself? You have done this, that, and the other. Is Baptism not meant for the pure, for holy people? Are you not ashamed of your filth?” She withdrew into herself and returned to her room. While she was there, a handsome, tall gentleman came to her and, behind closed doors, said, “I have heard that you wish to be baptized into a new religion

that has appeared in these days. Is that true?” She said, “Yes, I heard about this faith, but they told me I was unworthy, and indeed they were right. When I thought about my life, about all I have done and all the debauchery I have committed, I understood that I am unfit to become a follower of the Sinless One.” He said to her, “Do you wish to be baptized and set your life in order, regardless of what you have done?” “I do,” she replied. “Tonight I will return with a priest and a baptismal font suitable for your body, and we will baptize you. Wait for us.” “Thank you very much,” she said. He opened the door and left. That evening there was a knock at the door. She opened it, and the priest entered with

that same gentleman, carrying a baptismal font. They filled it with water, the catechesis was given, and all the proper prayers began so that they might baptize the young woman. Everything went well. When they reached the words, “And what is her name?” she answered, “Maria.” “And the name of the godfather?” “Archangel Michael.” The priest froze, the woman froze, and the man vanished. The priest continued the Baptism alone and brought it to completion, but he did not leave. “My daughter, what is this? What happened here? What does all this mean? Who are you?” “Who am I?” she replied. “Can you not see where I am?”

“Look at the hospital I am in, and you will understand what I am. I am a prostitute,” she said. “What else am I?” “But what have you done that Archangel Michael himself should come here to be your godfather? Who is your father? Who is your mother?” “I have neither father nor mother.” “Who are your brothers and sisters?” “I have none. I am alone.” The priest then began questioning her, trying to discover what it was that had given God the opportunity to send His Archangel to have her baptized. “My child, what good thing have you done in your life?” “Nothing. I have done evil. I have spread ruin wherever I went. I corrupted young men and broke up marriages. I took husbands away from their wives and fathers away from their children. I have done nothing good.”

“That cannot be. Think carefully. Search your memory in every direction.” At last he discovered what had happened. When her father died, he had left some money wrapped in a cloth inside a chest. He had once told her, “This is your dowry.” It amounted to one hundred coins. But one day before her father died, she had gone out into the orchard. At the far end, beside the orchard wall, she saw a man who had hung a rope from a fig tree and placed the noose around his neck. He was ready to kick away the stones beneath his feet and hang himself.

So she called out to him. The sight seemed very strange to her. “What are you doing there?” The man had thought that no one could see him. He stopped what he was doing and said, “What do you want, my child?” “What are you doing there?” “You are still too young to understand what I am doing.” Eventually he told her, “There is no hope left for me, my child.” “Why? Tell me about your life. Why? What has happened to you?” She pressed him: “Tell me what has happened.” The man was deeply in debt, and they were going to sell him, his wife, his children—everything. “What use is life to me?” he said. “How much do you owe? For how much money are you about to lose your family and your freedom?” He named a sum of eighty coins, or something like that. “Wait here,” she told him. She went and took the money from the chest, just as it was,

brought it to him, and said, “Take this. I hope it will be enough to pay your debt, so that you will not destroy your life and may begin your life again.” He stood there open-mouthed. In the end, he paid his debt and was saved. Later, because she had been left destitute, the young woman had no way to earn a living. Certain so-called well-wishers and some women in the neighborhood gradually led her into prostitution, and that is how she came to be in that hospital. But God had seen everything. He had recorded in His book that great act by which she saved the man’s life and rescued his entire family. And at the appointed time, He found the way to reward her as He saw fit. Perhaps you do not perceive this as deeply as you should, but this is indeed how it is. This is what it means to be truly human:

to have this compassion for one’s fellow human being and to make sacrifices. When God sees a person place his service, his love, his labor, his strength, his speech, his knowledge, and his wallet at the service of another person’s need, then not only Christ, but all the heavenly hosts stand ready to help that person. If we are miserly, cruel, and like demons, it is because we possess none of the virtues that would soften the way we stand before God. We do not have these inward depths of compassion for our fellow human beings. We do not make another person’s need and pain our own, and we will not humble ourselves enough to accept deprivation and suffering

so that we may relieve another person’s pain and need even a little. Yet at the same time we say, “Lord have mercy.” How can I show you mercy when you show no mercy yourself? There are even people who hold a prayer rope and say the Jesus Prayer—“Lord Jesus Christ, have mercy on me”—many times throughout the day, yet they themselves show no mercy. They ask Christ to have mercy on them, but they show no mercy to others. When Christ sees that they do not show mercy, although they are able to do so, then God deals with them differently. I repeat: no one will become poor by giving within the measure of his means. In the Old Testament, God established a law concerning this great virtue: a person was to tithe everything he acquired. The Pharisee boasted that he was in good standing with God, saying, “I give tithes of all that I possess.”

That means that if he received a pension of two thousand drachmas, he immediately set aside two hundred. If he received a salary of five thousand drachmas, he set aside five hundred. If he earned fifty drachmas for a day’s work, he set aside five. All this was given to the Church to provide for the clergy and the Church’s expenses, and also to support the poor through the clergy. We have lost that blessing. Today God does not compel us. Yet even if we were unwilling to advance to the measure of the New Testament—to give fifty percent, or at times even one hundred percent—we could at least give the ten percent required by the Mosaic Law. For I tell you, if only the pensioners gave ten percent each month and

took it to the Church and gave it to the parish charity, there would be no one in need within the parish. And if those who earn a daily wage or receive a salary, those who are still working, did the same, there would be no one in need at all. Nor would the givers suffer deprivation, because God would bless them and preserve them from illness, financial loss, misfortune, legal trouble, and every setback. God would protect them; everyone would live in love, and they themselves would feel their burden grow lighter. But we do not do this today. We regard it as something bad. Let us not imagine that these things belong to us. They do not belong to us. They belong to Him.

My dear friends, do not take this as false humility. I feel a certain fear whenever I go to collect my pension. I receive seven thousand drachmas—seven thousand, indeed. So every time I receive this money, I say, “Thank You, my God.” I feel that I am not entitled to it, that it belongs to Him and He is giving it to me. He might not have given me work; I might not have had my health; a thousand things could have happened, and I would not have had this money. Where else would I find it waiting for me each day? It could easily have been otherwise. So I say, “Thank You.” Now, if I lived on six thousand, set aside the other seven hundred, and gave it to someone else—and if another person did the same, and another, and another—could we not support one, two, three, five, ten, or twenty families? Of course we could. Why should people suffer beside us? Why should there be people who do not even have a rag rug to sleep on—never mind something to cover themselves with? There are families who do not even have a rag rug to lie on, much less a covering.

There are families today with eight or ten children who do not even have wood to light a fire and keep those little ones warm. How can you say that you have Christ within you? How much of Christ can truly be within you when you take no action at all, when you have no desire to show mercy? Nothing terrible will happen to you. What do we think will happen? Yet we imagine that these things belong to us, and we manage them as though they were our own. I receive this much pension; others receive ten thousand, twenty thousand, or thirty thousand. A man near me received a pension of fifty-eight thousand drachmas—fifty-eight thousand! What if, out of those fifty-eight thousand, he kept fifty-three thousand and set five thousand aside? What would he lose? What harm would come to him? If he spends two thousand drachmas a day, would he really suffer if he spent nineteen hundred or eighteen hundred and fifty? Would that somehow deprive him of his meat and make him waste away?

There is no love; there is nothing of that kind in us. Saint Basil the Great says somewhere: “God, who gives you money, asks alms of you through the hands of the poor.” The One who gives you the money—God Himself—asks you for alms through the hands of the weak and the poor. And He is right to ask. Although He receives what already belongs to Him, “He repays you the grace in full,” as though you had given Him something of your own, and not something He Himself had first given you—something that belongs to Him, from which He now asks you to give.

“Almsgiving is a good thing,” John Chrysostom adds. “To the eye it appears to scatter, but in truth it gathers.” That is how it looks: the money is scattered, cast away, given out. But in truth it is gathered and brings forth something good. It is like the farmer lending seed to the earth. The farmer casts the seed into the ground; he does not keep it all to eat. If he did, tomorrow his children would starve. No seed would remain, and he would have neither grain to sow nor bread for his children. So they must eat a little less today, leaving fifty or a hundred okas of seed, so that the crop will provide both seed and food for the children. That is simple good sense. If he lets them eat more of it, he will not have enough left to sow. Then tomorrow the children will go hungry, and he will not even have seed for planting. One slice less each day will not weaken him. And that is what is asked of us as well: to take a little from what we waste

and give it to another—to sow it in the earth, among Christ’s brethren who are in need. “In truth,” he says, “just as the farmer lends to the earth when he casts down the seed, so almsgiving appears to be given to another, but in truth the giver gathers it for himself.” So it is with almsgiving. On the one hand, it appears that you are giving something away; in reality, you are laying it up in store, because what you give here returns to you twofold, threefold, even a hundredfold. He also says something very serious: “It is a doctrine of God’s love for mankind.” Widows who stand around you weeping—widows, he says, who plead with tears in their eyes—

ask for your help. “It can rescue you not only from death in this present life, but also from death in the life to come.” If you help these women, stand beside them, shelter and support the widow and the orphan, God can preserve you not only from death here, but also from Hell and lead you into Paradise. Such is the power of almsgiving. These are not my words; what I am telling you comes from John Chrysostom. “Do not let your hand be stretched out to receive, yet drawn back when it is time to give.” Do not be ready to gather everything for yourself while drawing back from giving. “Just as basins filled with water stand before the doors of the Church so that you may wash your hands,”

“so the poor sit outside the Church, so that through almsgiving you may wash the hands of your soul.” Before entering the Church, you wash your hands so that you may receive the antidoron, the blessed bread after Liturgy, and receive the Body in Holy Communion. In the same way, he says, outside the Church there are poor people, those with disabilities, the lame, and others in need. You can give them your small offering and there wash your soul—the hands of your soul. But, as you know, we often show ourselves to be hard-hearted in these situations because some of them occasionally deceive us, and in our pride we cannot bear the thought of being fooled by some cunning person. It is not the end of the world. Rejoice if you are deceived, so long as you do not deceive another.

This is the Christian principle: to suffer harm without harming, to be troubled without troubling others, to be the victim and never the victimizer. Saint John the Merciful taught this very thing. He always kept a man beside him who carried money, and whenever someone passed by and asked for help, the Saint would say, “Give to him,” and the man would give. Once a certain beggar met them on the road and received something. Then he ran ahead by another street and appeared before them again. The Saint’s attendant, his deacon, recognized that it was the same man. “Give to him,” said the Saint. So the deacon gave again, though he grumbled as he did so. The beggar took it, ran ahead once more, appeared before them again, and asked yet again. “Did you not see?”

the deacon said to him. “Saint, he took money from us there, and then again over there.” “How do you know it is the same man?” the Saint replied. “What if it is Christ? Did He not say, ‘Give to him who asks you’? Give.” So the deacon gave him something again. “How do you know whether it is Christ testing you? Give.” As I have told you, a person can learn much about almsgiving from the lives of Saint John the Merciful and Saint Nektarios of Aegina. These men died poor, yet they administered many millions on behalf of others. Through their hands, many people were fed—widows, orphans, and all who were in need.

One account says that a man once came and asked for a substantial sum. The Saint agreed and told his deacon to give it to him. But if the deacon gave the whole amount, they would have no money left, so he gave less. For example, the Saint told him to give five hundred thousand, but he gave only four hundred thousand. The next day, a woman came and handed the Patriarch an envelope. “My Patriarch,” she said, “please take this envelope and use the money as you see fit among your poor.” “Thank you very much, my child. May you have God’s blessing. But sit for a while, so that they can offer you a sweet or something.” He opened the envelope in front of her and saw that an amount had been written on it, then crossed out and replaced by a smaller amount below. He immediately suspected that his deacon had not given the full sum he had ordered, but something less. He called him, and the deacon came. “How much did you give the woman yesterday, as I instructed you? Did you give it all?” “No, I did not.” “Why not?” “We would have been left without a penny.” “So then—tell me, madam, how much had you originally

written down to give us?” She had written precisely the amount that they had intended to give the other woman. “And why did you cross it out? What does this mean, madam?” “Afterward,” she said, “I felt moved to cross it out and give less.” The smaller amount she had written was exactly the amount the deacon had actually given. “Do you see,” the Saint told him, “that you deprived our poor of that money?” Do you understand? God watches from above. He brought the money back to him the very next day. Something similar happened to me on the day I was leaving for another country. I was entering the shop to collect my mail before departing when a widow caught up with me at the door. I had known her previously. She began telling me about her situation and asked me for money. I reached into my pocket and gave her everything I had—three thousand one hundred drachmas in all.

Then I went farther into the shop. She was happy; I gave her my blessing, and she left. I went in to collect my mail, and among the letters was an envelope containing two thousand drachmas. It said, “Mr. Panagopoulos, these two thousand drachmas are at your disposal, to be used wherever needed.” As for the money I had given, I did not give it with a completely willing heart, because I had not managed to learn the exact truth of her circumstances. I gave it so that my conscience would not be burdened. In other words, I gave it grudgingly, as though saying, “Here, take it.” Just as I was putting the envelope into my bag, another woman came in to shop. She made her purchases, paid my business partner, and then said to me, “I have a little envelope for you. Keep this, Mr. Panagopoulos.” I opened it and found one thousand drachmas inside.

“Panagopoulos, use this wherever needed.” Two thousand in the first envelope and another thousand in the second—three thousand drachmas. Do we think God does not see such things? It was as though He were saying, “My good man, I had already arranged it.” Do you understand? These are God’s workings. We place ourselves at God’s service, and when we truly do so, see what God will do. Do you know how many people have worked from their youth, purchased property, or saved money in the bank, and then given the dividends, interest, or rent they receive to works of charity? They do not touch that income at all. They have dedicated it for the sake of their souls. This brings something to mind: do you know why the district of Psychiko is called Psychiko?

When Saint Philothei lived there, she dug a well outside the old people’s home that stood there until it closed two or three years ago. She had the well dug so that hunters and other travelers could come among the trees and drink water as an act of charity offered for the benefit of the soul—a psychiko. That is why the place was called Psychiko. Saint John the Merciful, for his part, became a shipowner for the sake of the poor. Did you know that Saint John the Merciful owned fourteen ships? Through saving and careful stewardship, he acquired fourteen ships, and with the income he received from them

he gave alms to the poor. He conducted trade and owned fourteen ships. The freight income and other proceeds were given as alms to the poor. Never accuse anyone. Never speak against anyone. You do not know how another person uses what he receives. You do not know what good work each person is doing. God alone knows, and on that Day each person’s works will be revealed. No one else knows. So close your mouth. “The priest has this; the bishop has that; this man has something; Panagopoulos owns such and such.” Close your mouth. You do not know what each person does, how he acts, what he is accomplishing, or what he has already done. Perhaps he received property as a dowry and now rents it out and gives the income as alms. What do you know? Perhaps he rents it out and uses the income to support three university students. What do you know?

You may know this person or that person, but what do you and I know about where their money goes? Do you understand? This is a great and complicated matter. Through this evil at work in the world, Satan trips up many people and lays them low. The almsgiving I have spoken about is material almsgiving, but there is also spiritual almsgiving. Someone says, “I have nothing.” Very well; God bless you. Have you nothing to offer through your body? Have you nothing in your heart that you can say? Can you not show spiritual mercy? Can you not sit down and write a letter to the woman you know who has brought her lover into her home and corrupted her children? Do you not know a man who has left his wife and wanders here and there, to whom you could write a letter? Can you not pray and show mercy? Can you not take a young woman aside and counsel her? Can you not speak to a young man? Is there nothing at all within you? Are you a block of wood? Are you a savage? Have you nothing?

Are you a Stoic? Are you Satan? What are you? Are you a Christian? Then show spiritual mercy. Perform a spiritual work of almsgiving. Some people are able to help both materially and spiritually, because the human person is both spirit and matter. It is best if I can help both materially and spiritually. If I cannot help spiritually, let me help materially. If I cannot help materially, let me help spiritually. Surely I can help in one of these two ways. Otherwise, what am I? I must be capable of something. Helping is not limited to material things: giving a piece of bread or clothing, paying someone’s rent, doing something to prevent a crisis. There is also spiritual help. And if you show spiritual mercy to someone,

stand beside him, counsel him, buy him a book or a recording, offer a Paraklesis for him, have the Divine Liturgy served for him, or arrange a forty-day commemoration for him, then you are showing great mercy to that family and that soul, and God sees it. Such struggles and such works truly take place. In this way, you are spiritually merciful. “O God, have mercy on me. O merciful God, have mercy on me, a sinner.” Who is the first to show mercy? Christ, who has shown us spiritual mercy and also shows us mercy in our bodily needs. So then, with all that concerns this matter, we can always do something in one way or another. Make this your guiding principle, if you have not already done so. You will never become poor by helping within the measure of your means. And if you do not know where to give or where to find such needs, then go and place your offering

in your parish Church’s fund for the poor. When they open those boxes every Saturday, they should not find only thirty drachmas inside. Where can they send thirty drachmas? To whom can they give them? Sometimes they find nothing at all. Then what can they give, and to whom? If they find thousands of drachmas inside, they will be able to distribute them, because they know there are five, ten, twenty, or fifty people with genuine needs in the parish who require help. And He who sees in secret will reward you openly. That is enough on this subject. Tomorrow, Wednesday, is specifically Meatfare. Because it falls on a Wednesday, Christians will observe Meatfare tomorrow evening. Meatfare will not be kept during Wednesday itself, because Wednesday is a fast day. This coming fast is a lighter fast; it is not like the strict fast of Great Lent.

During this fast, meat and meat products—butter, cheese, milk, and eggs—are not permitted. Fish is permitted on Saturdays and Sundays, and also separately on the feast of the Entry of the Theotokos into the Temple, throughout the fast. Some people follow a fasting rule of their own and divide the fast into parts. They fast until the Entry of the Theotokos into the Temple in preparation for Holy Communion, and do not eat fish. From the Entry until the feast of Saint Spyridon, they eat fish, apparently even on every day. That is their own fast, their own custom. Then, from Saint Spyridon’s feast until Christmas, they again abstain from fish in preparation for Holy Communion. But the fast as a whole lasts forty days. Oil is permitted on Monday, Tuesday, and Thursday. On Wednesday and Friday, no oil is permitted. Fish is permitted on Saturday and Sunday.

That is the fast. Of course, those who are ill should make their arrangements with their spiritual father. The same applies to small children, those who are generally weak, the elderly, and those suffering from tuberculosis. This, then, is the form of fasting prescribed for this forty-day period. So order your lives accordingly and take it seriously; there is no other way. Do not listen to what the world says. This is the truth; this is what is written in the books of our Church. Fasting is a great virtue for young men and a great virtue for young women as well. Those who will be celebrating their name days during this period should take care. Do not turn the feasts of Saint Nicholas, Saint Spyridon, or the Most Holy Theotokos into occasions for breaking the fast, leaving the Saints out merely to satisfy your own gluttony and fill your friends’ stomachs.

Woe to us if we celebrate a Saint’s feast without the Saint. When Saint Nicholas, as an infant, would not take milk from his mother’s breast on Wednesdays and Fridays, yet I defiantly eat meat during the fast on his feast day, then Saint Nicholas is not present at my table. And in that case I have celebrated no feast at all, because the Saint is not there to bless me and the guests who come to wish me many happy returns. This is what I wished to say both about fasting and about the great virtue called almsgiving.

Η Αγία μας Εκκλησία εόρτασε, μέσα στους άλλους Αγίους, και τον Άγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα. Δεν ξέρω αν το προσέξατε αυτό.

Λόγω της ονομασίας του, ήθελα απόψε το βράδυ, με τη χάρη του Θεού, να μιλούσα για αυτή τη μεγάλη αρετή, την ελεημοσύνη, που ήταν η αιτία αυτός ο άνθρωπος να ονομαστεί ελεήμων. Ελέημον

Να μιλήσω με όλη τη δύναμη της ψυχής μου για αυτή την αρετή, διότι είναι μια αρετή που μπορούν να την ασκήσουνε όλοι οι άνθρωποι, και κατεξοχήν οι χριστιανοί, και έχουν να ωφεληθούν πολλοί, και δεν την ασκούν και δεν ωφελούν.

Πολύ λίγοι είναι εκείνοι οι άνθρωποι οι οποίοι σκέφτονται με πάθος την αρετή αυτή. Όταν λέγω με πάθος, λέγω με πείσμα να είναι ελεήμονες. Αλλά για να πάρει με έρωτα μια δουλειά, πρέπει να ξέρει τι είναι αυτό το πράγμα, τι αποδίδει, τι καλό είναι, τι προκύπτει δηλαδή από αυτό. Δεν ξέρουμε εμείς, όσο φαίνεται. Είμεθα και σκληροί εκ φύσεως, επιπλέον μας βάζει και ο σατανάς, και έτσι δεν έχουμε αγαθά αποτελέσματα επάνω σε αυτή τη μεγάλη αρετή.

Ελεούμεθα καθημερινώς. Οι πάντες μας ελεούν. Εμείς δεν ελεούμε. Και αν ελεήσουμε, θα ελεήσουμε σαν αγγαρεία. Και όσο μπορούμε θα δώσουμε πιο λίγο, απλώς να ξεφύγουμε από τον έλεγχο των οφθαλμών εκείνων που μας ζητούν τον οβολό μας.

Δεν το έχουμε πιστέψει ότι όσο πιο πολύ δώσουμε, αν μπορούμε να δώσουμε, τόσο καλύτερο είναι για εμάς. Πιστεύουμε ότι, αν θα δώσουμε, θα φτωχύνουμε. Έτσι έρχεται αυτός ο φτωχός ο διάβολος και μας λέει στ' αυτί.

Αυτό, και πολλοί άνθρωποι που κάποτε, σε κάποια ανάγκη ή σε μια έξαρση πνευματική, υπεσχέθησαν να δώσουν κάτι, την άλλη μέρα το κάμανε μισό το ποσόν αυτό, και την παρακάτω το κάμανε τέταρτο, και την παρακάτω το κάμανε πέμπτο, και έπειτα το ξέχασαν καθόλου και δεν δίνουνε καθόλου στο τέλος. Είναι ο διάβολος αυτός ο οποίος τον άνθρωπο δεν τον αφήνει. Δεν μας ελεεί ο Θεός εμάς; Δεν μας δίνει τον ήλιο κάθε μέρα; Δεν είναι έλεος του Θεού αυτό, να βγαίνω εγώ να ηλιάζομαι και να αναζωπυρούμαι; Δεν μας δίνει το οξυγόνο του; Δεν μας δίνει το νερό; Δεν μας δίνει τα τρόφιμα; Όλα αυτά δεν είναι έλεος του Θεού;

Δεν το πιστεύει αυτό το πράγμα. Νομίζει ότι είναι έργα των χειρών του, ότι τα δικαιούται, ότι αυτά είναι σκόρπια και τα μαζεύει αυτός. Δεν είναι έτσι όμως. Έλεος κάνει ο Θεός. Εάν ο Θεός δεν θέλει, δεν μπορεί ο άνθρωπος. Όλα να υπάρχουνε, σου παίρνει την υγεία και κάθεσαι να τα βλέπεις από μακριά. Και η υγεία που σου δίδει έλεος είναι. Αγάπη είναι, μακροθυμία είναι, καλοσύνη του είναι και σου τη δίδει. Ό,τι κι αν υπάρχει γύρω από τον άνθρωπο καλό, είναι έλεος του Θεού, ελεημοσύνη του Θεού. Και εντούτοις, λέγω, ο άνθρωπος δεν το σκέφτεται αυτό το πράγμα. Και πολλές φορές, με τη σκέψη ότι...

...είναι πτωχός και δεν πρέπει να σκορπάει και πρέπει να μαζεύει, και ότι έχουμε μικρά παιδιά, και ότι έχουμε κορίτσια, και ότι έχουμε γεράματα μπροστά μας, και λοιπά και λοιπά, τον έχει αλυσοδέσει ο σατανάς. Είναι αλυσοδεμένος από τον σατανά και έχει έναν κάβουρα στην τσέπη του μέσα, που του απαγορεύει να βάλει το χέρι του μέσα, και δεν ελεεί. Πώς θα ελεηθεί, εφόσον δεν ελεεί; Θα πρέπει να ελεήσει, να ελεήσει. Δεν έχουμε εκπαιδευτεί ούτε από τους γονείς μας, ούτε εμείς αυτοί έχουμε ασκήσει αυτή τη μεγάλη αρετή της ελεημοσύνης, και γι' αυτό ακριβώς δεν ξέρουμε περί τίνος πρόκειται. Και εντούτοις ο Θεός λέγει: όσο θα ελεήσεις, θα σε ελεήσω.

Θα παρασταθείς στην ανάγκη του άλλου; Κάνοντας αγάπη, ελεημοσύνη, τόσο θα σου παρασταθώ και εγώ. Λίγο θα παρασταθείς, λίγο θα σου παρασταθώ. Λίγη αγάπη θα δώσεις, λίγη αγάπη θα σου δώσω. Λίγο από το πορτοφόλι θα δώσεις, λίγο θα σου δώσω. Καθόλου δεν θα δώσεις, καθόλου δεν θα σου δώσω. Όπως θα σπείρεις, θα θερίσεις. Ναι, κι αυτός όμως σήμερα έχει πάρει τον τίτλο του Ελεήμονος. Πολλά εκατομμύρια διαχειρίστηκε στις ημέρες του ο άνθρωπος αυτός. Βρήκε τρόπους πάντοτε, παρότι να ζει πτωχά, να διαχειρίζεται όμως ταυτόχρονα πολλά. Ο άνθρωπος είναι διαχειριστής των αγαθών του Θεού, δεν έχει τίποτα δικό του.

Λέει «δικά μου». Είναι δικά του; Ούτε σου ούτε μου· Αυτουνού είναι. Εμείς είμαστε διαχειριστές και, όταν κάνουμε καλή διαχείριση, Αυτός μας δίνει πιο πολλά. Πώς μας δανείζει κάποιος και, όταν δει ότι συμπεριφερθούμε καλά, εμπορευτούμε καλά, μας δίνει πιο πολύ δάνειο. Και όταν και αυτό τιμίως και ηθικώς το χρησιμοποιήσουμε, μας δίνει πιο πολύ δάνειο. Δεν μας ζητάει υπογραφές, δεν μας ζητάει εγγυήσεις, δεν μας ζητάει ασφάλειες κ.λπ. Ξέρει πλέον ότι εμείς τα διαχειριζόμεθα καλώς. Και τότε και πρόσωπο μας δίδει προς τους έξω και τα πάντα. Αυτή τη μεγάλη χάρη...

Δεν την έχουμε οι περισσότεροι από εμάς τους χριστιανούς. Κάνουμε μερικές ελεημοσύνες, αλλά είναι τόσο άχρηστες στα μάτια του Θεού, που καλύτερα να μην τις κάναμε. Εάν δείτε αυτά τα οποία κάνει ελεημοσύνη ο άνθρωπος, θα φρίξετε. Να δείτε τι δίδει ο άνθρωπος, θα φρίξετε. Και...

...σε ένα μικρό μαγαζάκι που έχουμε, μας φέρνουν ορισμένα για να τα δώσουμε, πράγματα που περισσεύουν από το σπίτι. Ούτε ο παλιατζής δεν τα παίρνει αυτά. Δεν κάνουν για τίποτα. Ευχαριστώ. Για τίποτα δεν κάνουν, ούτε για πατσαβούρες, και τα δίδουν για ελεημοσύνη αυτά. «Τι να κάνεις, αυτό έχω». Μα αυτό δεν κάνει για τίποτα. Μην δίνεις τίποτα.

Πλανάς τον εαυτό σου ότι δίνεις. Η ελεημοσύνη δεν είναι από το περίσσευμα, αυτή που ισχύει στα μάτια του Θεού· είναι αυτή που γίνεται από το υστέρημα. Εάν πάτε, παραδείγματος χάριν, στο Άγιον Όρος, θα ιδείτε: οι μοναχοί αυτοί, που δεν έχουν γραμματόσημο να γράψουν στη μάνα τους και χαρτοφάκελο...

...κάνουν ελεημοσύνη από το ψωμί τους. Του δίδει ένα ψωμί, εκατό δράμια ψωμί, και τον βλέπεις προκαταβολικώς και παίρνει το μαχαίρι και το κόβει στη μέση, και το αφήνει ακέραιο εκεί και τρώει το μισό. Ή τρώει το ένα τέταρτο και τα τρία τέταρτα τα αφήνει εκεί, το οποίο αυτό μαζεύεται έπειτα.

Πηγαίνει στον φούρνο και ψήνεται και γίνεται παξιμάδι και πέφτει μέσα σε ένα κασόνι μεγάλο, και πηγαίνουν οι ερημίτες με τους ντορβάδες και παίρνουνε και πηγαίνουνε επάνω στα βράχια και στις ερήμους και τρέφονται από αυτό. Και κάνει ελεημοσύνη αυτός που δεν έχει γραμματόσημο να γράψει γράμμα στη μάνα του, από το ψωμί του. Δικαιούται να πιει εκατό δράμια κρασί και πίνει ένα δάχτυλο, και τα ενενήντα δράμια τα παίρνουν στην άκρη και πέφτουν μέσα στη νταμιτζάνα, αυτά που έρχονται και παίρνουν οι άλλοι και κάνουν λειτουργία έξω στην έρημο ή πίνουν και αυτοί ένα δάχτυλο, για να είναι μέσα στο κρύο γυμνοί που είναι, για να μπορούν να θερμανθούν λίγο. Αυτές είναι, λέει, οι ελεημοσύνες εκ του υστερήματος.

Εφόσον παίξουν τα παιδιά μας με όλα τα παιχνίδια, τα περιττά που είναι εκεί πέρα τα μαζεύουμε, τα στέλνουμε σ' ένα κάπου να παίξουν και οι άλλοι, και αυτό θεωρούμε, λέει, ελεημοσύνη κάναμε προς τα παιδιά του χωριού, προς τα παιδιά των πτωχών, και ούτω καθεξής. Μπορεί να είναι μέχρι ενός βαθμού· δίνουμε μια μικρή χαρά προς έναν άλλον. Αλλά δεν είναι εκείνο το οποίο θα γραφτεί στα κατάστιχα του Θεού και θα έχει κάποιο αποτέλεσμα στους λογαριασμούς μας με τον Θεό. Του Θεού είναι εκείνο το οποίο είναι δοσμένο εκ του υστερήματός μας. Αυτό έχει την αξία στα μάτια του Θεού. Υστερούμαι εγώ για να ζήσεις εσύ. Πέθανε ο Θεός για να ζήσουμε εμείς. Κάτι έτσι πρέπει να σκέπτεται ο άνθρωπος. Θα φτιάξω ένα δεύτερο του παιδιού μου για...

...να φτιάξει και ένα πτωχό. Θα του φτιάξω ένα του παιδιού μου, για να φτιάξει και ένα άλλο εκείνος. Θα φορέσω ένα κοστούμι λιγότερο, για να φορέσει και ένας άλλος. Δεν θα ψωνίσω κρέας μία Κυριακή, για να φάει και μια άλλη οικογένεια. Δεν θα κάνω ένα τραπέζι στους χορτασμένους, που κάνουν τους δικούς μου, που χρειάζονται μία, δύο, τρεις, πέντε χιλιάδες — γιατί τόσο στοιχίζουν τα τραπέζια που κάνουμε εμείς — για να τα δώσω στο φιλόπτωχο, να τα διαθέσουν κάπου εκεί που είναι τόσες ανάγκες τις οποίες δεν ξέρω εγώ. Αλλά πού γίνονται τέτοια πράγματα; Δεν ομιλώ για τους απίστους, δεν ομιλώ για τους ανθρώπους που δεν έχουν καμιά σχέση με τον Χριστό, με τον Εσταυρωμένον, με τον Ναζαρηνό, με τον Μεγάλο Ελεήμονα, του οποίου φωνάζουμε καθημερινώς: «Κύριε, ελέησον ημάς». Ελέησες εσύ και θέλω να σε ελεήσω κι εγώ.

Δεν ντρέπεσαι; Μιλώ για τους ανθρώπους που λένε ότι είναι χριστιανοί. Γιατί νομίζω ότι είμαστε χριστιανοί; Ότι εξομολογούμεθα, ότι κοινωνούμε, ότι εκκλησιαζόμεθα; Δεν αφήνουμε συγκέντρωση πνευματική κ.λπ. Αποτέλεσμα μηδέν. Δεν είναι οργανωμένη η φιλανθρωπία η δικιά μας, η αγάπη προς τους έξω. Όπως είδατε, πόσο το εκτιμεί αυτό το πράγμα ο Χριστός: «Επείνασα γαρ και εδώκατέ μοι φαγείν, εδίψησα και εποτίσατέ με, ξένος ήμην και συνηγάγετέ με», και και και και. Ξέρετε ότι οι Τούρκοι στο σπίτι τους απαραιτήτως θα φτιάξουν και ένα δωμάτιο, ο λεγόμενος μουσαφίρ οντάς, δωμάτιο για ξένους. Θα έχει δωμάτιο για έναν ξένο. Έχουμε εμείς δωμάτιο για ξένους;

Έρχεται ξένος στο σπίτι μας· χωράει; Το δικό μας το σπίτι, το χριστιανικό, δεν χωράει. Μας το επιβάλλει ο χριστιανισμός σε εμάς. Αυτός έχει νόμο· δεν έχει και νόμο τι; Βλέπετε πόσο σοβαρό θέμα είναι; Δεν το σκεφτήκαμε ποτέ αυτό το πράγμα. «Μα έχω εγώ; Ωνάσης είμαι εγώ να δίδω, να δίδω; Τι θα γίνει με εμένα;» Μη δίδεις. Έχεις τη γνώμη, όταν δεν δίδεις, πολλαπλασιάζονται τα υπάρχοντά σου; Στερείς την ευλογία από τα υπάρχοντά σου. Ξέρεις ότι, όταν δίδεις από εκείνα που έχεις, ευλογείς τα υπόλοιπά σου και δεν θα πάνε σε γιατρούς και δεν θα πάνε σε δικηγόρους τα υπόλοιπα, και δεν θα πάνε τζάμπα και χαμένα; Το ξέρεις; Αλλά δεν το ξέρουμε εμείς αυτό το πράγμα. Ευχαριστώ.

Ζητάει κάποιος· λέει «δεν έχω ψιλά». Ψαχνόμαστε πάντοτε εδώ στο γιλέκο να βρούμε ψιλά. Ή «δεν έχω ψιλά» για την εκκλησία. Ψιλά! Τα χοντρά δεν τα παίρνει ούτε η εκκλησία ούτε το φιλόπτωχο, τίποτα. Ψιλά. Είναι συμπεριφορά πιστού αυτή; Δεν είναι συμπεριφορά πιστού. Τι λέγει ο Παύλος, στο 16ο κεφάλαιο Προς Κορινθίους; Λέγει στους πιστούς όλη τη βδομάδα να μεριάζουν στην άκρη χρήματα, κάνοντας αποταμίευση, και την Κυριακή να τα παίρνουν αυτά και να τα πηγαίνουν στην Εκκλησία, να τα δίνουν στους ιερείς, για να τα στέλνουν στους ανθρώπους που έχουν ανάγκη, στις άλλες εκκλησίες που εδιώκονται, κ.λπ. Κάνουμε εμείς τέτοιο πράγμα; Υπάρχει το φλιτζανάκι στην άκρη εκεί πέρα, το κουτάκι, ο κουμπαράς κ.λπ., για αυτή τη δουλειά, για τους αδερφούς του Κυρίου;

Για τις ανάγκες υπάρχει αυτός ο κουμπαράς εκεί; Να πάρουμε πενήντα γραμμάρια κιμά λιγότερο, να πάρουμε ένα τέταρτο ψάρια λιγότερο, να πάρουμε ένα τέταρτο φρούτα λιγότερο και να βγουν δέκα, δεκαπέντε, είκοσι δραχμές την ημέρα στην άκρη εκεί. Να ιδείτε πόσα θα βγούνε την Κυριακή και να μαζευτούνε όλοι μαζί, να ιδείτε τι γίνεται. Αν υπάρχει φτωχός, δεν θα υπάρξει φτωχός ποτέ. Θα κλάψει η καρδιά σας εάν δείτε σπίτια σήμερα, πώς ζουν οι άνθρωποι. Να δούνε σήμερα, εν πλήρει εικοστώ αιώνι, που δεν ξέρουμε τι έχουμε και πού να τα βάλουμε τώρα. Είναι τόσα τα πράγματα που κουβαλήσανε στο σπίτι μας, που είναι περιττά, που δεν έχουμε πού να τα βάλουμε, και είναι άνθρωποι που δεν έχουν πού να κοιμηθούν. Κουρελού να ρίξουν από κάτω και από πάνω δεν υπάρχει. Υπάρχουν σήμερα αυτοί εδώ μέσα στην Αθήνα. Πήγαμε εμείς να τους βρούμε αυτούς;

Πήγαμε; Και εντούτοις κοιμόμαστε εμείς. Έχουν κανονίσει το πετρέλαιό μας, έχουν κανονίσει τα καλοριφέρ μας, έχουν κανονίσει τα πάντα, τη ζέστασή μας. Αυτοί πώς περνούν; Ποιος από εμάς πήγε να αγοράσει πετρέλαιο ενός που δεν έχει, που έχει οικογένεια, που έχει και λοιπά, τουλάχιστον να μην ξεπαγιάσουν; Ποιος; Ώστε να λένε «δόξα σοι ο Θεός, μπήκε στην οικογένεια εκεί, κυρία μου, μας ήρθε η ζέστα».

Τους φτιάχνει αυτό το πράγμα ή δεν έχουμε; Ποιος είναι εκείνος που δεν έχει καταθέσεις σήμερα; Το ενενήντα τοις εκατό των ανθρώπων έχουν καταθέσεις. Και γιατί από αυτές τις καταθέσεις να μην φύγουν λίγες, να βοηθήσουν και τον φουκαρά τον άλλον που έχει τόση ανάγκη; Τι, αν εκατό χιλιάδες γίνουν ενενήντα πέντε, τι θα γίνει; Τις έκοψε το πρωί ο Καραμανλής και τις εκατό τις έκανε πενήντα. Άλλως ο τιμάριθμος κάθε μέρα στα κατεβάζει, στα κάνει λιγότερα.

Γιατί εκείνος να πεινάει και να υποφέρει; Δεν τον εσκεφτήκαμε όμως ποτέ.

Δεν ζήσαμε ποτέ την ανάγκη του άλλου, δεν ζήσαμε ποτέ τον πόνο του άλλου, δεν ζήσαμε ποτέ τη δυστυχία του άλλου. Και ξεχάσαμε, πολλοί νεόπλουτοι, ξεχάσαμε πόθεν περάσαμε, και θα μας τιμωρήσει ο Θεός, γιατί μας τα χάρισε. Είναι σκληρό πράγμα να ξεχνάει ο άνθρωπος, να είμαστε πολυέξοδοι. Δεν έπρεπε να είμαστε πολυέξοδοι. Επανασκεπτόμεθα και αποταμιεύομεν κατά αναλογία. Υπάρχουν μύριοι τρόποι για να βοηθήσει ένας άνθρωπος έναν άλλον, εάν θέλει. Δεν πρέπει πρώτα πρώτα ποτέ να φοβάται κάτι που θα δώσει. Πρέπει να γνωρίζει ότι, εφόσον θα δώσει, είναι σαν να το δίνει στο χέρι του Θεού. Ποιος σου τα δίνει τα χρήματα; Ποιος σου τη δίνει τη σύνταξη; Ποιος σου δίνει τον μισθό; Ποιος σου δίνει το κέρδος από τη δουλειά; Ποιος σου δίνει την υγεία αυτή και εργάζεσαι; Ποιος σου στέλνει τον πελάτη;

Είναι Αυτός, δεν είναι ο Θεός; Άρα δεν διαχειρίζεσαι τα δικά Του; Δεν είναι δικά Του αυτά; Δεν είναι δικά Του αυτά; Από τα δικά Του, λοιπόν, σου ζητάει να δώσεις κάτι και στον αδερφό Του. Και παρότι δίδεις από τα δικά Του στα χέρια των πενήτων, σε Αυτόν τον ίδιο, σου τα πληρώνει ολόκληρα σαν να είναι δικά σου, που δεν είναι δικά σου. Είσαι διαχειριστής απλώς. Εμείς ούτε φέραμε ούτε θα πάρουμε από εδώ. Τα σάβανα είναι χωρίς τσέπες, όπως σας είχα πει ένα άλλο βράδυ. Δεν παίρνεις ούτε χειρομάντιλο μαζί σου. Εδώ θα μένουν, μαζί με την κακία μας και με τη σκληρότητά μας. Μαλακώσετε, λοιπόν, αδελφοί, βάλτε το στο νου σας. Μεγάλη ευλογία κληρονομούμε

στην υγεία μας. Έχει αντανάκλαση στην υγεία μας η ελεημοσύνη. Έχει αντανάκλαση στη δουλειά μας η ελεημοσύνη. Έχει αντανάκλαση στην οικογένειά μας η ελεημοσύνη. Μεγάλη αρετή να υπάρχει ελεημοσύνη μέσα στο σπίτι. Δεν ξέρω τι θα βρει ο Θεός και πώς θα ελεήσει ο Θεός τον άνθρωπο που κάνει ελεημοσύνη. Αφήνει ένα παράθυρο ανοιχτό πάντοτε για το χέρι και για τη χάρη του Θεού να φτάσει να ελεήσει. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ σας το βίο γύρω από τους Αγίους Ταξιάρχας. Εκεί αναφέρεται ένα παράξενο θαύμα, ότι επί ημερών διωγμού έλαβε χώραν το εξής: σε ένα νοσοκομείο τύπου Συγγρού,

αφροδισίων νοσημάτων, επήγε και εβάφτισε μία ο Αρχάγγελος Μιχαήλ.

Τι είχε γίνει; Διεδίδετο τότε η θρησκεία η καινούργια, η χριστιανική, και μάθαινε ο κόσμος ότι οποιαδήποτε αμαρτία να έχεις κάνει, αν μετανοήσεις, βαφτιστείς και λοιπά, συγχωρούνται. Πήγε, λοιπόν, και μία να βαφτιστεί που ήταν μέσα εκεί. Αλλά οι άλλοι την κοροϊδεύανε. «Δεν ντρέπεσαι; Δεν ντρέπεσαι εσύ; Έκανες αυτό, εκείνο, τ’ άλλο. Δεν είναι για τους καθαρούς; Είναι για τους αγίους ανθρώπους. Δεν ντρέπεσαι τη βρωμιά σου;» Μαζεύτηκε, λοιπόν, αυτή και πήγε στο δωμάτιό της. Και στο δωμάτιό της που ήτανε πήγε ένας κύριος, ωραίος, ψηλός, και, κεκλεισμένων των θυρών, της λέγει: «Έμαθα ότι θέλεις να βαφτιστείς σε μια καινούργια θρησκεία

που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες. Είναι αλήθεια;» Λέει: «Ναι, έμαθα για τη θρησκεία αυτή, αλλά μου είπανε ότι δεν είμαι άξια και πράγματι έτσι ήταν, είχαν δίκιο. Έπειτα που σκέφτηκα τη ζωή μου και τι έχω κάνει εγώ, τι παραλυσίες έχω κάνει στη ζωή μου, κατάλαβα ότι δεν είμαι να γίνω οπαδός αυτού του αναμαρτήτου». «Εσύ», της λέει, «θέλεις να βαφτιστείς και να τακτοποιηθείς ανεξαρτήτως το τι έχεις κάνει;» Λέει: «Θέλω». «Το βράδυ θα έρθω εδώ με ιερέα, με κολυμβήθρα ανάλογη για το σώμα σου, να σε βαφτίσουμε. Θα περιμένεις». «Ευχαριστώ», λέει, «πάρα πολύ». Ανοίγει η πόρτα, φεύγει αυτός. Το βράδυ χτυπάει η πόρτα, ανοίγει, μπαίνει μέσα ο ιερεύς και ο...

ο κύριος αυτός, κρατώντας μία κολυμβήθρα. Βάλανε νερό και τα λοιπά και τα λοιπά, έγινε η κατήχηση, άρχισαν τα ανάλογα και να βαφτίσουν την κόρη. Ωραία. Όταν έφτασαν στο σημείο «και το όνομα αυτής;» «Μαρία». «Το όνομα του νονού;» «Αρχάγγελος Μιχαήλ». Κόκκαλο ο παπάς, κόκκαλο αυτή και ο άνθρωπος άφαντος. Συνέχισε το βάφτισμα ο ιερεύς μόνος, τελείωσε το βάφτισμα, όμως δεν φεύγει. «Κόρη μου, τι είναι αυτό; Τι έγινε εδώ; Περί τίνος πρόκειται; Τι είσαι εσύ;» «Τι είμαι», λέει, «δεν βλέπεις πού είμαι;»

«Βλέπεις το νοσοκομείο που είμαι, να καταλάβεις τι είμαι. Μια πόρνη γυναίκα είμαι», λέει, «τι είμαι;» «Μα τι έκανες εδώ, νονός ο Αρχάγγελος Μιχαήλ να έρθει; Ποιος είναι ο πατέρας σου; Ποια είναι η μητέρα σου;» «Ούτε πατέρα έχω ούτε μητέρα έχω». «Ποια είναι τα αδέρφια σου;» «Ούτε αδέρφια έχω. Μόνη μου». Ο ιερέας τώρα άρχισε να κάνει ανάκριση, να βρει τι ήταν αυτό, ώστε ο Θεός βρήκε περιθώριο να στείλει τον Αρχάγγελό Του να τη βαφτίσει. «Τι καλό έχεις κάνει στη ζωή σου, παιδί μου;» «Τίποτα. Κακά έχω κάνει, καταστροφή έχω σκορπίσει όπου ευρέθηκα. Νέους κατέστρεψα, αντρόγυνα χώρισα. Τους πήρα τους άντρες των γυναικών και τους πατέρες των παιδιών. Καλό δεν έκανα τίποτα».

«Δεν μπορεί, για σκέψου. Φέρ’ το από εδώ, από εκεί, από εδώ, από εκεί». Βρήκε, λοιπόν, τι; Όταν πέθανε ο πατέρας, είχε αφήσει μέσα σε ένα πανί διπλωμένα μερικά χρήματα σε ένα σεντούκι, που της είχε πει κάποτε ότι «αυτή είναι η προίκα σου». Εκατό νομίσματα τότε. Όμως, μια μέρα πριν πεθάνει ο πατέρας της, αυτή βγήκε στο περιβόλι, είδε στην άκρη του τείχου του περιβολιού έναν να έχει κρεμάσει ένα σκοινί από μια συκιά που ήταν εκεί και να έχει βάλει τη θηλιά στο λαιμό του, να κρεμαστεί, και ήταν έτοιμος να κλωτσήσει κάτι λιθάρια που είχε από κάτω για να κρεμαστεί.

Λοιπόν, του φώναξε. Της φάνηκε τόσο, ας της φάνηκε τόσο περίεργο. «Τι κάνεις εκεί;» Αυτός δεν νόμιζε, δεν τον βλέπει κανένας. Εσταμάτησε το έργο του και είπε: «Τι θέλεις, παιδί μου;» «Τι κάνεις εκεί;» «Δεν ξέρεις εσύ, είσαι μικρή ακόμη, τι κάνω εγώ». Εν πάση περιπτώσει, διηγήθη αυτός ότι «δεν υπάρχει περιθώριο για μένα, παιδί μου». «Γιατί; Για πες μου τη ζωή σου. Γιατί; Τι σου συμβαίνει;» Αυτή, λοιπόν, τον πιάνει τώρα: «Για πες μου τι σου συμβαίνει». Αυτός, λοιπόν, ήταν χρεωμένος και τον πουλούσανε, αυτόν, τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τα πάντα. «Τι μου χρειάζεται η ζωή;» «Για πόσα χρήματα σε πουλούν; Για πόσα χρήματα χάνεις την οικογένειά σου και την ελευθερία σου;» Είπε, λοιπόν, για ογδόντα νομίσματα, δεν ξέρω πόσα. «Περίμενε», του λέει. Αυτή πηγαίνει και παίρνει μέσα από το σεντούκι τα χρήματα όπως ήσαν,

πηγαίνει εκεί πέρα και του λέει: «Πάρ’ τα αυτά. Ελπίζω να σε φτάσουν να πληρώσεις και να μην καταστρέψεις τη ζωή σου και θα ξαναφτιάξεις τη ζωή σου». Αυτός έμεινε με ανοιχτό το στόμα. Αποτέλεσμα είναι ότι επλήρωσε αυτός και γλίτωσε. Έπειτα, λόγω της ενδείας αυτής, δεν μπορούσε να δουλέψει αυτή, τρόπους δεν είχε. Ορισμένοι άλλοι καλοθελητές και ορισμένες γειτόνισσες σιγά σιγά τη βγάλανε στο κλαρί την κοπέλα και έφτασε εκεί. Όμως ο Θεός έβλεπε και είχε σημειώσει στα χαρτιά Του τη μεγάλη χειρονομία αυτή, που γλίτωσε τη ζωή αυτού και την υπόλοιπη άλλη οικογένεια. Και βρήκε τη δεδομένη στιγμή και αυτή να την αμείψει όπως έπρεπε. Ίσως να μην το βλέπετε όσο πρέπει και εντούτοις έτσι. Αυτό είναι ο άνθρωπος.

Αυτή τη συμπόνια προς τον συνάνθρωπο. Θυσιάζεται. Και όταν ο Θεός δει τον άνθρωπο ότι θέτει την υπηρεσία του, την αγάπη του, τον ιδρώτα του, τις δυνάμεις του, τη γλώσσα του, τη γνώση του, το πορτοφόλι του στην υπηρεσία και στην ανάγκη του άλλου, τότε όχι μόνο ο Χριστός, αλλά ολόκληρες οι ουράνιες δυνάμεις είναι στη διάθεση αυτού του ανθρώπου. Αν εμείς είμαστε έτσι σαν γύφτοι, σαν σατανάδες σκληροί, είναι γιατί δεν έχουμε καμιά αρετή από εκείνες που μαλακώνουν την παρουσία μας απέναντι του Θεού. Δεν έχουμε τα σπλάχνα αυτά των οικτιρμών προς τον συνάνθρωπό μας. Δεν ζούμε εμείς την ανάγκη, τον πόνο του άλλου, και δεν συγκαταβαίνουμε να στερηθούμε εμείς, εμείς να υποφέρουμε,

να ανακουφίσουμε λίγο του αλλουνού τον πόνο και την ανάγκη. Και, κατά συνέπεια, ταυτόχρονα λέμε το «Κύριε, ελέησον». Πώς θα σε ελεήσω, εφόσον εσύ δεν κάνεις έλεος; Και υπάρχουν και άνθρωποι που κρατάνε κομποσκοίνι και λένε το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με» πολλές φορές στο εικοσιτετράωρο. Αλλά έλεος δεν κάνουνε. Λένε στον Χριστό να τους ελεήσει, αλλά αυτοί έλεος δεν κάνουνε. Και όταν ο Χριστός βλέπει ότι δεν κάνουν έλεος, παρότι μπορούν να κάνουν έλεος, τότε και ο Θεός συμπεριφέρεται κάπως διαφορετικά. Δεν πρόκειται, επαναλαμβάνω, να πτωχύνει κανένας προσφέροντας μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών του. Στην Παλιά Διαθήκη, για τη μεγάλη αυτή αρετή είχε βάλει ένα νόμο να αποδεκατεί ο άνθρωπος όσα αποκτά και το είπε ο Φαρισαίος επιδεικτικά, ότι είναι εντάξει με τον Θεό: «Ἀποδεκατῶ πάντα ὅσα κτῶμαι».

Δηλαδή, έπαιρνε μια σύνταξη δύο χιλιάδες δραχμές, διακόσιες δραχμές αμέσως στην άκρη τις έβγαζε. Έπαιρνε πέντε χιλιάδες δραχμές μισθό, τις πεντακόσιες στην άκρη. Έπαιρνε πενήντα δραχμές μεροκάματο, τις πέντε στην άκρη. Όλα αυτά τα έδιναν στην Εκκλησία, να τρέφεται και να διατηρείται ο κλήρος και τα έξοδα της Εκκλησίας και να διατηρούνται και οι φτωχοί, να βοηθούνται και οι φτωχοί διά του κλήρου. Αυτή η ευλογία εσταμάτησε από εμάς. Σήμερα δεν θέλει με το ζόρι ο Θεός. Και αν δεν θέλαμε εμείς να περάσουμε στην Καινή Διαθήκη, να δώσουμε το πενήντα τοις εκατό, να δώσουμε πολλές φορές εκατό τοις εκατό, ας δίναμε το δέκα τοις εκατό του Μωσαϊκού Νόμου. Γιατί αν, εγώ λέγω, μόνο οι συνταξιούχοι να έδιναν δέκα τοις εκατό το μήνα, να

τα πηγαίναν στην Εκκλησία, να τα δώσουν στο φιλόπτωχο, δεν θα υπήρχε κανένας με ανάγκη στην ενορία. Και αν πηγαίναν και αυτοί που παίρνουν το μεροκάματό τους, που παίρνουν το μισθό τους, που είναι εν ενεργεία ακόμη, δεν θα υπήρχε κανένας. Ούτε αυτοί θα εστερούντο, γιατί ο Θεός θα ευλογούσε και θα τους φύλαγε από μια ασθένεια, από μια ζημιά, από μια κακοδαιμονία, από ένα δικαστήριο, από μια αναποδιά θα τους φύλαγε ο Θεός, και όλοι θα ήσαν αγαπημένοι και αυτοί θα νιώθανε ελαφρά. Αλλά αυτό δεν το κάνουμε εμείς σήμερα. Το θεωρούμε κακό. Μην νομίζουμε ότι είναι δικά μας. Δεν είναι δικά μας. Είναι δικά Του.

Μη θεωρηθεί ταπεινολογία, αγαπητοί μου. Εγώ νιώθω ένα φόβο όταν πάω στο ταμείο να πάρω τη σύνταξή μου. Παίρνω επτά χιλιάδες δραχμές. Χιλιάδες μία, μάλιστα. Λοιπόν, όταν τα παίρνω αυτά τα χρήματα, κάθε φορά λέω: «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου». Νομίζω ότι δεν τα δικαιούμαι, ότι είναι δικά Του και μου τα δίνει. Θα μπορούσε να μη μου έχει δώσει δουλειά, θα μπορούσε να μην είχα υγεία, θα μπορούσε, χίλια θα μπορούσε, και να μην τα είχα αυτά τα χρήματα. Πού θα τα έβρισκα την ημέρα να τα βρίσκω μπροστά μου; Θα μπορούσε. Λέω: «Σε ευχαριστώ». Τώρα, αν αυτά ήσαν έξι χιλιάδες και έβαζα τις επτακόσιες στην άκρη και τις έδινα σ’ έναν άλλον, και το κάνει κι ο άλλος, και το κάνει κι ο άλλος, και το κάνει κι ο άλλος, δεν μπορούσαμε να κρατήσουμε και μια και δυο και τρεις και πέντε και δέκα και είκοσι οικογένειες; Μπορούσαμε. Γιατί να υποφέρουνε δίπλα μας; Γιατί να είναι άνθρωποι που να μην έχουν μια κουρελού να κοιμηθούνε απάνω; Όχι να σκεπαστούν. Υπάρχουν οικογένειες που δεν έχουν να κοιμηθούν απάνω σε κουρελού, όχι για να σκεπαστούν.

οικογένειες τώρα με 8 με 10 παιδιά που δεν έχουν ξύλα καν να ανάψουνε, να θερμανθούνε αυτά τα παιδάκια Πώς έχεις μέσα σου Χριστό λες, πόσον έχεις αυτό το Χριστό μέσα σου, πόσον δεν κάνεις καμιά ενέργεια προς τα εκεί και δεν θέλεις να ελεήσεις προς τα εκεί, δεν πάθει τίποτα, τι θα πάθει και νομίζουμε ότι είναι δικά μας, τα διαχειριζόμαστε δικά μας και καλά, εγώ παίρνω αυτή τη σύνταξη, οι άλλοι παίρνουν 10, αλλιώς παίρνουν 20, αλλιώς παίρνουν 30, ένας δίπλα μου πήρε 58 .000, σύνταξη, 58 .000, τι αν από τους 58 αυτός, έπαιρνε 53 .000, 5 .000 στην άκρη, τι θα του κοβότανε αυτού, τι θα πάθεμε, είναι να είναι χαλάς 2 .000 την ημέρα, Αν χαλούσε 1900, 1850 θα λαζημιωθεί, θα του κόψει κανένα κοψίδια από πάνω, θα λαπέστη.

Δεν υπάρχει αγάπη, δεν υπάρχει τίποτα από εκείνο εκεί. Λέγει ο Μέγας Βασίλειος σε ένα μέρος το εξής: «Ὁ χρήματα διδούς», ο Θεός που δίνει τα χρήματα, λέει, «ἐλεημοσύνην διὰ σοῦ, διὰ χειρὸς τῶν πενήτων». Αυτός που σου δίνει τα χρήματα, ο Θεός, λέει, μέσω των χειρών των αδυνάτων, των πενήτων, σου ζητάει, λέει, ελεημοσύνη. Και καλά ζητάει αυτού. Και παρότι, λέει, παίρνει από τα δικά Του, «ἀκεραίαν σοι τὴν χάριν ἀποπληροῖ», σαν να Του τα έδωσες εσύ, λέει, και όχι ότι σου τα έχει δώσει Αυτός και είναι δικά Του και σου ζητάει από τα δικά Του.

«Ἀγαθὸν ἐλεημοσύνη», προσθέτει ο Θεός Χρυσόστομος. «Τῷ μὲν γὰρ ὄψει σκορπιζομένη», έτσι φαίνεται, τα σκορπά, τα πετά, τα δίδει. «Τῇ δὲ ἀληθείᾳ συνάγει», μαζεύει, έχει σκοπό, έχει αγαθόν. «Ὥσπερ γὰρ ὁ γεωργός» τη γη δανείζει. Ο γεωργός ρίχνει το σπόρο, δεν τον φυλάει να τον φάει. Γιατί αύριο θα πεθάνουν τα παιδιά, σπόρος δεν θα σωθεί, δεν θα έχει σπυρί, ούτε σπόρο ούτε ψωμί για τα παιδιά θα έχει αύριο. Μένει να φάνε λιγότερο σήμερα, για να μείνουν και πενήντα, εκατό οκάδες σπόρο, για να βγάλει και σπόρο και για τα παιδιά. Αυτή είναι η λογική. Θα τους δώσει να το φάνε παραπάνω κλπ.; Δεν θα τον φτάσει να σπείρει. Κατά συνέπεια, τα παιδιά θα μείνουν νηστικά αύριο και δεν θα έχει ούτε σπόρο να σπείρει. Δεν θα τον αδυνατίσει από μια φετούλα την ημέρα λιγότερο, γιατί αυτό καλεί και από μας, λίγο λιγότερο από εκείνα που σπαταλάμε,

να δώσουμε και στον άλλον, να το σπείρουμε στη γη, στα αδέρφια του Χριστού που έχουν ανάγκη. «Τῇ ἀληθείᾳ», λέει, «ὥσπερ ὁ γεωργὸς τῇ γῇ δανείζει, ἀφῇ δὲ τὰ σπέρματα, οὕτως ἡ ἐλεημοσύνη δοκεῖ μὲν ἄλλῳ δίδοσθαι, τῇ ἀληθείᾳ δὲ ὁ διδούς αὐτὰ μοιεύεται». Έτσι, λέει, και η ελεημοσύνη. Από το ένα μέρος φαίνεται ότι δίνεις, ενώ στην πραγματικότητα, λέει, αποταμιεύεις, γιατί σου έρχεται διπλό, τριπλό, εκατονταπλάσιο σου έρχεται αυτό το οποίο δίδεις εκεί κάτω. Λέγει επίσης ένα πολύ σοβαρό και τούτο: «Δόγμα τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας ἐστί». Χήρες περιεστώσες και δακρύουσες, χήρες, λέει, που γυρεύουνε με δάκρυα στα μάτια,

σου ζητούν τη βοήθεια. «Οὐ τοῦ παρόντος, ἀλλὰ καὶ τοῦ μέλλοντος δύναται ἐξαρπάσαι θανάτου». Αν τις βοηθήσεις αυτές τις γυναίκες, τις παρασταθείς, εσύ τη χήρα και το ορφανό αυτό το σκεπάσεις και το βοηθήσεις, όχι μόνο από εδώ, λέει, ο Θεός να σε φυλάξει από το θάνατο, αλλά και από την κόλαση ανθρώπους σου θα τους περάσει, λέει, να τους πάει στον παράδεισο. Τέτοια δύναμη έχει, λέει, η ελεημοσύνη. Τι το λέγω εγώ; Είναι του Θεού Χρυσοστόμου αυτό που σας το λέγω. «Μὴ ἔστω ἡ χείρ σου ἐκτεταμένη εἰς τὸ λαβεῖν, ἐν δὲ τῷ διδόναι συνεσταλμένη». Όχι έτοιμη να μαζεύεις, λέει, ενώ για να δίνεις συνεσταλμένη. «Ὥσπερ λουτῆρες ὕδατος πεπληρωμένοι

εἰσὶ πρὸ τῶν θυρῶν τῆς ἐκκλησίας, ἵνα νίψῃς τὰς χεῖράς σου, οὕτω τῆς ἐκκλησίας ἔξω καθέζονται οἱ πένητες, ἵνα πλύνῃς τὰς χεῖρας τῆς ψυχῆς σου τῇ ἐλεημοσύνῃ». Προκειμένου, λέει, να μπεις στην εκκλησία, πλένεις τα χέρια σου, να πάρεις το αντίδωρο, να πάρεις τη Θεία Κοινωνία του σώματος. Έτσι, λέει, και απ’ έξω από την εκκλησία υπάρχουν φτωχοί, βεβλαμμένοι, χωλοί κλπ. Μπορείς να δώσεις τον οβολό σου, να πλύνεις και την ψυχή σου, τα χέρια της ψυχής σου εκεί. Αλλά, όπως ξέρετε, εμείς παρουσιαζόμεθα σκληροί σε αυτές τις περιπτώσεις, διότι και καμιά φορά μας ξεγελούνε ορισμένοι εξ αυτών και εμείς, εγωιστεύοντες μην ξεγελαστούμε από κάνα πονηρόν. Δεν χάθηκε ο κόσμος. Να χαίρεσαι να σε γελούν και να μην γελάς.

Είναι το δόγμα του χριστιανού: να βλάπτεσαι και να μην βλάπτεις, να πειράζεσαι και να μην πειράζεις, να είσαι θύμα, θύτης να μην είσαι. Ο Άγιος Ιωάννης σήμερα ο Ελεήμων το δίδαξε αυτό το πράγμα. Κάποτε είχε κοντά του πάντοτε έναν που είχε χρήματα στην τσέπη και, όποιος περνούσε και του ζητούσε, του έλεγε: «Δώσε». Και έδωσε αυτός. Ήταν, λοιπόν, ένας ο οποίος συνάντησε εδώ στον δρόμο και του έδωσε. Και τρέχει σε έναν δρόμο μπροστά και ξαναβγήκε. Ο υπασπιστής του, ο διάκονός του, τον εγνώρισε ότι είναι ο ίδιος. «Δώσε του», λέει. Ξανά έδωσε, αλλά έδωσε μουρμουρίζοντας. Αυτός τα πήρε και ξανατρέχει μπροστά και ξαναβγαίνει και ξανατου ζητάει. «Δεν το είδες;»

του λέει. Ο Άγιος λέει: «Μα μας πήρε εκεί, μας πήρε εκεί». «Τι ξέρεις ότι είναι ο ίδιος;» του λέει. «Αν είναι ο Χριστός; Δεν έχει πει», του λέει, «τῷ αἰτοῦντί σε δίδου; Δώσε». Και ξανατου έδωσε. «Πού ξέρεις αν είναι ο Χριστός και σε δοκιμάζει; Δώσε». Σας είπα, στη ζωή του Αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος και στη ζωή του Αγίου Νεκταρίου μαθαίνει πολλά ο άνθρωπος περί ελεημοσύνης. Οι άνθρωποι που πεθάνανε φτωχοί, εντούτοις διαχειρίστηκαν πολλά εκατομμύρια χρήματα για λογαριασμό των άλλων. Διαμέσου των χειρών αυτών των ανθρώπων έφαγαν πολλοί άνθρωποι, χήρες, ορφανά και έχοντες ανάγκη άνθρωποι.

Αναφέρεται σε ένα μέρος: πήγε κάποτε ένας και ζήτησε ένα σοβαρό ποσόν. Και ο Άγιος ενέδωσε και είπε στον διάκονο να δώσει. Αλλά, αν τα έδινε όλα, θα μένανε άφραγκοι. Αυτός δεν τα έδωσε όλα, έδωσε λιγότερα. Του είπε, παραδείγματος χάριν, να δώσει πεντακόσιες χιλιάδες, αυτός έδωσε τετρακόσιες χιλιάδες. Την άλλη μέρα πάει μια κυρία και δίδει ένα φάκελο στον Πατριάρχη και του λέει: «Πατριάρχα μου, φέτος πάρε τον φάκελον αυτόν, με τα χρήματα αυτά, να τα διαχειριστείτε εσείς όπως νομίζετε, μεταξύ των πτωχών σας». «Σε ευχαριστώ πολύ, παιδί μου, να έχεις την ευλογία του Θεού. Κάθισε όμως λίγο, να σου δώσουν ένα γλυκό, κάτι». Άνοιξε το φάκελο μπροστά της και βλέπει ότι ο φάκελος, το χαρτί, είχε γράψει ένα ποσόν, το οποίο ποσόν είχε σβηστεί και είχε γραφεί ένα άλλο από κάτω. Αμέσως στο μυαλό του πήγε ότι ο δικός του δεν έδωσε τα χρήματα που του είπε, αλλά θα έδωσε λιγότερα. Και φωνάζει να έρθει εδώ και έρχεται. Του λέγει: «Πόσα χρήματα έδωσες χθες στη γυναίκα που σου είπα; Τα έδωσες όλα;» Λέει: «Όχι, δεν τα έδωσα». «Γιατί δεν τα έδωσες;» «Θα μέναμε χωρίς δεκάρα». «Άρα... Δεν μου λες, κυρία μου, πόσα χρήματα είχες

πρώτον γράψει για να μας δώσεις;» Είχε γράψει ακριβώς τα χρήματα που επρόκειτο να δώσουν στη γυναίκα. «Και γιατί το σβήσατε; Τι λέει αυτό, κυρία μου;» «Έπειτα», λέει, «μου ήρθε να σβήσω και να δώσω λιγότερα». Και είχε γράψει όσα χρήματα είχε δώσει αυτός, τα λιγότερα. «Βλέπεις», του λέει, «ότι εστέρησες από τους φτωχούς μας τα χρήματα αυτά;» Καταλάβατε; Ο Θεός παρακολουθεί από πάνω. Του τα έφερε την άλλη μέρα τα λεφτά. Εμένα μου συνέβη ένα την ημέρα που έφευγα για το εξωτερικό. Έμπαινα στην πόρτα για να πάρω την αλληλογραφία μου και να φύγω από το μαγαζί. Εκεί με φτάνει μία χήρα και κάτι άρχισε να μου λέει και λοιπά, γνωστή από άλλοτε, και μου ζητούσε, ήθελε λεφτά, ζητούσε. Έφερα την τσέπη μου. Ό,τι είχα, είχα τρεις χιλιάδες δραχμές, τρεις χιλιάδες εκατό, ό,τι είχα, της τα έδωσα.

Και προχωρώ τώρα μέσα στο μαγαζί. Χαίρεται, της λέω την ευχή του και έρχεται να φύγει. Προχωρώ τώρα μέσα στο μαγαζί να πάρω την αλληλογραφία. Παίρνω την αλληλογραφία. Μέσα στην αλληλογραφία υπήρχε ένας φάκελος που είχε δύο χιλιάδες δραχμές και έγραφε: «Κύριε Παναγόπουλε, οι δύο χιλιάδες δραχμές αυτές στη διάθεσή σας, να διατεθούν όπου δει». Εμένα, δηλαδή, εγώ τις έδωσα τις δραχμές. Δεν τις έδωσα εκατό τοις εκατό, διότι δεν κατόρθωσα να μάθω πώς ακριβώς έχει το θέμα της. Α, τις έδωσα για να μην έχω την ψυχή μου επιβαρημένη. Τις έδωσα μουρμουρίζοντας, δηλαδή, όπως θα λέγαμε: «Πάρ’ τες τώρα». Κατά τη στιγμή που τα βάζω στην τσάντα μου, έρχεται μια άλλη κυρία να ψωνίσει. Ψωνίζει, πληρώνει στο συνεταίρο μου εκεί και η ίδια μου λέει: «Ένα φακελάκι μου. Κρατήστε αυτό, κύριε Παναγόπουλε». Το ανοίγω μέσα και έχει χίλιες δραχμές.

«Παναγόπουλε, διάθεσέ το όπου δει». Δύο χιλιάδες εκείνες και χίλιες άλλες, τρεις χιλιάδες. Εμείς τα να μη βλέπει ο Θεός; «Καλέ άνθρωπε, εγώ είχα κανονίσει». Καταλαβαίνετε; Του Θεού δουλειές αυτές. Θέτουμε εμείς τον εαυτό μας στην υπηρεσία του Θεού. Να ιδείτε τι κάνει ο Θεός, αν το θέτουμε. Ξέρετε πόσοι άνθρωποι είναι οι οποίοι έχουν εργαστεί εκ νεότητος, έχουν αγοράσει ακίνητα ή έχουν χρήματα στην τράπεζα, τα μερίσματα και τους τόκους που παίρνουν ή τα ενοίκια που παίρνουν τα δίνουν σε αγαθοεργία, για αγαθοεργία; Δεν τα πιάνουν καθόλου στο χέρι τους. Τα έχουνε αυτά για ψυχή, για ψυχή. Τώρα έχω στο νου μου το εξής: γιατί λέγεται Ψυχικό το Ψυχικό, ξέρετε;

Η Αγία Φιλοθέη, όταν ζούσε εκεί πέρα, έβγαλε ένα πηγάδι απ’ έξω από το γηροκομείο αυτό που υπάρχει, το οποίο έκλεισε πέρσι ή πρόπερσι τώρα, δύο ή τρία χρόνια. Το έκλεισε εκεί πέρα. Και έβγαλε ένα πηγάδι να πηγαίνουν οι κυνηγοί και οι άλλοι άνθρωποι εκεί, με τα δέντρα που ήταν και λοιπά, να πίνουν νερό για ψυχικό. Ψυχικό το λέγανε το μέρος. Πιάνετε; Ο δε Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων για τους φτωχούς είχε γίνει εφοπλιστής. Δεκατέσσερα καράβια είχε ο Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων, το ξέρετε; Από οικονομίες, οικονομίες, οικονομίες αγόρασε δεκατέσσερα καράβια και αυτά που εισέπραττε από τα διάφορα αυτά

Έκανε ελεημοσύνη στους πτωχούς. Είχε εμπόριο, καράβια δεκατέσσερα. Από τα ναύλα αυτά που εισέπραττε και λοιπά, τα έκανε ελεημοσύνη στους πτωχούς. Ποτέ σας να μην κατηγορείτε κανέναν. Ποτέ σας να μην λέτε για κανέναν. Δεν ξέρετε πώς θα διαθέτει ο άλλος εκείνα που παίρνει. Δεν ξέρετε τι φτιάχνει ο καθένας. Μόνον ο Θεός ξέρει. Και εκείνη την ημέρα θα φανεί του καθενός το έργο. Κανένας δεν ξέρει. Κλείσε το στόμα. Έχει ο παπάς, έχει ο δεσπότης, έχει τούτο, έχει ο άλλος, έχει ο Παναγόπουλος, έχει το άλλο. Κλείσε το στόμα. Τι κάνει ο καθένας, πώς ενεργεί, τι φτιάχνει, τι έκανε, δεν το ξέρεις εσύ. Πήρε την προίκα του και πήρε αυτό. Και το έχει και το νοικιάζει και το κάνει ελεημοσύνη. Τι ξέρεις εσύ; Το έχει και το νοικιάζει και έχει τρεις φοιτητάς και τους σπουδάζει. Τι ξέρετε!

Ξέρεις όταν εκείνη και ο εκείνος, αλλά τι γίνονταν αυτά τα χρήματα, τι ξέρεις εσύ κι εγώ; Καταλάβατε; Μεγάλο πράγμα αυτό, πολύπλοκο πράγμα. Πολλούς ανθρώπους φέρνει καπάκι ο σατανάς μέσω του πονηρού αυτού έργου, το οποίο υπάρχει στον κόσμο. Λέει, η ελεημοσύνη αυτή που σας μίλησα είναι υλική, αλλά υπάρχει και πνευματική ελεημοσύνη. «Εγώ δεν έχω», λέει ο άλλος. Με γεια σου, με χαρά σου. Στο σώμα σου δεν έχεις τίποτα; Στην καρδιά σου δεν έχεις τίποτα να πεις; Δεν μπορείς να ελεήσεις πνευματικά; Δεν μπορείς να κάτσεις να γράψεις ένα γράμμα σε αυτή που ξέρεις που βάνει το φίλο της μέσα και έχει μαγαρίσει τα παιδιά της; Δεν ξέρεις αυτόν ο οποίος άφησε τη γυναίκα του και γυρίζει από εδώ και από εκεί, να γράψεις ένα γράμμα; Δεν ξέρεις να προσευχηθείς και να ελεήσεις; Δεν ξέρεις να πιάσεις την κόρη και να τη νουθετήσεις; Δεν ξέρεις να πιάσεις τον νέο και να του μιλήσεις; Δεν έχεις τίποτα μέσα σου; Κούτσουρο είσαι; Άγριος είσαι; Τίποτα δεν έχεις;

Στωικός είσαι; Σατανάς είσαι; Τι είσαι; Είσαι χριστιανός; Ελέησε λοιπόν πνευματικά, κάνε πνευματικό έργο, ελεημοσύνη. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν και υλικώς να βοηθήσουν και πνευματικώς να βοηθήσουν. Γιατί ο άνθρωπος είναι και πνεύμα και ύλη. Καλύτερο είναι αυτό, να μπορώ να βοηθήσω και υλικώς και πνευματικώς. Δεν μπορώ πνευματικώς, ας βοηθήσω υλικώς. Δεν μπορώ υλικώς, ας βοηθήσω πνευματικώς. Κάτι από τα δύο θα μπορώ να βοηθήσω. Διαφορετικά τι είμαι; Κάτι πρέπει να είμαι. Δεν είναι μόνον να βοηθήσω υλικά, να δώσω ένα κομμάτι ψωμί, να δώσω ένα ρούχο, να πληρώσω το ενοίκιο, κάτι να κάνω, να προλάβω μια κατάσταση. Αλλά είναι και πνευματικά. Και αν ελεήσετε έναν άνθρωπο πνευματικά,

μαζί του, τον νουθετήσεις, πήρες ένα βιβλίο ή μια κασέτα, κάνεις μια παράκληση γι’ αυτόν, κάνεις μια λειτουργία γι’ αυτόν, κάνεις ένα σαραντάρι γι’ αυτόν, μεγάλο το έλεος αυτό που κάνεις στην οικογένεια αυτή, στην ψυχή αυτή, και το βλέπει ο Θεός. Υπάρχουν τέτοιοι αγώνες, γίνονται τέτοια πράγματα. Είσαι λοιπόν ελεήμων πνευματικώς. «Ο Θεός, ελέησόν με. Ο Θεός, ελεήμων, ελέησόν με τον αμαρτωλόν». Ποιος είναι ο πρώτος ελεήμων; Ο Χριστός, ο οποίος μας ελέησε πνευματικώς και μας ελεεί και σωματικώς. Τι λέγει λοιπόν, όσα υπάρχουν γύρω από την υπόθεση αυτή, ώστε μπορούμε είτε ούτως είτε άλλως κάτι να κάνουμε. Βάλτε το λοιπόν σαν αρχή, αν δεν το έχετε βάλει. Δεν πρόκειται να πτωχύνετε ποτέ σας, μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών σας, να μπορέσετε να βοηθήσετε. Και αν δεν έχετε πουθενά να τα κάνετε, να τα δείτε αυτά τα πράγματα, θα πηγαίνετε να τα ρίχνετε

στο Ταμείο των Φιλοπτώχων στην Εκκλησία σας. Τα κουτιά αυτά που ανοίγουν κάθε Σάββατο να μην βρίσκουν 30 δραχμές μέσα, πού, σε ποιον να τις στείλουνε; Και ορισμένες φορές δεν βρίσκουν τίποτα μέσα. Πού να δώσουνε, σε ποιον να δώσουνε; Αν βρίσκουνε χιλιάδες δραχμές μέσα, θα μπορέσουνε να μοιραστούν. Γιατί ξέρουν ότι υπάρχουν πέντε, δέκα, είκοσι, πενήντα άνθρωποι με ανάγκες πραγματικές στην ενορία, να βοηθηθούν οι άνθρωποι αυτοί. Και ο βλέπων εν τω κρυπτώ θέλει αποδώσει εν τω φανερώ. Αυτά γι’ αυτά. Αύριο, Τετάρτη συγκεκριμένως, έχουμε Απόκρεω. Λόγω ότι είναι Τετάρτη, η Απόκρεω θα γίνει αύριο βράδυ στους χριστιανούς. Δεν θα γίνει Τετάρτη Απόκρεω. Τετάρτη είναι νηστεία. Η νηστεία αυτή είναι ελαφρά νηστεία, δεν είναι σαν τη μεγάλη της Τεσσαρακοστής.

Η νηστεία αυτή, που δεν επιτρέπεται το κρέας και τα παράγωγα του κρέατος, βούτυρο, τυρί, γάλα, αβγό. Επιτρέπεται το ψάρι, Σάββατο και Κυριακή, και των Εισοδίων ξεχωριστά, σε ολόκληρη τη νηστεία. Ορισμένοι έχουν δικιά τους νηστεία, τα χωρίζουν, νηστεύουν μέχρι των Εισοδίων για να κοινωνήσουν και το ψάρι δεν το τρώνε. Από τα Εισόδια μέχρι του Αγίου Σπυρίδωνος τρώνε και ψάρι και τρώνε κι όλες τις ημέρες μάλλον. Δικιά τους νηστεία αυτή, είδος δικό τους. Από του Αγίου Σπυρίδωνος μέχρι τα Χριστούγεννα δεν τρώνε πάλι για να κοινωνήσουν. Είναι όλη η νηστεία 40 μέρες. Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη έχει λάδι. Τετάρτη, Παρασκευή δεν έχει λάδι. Σάββατο, Κυριακή έχει ψάρι.

Είναι η νηστεία. Βέβαια, οι άρρωστοι θα τα κανονίσουν με τον πνευματικό τους. Τα μικρά παιδιά, οι αδύνατοι γενικά, οι γέροντες, οι φυματικοί. Έτσι, αυτό είναι το είδος της νηστείας αυτού του σαρανταημέρου αυτές τις μέρες. Κανονίστε λοιπόν, κοιτάξτε το, δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Μην ακούτε τι λέει ο κόσμος. Αυτή είναι η αλήθεια, αυτά είναι γραμμένα στα χαρτιά της Εκκλησίας μας. Είναι μεγάλη αρετή και για τους νέους, μεγάλη αρετή και για τις νεάνιδες. Προσέξετε αυτοί που θα εορτάζουν αυτές τις ημέρες. Μην τα μπλέξουν του Αγίου Νικολάου, τα μπλέξουν του Αγίου Σπυρίδωνα, τα μπλέξουν της Παναγίας και βγάλουν τους Αγίους έξω για να ικανοποιήσουν τη λαιμαργία τους και τις κοιλιές των φίλων των.

Αλίμονό μας αν εορτάζουμε χωρίς Άγιο. Διότι, όταν ο Άγιος Νικόλαος δεν έπιανε το στήθος της μάνας του να φάει γάλα Τετάρτη και Παρασκευή και εγώ, εις πείσμα, μέσα σε νηστεία τρώω κρέας την ημέρα της εορτής, τότε δεν έχω Άγιο Νικόλαο στο τραπέζι. Και τότε δεν έφτιαξα καμία εορτή, αφού δεν έχω τον Άγιο που ευλογεί εμένα και ευλογεί και τους προσκεκλημένους που έρχονται να μου πούνε χρόνια πολλά. Αυτά είχα να πω τόσο για τη νηστεία όσο και για τη μεγάλη αυτή αρετή που λέγεται ελεημοσύνη. Ο Θεός βοηθός!