Scandals Must Come

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You have often heard it said that people are forced to sin because many of their fellow human beings put obstacles in their way—in their lives, in their work, and generally in their efforts to prosper. There is even a popular saying: “You want to become holy, but they will not let you.” This is wrong. Our Christ does not agree with this way of thinking, nor does the Gospel. We must also understand that what are called scandals—the stumbling blocks sometimes placed in our way—do not prevent our sanctification.

They help us become better, because without obstacles a person cannot be a Christian. The Christian is revealed amid these obstacles and scandals, amid the accusations, jealousy, and envy that come from other people. What matters is how he conducts himself in such circumstances: whether he will show forbearance, whether he will endure, and whether he will love even the person who harms him, slanders him, or creates obstacles in his work, and so forth. That is where his true worth will be revealed. These things are not human inventions; they have been written by God. Within the Gospel there are instructions for how a person ought to think,

and what attitude he should have toward these so-called scandals. If you, as Christians, open the seventeenth chapter of Luke, for example, you will find the following: “And He said to His disciples, ‘It is impossible that scandals should not come.’” It is impossible, He says, for scandals not to enter a person’s life. “But woe to him through whom the scandal comes.”

Does that mean, “Woe to you when someone causes you to stumble”? No. Woe to the person who causes the scandal. Very often our tongue is the cause of scandal. We do not guard our tongue or consider what we should and should not say. We are often quick to speak, and we cause harm without realizing it. Then we cannot undo what a word of ours has done. So He tells them that scandals cannot but come. As we might say today, illnesses cannot but come; yet we are vaccinated against diseases and epidemics, and thus we face them without fear. Very often, a person is scandalized because he is spiritually unarmed. It is like what people say about being affected by sorcery or the evil eye. Why does it affect him? Because he is unarmed. He does not have Christ upon him. He does not live a life in the Mysteries. That is precisely why he is exposed.

It will come upon him first. Perhaps I could illustrate this with a weak constitution, a sickly child. Whatever illness comes along, however slight it may be, will pass through a weakened body because its red blood cells do not react; consequently, it falls victim to all these conditions. And we see people saying, “Ah, you can endure it, but I cannot endure such a thing.” But why can you not? What am I—a mighty man? In spiritual matters we could all be equally strong, provided, of course, that we struggle equally. If I had to lift a weight, you might certainly be able to lift more than I could because your build, your strength, and your other natural abilities are different. But in spiritual matters we could all be equal.

Could we not all be equally strong and able to endure temptations, scandals, injustices, slanders, and so many other things in the world that make our daily lives sorrowful? We could face all these things. But we do not struggle as much as we should, pray as much as we should, or receive Holy Communion as often as we should. In other words, we do not remain in communion with Christ so that we may be strong in all these circumstances. Christ therefore clearly told His disciples—and, by extension, us—that it is impossible for scandals not to come. “But woe to him through whom the scandal comes.” And you know, many times we ourselves may unwittingly have caused a scandal without realizing it,

because we were not careful. Through a word, a joke, our manner, our clothing, or some careless behavior, we may become the cause of a scandal. A pendant, as it were, may already be hanging around our neck without our even knowing that we have caused someone to stumble. A soul has been scandalized; a soul has sinned or continues to sin. And you know, these are among those terrible things whose consequences follow us beyond the grave, because, as you know, a person’s case does not end at the grave. The record remains open for both the believer and the unbeliever, and entries continue to be added accordingly to each one’s account.

The balance may be negative or positive, a debit or a credit. The matter will be settled at the Second Coming. Then the records will be closed once and for all. A person here, through a word, a written work, or a story, may have caused another person’s ruin. The one who heard it then told someone else, that person told another, and the next told another. You know how easily sin spreads, how readily the art of sin is passed on. All this fruit of evil will come to hang around our own neck. And these are things, I tell you, whose consequences we often cannot prevent and which we do not even remember to confess. I remember once visiting the provinces to speak, and I had a spiritual father with me. That evening, while we were in the village, I said to him:

“Tell me, Geronta, what local sin do you encounter here in confession? Theft, blasphemy, unforgiveness, or what?” “None of those,” he told me. “Those are nothing. The great evil here in these villages is the avoidance of having children. You cannot hear a single child crying anywhere.” “How did this fashion reach this place?” I asked. “A woman from the village came here from Athens last year to spend the summer,” he said. “She taught one woman the method of avoiding children, and now, throughout all five villages around here, not one child can be heard crying in a cradle.” One woman recounted what she had done; the others learned from her and began doing it themselves. All those pendants now hang around the neck of that woman who started it.

And the other women who pass on the evil will also receive their share of guilt. I doubt that they ever confessed this. They may have confessed what they themselves did and said, “I avoid having children,” but did they also say, “I have taught this method to other women”? You can now understand how serious the matter is. Here He says, “Woe to him through whom the scandal comes.” Do you know what scandal means? A skandalon is a trap. People set a trap to catch someone. They set a trap to catch a fox, placing bait upon it—a piece of meat—so that the fox will come to eat it and be caught. This is what is called a scandal, a stumbling block. It hinders a person, captures him for evil, and holds him fast in evil. We may have fallen into this many times, knowingly or unknowingly. Woe to us if we have become the cause of a scandal.

Woe to us if our clothing has become a cause of scandal. Read a certain detail in the Old Testament. It speaks of a woman—for there, both then and even to this day, women do not uncover themselves but are clothed from head to heel. One woman’s ankle was exposed; her heel could be seen—not the nakedness seen today, but merely her heel—and what happened? A man named Holofernes was scandalized, and this was recorded against her. Consider, then, what happens among us: what happens in our homes, what happens when we step onto our balconies, what happens as we pass by in cars wearing transparent clothing—consider what happens. You see, all these scandals accumulate and hang around a person’s neck. “Woe to him,” He says, “through whom it comes.” Another kind of scandal occurs within the home: a mother-in-law poisons her son’s mind with words; a daughter-in-law speaks against her mother-in-law;

a son speaks against his father. Woe to the person who creates a scandal. And I want you to understand this: scandal is not caused only by slander, lies, jealousy, or envy. You can cause scandal even by telling the truth—yes, even by telling the truth. You see something that has happened. If you carry the story and tell it to the son, the daughter-in-law, the mother-in-law, or the father, conflict will arise in the home; Christ or the Most Holy Theotokos may be blasphemed, or other obstacles may be created within the household. You may be telling the truth, but you are still guilty. You are guilty. Whatever comes of it, you will be guilty. This pendant will hang upon you, and God’s justice will require an account from you. “But I told the truth.” If you had told lies, you would also have been a slanderer.

You are acting deceitfully, sowing scandals where you should be removing them whenever possible and bringing peace between people whenever possible, rather than setting them against one another in malice and bitterness. Scandals cannot but arise, He says, but woe to the person through whom they come. And do you know what warning He gives? Listen, if you have not read it: “It would be better for him if a millstone were hung around his neck and he were cast into the sea than that he should scandalize one of these little ones.” It would be better for him, He says, to tie a millstone around his neck and plunge into the sea right now,

than to scandalize one who is weak.

Because... because the strong are not scandalized; the weak are. People criticize the clergy today. Why should I be scandalized? Will they drive me out of the Church? No matter what they tell me about the clergy, they will not drive me out of the Church. Even if it is true and I see it with my own eyes, I will not be scandalized. By God’s help, I am strong. But someone else will be scandalized—the weak person who is looking for an excuse not to attend Church, not to go to confession, or not to receive Holy Communion. I approach such a person and say, “Do you not know what happened? Have you not heard? Have you not read?” and so forth. When you become a stumbling block in this sense, woe to you on the Day of Judgment. It would be better, He says, to tie a millstone around your neck right now and plunge into the sea,

than to scandalize one of these little ones, one of the weak; for, I repeat, the strong are not scandalized. “Take heed to yourselves.” Watch yourselves, He says. And I dare say that our own self is the one thing we do not watch. We do not care for ourselves inwardly or spiritually. We take care not to get dirty or cut ourselves, and if we are cut, we immediately go and get a tetanus shot. We attend to these things, but they do not save us. They concern this world and our physical life, not our spiritual life. Spiritually, we do not watch over ourselves as carefully as we should. Our inner self is defiled and wounded; it is not as strong as it should be, so that we may also bear with the weaknesses of others.

A person was not made only for himself; he was also made for others. “Comfort the fainthearted,” Scripture says. Go near them, show mercy, pray for one another. Consequently, you have work to do. It is not simply a matter of your own shell or mine; you also have work to do beyond yourself. The Christian has an outward ministry as well. And Christ expects a person to offer himself—to become a bridge, to bring people together and reconcile them, to make even his wallet a bridge, and to offer his knowledge. This is what He expects from a person. Take heed, then, He says; take heed.

We easily shift the responsibility because we are descendants of Adam and Eve, who also shifted the blame. “Not I,” one says, “but the serpent.” “Not I, but Eve.” Both of them innocent as doves! So, by that reasoning, God is to blame because He made both Eve and the serpent. But that is not how things are. If, then, someone should sin: “If your brother sins against you, rebuke him.” When we say “rebuke him,” it means remind and correct him. Tell him, “Brother, what you are doing is not right. I endure it. I am obliged to endure it. I am obliged to bear with you—to bear the burden of your tongue, the burden of your malice, the burden of your envy and your slander. Yes, but you...”

“Take heed. You will have to give an account. You are doing me good, because it is the wicked who will help make us holy. Evil tongues will help make us holy; evil hands and acts of robbery will help make us holy. That is how it is. These things are not truly evil; they are only regarded as evil. There is only one true evil: sin. The other things do not harm us, provided we do not commit them ourselves. If others do them, then...”

So we will certainly not invite others to do these things to us. But if they do them, we must not allow ourselves to be overwhelmed by them, assume the place of a judge or an avenger, or seek revenge. No. We will speak to that person clearly and reasonably, saying, “What you are doing is not good for you; it is not in your own interest to act this way.” And if he repents...

“Forgive him.” Someone may ask, “And what if he does not repent?” That is his concern. As far as you are concerned, he must always be forgiven. But if he says to you, “Yes, I was at fault; forgive me,” then you should also tell him plainly, so that he knows: “Very well, I do not hold it against you.” He needs to know this, because Satan will go and whisper to him: “Did he really forgive you? You asked forgiveness, but perhaps he still holds it inside and is seething.” Then you are obliged to express your forgiveness openly. This does not mean that, if he had not asked forgiveness or repented, you would not have forgiven him. No. But you should tell him in words:

“You are forgiven. I do not hold this against you.” This is a very subtle way of acting, yet many so-called Christians do not follow it. Many people not only refuse to forgive, but even when others ask their forgiveness, they often will not grant it. They demand satisfaction; they seek revenge; they want to humiliate and crush the other person. Brother, what would become of you if Christ treated you that way? You too ask God’s forgiveness throughout your life, and we have asked forgiveness many times. If God thought as we do, what would become of us? “Who could stand?” How does the Psalm say it? “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” If You were to take pencil and paper, that is, and write down for me...

all the sins I have committed against You, my God, who could ever reach the end of the account? Yet sometimes we forget these things. Some people remain on bad terms with others for many years, set all this aside, and say, “But I go and receive Holy Communion.” How can you go and receive Holy Communion when the Peacemaker asks for peace—the great Peacemaker, who made peace between humanity and God through His own blood? What have you paid? Your pride was wounded, or someone took your plot of land, and now you will neither speak to him nor have anything to do with him. How do you understand this? These details may not concern us personally at this moment, but they will concern others. They are also principles a person can use to help other people

who come to him and belong to his circle. We often know of such situations, or people ask us about their troubles: “This and that is happening to me; what should I do?” The nous—the Christian’s spiritual intellect—must be illumined, truly enlightened, and give the appropriate answers. In this way, it frees a person from the place where Satan has entangled him. Satan has his own net, like a dogcatcher, and he traps the person in it. Once he has caught the person in the net and lifted him up, as a dogcatcher lifts a dog, the person becomes utterly confused. He can no longer think rationally and does not know what he is doing. That is precisely what happens in this case. And so the reasonable question arises:

What will become of someone who is always wronging me, always troubling me, always causing me to stumble, while I continually forgive him? The Apostle Peter once asked Christ this very question. At that time there was a mistaken, merely human notion which said that you were obliged to forgive your brother three times in one day for the same or a similar offense. After that, you could take a knife and gut him. Prompted by the teaching of Christ, who always spoke about forgiveness, even the forgiveness of enemies,

Peter once asked Him, “Lord, how often shall my brother sin against me, and I forgive him? Up to seven times?” The rule had said three, but Peter was being generous and made it seven. Christ answered him, “Seventy times seven”—forever, continually. There is no point at which you say, “Is that not too much, Lord?” Some say, “Come now, even God gets tired of it—once, twice, three times, and then woe to you.” That is wrong. The Lord continues: “If he sins against you seven times in a day, and seven times in a day returns to you, saying, ‘I repent,’ you shall forgive him.” If he says this—yet even if he does not repent, you must still not condemn him within yourself. His saying “I repent” releases him from the burden. You, however, must always remain free of it. You must be unbound.

You must not take the offense to heart and seek revenge or his punishment. That is not Christian. There are only certain cases in which you may keep someone at a distance, when you understand that renewing the relationship could recreate the former situation, or something worse. Even then, you can still offer him God’s greeting of peace. Your manner and conduct should show no malice over what he did to you. At the same time, you keep him at a distance, as you would keep away from a chained dog that might bite you again. So what do we do? We keep our distance. We exchange a greeting, but you remain in your home; we exchange a greeting, but you go about your own work. I have nothing against you, but we cannot keep company together.

Clearly, you are still weak. We do not say this aloud, but this is what we mean: otherwise, the same things will happen again. There is one further case in which contact is not permitted, based not primarily on Holy Scripture but on the Fathers. The first case I mentioned is scriptural. It is what the Apostle Paul says: “Give no occasion to those who seek an occasion.” Do not make it easy for him to fall into sin again and for you to become embittered again; give no occasion. The second case, taught by the Fathers, concerns unlawful sexual relations. Then that relationship must be completely severed, and you must behave as enemies, at least outwardly. You should not even exchange a greeting with that person. There must be no coming and going at the house, in the neighborhood, at the office,

or anywhere else the person connected with the sin may be. Satan will exploit such contact and recreate the same situation, perhaps worse than before. This is the one case in which you have the right—or rather, the obligation—not even to offer God’s greeting of peace. In every other case, you should preserve relations, though with many people those relations must be kept within limits, so that you do not fall into the same sin or become embittered again, because that person is not yet strong. We might say that he has not yet recovered. That is the situation here. So if he sins against you seven times a day—seven times seven,

or seventy-seven, as it is put in the other saying I mentioned, when Peter questioned Him—you must forgive continually, forever, always. You see, it is not by chance that someone troubles you, insults you, or causes you to stumble. It is not accidental. You are being called to undergo a test. Do not say, “Everything happens to me.” Why? Are you so holy that these things should not happen to you? And who told you that they merely happened by chance? Could this not be an opportunity to settle earlier debts, to be humbled, and to reflect on so many things? You may turn inward and say, “My God, how can I ask Your forgiveness for my many sins,

and for the countless times I come before You asking forgiveness, if I cannot forgive these fellow human beings?” Then a person is humbled and benefited. I do not wish us to benefit from another person’s fall, but God can take even that and bring good from it. We must give no occasion for it; but if it comes upon us once, twice, three times, five times, ten times, a hundred times, or a thousand times, we must stand firm as rocks and bear no resentment. We must pray for these people and speak the best words about them. And what must we await? Not merely the end of our own temptations, but the restoration of the one who has fallen, so that he may stand upright. That is what we must await. This is the good that comes from these temptations. For Christ is the One who brought life out of death,

salvation out of the Cross, and mercy out of malice. These things did not spring from roses. They came out of the filthiest deeds, the most shameless acts. And these acts were not merely committed by one human being against another, but against God. You understand how serious this matter is. That is why I tell you to pay attention to it, because it happens to all of us—in every home and among all people. Take a thousand people; you may find five or ten who do not have such troubles. All the rest have problems: with family, with neighbors, between husband and wife, farther afield, at work, in the office, in the factory—wherever you look, such things exist.

A person must know how to walk through life. Gain something from everything; lose nothing. Be benefited by everything, and let nothing go to waste. But this depends on whether the person himself desires it. Let us pay attention to this. Following these thoughts about how a person ought to conduct himself, which we have discussed up to this point, we now come to another conversation between the Apostles and the Lord. It arose from the preceding teaching and words of Christ. The Apostles saw that these things were difficult and not easy for them to do. For all this to become possible, faith was needed. It is true that faith is the starting point.

But the question is: in whom will you believe, and from whom will you expect help? If I believe in and expect help from some human being, some person, or I know not what, from which no power can come, I accomplish nothing. I am building upon emptiness. I am waiting upon something that cannot help me. The point is for a person to place his faith rightly, both in the Person and in His power. We expect everything from Christ. Whatever we ask in the name of Christ, through the intercessions of His Mother, the Most Holy Theotokos, and of all His Saints, we must believe that He will grant it to us, provided it is for our benefit. He does not grant everything,

not because He is unable, but because, at least for the present, it would not benefit us. Because He loves us and desires our good, He often does not grant what we ask.

For example, a child asks his mother for scissors, then throws himself on the floor, kicking and screaming. But his mother will not give them to him. She hides them and locks them away. Why? Does she not love her child? Of course she does. It is precisely because she loves him that she refuses. Otherwise, before long she would have to take him to the emergency room: he might cut himself, put out his eyes, or tear open his belly. So she does not give him the scissors. Many of the things we ask for—business ventures, achievements, marriages, or other dreams and illusions of our own—would not benefit us. And although we cry out and beat our breasts, we receive no answer.

The other day, while I was speaking from the lectern, I found a note below, evidently written by a young woman. It said, “Mr. Panagopoulos, why does God not hear me?” And what was her request? “For so many years I have prayed that He would give me a Christian man for a husband, but He has not given me one to this day. Is this because of my faith? I do believe.” So why has God not given him to her? Perhaps He has ordered him, and he is not ready yet! And who told you that this so-called Christian man would give you a Christian life? Who told you that you, a Christian woman, must marry a Christian, rather than marry someone else and draw him into the Christian life? Who told you that two good qualities will unite and produce a third good thing?

Might not the bad qualities unite instead and destroy them both? Who told you otherwise? Is there a Christian man made exactly to your measure, whom you simply must marry? And are you certain you can raise the children you have as Christians? How many Christian men have raised children who became devils! And if God is protecting you through this delay, why are you angry with Him? Why do you not trust Him? In the Our Father you say, “Thy will be done,” but you do not believe it. What you mean is, “My will be done—the thing I am telling You and writing down for You. You have the power to do it for me.” But He says, “I am not doing it because it would not benefit you, at least for now.” Did Zacharias and Elizabeth not ask for a child when they were young, when Elizabeth could still bear children and they could hold and nurture a child in their arms? They did ask. God did not grant it to them then.

Then, fifty years later, when Elizabeth was about ninety and was ashamed to go outside and reveal that she had shared her husband’s bed at such an age, God granted her Saint John the Forerunner. He made her the greatest among women. Is that not so? Had He granted her request earlier, He would simply have given her a child. But now He gave her the child. Did He harm her? Looking back, she would be ashamed before heaven for having murmured against God, since the delay was for her benefit. That is why the divine John Chrysostom says: “When you ask God for something and He grants it, offer Him one great thanksgiving. But if you ask and He does not grant it, offer Him a thousand thanksgivings, because He has protected you from something you cannot yet see, something that would later have made you tear your hair out.”

These things are true, my beloved. Faith is needed—but what kind of faith? Faith that enables us to get something from Him? No, not that kind. True faith is knowing that He knows what is best and will do what benefits me. It is not a matter of having enough faith to contain a miracle, as though my faith were a vessel. The miracle itself may not benefit me. I ask Him to make me well, but if He heals me, I may be ruined. Perhaps He should not heal me; my illness compels me to pray, to restrain myself, and to do many other things. Does that mean I do not believe? How could I not believe, when I have experienced so many miracles in my own life and read every day of so many miracles throughout the world? But that is not what I believe. I believe that, if it is for my benefit, He will grant it to me. That is how I ask. And if He grants it, I will thank Him and glorify Him every day. Yet even then I will begin to fear and say, “Lord, do not let this become the cause of some other harm.”

“Lord, do not let this become the cause of some other harm.” That, then, is what faith means: I believe in One who can give it to me, and that He will give it to me if it is for my benefit. Faith has all these dimensions. Believing, then, is not a simple matter; one kind of faith differs from another. Satan believes, but not as we believe. “The demons believe—and tremble,” says James, the Brother of the Lord, whose feast we celebrated the other day, in his Epistle. So the Apostles understood that accomplishing all this was a matter of faith. For if you do not believe in Christ, and Christ does not give you the strength, you cannot love your enemy, my dear. These things are not natural; they are supernatural. They do not come naturally to us. Our natural response is: “You have done me one wrong; I will do you forty wrongs.”

“You harmed me; I will pin you to the wall,” as the saying goes. “I will put you in your place”—regardless of whether I myself step outside my proper place. “I have my dignity.” Yes, but you also have the dignity proper to a Christian. Which of the two will you preserve: worldly dignity or Christian dignity? If you preserve your Christian dignity, then worldly dignity must be set aside. The Apostles therefore realized that faith was needed if all these things spoken by the Lord were to be done. So they turned to the Lord and said, “Increase our faith; increase our faith.” And the Lord answered them:

“If you had faith like a grain of mustard seed, you could say to this mulberry tree, ‘Be uprooted and planted in the sea,’ and it would obey you.”

What are they asking Him for?

First of all, they ask Him to give them faith—to add to what they already have. So they believed they had faith, but Christ revealed that they did not have even a mustard seed’s worth of faith—no faith at all. We say that we believe, do we not? Of course. But where is faith proved? In our deeds. If we do not act, we do not believe. Our faith is like that of the demons, because faith is proved by works; works are the seal placed upon faith. “Show me,” says the Brother of the Lord, “your faith by your works.” If I do not act, then how can I say I believe? Does having icons in my house mean that I believe? Then why do I not fast? Why, if I am a woman, have I made myself into a man?

Why, if God made my children girls, do I present them as boys? Why, if I believe in Almighty God, do I not accept as many children as God gives me? Why, if I believe in God, do I not ask God for my wife—or, if I am a woman, for my husband—instead of choosing one entirely by myself? Why do I steal? Why do I lie? Why do I conduct myself in such a base manner in the world? How much do I truly believe in God, trust in Him, and await my recompense from Him? My deeds prove that I do not believe. The Apostles too imagined that they believed, and He told them, “You do not have faith even the size of a mustard seed.” If you had even that tiny amount of faith, you could tell this mulberry tree—a tree somewhat between a fig tree and a mulberry tree—

a kind of hybrid tree—to go into the sea, and it would rise up and go into the sea. Sometimes people hear such things and say, “Such supernatural things?” I urge you to read the life of the saint.

What was the Athenian saint’s name? The Athenian—Saint Mark the Athenian. Read his life. There you will learn how, when he was ninety-six years old and about to die, God sent a hermit named Serapion into the desert to bury him. After more than seventy years without seeing another human being, Saint Mark saw a man. He questioned him: “Geronta, brother, are there still people on earth who have faith?” First he asked whether there were still people, and Serapion replied, “There are, through your prayers.” “Is there faith on earth?” “There is, through your prayers.” “I do not mean just any faith,” he said. “I mean the faith of which the Lord spoke—”

“the faith that can say to this mountain, ‘Go into the sea,’ and it goes. Does such faith exist?” As he raised his hand and pointed to the mountain opposite them, he saw the mountain begin moving toward the sea. So he said to it, “We are having a conversation here; no one said anything to you. Stay where you are. Stop.” And the mountain stopped. Who among us would believe such supernatural things? We do not believe them even in theory, much less in practice. The Protestants tell us, “I am right to remove the icons from the house.” Yet even though we have them, what do we do with them? How little we believe in the saints! How clearly our deeds show that we do not believe in them! We have Saint Nicholas in our home, while beneath his icon, on Wednesdays and Fridays, we cook steaks,

eggs, butter, milk, and so on, and then we ask Saint Nicholas to help us. Why should he? It is as though he were saying, “When I was an infant, I fasted on Wednesdays and Fridays and turned away from my mother’s breast, refusing even milk, and now you trample my way of life underfoot. Yet because your name is Nicholas, and tomorrow is your feast day, you expect me to help you? You disregard my entire life—where is your faith?” Do you understand? And there are countless other examples; I have mentioned only this one. Our faith is not shown by saying, “I believe that God is three hypostases, that the Most Holy Theotokos is Ever-Virgin, and that there is life beyond the grave.” Very well, my good man. Now show us your life. Come, let us look at how you live according to what you believe, so that your life may confirm your faith. It would be shameful if the wardrobes in our homes were opened and their contents revealed.

It would be shameful if our refrigerator were opened and its contents revealed. It would be shameful if our money box or bank account were opened. If everyone were told to take back what belonged to them, we would be left with nothing but bare floorboards. On what grounds, then, do we say that we believe? That is why the Lord’s words are so striking: “If you had even this tiny amount of faith, you could tell this mountain—or this mulberry tree, for example—to go into the sea, and it would obey you.” And yet, I repeat, we do not have it. Now we imagine that if we do even one good deed, or some little thing, God owes us something. We often hear someone say, “I fast on Friday.” “Why do you fast on Friday?” “I fast for Saint Paraskeva,” she says. So that is why you fast? Does Friday need you to fast on Friday? If you want to fast for the saint, why not fast on Thursday? Why not Tuesday? Why not Monday?

On Friday you are already obliged to fast; you are merely doing what is required. “But fasting on Friday is good for the eyes; Saint Paraskeva protects the eyes,” she says. Yes, Saint Paraskeva is invoked for ailments of the eyes. But Friday is already a fast day in itself. And if you wish to fast, then fast, by all means. Yet because you fast, is Saint Paraskeva obliged to preserve your eyesight? We do nothing without expecting something in return. If we give something, we expect to find it waiting for us in Heaven; and if we were not going to find it in Heaven, we would not have given it. If we had no guarantee of receiving it back, would we give? Whenever we do something, we want to believe that we will be paid for it. This attitude must leave the Christian. A Christian acts without calculating or keeping account of anything: “I give this to you because you need it today, my brother.”

“I give it to you, and you need never give it back. I give it because I believe that if tomorrow I have nothing, someone else will come and give to me. I am not lending it to you; I am giving it to you. Take it. And if no one ever gives anything to me, Glory to God. Still, I give it to you.” Let us not demand repayment from God, even though, in His love and wisdom, He abandons no one. He provides for all of us, even for the wicked. In His own way He watches over them, shelters them, provides for them, and protects them even when they do not deserve protection. He does all this of His own accord—entirely of His own accord. There is a passage here that says the following.

Continuing this thought, the Lord says: “Which of you, having a servant plowing or tending sheep”—a servant whom he has sent to plow his field or tend his flock—“will say to him when he comes in from the field,” when that servant returns tired in the evening, “Come at once and sit down to eat”? “You are tired today; go and lie down.” No one says that to a servant. What does he say instead? “Come and prepare the table until I have eaten. Set the table for me.” “Gird yourself,” he says, “and serve me until I have eaten and drunk; afterward you may eat and drink.”

So the servant sets the table, his master eats, and afterward the servant clears the table, and so on. He is a servant; he receives no extra pay—no overtime, as some call it. He is a servant. He will work in the field and then serve his master in the house. Will the master thank him for this? No, because he is a servant and owes this service in return for what he receives. We too have obligations toward our Creator, and fulfilling them is for our own benefit. God needs nothing. Let no one ever say that he is doing God a favor. Let no one ever imagine that he is benefiting God. Whatever we do, we do for our own benefit, and divine grace returns the blessing to us.

Through our good deeds we open a road, a window, through which God’s mercy may enter us. We do not say, “I am doing this so that I may receive that.” No; I do it because it is what I ought to do. The Lord then gives this example: “So likewise you, when you have done all that was commanded you”—all that was commanded, all of it; we must do everything, not merely some things, though we do only some—“when you have done all that was commanded, say, ‘We are unprofitable servants. We have done what it was our duty to do.’” We owed this service. We do not perform it so that He will reward us. And notice that He says, “when you have done everything commanded.” We do not do everything that has been commanded.

We may do some things. We may do more than others, or perhaps do something that others do not do at all. Yes, but we still do not do everything. When a person does not keep the whole law, he may become like David, who failed to guard himself against adultery, which then led him to murder. Or he may become like Judas, who failed to guard himself against theft. He pulled one stake out of the fence of God’s law. “Do not steal; do not commit adultery; do not do this or that.” He did not keep them all; he did not watch over every stake in the fence. And through that opening Satan entered and harmed him. We are like people who call the emergency services but leave out one digit of the telephone number. They call the fire brigade but fail to dial one digit. Will the fire brigade come? Will the emergency services come?

In the old days the emergency number was five fives. If you dialed four fives but omitted one, would they come? No. So it is here. If you need someone to answer the telephone, you must dial the entire number, not merely the digits you choose, in whatever order you please; otherwise, you will get no result. At most, you may hear an insult from the other end because you have disturbed someone else. The same thing happens in this case. We do not do everything. Let us examine our life against the law of God. Let us place the Gospel before us like a mirror and look at ourselves in it. Where would we even begin? What could we stand upon? We men—with a packet of cigarettes in our hand, with liqueurs, ouzo, and all such things,

with playing cards in our hand, with blasphemies on our lips, with a woman’s comb in our hand today, and with countless other things—how can we present ourselves before Christ? What are we doing? And then look at the woman: you see her with her hair cut short. God gave you that hair, and He will ask an account down to the last strand. But fashion has abolished it. The braid has been cut from her head, and in its place come fashionable adornments, provocative dress, and premarital relations. What can one even say? Abortions follow, and countless other things. On what grounds do we claim to have faith? We do not have this faith, nor do we do everything commanded; and at the very least, we do not truly admit it. Outwardly we admit it: “I am a sinner. I am sinful—what do you expect from me?” Yes, but when a person says, “I am sick,” and medicine exists—

he must go to the doctor; otherwise, his refusal is regarded as suicide. If no medicine existed, that would be another matter. But Christ has prepared medicine for us. Do we take this medicine, which is offered freely? These are thoughts, my dear friends, from which we can be benefited if people take them to heart. You know that everything here is passing away. No one knows whether he will see the dawn or return to his home. No one knows. Do we know when we shall die? How, then, ought we to live? Since it is so easy, let us set our lives in better order—more properly. God bears with us, though we do not deserve even to live. It is through God’s forbearance that we have a home, work, people around us, health, and air to breathe. Is breathing a burden?

What if God were to withdraw the air? Did we create it, so that it belongs to us? We would die like mice in half a second. Yet we do not take these things into account. Besides this, so many things today are presented to us with every appearance of truth, showing that nothing is going well. Not merely some things, but everything is going wrong—everything, from head to toe, from the palace to the humblest hut. Of course, I do not wish to exaggerate. Scattered among us are people of God whom we do not know. In his day, the Prophet Elijah said that he alone was left, but God reminded him that there were another seven thousand who had not bowed the knee to Baal. I do not know, but I want to believe that even today there are hidden servants of God.

There are women and men, educated and uneducated people, both among the clergy and the laity, and even among those who hold positions of authority. People of God are scattered everywhere. God sees them, and they are the ones who keep the earth from shaking and the heavens from collapsing. They are the ones who bind God’s hands. Someone may ask, “Can God be bound?” Read the account of Lot and see how God allows Himself to be bound. Remember when God told Lot to take his family and leave. His sons-in-law thought it was a joke; they stayed behind and were burned. His wife became a pillar of salt on the road, while Lot went on with his two daughters. Being an old man, he could not run far enough to reach the place God had told him to go.

God was about to burn Sodom and Gomorrah. So Lot said to Him, “I cannot make it all the way there. Let me go somewhere else, to a nearby town called Zoar.” What did God answer him? Have you read it? “Go where you need to go, so that you may release My hands.” One man had bound the hands of God, so that He could not burn the five cities of the plain. One man. Today it is not only one, but many thousands, especially among the Greek people, among the Orthodox both here and abroad, who truly lift pure and holy hands toward heaven. They are the ones who uphold the heavens, and for their sake God still keeps the heavens in place. We must therefore be grateful to these people.

At the same time, we must be wise and make use of this time of God’s forbearance. We must act in time to put right whatever has collapsed in our lives or is not as it should be. We must ask God for the strength to correct it. This is absolutely necessary. This is what the wise steward does: above all, he manages time wisely. Time above all. As Basil the Great says, if we lose money, perhaps tomorrow we can engage in some trade and earn it again. If we lose our health, perhaps tomorrow we can recover through an operation, prolonged treatment, or careful attention. But if we lose time, there is no bringing it back. The most serious matter is for a person to stand in awe of the time that God grants him. For if we do not use this time of God’s forbearance and kindness...

...which leads us to metanoia, to repentance, we shall be lost. Let us therefore hold fast to these things that flow from the Gospel and concern our lives. I do not believe that you who listened tonight, or those who will listen to these recordings as they travel to the ends of the earth, are without such problems—scandals, weaknesses, the need to forgive, and our obligation toward God, which is for our own sake and for our own good. If you believe you can retain something from all this, then hold on to it, so that the words spoken here may bear good fruit.

Έχετε ακούσει πολλές φορές ότι οι άνθρωποι αμαρτάνουν αναγκαστικώς, διότι πολλοί άλλοι συνάνθρωποί τους παρεμβάλλουν εμπόδια στη ζωή τους, στη δουλειά τους, γενικά στην προκοπή τους. Και λέγεται μάλιστα εκείνο το λαϊκό: «Θέλεις ν’ αγιάσεις, αλλά έλα που δεν σε αφήνουν». Αυτό είναι λάθος. Δεν συμφωνεί ο Χριστός μας, δεν συμφωνεί το Ευαγγέλιο με αυτή τη σκέψη. Και ακόμη θα πρέπει να ξέρουμε ότι αυτά τα οποία λέγονται σκάνδαλα, εμπόδια που μας παρεμβάλλονται ενίοτε, δεν μας δυσκολεύουν από τον αγιασμό μας.

Μας βοηθούν να γίνουμε καλύτεροι, διότι ο άνθρωπος χωρίς εμπόδιο δεν μπορεί να είναι χριστιανός. Ο χριστιανός φαίνεται στα εμπόδια αυτά, στα σκάνδαλα αυτά, στις κατηγορίες, στις ζήλιες, στους φθόνους, οι οποίες παρουσιάζονται εκ μέρους των άλλων ανθρώπων. Και εκεί, το πώς θα πολιτευτεί, αν θα μακροθυμήσει, αν θα ανεχθεί, αν θα αγαπήσει ακόμη εκείνον ο οποίος τον βλάπτει, τον συκοφαντεί, του βάζει σκάνδαλο στη δουλειά του κ.λπ. Από εκεί θα φανεί και η αξία του. Αυτά δεν είναι ανθρώπινα, είναι από τον Θεό γραμμένα. Υπάρχουν μέσα στο Ευαγγέλιο συνταγές πώς ο άνθρωπος πρέπει να σκέφτεται,

τι γνώμη θα πρέπει να έχει έναντι αυτών των λεγομένων σκανδάλων. Αν και εσείς, σαν χριστιανοί, ανοίξετε, επί παραδείγματι, το 17ο κεφάλαιο του Λουκά, θα πρέπει να βρείτε τα εξής: «Έλεγε δε και προς τους μαθητάς αυτού· ανένδεκτόν εστι του μη ελθείν τα σκάνδαλα». Είναι αδύνατον, λέει, να μην έρθουνε σκάνδαλα στη ζωή του ανθρώπου. «Ουαί δε δι’ ου έρχεται το σκάνδαλον».

Αλίμονο σου όταν σε σκανδαλίσουν; Ουαί από εκείνον ο οποίος θα είναι η αιτία του σκανδάλου. Πολλές φορές είναι η γλώσσα μας η αιτία του σκανδάλου. Δεν προσέχουμε τη γλώσσα μας, τι να πούμε και τι να μην πούμε. Είμαστε εύκολοι πολλές φορές να πούμε και κάνουμε ζημιές χωρίς να το έχουμε προσέξει, και έπειτα δεν μπορούμε να το βγάλουμε από τη μέση αυτό που είπε ένας λόγος δικός μας. Είναι λοιπόν, του λέει, αδύνατο να μην έρθουν τα σκάνδαλα, όπως θα λέγαμε σήμερα: είναι αδύνατο να μην έρθουν αρρώστιες, και εντούτοις κάνουμε εμβόλια κατά των ασθενειών, εμβόλια κατά των επιδημιών, και έτσι αντιμετωπίζουμε την κατάσταση αυτή χωρίς να έχουμε φόβο. Ο άνθρωπος πολλές φορές που σκανδαλίζεται είναι διότι είναι άοπλος. Όπως τον πιάνουν, λέει, τα μάγια, τον πιάνει το μάτι. Γιατί; Γιατί είναι άοπλος. Δεν έχει Χριστό επάνω του. Δεν ζει μυστηριακή ζωή. Γι’ αυτό ακριβώς είναι εκτεθειμένος.

Υποτιτλισμός Αυτόν θα πρωτοέρθει. Δεν ξέρω ακόμη εάν θα μπορούσα να σας το παρουσιάσω με έναν αδύνατο οργανισμό, ένα καχεκτικό παιδί. Ένας αδύνατος οργανισμός, οποιαδήποτε ασθένεια κι αν περάσει, όσο λιγοστή κι αν είναι, από αυτόν θα περάσει, διότι τα έρυθρά του δεν αντιδρούν και, κατά συνέπεια, είναι θύμα όλων αυτών των καταστάσεων. Και βλέπουμε ανθρώπους οι οποίοι: «Α, εσύ αντέχεις, εγώ δεν μπορώ να το αντέξω αυτό». Μα γιατί εσύ να μην μπορείς; Τι είμαι εγώ, παλικαράς είμαι; Στα θέματα τα πνευματικά θα μπορούσαμε να είμαστε εξίσου όλοι. Αγωνιζόμεθα βέβαια εξίσου. Αν ήταν βέβαια να σηκώσω ένα βάρος, ασφαλώς πιθανόν να μπορούσες να σηκώσεις περισσότερο εσύ, διότι η διάπλασή σου, οι δυνάμεις σου και λοιπά, οι φυσικές, είναι διάφορες. Αλλά στα πνευματικά θέματα θα μπορούσαμε να είμαστε εξίσου.

Να μην είμαστε εξίσου γεροί, να μπορούμε να αντέχουμε τους πειρασμούς, τα σκάνδαλα, τις αδικίες, τις συκοφαντίες, τόσα άλλα πράγματα που υπάρχουν στον κόσμο και μας κάνουν τη ζωή μας καθημερινώς πένθιμον; Θα μπορούσαμε αυτό να το αντιμετωπίσουμε. Αλλά δεν αγωνιζόμαστε όσο πρέπει, ούτε προσευχόμεθα όσο πρέπει, ούτε κοινωνούμε όσο πρέπει. Δηλαδή δεν επικοινωνούμε με τον Χριστό για να είμαστε δυνατοί σε όλες αυτές τις περιπτώσεις. Ο Χριστός λοιπόν έχει πει σαφώς στους μαθητάς του και, κατ’ επέκταση, σε εμάς ότι είναι αδύνατον, τους λέγει, να μην έρθουν τα σκάνδαλα. «Ουαί δε δι’ ου το σκάνδαλον έρχεται». Και ξέρετε, πολλές φορές κι εμείς μπορεί να έχουμε γίνει αιτία σκανδάλου ακουσίως, που δεν το καταλάβαμε,

δεν προσέξαμε, πολλές φορές με έναν λόγο που θα πούμε, με ένα αστείο που θα πούμε, με μια στάση μας, με την ενδυμασία μας, με μια συμπεριφορά απρόσεκτη, μπορεί να γίνουμε αιτία σκανδάλου. Και να είναι κρεμασμένο ένα μενταγιόν στον λαιμό μας και να μην το ξέρουμε εμείς ότι έχουμε γίνει αιτία σκανδάλου. Έχει σκανδαλιστεί ψυχή, έχει αμαρτήσει ψυχή ή συνεχίζει να αμαρτάνει ψυχή. Και ξέρετε, είναι εκείνα τα άσχημα τα οποία ακολουθούν και πέραν του τάφου, διότι, όπως γνωρίζετε, η υπόθεση του ανθρώπου δεν τελειώνει στον τάφο. Μένει ανοιχτός ο φάκελος και του πιστού και του απίστου και, κατά αναλογία, προστίθεται και στον ένα λογαριασμό και στον άλλο λογαριασμό.

Ή κατά, συν ή πλην. Η υπόθεση θα λήξει στη Δευτέρα Παρουσία. Τότε θα κλείσουν οριστικώς οι φάκελοι. Και ένας άνθρωπος από εδώ, με έναν του λόγο, με ένα του σύγγραμμα, με μια διήγηση, έγινε αιτία καταστροφής ενός ανθρώπου. Και αυτός ο άνθρωπος αυτό που άκουσε το είπε και σε κάποιον άλλον, και ο άλλος σε κάποιον άλλον, και ο άλλος σε κάποιον άλλον. Και ξέρετε πόσο εύκολα διαδίδεται η αμαρτία, η τέχνη της αμαρτίας πόσο εύκολα διαδίδεται. Όλη αυτή η καρποφορία του κακού θα έρχεται να κρεμιέται στον λαιμό τον δικό μας. Και είναι πράγματα, λέγω, τα οποία δεν μπορούμε να τα προλάβουμε πολλές φορές και δεν τα θυμόμαστε καν να τα εξομολογηθούμε. Θυμούμαι κάποτε είχα πάει στην επαρχία και ομιλούσα και είχα μαζί μου έναν πνευματικό, και το βράδυ, εκεί που είμαστε στο χωριό, του λέγω:

«Μου λες, γέροντα, τι συναντάς εδώ πέρα ως επιτόπια αμαρτία στην εξομολόγηση; Κλοπή, του λέγω, βλασφημία, ξέρω εγώ, μη συγχωρητικότητα;» «Τίποτα», μου λέει, «από αυτά. Αυτά δεν είναι τίποτα. Το κακό το μεγάλο», μου λέει, «είναι η αποφυγή της τεκνογονίας εδώ στα χωριά. Δεν υπάρχει», μου λέει, «παιδί να κλαίει εδώ πέρα». «Από πού», του λέω, «πώς έφτασε εδώ πέρα η μόδα αυτή;» «Μία κυρία», λέει, «ήρθε από το χωριό πέρσι, από την Αθήνα πέρσι εδώ να ξεκαλοκαιριάσει, και αυτή έμαθε την τέχνη σε μία, πώς να αποφεύγει τα παιδιά, και όλα», λέει, «και τα πέντε αυτά χωριά εδώ που είναι γύρω γύρω, δεν υπάρχει παιδί να κλαίει σε κούνια». Μία κυρία διηγήθηκε τα κατορθώματά της, τα πήρανε οι άλλες, άρχισαν να εφαρμόζουν οι άλλες. Όλα αυτά τα μενταγιόν έρχονται στον λαιμό της κυρίας, μιας αφετηρίας.

Και οι άλλες, οι οποίες μεταφέρουν το κακό, και αυτές έχουν να πάρουν το ποσοστό της κακίας τους. Και δεν νομίζω ποτέ τους να το εξομολογήθηκαν αυτό. Μπορεί να εξομολογήθηκαν και να είπαν το δικό τους, ότι «εγώ αποφεύγω», αλλά θα είπε ότι «το μάθημα αυτό το έχω μάθει και σε άλλες»; Και καταλαβαίνετε τώρα πώς έχει το θέμα. Εδώ λέγει: «Αλίμονο από εκείνον που θα έρθει το σκάνδαλο». Σκάνδαλο ξέρετε τι πάει να πει; Σκάνδαλον είναι η παγίδα. Βάζουν μια παγίδα να πιάσουν κάποιον. Βάζουν μια παγίδα να πιάσουν μια αλεπού. Βάζουν σε μια παγίδα ένα δέλεαρ επάνω, ένα κομμάτι κρέας, να πάει να το φάει, να την πιάσουνε. Αυτό λοιπόν λέγεται σκάνδαλο, εμπόδιο. Τον δυσκολεύει τον άνθρωπο, τον συλλαμβάνει τον άνθρωπο προς το κακό, τον καθηλώνει προς το κακό. Και σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να έχουμε πέσει πολλές φορές, είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία. Αλίμονό μας αν έχουμε γίνει η αιτία σκανδάλου.

Αλίμονό μας αν με το ντύσιμό μας έχουμε γίνει αιτία σκανδάλου. Διαβάστε μια λεπτομέρεια στην Παλαιά Διαθήκη. Αναφέρεται εκεί ότι μία, γιατί τότε και τώρα μέχρι τη σήμερον εκεί δεν γδύνονται, είναι ενδεδυμένη η γυναίκα από το κεφάλι μέχρι την πτέρνα. Κάποιας εφάνηκε ο αστράγαλός της, η φτέρνα της εφάνηκε, όχι η γύμνια της σήμερα, η φτέρνα της εφάνηκε, και έγινε τι; Εσκανδαλίσθη ένας, τον ονομάζει Ολοφέρνη, και κατεχωρήθη εις βάρος της. Σκεφτείτε τώρα το τι γίνεται σε μας, το τι γίνεται μέσα στο σπίτι μας, το τι γίνεται στο μπαλκόνι μας που θα βγούμε, το τι γίνεται στα αυτοκίνητα με τα διαφανή μας που περνάμε, το τι γίνεται. Βλέπετε, όλα αυτά τα σκάνδαλα μαζεύονται και κρεμιόνται στον τράχηλο του ανθρώπου. «Ουαί δε δι’ αυτού», λέει, «το οποίον έρχεται». Άλλο επίσης είναι σκάνδαλο στο σπίτι: η πεθερά βάζει λόγια στον γιο, η νύφη βάζει λόγια για την πεθερά,

ο γιος για τον πατέρα. Αλίμονο από τον άνθρωπο που δημιουργεί σκάνδαλο. Και θέλω να ξέρετε το εξής: ότι σκάνδαλον δεν είναι μόνο η συκοφαντία, το ψέμα, η ζήλια, ο φθόνος που δημιουργεί, αλλά και αλήθεια εάν πεις, αλήθεια αν πεις. Βλέπεις κάτι το οποίο έγινε. Αν το μεταφέρεις εσύ και το πεις στον γιο, στη νύφη, στην πεθερά, στον πατέρα, θα δημιουργηθεί κατάσταση στο σπίτι, θα βλασφημηθεί ο Χριστός, η Παναγία, ή θα δημιουργηθούν άλλα εμπόδια μέσα στο σπίτι. Εσύ αλήθεια λες, είσαι ένοχος όμως. Είσαι ένοχος. Ό,τι δημιουργηθεί, θα είσαι ένοχος. Και θα κρεμαστεί σε σένα το μενταγιόν αυτό και θα το ζητάει η δικαιοσύνη του Θεού από εσένα. «Μα αλήθεια είπα». Αν έλεγες ψέματα, θα ήσουν και συκοφάντης ταυτόχρονα.

Είσαι δόλιος, βάζεις σκάνδαλο εκεί που θα έπρεπε να τα βγάζεις τα σκάνδαλα, ει δυνατόν, να ειρηνεύεις, ει δυνατόν, τους ανθρώπους και όχι να τους βάζεις να έχουν μεταξύ τους κακία και πικρία. Δεν μπορεί, λέει, θα παρουσιαστούν τα σκάνδαλα, αλλά ουαί όμως από εκείνον διά του οποίου, λέει, θα έρθει. Και ξέρετε τι απειλή έχει; Ακούστε, αν δεν το έχετε διαβάσει: «Λυσιτελεί αυτώ ει λίθος μυλικός περίκειται περί τον τράχηλον αυτού και έρριπται εις την θάλασσαν, ή ίνα σκανδαλίση ένα των μικρών τούτων». Θα είναι προτιμότερο, λέει, να δέσει μια μυλόπετρα στον λαιμό του και να πάει να φουντάρει από τώρα στη θάλασσα,

παρά να σκανδαλίσει έναν αδύνατο.

Διότι... Διότι οι δυνατοί δεν σκανδαλίζονται, οι αδύνατοι σκανδαλίζονται. Κατηγορούν σήμερα τον κλήρο. Τι σκανδαλίζονται; Θα βγάλουν εμένα από την Εκκλησία; Δεν με βγάζουν από την Εκκλησία, ό,τι να μου λένε για τον κλήρο. Και αλήθεια να είναι, να τα βλέπω με τα μάτια μου, δεν σκανδαλίζομαι εγώ. Με τη βοήθεια του Θεού είμαι γερός. Αλλά θα σκανδαλιστεί ο άλλος, ο αδύνατος, αυτός ο οποίος ζητάει αφορμή να μην πάει στην Εκκλησία, ζητάει αφορμή να μην πάει να εξομολογηθεί, ζητάει αφορμή να μην πάει να κοινωνήσει. Σε αυτόν θα πάω: «Δεν ξέρεις τι; Δεν άκουσες; Δεν διάβασες;» και λοιπά. Όταν γίνεσαι εμπόδιο λοιπόν κατά αυτή την έννοια, αλίμονό σου εν ημέρα κρίσεως. Θα είναι, λέει, προτιμότερο να δέσεις μια μυλόπετρα από τώρα στον λαιμό σου και να πας να φουντάρεις στη θάλασσα,

παρά να σκανδαλίσεις έναν των μικρών τούτων, των αδυνάτων, διότι οι δυνατοί, επαναλαμβάνω, δεν σκανδαλίζονται. «Προσέχετε εαυτοίς». Προσέχετε, λέει, τον εαυτό σας. Και τολμώ να πω, είναι μόνον τον εαυτό μας που δεν προσέχουμε. Δηλαδή ψυχικά δεν τον προσέχουμε, πνευματικά δεν τον προσέχουμε. Τον προσέχουμε μη λερωθεί, τον προσέχουμε μη ματώσει, και αν ματώσει πάμε αμέσως, του κάνουμε τετανικό. Αυτά τα προσέχουμε, αλλά αυτά δεν σώζουν. Αυτά είναι για εδώ, είναι για τη φυσική ζωή, δεν είναι για την πνευματική ζωή. Πνευματικώς δεν τον προσέχουμε τον εαυτό μας όσο έπρεπε να τον προσέχουμε. Και είναι μολυσμένος ο εαυτός μας και είναι τραυματισμένος ο εαυτός μας και δεν είναι γερός όσο πρέπει για να παρασταθούμε και στις αδυναμίες των άλλων.

ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος μόνο για τον εαυτόν του, είναι και για τους άλλους. Παραμυθήσε τους ο λιγοψύχος λέει, πας κοντά, ελεήστε, προσευχηθείτε υπεραλλήλων, έχεις εργασία κατά συνέπεια να κάνεις. Δεν είναι απλώς το καβούκι σου ή το καβούκι μου, έχεις και προς τα έξω να κάνεις, ο χριστιανός έχει και εργασία προς τα έξω Και ο Χριστός περιμένει από τον άνθρωπο να βάλει τον εαυτόν του αυτός, αυτός να γίνει γέφυρα, αυτός να ενώσει, αυτός να συνθηκολογήσει ανθρώπους, αυτός να βάλει το πορτοφόλι του γέφυρα, να βάλει τις γνώσεις του, περιμένει από τον άνθρωπο τον αυτόν. Προσέχετε λοιπόν λέγει, προσέχετε. Ευαγγελισμός,

Μεταβιβάζουμε εμείς την ευθύνη, με τα ευκολία, γιατί είμαστε απόγονοι του Αδάμ και της Εύας, οι οποίοι μετεβίβασαν την ευθύνη. «Όχι εγώ», λέει, «το φίδι». «Όχι εγώ, η Εύα». Περιστέρια και τα δύο. Άρα φταίει ο Θεός που έφτιαξε και την Εύα και έφτιαξε και το φίδι. Και τούτο δεν είναι έτσι. Εάν λοιπόν ακόμη κάποιος, εν πάση περιπτώσει, αμάρτη: «Αν δε εις σε αμάρτη ο αδελφός σου, επιτίμησον αυτώ». Δηλαδή, όταν λέμε «επιτίμησον», υπενθύμισέ του. Πες του: «Αδελφέ, αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό. Εγώ το ανέχομαι. Έχω υποχρέωση να το ανεχτώ. Έχω υποχρέωση να σε βαστάξω, να βαστάξω το βάρος της γλώσσας σου, να βαστάξω το βάρος της κακίας σου, να βαστάξω το βάρος του φθόνου σου, της συκοφαντίας σου. Ναι, αλλά εσύ όμως...»

Πρόσεχε. Συ θα δώσεις λόγο. Εμένα μου κάνεις καλό, διότι οι κακοί είναι εκείνοι οι οποίοι θα μας αγιάσουν. Οι κακές γλώσσες θα μας αγιάσουν, τα κακά χέρια, οι λωποδυσίες θα μας αγιάσουν. Αυτό είναι. Αυτά δεν είναι κακά, είναι νομιζόμενα κακά. Το κακό είναι ένα: η αμαρτία. Τα άλλα δεν μας βλάπτουν εμάς, αρκεί εμείς να μην τα κάνουμε. Αν τα κάνουν οι άλλοι, θα...

Λοιπόν, ούτε θα τα επικαλεστούμε να μας τα κάμουνε, αλλά αν μας τα κάμουνε, εμείς με αυτά δεν μπορούμε να καταποντιστούμε, να πάρουμε θέση δικαστού ή να πάρουμε θέση εκδικητού ή να ζητάμε εκδίκηση. Όχι. Θα του μιλήσουμε διαφωτιστικά, λογικά, ότι «αυτό που κάνεις δεν είναι σε σένα συμφέρον να το κάνεις αυτό το πράγμα». Και αν μετανοήσει αυτός...

«Αυτόν συγχώρησέ τον». Θα πει κανείς: «Κι αν δεν μετανοήσει;» Δικό του θέμα. Από σένα θα είναι πάντοτε συγχωρημένος. Απλώς, αν σου πει «Ναι, έφταιξα, συγγνώμη», θα του το πεις και από πάνω, να το ξέρει: «Καλώς, εγώ δεν σου το καταλογίζω». Να το ξέρει, γιατί θα πηγαίνει ο σατανάς να του λέγει: «Άραγε σε συγχώρησε αυτός; Εσύ ζήτησες συγγνώμη ή το έχει μέσα του ακόμη και βράζει;» Τότε είσαι υποχρεωμένος να του το εξωτερικεύσεις. Όχι αυτό που προκάλεσε αυτός, ότι αν δεν σου ζητούσε συγγνώμη, δεν μετανοούσε γι’ αυτό, ότι εσύ δεν θα τον συγχωρούσες. Όχι. Αλλά θα του πεις με τα λόγια:

«Είσαι συγχωρημένος, εγώ δεν σου το καταλογίζω αυτό το πράγμα». Μια μέθοδος πολύ λεπτή, η οποία από πολλούς λεγομένους χριστιανούς δεν χρησιμοποιείται. Και πολλοί άνθρωποι όχι μόνο δεν συγχωρούν, αλλά κι αν ποτέ τους ζητήσουν συγγνώμη οι άλλοι, δεν τη δίνουνε πολλές φορές. Ζητούνε ικανοποίηση, ζητούνε εκδίκηση, ζητούνε να τον ταπεινώσουν τον άλλον και να τον εξουθενώσουν τον άλλον. Αν το έκανε αυτό το πράγμα ο Χριστός σε εσένα, αδελφέ, τι θα γινότανε; Γιατί και εσύ ζητάς συγγνώμη από τον Θεό μέσα στη ζωή σου. Και έχουμε ζητήσει πολλές φορές συγγνώμη. Αν ο Θεός λοιπόν σκεπτόταν έτσι, τι θα γινότανε; «Τις υποστήσεται;» Πώς το λέγει η παραψαλμωδός; «Εάν ανομίας παρατηρήσεις, Κύριε, Κύριε, τις υποστήσεται;» Αν πάρεις μολύβι και χαρτί, δηλαδή, για να μου γράψεις...

Να συζητήσουμε αυτά που έχω αμαρτήσει σε σένα, στον Θεό σου. Ποιος βρίσκει άκρη; Και εντούτοις τα ξεχνάμε καμιά φορά αυτά, και άνθρωποι πολλά χρόνια που δεν έχουν αγαθές σχέσεις με ανθρώπους τα έχουν αφήσει στην άκρη αυτά, και «εγώ πηγαίνω», λέει, «και κοινωνώ». Πού πας και κοινωνείς, εφόσον ο Ειρηνοποιός ζητά ειρήνη; Ο Μέγας Ειρηνοποιός. Και αυτή την ειρήνη την επέτυχε με τους ανθρώπους, με τον Θεόν, με αυτό το αίμα του. Εσύ τι πλήρωσες; Εθίγη ο εγωισμός σου ή σου πήραν το οικόπεδο και δεν του μιλάς και δεν του κάνεις. Πώς το σκέπτεσαι; Οι λεπτομέρειες απαραίτητες ίσως να μην απασχολούν εμάς αυτούς αυτή την ώρα που μιλώ. Θα απασχολούν άλλους. Είναι και επιχειρήματα που μπορεί να τα πάρει ο άνθρωπος ώστε να βοηθήσει άλλους ανθρώπους,

οι οποίοι έρχονται γύρω του, έρχονται στο περιβάλλον του. Πολλές φορές γνωρίζουμε καταστάσεις ή μας ερωτούνε για υποθέσεις που έχουν οι άνθρωποι: «Αυτό και αυτό μου συμβαίνει, τι να κάνω;» Ο νους του χριστιανού πρέπει να είναι φωτισμένος, πεφωτισμένος μάλιστα, και να δίδει τις ανάλογες απαντήσεις, διότι έτσι ξεσκαλώνει τον άνθρωπο εκεί που τον έχει τυλίξει ο σατανάς. Και ο σατανάς έχει ένα δίχτυ δικό του, σαν τον μπόγια, και τον βάζει τον άνθρωπο μέσα στο δίχτυ. Και όταν τον βάλει τον άνθρωπο μέσα στο δίχτυ και τον σηκώσει επάνω, όπως σηκώνει ο μπόγιας τον σκύλο, τότε τα χάνει. Δεν μπορεί να σκεφτεί λογικά, δεν ξέρει τι κάνει. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ, σε αυτή την περίπτωση. Και έρχεται εύλογο το ερώτημα:

Αν έχω έναν άνθρωπο που όλο μου φταίει, όλο με πειράζει, όλο με σκανδαλίζει και εγώ όλο τον συγχωρώ, τι θα γίνει με αυτόν; Αυτό το ερώτησε κάποτε και ο Πέτρος στον Χριστό μας. Υπήρχε τότε μια σκέψη λανθασμένη, ανθρώπινη, η οποία σκέψη έλεγε το εξής: είσαι υποχρεωμένος να συγχωρήσεις τρεις φορές, για το ίδιο πράγμα ή για παρόμοιο πράγμα, την ημέρα τον αδελφό σου. Από εκεί και κάτω μπορείς να πάρεις ένα μαχαίρι και να του βγάλεις άντερα. Ο Πέτρος, έχοντας αφορμή τη διδασκαλία του Χριστού μας, που μιλούσε πάντοτε περί συγχωρητικότητας και αυτών των εχθρών ακόμη,

Έθεσε κάποτε το ερώτημα: «Ποσάκις, Κύριε, αν αμαρτήσει ο αδελφός μου, να τον αφήσω;» «Επτάκις;» Ήταν τρεις στη συνταγή, ο Πέτρος κάνει κουβαρδαλίκια, βάζει 7, και ο Χριστός μας απήντησε: «Εβδομηκοντάκις επτά». Αιωνίως, συνεχώς, δεν έχει το «πολύ, Κύριε;» Λες: «Άντε, βαριέται και ο Θεός, μία, δύο, τρεις και κακή σου μέρα», όπως λένε ορισμένοι. Είναι λάθος αυτά. Και συνεχίζει η σκέψη του Κυρίου: «Επτάκις της ημέρας αμαρτήσει εις σε και επτάκις της ημέρας επιστρέψει προς σε λέγων “μετανοώ”, αφήσεις αυτώ». Αν πει, αν δεν μετανοεί, μέσα σου πάλι εσύ δεν θα τον έχεις δικάσει. Τώρα το «μετανοώ» είναι να αποδεσμευτεί αυτός. Εσύ πάντοτε είσαι αποδεσμευμένος. Θα πρέπει να είσαι αποδεσμευμένος.

Εσύ να μην το λάβεις στα σοβαρά και να ζητείς εκδίκηση, να ζητείς την τιμωρία του. Δεν είναι χριστιανικό αυτό. Είναι ορισμένες περιπτώσεις μόνο που μπορεί να κρατήσεις έναν άνθρωπο μακριά, όταν καταλαβαίνεις ότι μια επανάληψη σχέσεων μπορεί να δημιουργήσει την προτέρα κατάσταση και χειροτέρα. Τότε πάλι η καλημέρα θα μπορεί να δοθεί, του Θεού. Η πολιτική μας, η συμπεριφορά μας θα είναι τέτοια που δεν θα δείχνει ότι έχουμε κακία γι’ αυτό που μας έκανε. Ταυτόχρονα δε θα τον κρατούμε μακριά, σαν να πρόκειται για ένα αλυσιασμένο σκυλί που κινδυνεύουμε να μας ξαναδαγκώσει. Και τότε τι κάνουμε; Το πιάνουμε και το κρατάμε μακριά. Η καλημέρα, αλλά στο σπίτι σου· η καλημέρα, αλλά στη δουλειά σου. Δεν έχω τίποτα μαζί σου, αλλά και μαζί δεν μπορούμε να κάνουμε.

Προφανώς είσαι αδύνατος ακόμη. Δεν το λέμε αυτό, αλλά το υπονοούμε, και θα ξανά έχουμε τα ίδια. Και σε μία ακόμη περίπτωση πάλι δεν επιτρέπεται, βασικώς όχι από τη Γραφή αλλά από τους Πατέρες. Γιατί το πρώτο που σας είπα είναι γραφικό, είναι εκείνο που λέει ο Παύλος: «Μη δότε αφορμήν τοις ζητούσιν αφορμήν». Μην του δώσεις ευκολία αυτού να ξαναπικραθείς και αυτός να πέσει στην αμαρτία, αλλά και εσύ να πικραθείς· μη δώσεις αφορμήν. Αλλά το δεύτερο, που είναι πατερικό, είναι όταν υπάρχουν σαρκικές σχέσεις παράνομες. Τότε θα κοπούν οι σχέσεις αυτές και θα διάκεισθε εχθρικώς, τουλάχιστον φαινομενικώς. Καλημέρα δεν θα έχει με το πρόσωπο αυτό. Σουρταφέρτα στο σπίτι ή στην περιοχή ή στο γραφείο,

κάπου που υπάρχει το πρόσωπο της αμαρτίας, δεν έχει. Διότι ο σατανάς θα το εκμεταλλευτεί αυτό και θα ξαναδημιουργήσει κατάσταση που πιθανόν να είναι χειροτέρα της πρώτης. Είναι η μόνη περίπτωση που έχεις δικαίωμα, ή μάλλον που σου επιβάλλεται, να μην πεις την καλημέρα του Θεού. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις θα πρέπει να διατηρήσεις σχέσεις, αλλά σχέσεις τέτοιες, με πολλούς πάλι, που υπάρχει εκδοχή να μην ξαναπέσεις στο ίδιο αμάρτημα, να μην ξαναπικραθείς, διότι το πρόσωπο εκείνο δεν είναι ακόμη δυνατό. Δεν αποθεραπεύτηκε, όπως θα μπορούσαμε να πούμε. Αυτή είναι η περίπτωση εδώ. Εδώ, ώστε αν αμαρτήσει εις σε και επτάκις της ημέρας, επτά επί επτά,

7 επί 7, 77 είναι με άλλη ρήση, όπως σας είπα, που τον ερώτησε ο Πέτρος. Είναι συνεχώς, αιωνίως, πάντοτε. Γιατί, ξέρετε, δεν είναι τυχαίο γεγονός το ότι κάποιος σε πειράζει, κάποιος σε υβρίζει, κάποιος σε σκανδαλίζει. Δεν είναι τυχαίο γεγονός. Καλείσαι να δώσεις εξετάσεις. Μη λες: «Σε μένα έτυχαν όλα». Γιατί, είσαι τόσο άγιος εσύ και δεν έπρεπε να τύχουν; Και ποιος σου είπε ότι έτυχαν; Και μήπως αυτό γίνεται για να εξοφλήσεις προηγούμενους λογαριασμούς σου; Να ταπεινωθείς, να τόσα πράγματα να σκεφτείς, να φύγεις στη σκέψη και να πεις: «Θεέ μου, πώς μπορώ να σου ζητήσω εγώ συγγνώμη για τις πολλαπλές αμαρτίες μου,

τις πολλαπλές φορές που έρχομαι μπροστά σου και ζητώ συγγνώμη, εφόσον αυτούς τους συνανθρώπους μου δεν μπορώ να τους συγχωρήσω;» Και τότε ο άνθρωπος ταπεινώνεται και ωφελείται ο άνθρωπος. Εγώ δεν επιθυμώ να ωφελούμεθα με την πτώση του άλλου, αλλά έλα που ο Θεός μας και αυτό το παίρνει και το βγάζει σε καλό. Αυτό, εμείς δεν θα δώσουμε αφορμή, αλλά αν μας παρουσιαστεί και μία και δύο και τρεις και πέντε και δέκα και εκατό και χίλιες φορές, θα σταθούμε βράχοι, θα σταθούμε ανεξίκακοι, θα προσευχόμεθα για τους ανθρώπους αυτούς, θα λέμε τα καλύτερα λόγια για τους ανθρώπους αυτούς και θα περιμένουμε κάποτε, όχι να σταματήσουν οι πειρασμοί οι δικοί μας, να σταθεί όρθιος εκείνος. Αυτό θα περιμένουμε. Αυτό είναι το αγαθό που βγαίνει από αυτούς τους πειρασμούς. Γιατί ο Χριστός μας είναι αυτός που έβγαλε από τον θάνατο ζωή,

από τον Σταυρό σωτηρία, από την κακία έλεος. Δεν βγήκαν αυτά από τα τριαντάφυλλα. Βγήκαν από τα πιο βρώμικα πράγματα, από τις πιο βρώμικες πράξεις, από τις πιο αναίσχυντες πράξεις. Βγήκανε αυτά τα πράγματα. Και όχι ανθρώπου προς άνθρωπον· προς Θεόν. Καταλαβαίνετε πόσο σοβαρό είναι αυτό το πρόβλημα. Γι’ αυτό σας λέγω, προσέξτε το, γιατί σε όλους μας συμβαίνει αυτό. Και εδώ, σε όλα τα σπίτια, σε όλους τους ανθρώπους. Πιάστε τους χίλιους ανθρώπους· αν βρείτε πέντε-δέκα να μην έχουνε... Όλοι οι άλλοι έχουν προβλήματα. Με την οικογένεια, με την αυλή, με το αντρόγυνο, με ξέρω εγώ, πιο έξω, πιο έξω, με την εργασία, με το γραφείο, με τη φάμπρικα, οπουδήποτε υπάρχουν τέτοια πράγματα.

Πρέπει να ξέρει ο άνθρωπος πώς θα βαδίζει. Από όλα να κερδίζει. Κανένα να μην χάνετε, από όλα να ωφελείστε, κανένα να μην ωφελεί. Αυτό όμως εξαρτάται από αυτόν τον ίδιον, εάν το θέλει. Ας προσέξουμε αυτό. Στη συνέχεια αυτών των σκέψεων, του πώς πρέπει να πολιτεύεται ο άνθρωπος που μιλήσαμε μέχρι εδώ, εδώ υπάρχει μια άλλη συζήτηση μεταξύ Αποστόλων και Κυρίου, που ήταν αφορμή η προηγουμένη, όπως τα λέγαμε, συζήτηση και σκέψη του Χριστού μας. Αυτοί είδαν ότι αυτά τα πράγματα είναι δύσκολα. Δεν τους είναι εύκολο να τα κάνουν και, για να γίνουν όλα αυτά τα πράγματα, χρειάζεται πίστη. Είναι αλήθεια ότι η πίστη είναι αφετηρία.

Και το θέμα της πίστεως: προς ποιον θα πιστέψεις και από ποιον θα περιμένεις; Διότι να πιστεύω και να περιμένω από έναν άνθρωπο, από ένα πρόσωπο, από δεν ξέρω πού, που δεν υπάρχει τρόπος να σταλεί δύναμις, δεν κάνω τίποτα. Κτίζω στο κενό. Θα περιμένω από εκεί που δεν μπορεί να με βοηθήσει. Σκοπός είναι ο άνθρωπος να πιστεύει σωστά και στο πρόσωπο και στη δύναμη. Εμείς όλα τα περιμένουμε από τον Χριστό μας. Και ό,τι επικαλεστούμε στο όνομα του Χριστού, δια των πρεσβειών της Παναγίας Μητρός Του και πάντων των Αγίων Του, εφόσον θα είναι συμφέρον μας, να πιστεύουμε, θα μας το δώσει. Δεν τα δίδει όλα,

όχι γιατί δεν μπορεί, αλλά τουλάχιστον για την ώρα δεν συμφέρει και, διότι μας αγαπάει και θέλει το καλό μας, γι’ αυτό ακριβώς πολλές φορές δεν μας το δίνει αυτό που ζητάμε.

Ζητάει, παραδείγματι, το παιδί από τη μητέρα το ψαλίδι και πέφτει κάτω και χτυπιέται και λοιπά. Και η μητέρα δεν το δίδει. Το κρύβει, το κλειδώνει. Γιατί, δεν αγαπάει το παιδί; Ουχί. Διότι το αγαπάει, γι’ αυτό δεν του το δίδει. Γιατί σε λίγο θα το πάει στις πρώτες βοήθειες, θα κοπεί, θα βγάλει τα μάτια του, θα βγάλει τα έντερά του. Και δεν του το δίδει. Πολλά πράγματα που ζητάμε εμείς, είτε επιχειρήσεις, είτε κατακτήσεις, είτε γάμους, είτε άλλα όνειρα, ψέματα δικά μας, δεν μας συμφέρουν και, παρότι κοπτόμεθα εμείς και χτυπιόμαστε, απάντηση δεν παίρνουμε.

Βρήκα προχτές στις σημειώσεις κάτω, που μιλούσα στην έδρα, προφανώς μιας κόρης, και λέγει: «Γιατί, λέει, κύριε Παναγόπουλε, δεν με ακούει ο Θεός;» Και τι ήταν το αίτημα; «Προσεύχομαι τόσα χρόνια να μου δώσει έναν άνθρωπο χριστιανό, έναν άντρα χριστιανό, και δεν μου τον έδωσε μέχρι σήμερα. Είναι από την πίστη μου αυτό; Εγώ πιστεύω». Λοιπόν, γιατί δεν τον έδωσε ο Θεός; Και αν τον έχει παραγγείλει και δεν έγινε ακόμη; Και ποιος σου είπε ότι αυτός ο λεγόμενος χριστιανός θα σου κάνει τη ζωή χριστιανική; Και ποιος σου είπε ότι πρέπει να πάρεις χριστιανό εσύ, η χριστιανή, και δεν πρέπει να πάρεις έναν άλλον να τον αφομοιώσεις εσύ, η χριστιανή; Ποιος σου είπε εσένα ότι θα ενωθούν τα καλά, να κάνουν ένα τρίτο καλό;

Θα ενωθούν τα κακά, να καταστραφούν και τα δύο; Ποιος το είπε εσένα; Και υπάρχει χριστιανός στα μέτρα σου και πρέπει να παντρευτείς και τα παιδιά που θα κάνεις θα τα βγάλεις χριστιανά; Μπορείς; Πόσοι χριστιανοί άντρες έχουν βγάλει διαβόλους παιδιά! Και αν σε φυλάει ο Θεός με αυτό, γιατί του κακιώνεις, δεν του έχεις εμπιστοσύνη; Λέγεις στον Πάτερ ημών «γενηθήτω το θέλημά σου», αλλά δεν το πιστεύεις. «Γενηθήτω το θέλημά μου, αυτό που σου λέγω εγώ, σου γράφω. Εσύ είσαι δυνατός να μου το κάνεις». Μα δεν σου το κάνω γιατί δεν σε συμφέρει, τουλάχιστον για την ώρα. Δεν ζητούσαν, επί παραδείγματι, ο Ζαχαρίας και η Ελισάβετ παιδί τότε που ήσαν νέοι, που είχε η Ελισάβετ τα γυναικεία της, που θα μπορούσαν να κρατήσουν ένα παιδί στην αγκαλιά τους και να το θρέψουνε; Ζητούσαν. Δεν τους το έδωσε ο Θεός.

Έπειτα από 50 χρόνια, 90 χρονών, που ντρεπόταν να βγει έξω, να δείξει ότι κοιμόταν με τον άντρα της στα 100 της χρόνια. Αλλά της χάρισε τον Αϊ-Γιάννη τον Πρόδρομο. Την έκανε τη μεγαλύτερη γυναίκα. Έτσι δεν είναι; Αν της το έδινε γρηγορότερα, θα της έδινε ένα παιδί. Τώρα της έδωσε το παιδί. Κακό της έκαμε; Θα ντρέπεται εκ των υστέρων, να βλέπει τον ουρανό. Θα ντρέπεται γιατί μουρμούριζε τον Θεό, και τούτο όμως ήταν προς το συμφέρον της. Γι’ αυτό λέει ο θείος Χρυσόστομος: «Όταν ζητάς κάτι από τον Θεό και σου το δώσει, να του πεις ένα μεγάλο ευχαριστώ. Αν του ζητάς και δεν σου το δώσει, να του πεις χίλια ευχαριστώ, γιατί σε φύλαξε από κάτι που δεν το έβλεπες εσύ για την ώρα και θα τράβαγες τα μαλλιά σου εκ των υστέρων».

Είναι αλήθεια αυτά τα πράγματα. Χρειάζεται πίστη, αγαπητοί μου. Τι πίστη όμως; Για να του πάρουμε; Αυτή η πίστη; Όχι αυτή η πίστη. Ότι αυτός ξέρει και θα μου κάνει εκείνο που είναι το συμφέρον. Αυτή είναι η πίστη. Όχι επίσης ότι έχω πίστη και χωράει το δοχείο της πίστεώς μου το θαύμα. Μα το θαύμα μπορεί να μη με συμφέρει. Εγώ ζητάω να με κάνει καλά. Αν με κάνει καλά, μπορώ να καταστραφώ. Μην με κάνει καλά· μ’ αναγκάζει να προσεύχομαι, να μετριάζω, να, να, να. Δεν πιστεύω; Πώς δεν πιστεύω; Πώς, με τόσα θαύματα έχω αλληλέγγυα στον εαυτό μου επάνω και τόσα θαύματα έχω στον κόσμο, τα οποία διαβάζω κάθε μέρα, πώς δεν πιστεύω; Αλλά δεν πιστεύω σε αυτό. Πιστεύω ότι, αν είναι προς το συμφέρον μου, θα μου το δώσει αυτό. Και έτσι το ζητάω. Και αν μου το δώσει, θα του πω ευχαριστώ και θα τον δοξολογώ καθημερινώς, αλλά και τότε θα αρχίσω να φοβάμαι και θα λέω: «Κύριε,

μην αυτό γίνει αιτία να κάνω καμιά άλλη ζημιά». Και τότε αυτό πάει να πει πίστη: ότι πιστεύω σε έναν που μπορεί να μου το δώσει και ότι θα μου το δώσει αν με συμφέρει να μου το δώσει. Έχει αυτά τα παρακλάδια η πίστη. Δεν είναι απλό λοιπόν να πιστεύεις. Διαφέρει το ένα από το άλλο. Ο σατανάς πιστεύει και δεν πιστεύει όπως πιστεύουμε εμείς. «Τα δαιμόνια πιστεύουσι και φρίττουσι», λέγει ο Αδελφόθεος που εόρταζε προχθές, ο Ιάκωβος, στην Επιστολή του. Τα λοιπόν ανεκάλυψαν ή είδαν οι Απόστολοι ότι ήταν θέμα πίστεως για να επιτευχθούν αυτά. Διότι, αν δεν πιστεύεις στον Χριστό και σου δώσει τη δύναμη ο Χριστός, δεν μπορείς να αγαπάς τον εχθρό σου, αγαπητή μου. Δεν είναι φυσικά πράγματα αυτά, είναι υπερφυσικά. Δεν είναι πράγματα που μπορούν να γίνουν. «Εδώ μου έκαμες κακό, θα σου κάμω σαράντα κακά.

Με έβλαψες, θα σε κολλήσω στον τοίχο», κατά το λεγόμενο, «θα σε βάλω στη θέση σου», αδιαφόρως αν βγω εγώ από τη θέση μου. Έχω αξιοπρέπεια. Ναι, αλλά έχεις και χριστιανοπρέπεια. Τι θα κρατήσεις από τα δύο, την αξιοπρέπεια ή τη χριστιανοπρέπεια; Αν κρατήσεις τη χριστιανοπρέπεια, η αξιοπρέπεια πάει περίπατο, η κοσμική αξιοπρέπεια. Οι Απόστολοι λοιπόν διέγνωσαν ότι, για να γίνουν όλα αυτά τα πράγματα που έλεγε ο Κύριος, χρειάζεται πίστη, και γυρίζουν και του λένε του Κυρίου: «Πρόσθες ημίν πίστιν, πρόσθες ημίν πίστιν». Και ο Κύριος απαντά και είπε:

«Εάν έχετε πίστιν ως κόκκον σινάπεως, ελέγετε αν τη συκαμίνω ταύτη· εκριζώθητι και φυτεύθητι εν τη θαλάσση, και υπήκουσεν αν υμίν».

Τι του ζητάνε;

Να τους δώσει, κατ’ αρχάς, να τους προσθέσει. Άρα πίστευαν ότι έχουν πίστη και ο Χριστός μας τους ξεσκέπασε ότι δεν έχουν κόκκου σινάπεως πίστη, καθόλου πίστη. Εμείς λέμε ότι πιστεύουμε, δεν λέμε; Βέβαια. Πού θα αποδεικνύεται η πίστη; Από την πράξη. Εφόσον δεν πράττουμε, δεν πιστεύουμε. Είναι σατανική η πίστη μας, διότι η πίστη αποδεικνύεται εκ των έργων. Η επισφράγηση της πίστεως διά των έργων. «Δείξε μου», λέγει ο Αδελφόθεος, «την πίστη από τα έργα». Εφόσον λοιπόν εγώ δεν πράττω, πώς πιστεύω; Το ότι έχω εικόνες στο σπίτι πάει να πει ότι πιστεύω; Τότε γιατί δεν νηστεύω; Τότε γιατί, εφόσον γυναίκα εγώ, έγινα άντρας;

Γιατί τα παιδιά μου, εφόσον τα έκαμε κοπέλες, εγώ τα παρουσιάζω αγόρια; Γιατί, εφόσον πιστεύω σε Παντοδύναμο Θεό, δεν κάνω όσα παιδιά μου δώσει ο Θεός; Γιατί, εφόσον πιστεύω στον Θεό, δεν ζητάω τη γυναίκα μου ή τον άντρα μου, αν είμαι γυναίκα, από τον Θεό και τον παίρνω μοναχός μου, μοναχός μου ή μοναχή μου; Γιατί κλέβω, γιατί ψεύδομαι, γιατί πολιτεύομαι κατά τέτοιον χαμερπή τρόπο στον κόσμο; Πόσο πιστεύω στον Θεό και περιμένω σε Αυτόν και από Αυτόν την ανταπόδοση; Γιατί οι πράξεις μου αποδεικνύουν ότι δεν πιστεύω. Έτσι νόμιζαν κι αυτοί ότι πιστεύουν. Και τους είπε: «Κόκκου σινάπεως μεγέθους πίστεως δεν έχετε». Αν είχατε τόση δα πίστη, θα λέγατε στη συκάμινο αυτή — συκάμινος είναι ένα δέντρο μεταξύ συκιάς και μουριάς, έτσι περίπου,

νόθο τέτοιο δέντρο είναι — θα λέγατε σε αυτή τη συκάμινο να πάει στη θάλασσα και θα σηκωνόταν να πάει στη θάλασσα. Τα ακούνε οι άνθρωποι αυτά καμιά φορά και σου λέει: «Τέτοια υπερφυσικά πράγματα;» Σας προτρέπω να διαβάσετε τον βίο του Αγίου.

Αθηναίου, πώς τον λέγαμε αυτόν; Αθηναίος. Του Αγίου Μάρκου του Αθηναίου να διαβάσετε τον βίο. Εκεί να βρείτε, όταν του έστειλε ο Θεός, έπειτα, σε ηλικία 96 ετών, στην έρημο έναν ερημίτη, Σεραπίωνα, προκειμένου να τον κηδέψει, διότι πέθαινε τις ημέρες εκείνες. Και είδε αυτός, έπειτα από 70 τόσα χρόνια — άνθρωπο δεν είχε δει — άνθρωπο. Τον ερώτησε. Του λέει: «Γέροντα, αδελφέ, υπάρχει πίστη στους ανθρώπους στη γη;» Πρώτα τον ρώτησε αν υπάρχουν άνθρωποι και του λέει: «Υπάρχουν, διά των ευχών». «Πίστη υπάρχει στη γη;» «Υπάρχει», λέει, «διά των ευχών». «Πίστη, όχι», λέει, «τυχαία· πίστη από εκείνη που είπε,

είπε ο Κύριος, αν είπατε στο όρος τούτο να πάει στη θάλασσα και να πάει, υπάρχει;» Και όπως σήκωσε το χέρι του και έδειξε το βουνό το απέναντι, είδε το βουνό, ξεκίνησε να πάει για τη θάλασσα. Και του λέγει: «Ε, συζητούμε εδώ εμείς, δεν σου είπε κανένας εσένα. Κάτσε, στάσου». Και σταμάτησε το βουνό. Τέτοια πράγματα υπερφυσικά, ποιος θα πιστεύει από εμάς; Ούτε θεωρητικά, όχι πρακτικά, ούτε θεωρητικά. Μας λένε οι Προτεστάντες: «Και έχω δίκιο να βγάλουμε τις εικόνες από το σπίτι». Και που τις έχουμε, τι κάνουμε που τις έχουμε; Πόσο δεν τους πιστεύουμε; Πόσο οι πράξεις μας είναι τέτοιες που δεν τους πιστεύουμε; Έχουμε τον Άγιο Νικόλαο στο σπίτι και εμείς από κάτω ψήνουμε την Τετάρτη, την Παρασκευή, μπριζόλες,

αυγά και βούτυρα και γάλατα κλπ., και λέμε τον Νικόλαο να μας βοηθήσει. Για ποιο λόγο; «Εγώ νήστευα και έφτυνα το στήθος της μάνας μου Τετάρτη και Παρασκευή και δεν έτρωγα γάλα, που ήμουν μικρό ακόμη, και εσύ με πατάς κάτω; Ήδη, ό,τι σε λένε Νικόλα, αύριο εορτάζεις εσύ; Μου καταπατάς τη ζωή και κι άμα; Από πού είναι η πίστη σου;» Καταλάβατε; Και χίλιες δυο άλλες περιπτώσεις. Απλώς σας το είπα αυτό. Η πίστη μας δεν φαίνεται από αυτά που λέμε: «Εγώ πιστεύω και ο Θεός είναι τρισυπόστατος, η Παναγία είναι Αειπάρθενος και υπάρχει ζωή πέραν του τάφου». Ναι, λεβέντη μου, εντάξει. Ορίστε τη ζωή σου, έλα, με βάση αυτά που πιστεύεις, να δούμε, να το πιστώσουμε αυτό από τη ζωή σου. Να ανοιχτούν οι γκαρνταρόμπες στα σπίτια μας είναι ντροπή, να ανοιχτούν, το τι υπάρχει μέσα.

Το ψυγείο μας, είναι ντροπή το τι υπάρχει μέσα. Ντροπή να ανοιχτεί ο μπεζαχτάς μας ή η κατάθεσή μας, είναι ντροπή. Αν φωνάξουν να πάει το καθένα σπίτι του, θα μείνουμε... σανίδι κάτω. Από πού κι ως πού πιστεύουμε; Γι’ αυτό είδατε πόσο ωραία: «Τόση δα λεπτήν πίστιν είχατε, θα λέγατε στο βουνό αυτό, στη συκάμινο αυτή παραδείγματι, να πάει στη θάλασσα και θα υπήκουε». Και εντούτοις, επαναλαμβάνω, δεν είναι, δεν είναι. Τώρα εμείς νομίζουμε ότι, αν κάνουμε και κάνα καλό, αν κάνουμε και κάτι τι, ότι αυτό μας το οφείλει ο Θεός. Ακούμε πολλές φορές: «Νηστεύω την Παρασκευή». «Γιατί νηστεύεις την Παρασκευή;» «Νηστεύω», λέει, «για την Αγία». Ώστε νηστεύεις; Έχει ανάγκη η Παρασκευή να νηστέψεις εσύ την Παρασκευή; Γιατί δεν νηστεύεις, αν θες, για την Αγία να νηστεύεις την Πέμπτη; Γιατί δεν νηστεύεις την Τρίτη; Γιατί δεν νηστεύεις τη Δευτέρα;

Η Παρασκευή που είσαι υποχρεωμένη να νηστέψεις, σκοτώνεις τα σκοτωμένα. Νήστευε. Είναι καλό, λέει, να νηστεύεις για τα μάτια, είναι η Παρασκευή για τα μάτια. Ναι, είναι για τα μάτια η Παρασκευή. Αλλά η Παρασκευή είναι η Παρασκευή αφ' εαυτής. Και αν θέλεις να νηστέψεις, να νηστέψεις, παρακαλώ. Και διότι νηστεύεις, πρέπει η Αγία Παρασκευή να σου φυλάει τα μάτια; Δηλαδή εμείς δεν κάνουμε τίποτα χωρίς αντάλλαγμα. Κι αν δώσουμε κάτι, θα το βρούμε στον ουρανό. Κι αν δεν το βρούμε στον ουρανό, δεν θα το δίναμε. Αν δεν είχαμε την εγγύηση να το βρούμε, θα δίναμε; Θέλουμε εμείς, όταν κάνουμε κάτι, να πιστεύουμε ότι γι' αυτό θα πληρωθούμε. Αυτό πρέπει να φύγει από τον Χριστιανό. Εκείνος θα κάνει χωρίς να υπολογίζει τίποτα, χωρίς να λογαριάζει τίποτα. Δίνω αυτό γιατί έχεις ανάγκη, αδελφέ, σήμερα.

Σου το δώσω και λοιπά, να μη μου το δώσεις ποτέ. Σου το δίδω, διότι πιστεύω ότι, αν εγώ αύριο δεν θα έχω, κάποιος άλλος θα έρθει να μου το δώσει. Δεν σου το δίδω. Σου το δίδω, πάρ' το. Και αν δεν μου δώσει άλλος εμένα, δόξα τω Θεώ. Σου το δίδω. Μη ζητούμε από τον Θεό να ανταποδώσει, αδιαφόρως αν αυτός εκ της αγάπης του και της συνέσεώς του κανέναν δεν αφήνει. Όλους μας μας οικονομεί και αυτούς τους κακούς ακόμη τους οικονομεί. Κατά κάποιον τρόπο τους παρακολουθεί, τους σκεπάζει, προνοεί γι' αυτούς, τους φυλάττει εκεί που δεν θα έπρεπε να τους φυλάξει. Τα κάνει δε αφ' εαυτού του αυτά. Αφ' εαυτού του τα κάνει αυτά. Έχει εδώ σε ένα μέρος το εξής.

Στη σκέψη αυτή: «Τις δε εξ υμών», ποιος, λέει, από εσάς, «δούλον έχων αροτριώντα ή ποιμαίνοντα»; Έχει κάποιο δούλο που τον έχει στείλει και οργώνει στο χωράφι του ή ποιμαίνει τα πρόβατά του. «Ός εισελθόντι εκ του αγρού», ο οποίος θα γυρίσει το βράδυ κουρασμένος, ο δούλος αυτός, «ερεί», του λέει, «ευθέως παρελθών ανάπεσε»; Είσαι κουρασμένος σήμερα, πήγαινε να ξαπλώσεις. Δεν το λέει κανένας αυτό το πράγμα στον δούλο. Τι του λέει όμως; Έλα, του λέει, να ετοιμάσεις τράπεζαν έως να δειπνήσω. Βάλε τραπέζι για να φάω. «Και περιζωσάμενος», λέει, αυτός, «διακόνει μοι έως φάγω και πίω, και μετά ταύτα φάγεσαι και πίεσαι συ».

Βάζει και τρώει και έπειτα κάθεται, σηκώνει και το τραπέζι κλπ., κλπ., κλπ. Είναι δούλος, δεν του πληρώνει έξτρα, overtime που λένε ορισμένοι, δεν του πληρώνει έξτρα παραπάνω, είναι δούλος. Και στο χωράφι θα δουλέψει και στο σπίτι θα προσφέρει στον αφέντη. Θα του πει λοιπόν ευχαριστώ γι' αυτό; Αφού είναι δούλος και έναντι εκείνων που λαμβάνει πρέπει να προσφέρει μίαν υπηρεσία. Όχι. Και εμείς είμαστε υποχρεωμένοι έναντι του Δημιουργού μας, για το ίδιο μας το συμφέρον. Ο Θεός δεν έχει ανάγκη. Μην πει κανείς ποτέ του ότι κάνει καλό στον Θεό. Μη νομίσει ποτέ ο άνθρωπος ότι ευεργετεί τον Θεό. Ό,τι κάνουμε, τα κάνουμε για το ίδιο μας συμφέρον, αντικαταπέμπει τη Θεία Χάρη.

Με τις καλές μας πράξεις ανοίγουμε έναν δρόμο, ένα παράθυρο, το έλεος του Θεού να μπει και σε εμάς. Δεν λέμε «κάνω αυτό για να έχω εκείνο». Όχι, το κάνω γιατί πρέπει να το κάνω. Και φέρνει παράδειγμα πιο κάτω και λέει τα εξής: «Ούτω και υμείς», έτσι, λέει, και εσείς, «όταν ποιήσητε πάντα τα διαταχθέντα υμίν». Όλα τα διαταχθέντα, όλα, πρέπει, πάντα, όχι μερικά, γιατί εμείς κάνουμε μερικά. «Πάντα τα διαταχθέντα, λέγετε ότι δούλοι αχρείοι εσμέν, ότι ο ωφείλομεν ποιήσαι πεποιήκαμεν». Αυτό το οφείλαμε. Δεν το κάνουμε για να μας δώσει ανταπόδοση. Και αν κάνουμε, λέει, πάντα τα διατεταγμένα. Εμείς πάντα τα διατεταγμένα δεν τα κάνουμε.

Να κάνουμε μερικά. Να κάνουμε περισσότερα από ό,τι κάνουν οι άλλοι ή μπορεί να κάνουμε κάτι που δεν κάνουν καθόλου οι άλλοι. Ναι, αλλά πάντα όμως δεν τα κάνουμε. Και όταν ο άνθρωπος δεν κάνει ολόκληρο τον νόμο, ομοιάζει ίσως του Δαβίδη, ο οποίος δεν πρόσεξε τη μοιχεία, η οποία πρόσθεσε και φόνο. Ομοιάζει του Ιούδα, ο οποίος δεν πρόσεξε την κλοπή. Έβγαλε κάποιον πάσσαλο από τον νόμο του Θεού. Μη κλέψεις, μη μοιχεύσεις, μη, μη, μη, ου. Δεν τα έκανε, δεν πρόσεξε όλα τα παλούκια, όλους τους πασάλους. Και από κάποιο μέρος μπήκε ο σατανάς και του έκαμε ζημιά. Ομοιάζουμε με τους ανθρώπους που καλούνε τις πρώτες βοήθειες, αλλά ένα νούμερο δεν το παίρνουν. Καλούνε την πυροσβεστική, αλλά ένα νούμερο δεν το παίρνουν. Θα έρθει η πυροσβεστική; Θα έρθουν οι πρώτες βοήθειες;

Παλαιότερον ήτανε πέντε πεντάρια, γι' αυτό λέγαμε «σου πάει πέντε-πέντε, φόβος πρώτων βοηθειών». Αν έπαιρνες τέσσερα πεντάρια και ένα δεν το έπαιρνες, θα ερχότανε; Όχι. Έτσι είναι. Όπως για να σου απαντήσει κάποιος που τον έχεις ανάγκη στο τηλέφωνο, πρέπει απάνω στο καντράν να φτιάξεις όλο το νούμερο και όχι όσα θέλεις εσύ και με όποιον τρόπο θέλεις εσύ, που δεν θα έχεις αποτελέσματα. Το πολύ πολύ να ακούσεις καμιά βρισιά από εκεί, αν ανησυχήσεις κανέναν άλλον. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση αυτή. Εμείς δεν κάνουμε τα πάντα. Για να εξετάσουμε τον βίο μας απέναντι του νόμου του Θεού, βάλουμε το Ευαγγέλιο απέναντι και, σαν καθρέφτη, κοιταχτούμε μέσα. Πού θα πρωτοσταθούμε; Σε τι θα σταθούμε; Εμείς οι άντρες, με ένα πακέτο τσιγάρα στο χέρι, με μερικά λικέρ, ούζο, πράγματα κλπ.

Χαρτί στο χέρι, με βλαστήμια στο χέρι, με χίλια δυο άλλα πράγματα, με τσατσάρα γυναικεία σήμερα στο χέρι και με χίλια δυο άλλα πράγματα. Πού να παρουσιαστούμε μπροστά στον Χριστό; Τι κάνουμε εμείς; Αυτό, πάρ' τη γυναίκα. Τη βλέπεις κουρεμένη. Ο Θεός σού έδωσε τα μαλλιά, θα της ζητήσει μέχρι τελευταία τρίχα. Η μόδα όμως το έβγαλε αυτό. Στην Αγία Τριάδα τη συνέκοψα από το κεφάλι, την κοτσίδα μου που ένωνε και χαίρετος σαν τα μας, δυμένη, τσιδωμένη πράγμα, προγαμιαίες σχέσεις. Τι και να πεις; Φόνοι εκ των υστέρων, χίλια δυο άλλα πράγματα. Από πού κι ως πού; Δεν την έχουμε αυτή την πίστη, ούτε πάντα κάνουμε εμείς και τουλάχιστον δεν το παραδεχόμεθα. Το παραδεχόμεθα απ' έξω: «Αμαρτωλός είμαι εγώ. Αμαρτωλή είμαι εγώ, τι περιμένεις από μένα;» Ναι. Όταν ένας άνθρωπος λέει ότι είμαι άρρωστος και υπάρχει φάρμακο...

Να πάει στον γιατρό, διαφορετικά θεωρείται αυτοκτονία. Αν δεν υπάρχει, καλώς. Αλλά ο Χριστός μας έχει φτιάξει φάρμακο. Το παίρνουμε εμείς αυτό το φάρμακο, το οποίο είναι και δωρεάν; Είναι σκέψεις, αγαπητοί μου, αυτές που, αν προσεχτούν εκ μέρους των ανθρώπων, θα έχουμε να ωφεληθούμε. Ξέρετε ότι εδώ όλα είναι διαβατάρικα. Δεν ξέρει κανείς αν θα ξημερώσει, αν θα γυρίσει σπίτι του. Δεν ξέρει. Πότε θα πεθάνουμε, το ξέρουμε; Πώς πρέπει λοιπόν να πολιτευτούμε; Μια και είναι τόσο εύκολα να μπούμε πιο σωστά, πιο σωστά. Μας ανέχεται, δεν δικαιούμεθα να ζούμε. Η ανοχή του Θεού είναι που μας έχει σπίτι, που μας έχει δουλειά, που μας έχει ανθρώπους γύρω μας, που μας έχει υγεία, που μας έχει αέρα και αναπνέουμε. Είναι κουραστικό;

Να τραβήξει τον αέρα του ο Θεός ή τον φτιάξαμε εμείς και είναι δικός μας; Ψοφίζουμε σαν ποντικοί μέσα σε μισό δευτερόλεπτο. Αλλά δεν τα λογαριάζουμε αυτά τα πράγματα. Εκτός αυτού, τόσα σήμερα, βλέπετε, πράγματα με αληθοφάνεια μας παρουσιάζονται, ότι τα πάντα δεν πάνε καλά. Τα πάντα, όχι μερικά, δεν πάνε καλά. Τα πάντα. Από την κορυφή μέχρι τα νύχια. Από το ανάκτορο μέχρι την τελευταία καλύβη. Βέβαια, να μην είμαι και υπερβολικός, υπάρχουν μέσα διασπαρμένοι άνθρωποι του Θεού, τους οποίους εμείς δεν ξέρουμε. Ο προφήτης Ηλίας στις ημέρες του είπε ότι είχε μείνει μόνος και ο Θεός τού υπενθύμισε ότι κι άλλες 7.000 δεν έκλιναν γόνυ τω Βάαλ. Δεν ξέρω, και σήμερα θέλω να πιστεύω ότι υπάρχουν κρυφοί άνθρωποι.

Κυρίες υπάρχουνε και κύριοι υπάρχουνε και μορφωμένοι άνθρωποι υπάρχουνε και αγράμματοι άνθρωποι υπάρχουνε, και στον κλήρο και στον λαό και στα αξιώματα υπάρχουνε διεσπαρμένοι άνθρωποι. Αυτούς βλέπει ο Θεός και αυτοί είναι που κρατούν τη γη ακόμη να μη σείεται και τον ουρανό να μην γκρεμνίζεται. Αυτοί είναι που δεσμεύουν τον Θεό. Θα πει κανείς, δεσμεύεται ο Θεός; Διάβασε τον Λωτ, το περιστατικό του, να δεις πώς δεσμεύεται ο Θεός. Θυμήσου, όταν ο Θεός είπε στον Λωτ να φύγει, να πάρει την οικογένεια και να φύγει, οι γαμπροί το θεώρησαν αστείο, έμειναν και εκάησαν. Η σύζυγος έμεινε στήλη άλατος στον δρόμο και πήγε αυτός με τις δύο κοπέλες. Γέρων ων, δεν μπορούσε να τρέξει για να πάει εκεί που έπρεπε, που του είχε πει να πάει.

Ότι πρόκειται να κάψει τα Σόδομα και τα Γόμορρα. Και του ζήτησε του Θεού, του λέγει: «Δεν μπορώ να βγω εκεί πέρα», του λέει. «Να πάω κάπου αλλού, να πάω κάπου εδώ, σε μια πόλη η οποία λέγεται Σηγώρ, εκεί κοντά». Τι του απήντησε ο Θεός; Το έχετε διαβάσει; «Πήγαινε όπου έχεις να πας, να μου λύσεις τα χέρια μου». Ένας άνθρωπος τού είχε δέσει τα χέρια του Θεού, να μην μπορεί να κάψει την Πεντάπολη. Ένας άνθρωπος. Σήμερα δεν είναι ένας, είναι πολλές χιλιάδες και μάλιστα εδώ στον Ελληνισμό, μάλιστα μεταξύ των Ορθοδόξων και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, οι οποίοι σηκώνουν πράγματι οσίας χείρας καθαράς στον ουρανό. Και αυτοί είναι εκείνοι που κρατούν τον ουρανό και γι' αυτούς ακόμη κρατάει τον ουρανό. Γι' αυτό εμείς πρέπει να είμαστε ευγνώμονες προς τους ανθρώπους αυτούς.

Ταυτόχρονα έξυπνοι, να χρησιμοποιήσουμε τον χρόνο αυτόν της μακροθυμίας του Θεού. Να προλάβουμε να τακτοποιήσουμε ό,τι έχουμε γκρεμισμένο ή ό,τι δεν πάει καλά. Να ζητήσουμε από τον Θεό δύναμη να το διορθώσουμε. Αυτό πρέπει απαραίτητα. Αυτός είναι ο σοφός οικονόμος, που σοφά οικονομεί κατεξοχήν τον χρόνο. Κατεξοχήν τον χρόνο. Διότι, όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος, χρήματα, λέει, αν χάσουμε, μπορεί αύριο να κάνουμε κάποιο εμπόριο, να τα αποκτήσουμε πάλι. Υγεία αν χάσουμε, πάλι μπορεί αύριο να γίνουμε καλά. Κάποια εγχείρηση, μια κούρα παρατεταμένη και λοιπά, μια προσοχή, να γίνουμε καλά. Χρόνον όμως, λέει, αν χάσουμε, δεν υπάρχει επιστροφή. Το σοβαρότερο θέμα είναι ο άνθρωπος να φοβάται τον χρόνο που του προσθέτει ο Θεός. Διότι, αν δεν χρησιμοποιήσουμε τον χρόνο αυτόν της μακροθυμίας και της χρηστότητας του Θεού...

Η οποία εις μετάνοιαν μας άγει, θα χαθούμε. Ας κρατήσουμε λοιπόν και αυτά τα οποία απορρέουν από το Ευαγγέλιο και έχουν σχέση με τη ζωή μας. Δεν νομίζω ότι εσείς που ακούσατε απόψε ή αυτοί που θα ακούσουν από αυτά που γράφονται, που πηγαίνουν στα πέρατα της Οικουμένης, ότι δεν έχουν προβλήματα τέτοια και σκανδάλων και αδυναμιών και συγχωρητικότητος και υποχρεώσεως έναντι του Θεού, για λογαριασμό δικό μας, για το καλό το δικό μας. Αν νομίζετε ότι μπορούμε να κρατήσουμε κάτι εξ αυτών, κρατήσετε κι εσείς, ώστε να είναι επ' αγαθώ τα λόγια αυτά τα οποία ελέχθησαν. Εύχομαι στον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν, διά των πρεσβειών της Παναγίας Μητρός Του και πάντων των Αγίων, να μας ελεήσει και να μας περιμένει.