On Scandals

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

From Scripture—if you will permit me to say something that, I think, concerns us all—drawn, of course, from Holy Scripture and, more specifically, from the Gospel.

There is a class of people who complain that they want to become holy, but others will not let them, and so they blame the people who stand in their way. You know this attitude and have heard it, even if it has not happened to you personally: scandals here, temptations there, hurtful words from somewhere else. We use these things as excuses and say, “Look, how can I move forward? How can I make progress? I am scandalized by what I hear.”

“I am scandalized by this; I am scandalized when I see the clergy doing that; I am troubled by this person, that person, and another.” Some of us think that, for someone to become holy, he must live among Saints. Yet holiness depends not so much on one’s surroundings as on the person himself. Why did Adam, who lived in Paradise, not become holy?

What evil surrounded that man? What bad example did he have? What did the newspapers write in those days, and what did television say, that prompted him to disobey and lose salvation? And what prevented Job from receiving his crown? He was abandoned by everyone and suffered from the cruelty of other people, even from his own wife, besides all that Satan and the others inflicted upon him. I do not know whether this concerns you directly or indirectly. But our Christ, in the Gospel, has made everything clear on every subject. There is no question for which the Gospel has no answer.

It provides answers to every question that troubles a person or that he will encounter in this life, when he comes here into this vale of tears. Christ speaks of this in two places: in Matthew, chapter 18, and in Luke, chapter 17. The words are not exactly the same, but their meaning is almost identical. Our Christ says something striking here for those who believe that they must live among Saints in order to become holy. It is neither an evil environment that makes a person holy,

nor a good one. For it to become clear whether someone is good, let him be placed among evil people. Then, according to the stand he takes and the long-suffering, kindness, and forgiveness he shows, it will become evident whether, and to what degree, he is a Christian. The evil people around us give both us and others an opportunity to see whether we are even human beings, never mind Christians. Our Christ therefore says—and I read from Luke 17:1—“It is impossible that stumbling blocks should not come.”

If Christ says it is impossible for them not to come, then scandals will certainly arise in your life, along your path, at your work, in your surroundings, in your home, and even within yourself. How, then, can you expect no one ever to trouble you, harm you, or speak against you? If you are an orange tree that bears oranges, expect children to throw stones at you. They certainly will. If you bear no fruit, no one will stone you. So you are a Christian, a decent, honorable, moral person in every respect, and yet others trouble and scandalize you. The mistake is to think that this should not happen. It cannot be otherwise. As Christ says here, children, it is impossible that scandals should not come.

It is impossible that epidemics should never come. They will come! What are we to do, Minister? You provide vaccines, take action, help the body develop antibodies, and vaccinate against epidemics—against the invisible germ, the virus of a serious and virulent disease. As you know, germs, these so-called viruses, are invisible. You do not know where or how they come: through a sneeze, through the hands, or through breathing. Yet you take precautions, defend yourself, and because you have been vaccinated, the virus does not trouble or harm you. So too there is a germ called scandal: the malicious tongue, the evil eye, evil hands, and so on.

Have you taken precautions, my friend? Or did you become ill because you took none? The means of defense exist, but you do not want to defend yourself or struggle. You are prideful and place the blame on others: it is their fault that you cannot advance; they harm you; they are the evil people in your surroundings, while you and I are supposedly Saints. When John Chrysostom was being persecuted and lived in exile at Cucusus in Armenia, bishops and others wrote to him from here: “We understand and share your bitterness, honorable Father, because you have suffered injustice and certain people have raised such accusations against you.” But from exile he answered in his letters: “No one can do harm...”

“...to John unless you wrong yourself.” In other words: “Brethren and fathers, no one can harm me unless I harm myself.” No evil in the world can condemn a person to Hell unless he himself chooses the path to Hell. Likewise, no blessing can benefit a person unless he desires it and labors accordingly. We say that we want to become holy but that scandals will not let us. Yet it is possible not to be scandalized by the things you see along the way.

It is possible not to be scandalized by what you see and hear all around you. If you are scandalized, it means that you are not yet spiritually strong. You must therefore become strong and cease fearing the germs. But we do not want to become strong. We do not want to struggle, and so we blame those who cause scandals. Someone may ask, “Is it good to scandalize the weak?” No, it is not. Christ also speaks about those who give occasion for scandal and cause the weak to stumble, for the strong are not scandalized. They may grieve over a situation, certainly, but they are not scandalized by it. See how much has been said about the Church today—and how much continues to be said.

What an uproar there has been, how many discussions, and how much public disgrace! Yet the churches were filled this year. It was remarkable. After all the vilification spread by what we call the media, one might have expected the churches to be empty during the Holy Days. Nevertheless, people paid no attention to the scandal, except for those who welcome such things because they use them to justify themselves. But another person’s conduct settles nothing for us. The faults and failures of others do not alter our own condition or take anything away from our responsibility. It does not follow that, because someone else has fallen, I may excuse my own Fall by saying, “If even a prominent clergyman fell, then who am I?”

Can I justify my faults in that way? If he sins a hundred times, does that mean I may sin once? There is no shared liability in this matter. I cannot hide behind someone who has caused a great scandal. An elder and spiritual father of ours used to say, “Those who use the faults of others to justify their own are like people trying to wash themselves with mud.” Can someone take another person’s filth and use it to prove his own purity and righteousness? Can anyone possibly wash himself that way? There is no excuse. Of course, this does not excuse those who cause the scandal either.

The people who scandalize us, trouble us, harm us, and treat us unjustly—

they are our benefactors, though they themselves must not realize this and become carried away by it. Nevertheless, they are benefactors. Indeed, these people should be the first names on the list we take to church: those who troubled you, harmed you, wronged you, or slandered you. The person who harms you, whether by word or deed, is a special benefactor of your soul. But this is not how we see it. We persecute him, denounce him, and make him the first subject of every conversation. Our usual attitude is quite different: “I do not trouble anyone, and I do not want anyone to trouble me.” With that attitude, you are not even fully human, much less a Christian.

You have not yet become truly human. The point is not, “Do not trouble me, because I trouble no one.” No. The point is that, when someone troubles you, you are not scandalized. That is the spiritually mature person. Nothing is gained if I refrain from troubling you merely so that you will not trouble me. Nor is that the full measure even if you trouble me and I do not trouble you in return. What matters is this: you trouble me, harm me, and treat me unjustly, yet I continue to love you. That is the point. There we see the mature person. Do you know what Paul writes to the Corinthians? There are three kinds of people: the natural, the carnal, and the spiritual.

Natural people are those who say, “Do not trouble me, because I do not trouble you.” Carnal people are like robbers, who say, “What is yours is mine.” Spiritual people say, “What is mine is also yours.” Such people are few. Yet this is where a person must go; this is the stature he must attain. If you have ever paid close attention to the parable of the Good Samaritan, you will see there a vivid and clear image of these three kinds of people. First there are the robbers, who robbed the man—pardon me—the man traveling down from Jerusalem. Then there are the Levite and the priest. They took nothing from the man, it is true, but neither did they give him anything.

They simply went on their way. Then there is the Samaritan. He dismounted, used the two vessels he carried for his journey—the oil and the wine—placed the wounded man on his own animal, took him to the inn, paid the innkeeper, and promised to cover whatever further expense his healing required when he returned. What did the robber say? “What is yours is mine.” What did the priest and the Levite say? “What is yours is yours, and what is mine is mine.” What did the third man say? “What is mine is also yours.” This is the truly human person. This is the level that we are called to attain. To say, “I trouble no one, so you must not trouble me,” is laughable. At that level, I am not even fully human, much less a spiritual person and a Christian.

You have no right to trouble another person. But when you are wronged, you must forgive and forget. If you do not put these two things into practice, then you are not even an ascetic. We dwell on all these details, yet make no real effort to learn to love and forgive—not merely in words. Sometimes people ask forgiveness and receive an answer such as, “May God forgive you. I have repented, received Holy Communion, and so I forgive you.” Not like that. We must forgive from our hearts: “Go with God’s blessing; I never held anything against you.” “But I harmed you.” “I have forgotten it; do not speak of it anymore.” This is the forgiveness Christ asks of us.

Let me put this plainly and ask forgiveness: at this very moment, I may not be forgiving my fellow human being. Christ told the other parable, that of the ten thousand talents. A man’s debt before God was ten thousand talents—six million drachmas. Yet his fellow servant’s debt to him was only one hundred denarii, about seventy drachmas. You ask God to forgive your debt of ten thousand talents; then you too must forgive the other man’s seventy drachmas. There is therefore no excuse for saying that someone has become the target of his mother-in-law’s tongue, his daughter-in-law’s tongue, his neighbor’s tongue, or a colleague’s tongue, and so is troubled, harmed, and influenced. If this happens, it may well mean that the person is trying to do something good, or is already doing it. The Christian, then...

A Christian must always be prepared for the day when he will come under attack. It may come through someone’s tongue, through someone’s hand, or in some other way—I do not know—but the warfare will come. Therefore, you must be ready to defend yourself spiritually. In the Old Testament, if you read it, the first verse of the second chapter says: “My child, if you come to serve the Lord”—that is, if you have resolved to do something good, right, honorable, and pleasing to God—“prepare your soul for temptation.” It is impossible for Satan not to hurl stones at you. We do not know whose tongue or whose hand he will use. But one way or another, Satan will attack you. Be prepared, he says; stand firm. This is something we have not taken seriously.

And that is precisely why there are hatreds that last for years, long-running lawsuits, and bitter feuds. If death finds us in such a state, what then? Nothing else you may claim about your Christ will avail you. You are obliged to forgive. “But he harmed me.” So be it. They crucified Me, and I said, “Do not hold this sin against them. They do not know what they are doing.” Some will say, “But that was Christ Himself.” As though that made it impossible for us! People say, “He was Christ, and so He could say that. A human being cannot. Was it God who was crucified and suffered?” Yet Christ endured all that He endured as man, and as man He forgave. But let us carry the matter further and turn from Christ to another example.

Let us go to the martyrdom of the Protomartyr Stephen. How did he forgive? Was he God? No, he was a man. What did he say? “Lord, do not hold this sin against them”; do not count it against them. A man said this. That silences every objection. At this point, allow me a brief digression. Some of us say, “Although he offended me, harmed me, and treated me unjustly, I did not take him—or her—to court. I left the matter to God.”

And they expect applause for that! But why did you not take the person to court? What do you mean by saying that you left the matter to God?

What you really mean is, “I hand you over to God.” You are not yet a Christian. You say, “I claimed nothing for myself; I left you to God.” In other words: “I cannot punish you severely enough, so I will send you to the One who can.” But that is not Christian. The Christian says, “May even God not count it against you, my dear. Go with my blessing.” That is a Christian—not the person who leaves the matter to God so that God may judge, because he himself cannot exact the vengeance he wants. No, that is not right. “May even God not hold it against you. I pray that the evil you did to me, the way you treated me, the thing you did against me that caused me pain and harm—may even God not count it against you.” That is a Christian, not someone who leaves it to God to take vengeance because he cannot do so himself.

So there are people who are offended and scandalized, and who excuse themselves by saying that they cannot make spiritual progress. They see wicked people around them and think, “I wanted to advance, but others are hindering me.” They do not understand what is happening. Yet Christ told us that scandals would come; it is impossible for them not to come. Elsewhere He even says, “It is necessary that scandals come,” so that those who are proven may be tested. When everything is easy and pleasant, we are fine. But when another person lets a little poison slip from his tongue, are we still fine? No, we are not. An opportunity has arisen for us to see whether we truly love without self-interest. For we love those who love us. But Christ has said:

If you love the person who loves you, what is remarkable about that? Today you eat at his house, tomorrow he eats at yours. Today you celebrate with him, tomorrow he celebrates with you. He lends you a thousand drachmas when you are in need, and you lend him a thousand when he is in need. Is that some great achievement for which he owes you praise? That is neither the answer nor the solution. I want you to love your enemy. “But I say to you, love your enemies.” Speak well of them; bless them and do not curse them. Unless a person reaches that point, he has not yet arrived. And if the person who mistreats me is in fact my benefactor, as I have said, then through such trials I will receive a reward from Heaven.

He helps me toward salvation. Now let us end the digression. Christ first turns to the person who is scandalized and says, “Take heed, for it is necessary that scandals come.” Then He turns to the person who causes scandal and says: “It would be better for him if a millstone were hung around his neck and he were cast into the sea than that he should scandalize one of these little ones.” He is saying that the person who causes scandal would be better off tying a large, heavy millstone around his neck and plunging into the sea than scandalizing one who is weak. Here is the striking thing: on the one hand, Christ tells you to expect scandals. On the other hand, since scandals can benefit me by testing me, does that mean the one who causes them will be rewarded? “Woe to you,” Christ says to that person.

You have no right to be scandalized by someone, and that person has no right to scandalize you. I do not know which category we belong to. Many of us are both scandalized and a cause of scandal. Many are merely scandalized without scandalizing others. And few neither take scandal nor cause it. I do not know which category you are in; examine yourself. There is no excuse. No one else is to blame—not our father, our mother, our teacher, the Church, or the state. No one else is to blame. We are to blame. We are to blame. Unless we turn and accuse ourselves, we will never become people fit for the Kingdom of Heaven. The sieve there is very fine.

We say, “You know, my dear husband, my sweet wife, my friend, my neighbor”—and so on. But you do not truly know them. “She is an angel,” you say. Ask Christ whether she is an angel! By our own standards and the scales with which we weigh, we declare people to be angels. But I do not know how they will appear when measured by the standards above. If these details are not put into practice, I do not know what will become of us. We therefore have an obligation to protect others. Some say, “If someone is scandalized, let him close his eyes.” One day I met a young woman on the bus who was dressed so provocatively that it was itself scandalous. We happened to get off at the same place, and I stopped her near the Academy and said a few words to her—not harshly, but gently.

We can become a cause of scandal, and if we simply say, “What concern is that of mine?” the matter is very serious before our all-good God. She said to me, “Whoever is scandalized should simply not look.” I replied, “Is that how it works? Would it not be better for you to remain at home than for the whole city to be scandalized?” “What are you saying to me?” she answered. So I said, “My dear, if you serve me a glass of hemlock, who will be judged: I, who drank it, or you, who served it to me?” “I do not understand you,” she said, and left. She did not want to understand. That is why I say we must take this seriously and be watchful. Many times, without even realizing it...

Through our manner, a word, or a gesture, we may become a cause of scandal to someone else. I do not know whether any of us has ever confessed that we became a cause of scandal, either unintentionally or deliberately. From my own personal experience, I am inclined to believe that no one has. No one has ever asked Christ in Holy Confession to take seriously this mortal sin. When Bathsheba was innocently bathing in her house, she failed to take the precaution of closing her window and thereby scandalized David across the way—and he was...

both a prophet and a king, a man well formed in both worldly and religious matters, yet he fell. She knew nothing of having caused such a great fall. Nor did she know that she would afterward become the cause of her husband’s death. She did not know, but the harm was done because she had not prevented the scandal. She should have prevented it. I do not know how you think about these things, how you view yourselves and those who depend upon you. The matter of scandals is a great one. What, then, is a scandal in itself?

It is a trap—the device people set to catch a wolf, a fox, a hare, or some wild creature. They conceal it and arrange it so that, as soon as the creature steps on it, it springs shut and catches it. That snare is what the word “scandal” means. A word of yours may become the cause of a soul being trapped. A story you tell may cause a soul to be ensnared and captured by Satan. Years ago, I went to speak in the mountain villages of Nafpaktia.

I asked the priest, “What do you understand to be happening here? What sins do you see?” He replied, “The avoidance of childbearing.” “Here?” I said. “Up here in the mountains, in these villages?” “Yes,” he answered. “How did that happen?” He said, “Last year, a woman from Athens came to the village of Raftopoulo across the way.

She described methods of preventing births. After that, throughout all six or seven villages of the district, not a small child was heard crying and not one child was born for two years. She told them about this so-called advance of science, and unborn children began to be thrown away. This was called progress, but children were being killed. I spoke in the village where I learned of it. I had not visited the others because we had already left them and I did not yet know what had happened. When we returned the following year, twenty-two children had been born. We came back at the same time, during the days of Pascha, and saw baby clothes hanging outside. So we asked about it.

Twenty-two children had been born in a single year after one evening’s talk. Do you understand how many had been killed, and how many may still be killed because of that supposedly enlightened woman’s account? Do you know how often such things happen? Do you know how many lives will be found hanging around our necks tomorrow as our responsibility? Even though today we have, in some measure, returned to Christ and go to Holy Confession, we have never said beneath the priest’s epitrachelion: “Lord, forgive me also for anyone whose ruin I have brought upon myself without knowing it or paying attention—through my indiscretion, through something I related, said, or suggested.” Such things bear fruit and multiply. That master craftsman with the little horns and tail takes them, multiplies them, and puts them to use through what someone hears or sees.

The devil set the trap and caught them. Yet I may have laid it, or you may have laid it, or someone else may have laid it. This is a grave matter. Christ says that it would be better for a person to tie a millstone around his neck and plunge into the sea now than to scandalize one of these little ones. Of course, there are also people whom you cannot lead astray, no matter what you say or how you try to influence them through your attitudes, actions, or behavior. They are like granite; they are not shaken. But there are others who are weak, who look for an example and expect to hear something worthy from those who are better or in authority. Instead, they hear and see the complete opposite. Do you know what will be revealed on that Day if there is no metanoia, no return to God, and no Holy Confession? Woe to us!

The definition says that a scandal is “the small, bent piece of wood in a trap”—the piece in the snare on which the bait rests. You have seen how we put a little piece of bread there to catch a mouse. When the animal approaches the bait and touches it, the trap is sprung and the animal is caught. In exactly the same way, a person who is scandalized by someone is caught in Satan’s trap, in his snare. There are people who do many good things. In every respect they are good people, but they have not been careful about causing scandal. And when a person has become the cause of scandal,

all the good works he has done in his life are made void. Listen to what John Chrysostom says: “Let us do everything possible so that our neighbor may not be scandalized.” We must do everything we can not to become the cause of another person’s stumbling. I was speaking with a woman who was ill. When I entered her home, I could smell that a steak had been cooked. It was Great Lent. I said, “Forgive me, but I smell non-fasting food.” “Yes,” she told me, “I am ill.” But this harms other people when you publicly profess to be a Christian.

You are known as a devout person, and people talk. “Katina is cooking meat, and you are telling me to fast, Mother? Mrs. Katina is cooking meat!” Try answering that. Mrs. Katina was seen buying meat from the butcher, and then you expect someone else to fast. “But Mrs. Katina is ill.” That detail is soon forgotten. Mrs. Katina should not go shopping herself; she should send someone else. I have five illnesses upon me. All the doctors and priests permit me to eat meat throughout the forty days, day and night, as the saying goes. But if, with God’s help, I refrain from eating it, I will gain something, because I see that fasting benefits me more than the doctors’ prescription. Yet if things become so difficult that I must eat meat, I will not appear in the marketplace buying it. I will send someone else to buy me a fish or a little meat, so that I do not become a cause of scandal. Otherwise someone will say, “I saw Panagopoulos shopping during Great Lent, and you expect me to listen to what he says?”

“I saw him shopping.” Try getting that thought out of the mind of someone who does not know him and will not come to you so that you can explain it. He sees it, keeps it in his mind, and goes away. You know how this happens. Something comes to mind. During Great Lent I was traveling to Spata to give a talk. I went to catch the bus. At the station I noticed a man watching me. I did not know him. He was about thirty-five or thirty-seven years old. I took him for a police officer, but thought no more about it. I boarded the bus, and it departed. When we reached Xylokastro, the bus stopped for a break...

so that people could have coffee, buy something, and so forth. It was Great Lent. I saw that the man I had noticed in Athens was getting off at the rear of the bus. “Look,” I thought, “he is also traveling farther south.” I had not noticed him on the bus. I went through the refreshment stand to the restroom, then came outside beneath the station canopy to take a walk. It was drizzling. I had brought two bananas with me, because a person needs to eat something. Although I was a traveler, I had brought those two bananas to peel and eat, because the refreshment stand would have souvlaki, cheese pies, and things like that, but nothing suitable for the fast. Now this man was following me. I walked some seventy or eighty meters. When I reached the end and turned around...

the two of us walked on, and he came close. What did he say to me? “You are an intelligent man, Mr. Panagopoulos.” “How did you discern that?” I asked. He said, “I have been watching you since Athens. I had it firmly fixed in my mind that when you arrived here, you would eat souvlaki or something else like everyone inside. Everyone stopped there. But now,” he said, “I see the complete opposite.” “This is not a matter of intelligence. This is simply what I ought to do, because we fast during Great Lent. I should have planned ahead and brought something from home instead of saying that I am ill and traveling. You ride a bus for two hours, call yourself a traveler, and then eat souvlaki? I had to foresee the situation and bring something with me. Is that intelligence?” He told me, “You would have scandalized me if...”

“you had bought non-fasting food from the refreshment stand. You would have scandalized me.” From that moment on, that man would never have taken me seriously if he saw me speaking about self-restraint and fasting while doing the opposite myself. You do not know who is beside you, who is across from you, or who is passing in a car. You simply do not know. One evening, on my way to give a talk, I was eating loukoumades. I made the sign of the Cross and ate them, and a man passed by and saw me. “Panagopoulos was eating loukoumades and making the sign of the Cross,” he said. You do not know who that person is or whose eyes are watching you, and so you must always be careful. This is why the holy Father says, “Let us therefore do everything possible so that our neighbor may not be scandalized.” Do everything you can not to become a cause of scandal. “Even a life of great uprightness,” though you may be merciful and may devote yourself to...

prayer, the Church, and every other good thing, “if it causes others to be scandalized, has lost everything.” I am not saying this; John Chrysostom says it. See how serious the matter is: our clothing, our speech, our conduct, what we provoke in others, our food—everything. You are obliged to pay attention to the smallest details, because otherwise you are lost. And the Wisdom of Sirach, speaking by the Holy Spirit, says: “Know that you are walking among snares.” You are passing through traps and scandals; somewhere they may catch you. The world is full of snares.

“Who will escape them?” Who can escape the snares Satan sets through the world in order to capture us? You have read about Saint Anthony the Great. It is said that every morning when he went outside, he would speak in one place, leap aside in another as though he had a skipping rope, then veer away somewhere else. His disciples would ask him, “Geronta, why are you wearing yourself out, guarding against traps?” “My child, do you not see what Satan has set there before us?” And he escaped them. The enemy, Satan, has two ways of trapping a person, but people do not want to be careful. Indeed, a person likes to look at what is evil; he enjoys it, takes it in, imagines it, and swallows it.

He does not turn away from it. You do not realize what happens in such a case. And all this happens, of course, because pride exists within us. Many say, “Even if I look, I am not scandalized.” Really? Are you such a mighty beast that you cannot be scandalized? “After all,” they say, “God gave us eyes so that we could see the world.” Yes—to see what is right, not what is wrong. “Everything is governed by law,” they say, “but there is no law for the eyes.” Yet there is a law even for them: “Let your eyelids look straight before you.” I do not know whether what I am saying is falling on deaf ears. From what I observe, responsibility is immediately placed upon others, when we ought to be examining ourselves.

Weak and careless people, people who have become instruments of Satan, may set themselves against us. We are obliged to show long-suffering toward everyone and, as far as possible, to escape the snares. We must not regard those who trouble, harm, or wrong us as enemies. We have no right to see them as enemies, because they are victims of Satan. If they were under Christ’s rule and guided by the angels, they would not trouble or harm us. And even if they did harm us, they would hurry at once to ask our forgiveness. These people will become forty times better when they are freed from Satan’s claws. At present they are under Satan’s dominion and are therefore worthy of compassion. In warfare, prisoners of war are regarded as inviolable persons. So too, in the state of war with the devil that has existed since the day of our Baptism, these captives must be treated as persons whose lives are sacred. You have no right...

to execute or mistreat a prisoner. While he is still fighting against you, you fight back and may even kill him. But from the moment he is captured, his person is inviolable. The Red Cross intervenes, and you have no right to harm him. It is exactly the same with a person who is under Satan’s heel. He is dominated by Satan; he is a captive. You must therefore treat him in a way that may help him one day to break free. And when he does break free and the other One—the Lord—enters him through the grace of the Holy Spirit, he will become forty times better. He will fall at your feet and ask your forgiveness. Yet today you are demanding this from him while he is still beneath Satan’s heel.

A little further on there are two more beautiful thoughts; allow me to mention them. We are the sort of people who say, “I forgave him once. I forgave him twice. I forgave him three times. But I have nerves too; I am made of flesh and blood too.” Is that right? How many times do you want God to forgive you whenever you fall? If God counts only as many times as you forgive another and then says, “Stop! No more. I will not forgive you again,” what will happen? With what face will you go to God and say, “Forgive me,” when you have not forgiven the other person because you have already quarreled with him so many times? This is why the Lord says, “If he sins against you seven times in a day, and seven times in a day returns, saying, ‘I repent,’ you shall forgive him.” If a person falls but afterward realizes it and asks forgiveness, you cannot...

say to him, “Once or twice is enough. Leave me alone. I want nothing more to do with you.” Do you have the right to say that? If God begins to examine your own account and finds a long list, woe to you. What does David say? “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” If He takes out a long sheet and begins to reckon everything, how will I stand? Therefore, if you want to be forgiven, you are obliged to forgive. When you stand before Christ, He will have you recite the Lord’s Prayer. He will say, “Recite the Lord’s Prayer so that I may forgive you.” You will reach the words and solemnly declare, “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” Then He will say, “Say it the other way around, because you are not saying it truthfully: ‘Do not forgive me, because I did not forgive.’” He has placed the condition plainly before us: “I will forgive you if you have forgiven.” We ourselves tell Him how to deal with us. If you have not forgiven, neither will I forgive. People deceive themselves, even if they have been to Holy Confession.

Can their sins truly have been set in order while their disputes with other people remain unresolved? There is no excuse. Then there is another point concerning faith—something else we lack. We should not imagine that we are faithful. The smallest trial reveals us: we are shaken and do the exact opposite of what Christ commands. Therefore, we are not faithful. Whoever is faithful to Christ loves Christ and consequently does whatever Christ says. “He who loves Me will keep My word; he who loves Me will keep My commandments.” Do you love Christ? Let me give you a simple example. “Of course I love Christ.” Tell me, then: if today is a fast day and you visit someone who offers you a non-fasting sweet for his feast day, will you eat it or not? “Of course I will, so that I do not scandalize him. Why should I make a display of myself?” Whom do you love, then—Christ or that person? In fact, you love neither Christ nor him.

You deny the other person an opportunity to learn that today is a fast day, and at the same time you disregard Christ’s wishes, saying to Him, “Yes, You said those things, but You see, we are only human.” Then manage things by yourselves, since you are only human. See how far you get. When you come before Him above, the matter will be discussed. I am not asking you to do anything extraordinary. I am speaking only of the simplest thing. You can say, “Please give me a glass of water or just a drink. I will not take the sweet.” “But why? We made it at home,” they may say. “Have you forgotten that today is Friday, or that it is Great Lent? I have not come to a Jewish home; I have come to an Orthodox home.” In this way, you give that person an opportunity to reconsider, to prepare something suitable for the fast, and to say, “I am very sorry that my feast fell on a fast day. Come another day and we will celebrate properly.” That is the right response. But if you go along with him and consent, where is your love for dear Christ, and how have you truly shown concern for that person?

We say that we believe, but let us return to what the disciples said to Christ: “Increase our faith.” Give us faith. We do not possess even a mustard seed of faith. “If you had faith like a grain of mustard seed,” He says, “you would tell this mountain to go into the sea, and it would go.” Perhaps this seems strange and exaggerated to you. Read the Life of Saint Mark the Athenian. When he was about to die after ninety-six years, God sent Serapion to bury him. He had not seen another human being for eighty years. He asked Serapion, “Father, does the world still exist?” “Through your prayers, it does,” Serapion replied. “Does faith still exist?” “Through your prayers, it does.” “The faith spoken of in the Gospel—the faith by which you tell a mountain to go into the sea?” As he moved his hand and pointed to the mountain, the mountain began to move. “Why are you disturbed?” he said to it. “We are speaking here; we have not said anything to you yet.” Where is such faith among us? Where is such faith among us?

We boast, but we do not truly believe. “Do not worry, my children; I will arrange everything. We are Church people, but I will decide what goes into the cooking pot. You tell me about Wednesday and Friday, but I do not believe you.” What sort of behavior is this? Such people are faithless—worse than the faithless. There is one more point here that I want to mention before I finish. Some people perform good works and are flattered by others. They want their names recorded as “Benefactress” or “Donor,” and they want the newspaper to publish it so that everyone learns what they have done. Then they imagine they are bound for Paradise. But a person is obliged to perform good works. Can he expect a reward...

when he has merely done everything commanded of him? “When you have done all that was commanded you, say, ‘We are unworthy servants.’” Everything—have we done everything? We have not done even one thing completely. Yet the command says everything.

Have we done it? “We are unworthy servants,” because, He says, we were obliged to do these things. Yet we expect Him to give us a prize for them. What value are good works if Christ is not also at the center of your life? If you do not believe in Christ, if you do not receive His Body in Holy Communion, if you do not forgive, and if you do not receive from Him metanoia and Holy Confession through the priest, then there is no Kingdom of Heaven for you. We do not do these things. We have fulfilled neither the first, nor the second, nor the third, nor the fourth. These are the four cases we have considered this evening. I find faults in myself. I do not know how you find yourselves. I pray that you find yourselves in good order. If not, take care to put yourselves right.

Γραφή, αν μου επιτρέπετε να έλεγα κάτι που ενδιαφέρει, νομίζω, όλους μας, παρμένο βέβαια πάντα και μέσα από την Αγία Γραφή και συγκεκριμένως από το Ευαγγέλιο.

Μία τάξη ανθρώπων, η οποία παραπονείται ότι θέλει να αγιάσει αλλά δεν την αφήνουν να αγιάσει και αναζητεί την ευθύνη στους ανθρώπους οι οποίοι μπαίνουν εμπόδιο. Το ξέρετε αυτό και το έχετε ακούσει, αν δεν σας συμβαίνει και εσάς. Σκάνδαλα από εδώ, πειρασμοί από εκεί, λόγια από την άλλη, και αυτά τα παίρνουμε ως δικαιολογητικά εμείς, ότι να, πώς μπορώ να πάω μπρος; Πώς μπορώ να προχωρήσω; Σκανδαλίζομαι που ακούω αυτό.

Σκανδαλίζομαι που ακούω εκείνο, σκανδαλίζομαι που βλέπω ο κλήρος κάνει αυτό, πειράζομαι από τον Α, από το Β, από το Γ, πειράζομαι. Έχουμε τη γνώμη ορισμένοι ότι, για να αγιάσει ένας άνθρωπος, πρέπει να είναι μεταξύ Αγίων. Δεν εξαρτάται τόσο από το περιβάλλον, όσο εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο. Γιατί δεν άγιασε ο Αδάμ, ο βρισκόμενος μέσα στον Παράδεισο;

Τι κακό είχε αυτός ο άνθρωπος, τι κακό παράδειγμα, τι γράφανε τα φύλλα τότε και τι έλεγε η τηλεόραση τότε, ώστε αυτός παρακινήθηκε και παρήκουσε και δεν εσώθη; Τι τον πείραξε τον Ιώβ να στεφανωθεί; Το ότι εγκαταλείφθηκε από τους πάντας, από την κακία των ανθρώπων υπέφερε, από την ίδια του τη γυναίκα, εκτός από τον σατανά και από τους άλλους. Δεν ξέρω, λοιπόν, αν εσάς σας ενδιαφέρει αυτό αμέσως ή εμμέσως. Ο Χριστός μας, το Ευαγγέλιο, τα έχει ξεκαθαρίσει τα πράγματα για όλα τα θέματα. Δεν υπάρχει θέμα άλυτο για το Ευαγγέλιο.

Απαντήσεις σε όλα τα θέματα, αυτά που απασχολούν τον άνθρωπο ή που θα συναντήσει μέσα στη ζωή του, ερχόμενος εδώ στην κοιλάδα αυτή του Κλαυθμώνος. Ομιλεί σε δύο μέρη, ομιλεί τόσο στον Ματθαίο, στο 18ο κεφάλαιο, όσο και στον Λουκά, το ΙΖ΄ κεφάλαιο. Δεν είναι ακριβώς τα ίδια λόγια, αλλά το νόημα περίπου είναι το ίδιο. Λέγει, λοιπόν, ένα παράξενο εδώ ο Χριστός μας, γι’ αυτούς που έχουν τη γνώμη αυτή ότι πρέπει να είναι μεταξύ Αγίων για να αγιάσουν. Τόσο η κακή είναι εκείνη που αγιάζει τον άνθρωπο,

είναι η καλή, γιατί, για να φανεί αν ένας είναι καλός, να βρεθεί μεταξύ κακών και, κατά αναλογίαν της θέσεως που θα πάρει, της μακροθυμίας, της χρηστότητος, της συγχωρητικότητος, θα φανεί εάν και κατά πόσο είναι χριστιανός. Διότι οι κακοί άνθρωποι του περιβάλλοντός μας δίνουν μια ευκαιρία και σε εμάς και στους άλλους να δείξουμε αν είμαστε καν άνθρωποι, όχι χριστιανοί. Ο Χριστός μας, λοιπόν, λέγει το εξής — διαβάζω από τον Λουκά, ΙΖ΄ 1: «Ἀνένδεκτόν ἐστι τοῦ τὰ σκάνδαλα μὴ ἐλθεῖν».

Αν ο Χριστός λέγει ότι είναι αδύνατον, θα έρθουν οπωσδήποτε σκάνδαλα στη ζωή σου, στον δρόμο σου, στη δουλειά σου, στο περιβάλλον σου, στο σπίτι σου, στον εαυτόν σου. Πώς εσύ ζητάς να μην σε πειράξει κανένας, να μην σε βλάψει κανένας, να μη μιλήσει κανένας για σένα; Αν είσαι μια πορτοκαλιά που κάνεις πορτοκάλια, περίμενε πέτρες από τα παιδιά. Θα σε λιθοβολήσουν οπωσδήποτε. Εάν δεν κάνεις, δεν πρόκειται κανένας να σε λιθοβολήσει. Είσαι, λοιπόν, χριστιανός, εντάξει άνθρωπος ή τίμιος, ηθικός, τα πάντα, και σε πειράζουν οι άλλοι, σε σκανδαλίζουν οι άλλοι. Αυτή είναι η λάθος γνώμη. Δεν γίνεται αυτό. Καθώς λέγει εδώ, είναι αδύνατον, λέει, παιδιά, να μην έρθουν τα σκάνδαλα.

Αδύνατον να μην έρθουν επιδημίες. Θα έρθουν! Τι θα κάνουμε, κύριε Υπουργέ; Θα κάνετε εμβόλια, θα πάρετε θέση, θα δημιουργήσετε αντισώματα στον οργανισμό σας, θα εμβολιαστείτε κατά των επιδημιών, κατά του αοράτου αυτού μικροβίου, του ιού μιας ασθενείας και μάλιστα σοβαρά ζωηρής. Γιατί τα μικρόβια, όπως ξέρετε οι ίδιοι, αυτοί οι λεγόμενοι ιοί, είναι αόρατα πράγματα. Δεν ξέρεις πού έρχονται, πώς έρχονται, από το φτέρνισμα, μπαίνουν από το χέρι, μπαίνουν από την αναπνοή. Όμως παίρνεις μέτρα γι’ αυτό το πράγμα και αμύνεσαι και, διότι έχεις εμβολιαστεί, δεν σε ενδιαφέρει, δεν σε πειράζει. Είναι, λοιπόν, αυτό το μικρόβιο που λέγεται σκάνδαλο, που λέγεται κακιά γλώσσα, που λέγονται κακά μάτια, που λέγονται κακά χέρια, που, που, που, που.

Μέτρα έχεις πάρει, άνθρωπε; Ή αρρώστησες γιατί δεν πήρες μέτρα; Εφόσον υπάρχουν μέτρα, δε θέλεις όμως να αμυνθείς, δε θέλεις να αγωνιστείς, είσαι εγωιστής και ρίχνεις την ευθύνη στους άλλους, ότι οι άλλοι φταίνε, γι’ αυτό δεν μπορείς, σε βλάπτουν οι άλλοι και είναι κακοί οι άλλοι στο περιβάλλον σου, εφόσον εσύ κι εγώ είμαστε Άγιοι. Ο Ιωάννης, ο θείος αυτός Χρυσόστομος, όταν ήταν διωκόμενος και εξόριστος στον Κουκουσό της Αρμενίας, του γράφανε από εδώ επίσκοποι κ.λπ. ότι πιστεύουμε και αναγνωρίζουμε την πικρία σου, διότι σε αδίκησαν, τίμιε πάτερ, τι γλώσσα, κάποιοι άνθρωποι το σηκώσανε. Απαντά αυτός από εκεί, στις επιστολές του, και λέγει: «Οὐδεὶς δύναται βλάψαι».

«Ιωάννη, εἰ μὴ ἑαυτὸν ἀδικήσῃς». Κανένας, λέει, δεν μπορεί να με βλάψει, λέει, αδελφοί και πατέρες, αν δε βλάψω εγώ τον εαυτό μου. Καμιά κακία του κόσμου δεν μπορεί να κολάσει έναν άνθρωπο, αν δεν θέλει να κολαστεί. Επίσης, όπως και καμιά ευλογία έναν άνθρωπο δεν μπορεί να τον ωφελήσει, αν εσύ δε θέλεις και δεν εργαστείς έτσι. Καθώς, λοιπόν, λέμε ότι θέλουμε να αγιάσουμε αλλά δε μας αφήνουν τα σκάνδαλα, μπορεί να μη σκανδαλιστείς που βλέπεις αυτά στον δρόμο.

Να μη σκανδαλισθείς που οι διαβάσεις αυτές στις οθωμανίδες βλέπουν πλήθος, για να μη σκανδαλισθείς το τάτιο ακούς της γεμάτης τελικά. Καλή εμπειρία. Αυτός και να εξαρτάζει. Σκανδαλίζεσαι, και ο βασιλιάς σκανδαλίζεται. Δεν σκανδαλίζεσαι, πάει να πει δεν είσαι γερός ακόμη. Πρέπει, λοιπόν, να γίνεις γερός, να μη φοβάσαι τα μικρόβια. Αλλά εμείς δε θέλουμε να γίνουμε γεροί. Δε θέλουμε να αγωνιστούμε. Και ρίχνουμε ευθύνη σε αυτούς που σκανδαλίζουν. Θα πει κανείς: καλό είναι να σκανδαλίζουν τους αδυνάτους; Δεν είναι καλό, και μάλιστα μιλάει και γι’ αυτούς οι οποίοι δίνουν αιτία σκανδάλων, να σκανδαλίζονται οι αδύνατοι, γιατί οι γεροί δεν σκανδαλίζονται. Λυπούνται, ναι, για μια κατάσταση, αλλά να σκανδαλίζονται, όχι. Είδατε σήμερα πόσα έχουν λεχθεί για την Εκκλησία και δεν λέγονται ακόμη.

πονταγμός, πόσοι συζήτησαν, πόσος διάστηρμος, ποιος είσαι άνθρωποι κατέχει. Κατέκλυσαν τις εκκλησίες φέτος. Ήταν κάτι το παράδοξο, που περίμενε κανείς φέτος, τις Άγιες Μέρες, να είναι άδειες οι εκκλησίες, έπειτα από αυτούς τους διασυρμούς που κάνουν τα μέσα της ενημερώσεως, που λέμε, και εντούτοις ο κόσμος, λένε, αδιαφόρησε για το σκάνδαλο αυτό, εκτός αυτών που τους αρέσει, για να δικαιολογούν τον εαυτόν τους. Διότι θα λάβει τον άλλον; Δεν τακτοποιούν τίποτα σε εμάς. Τα σφάλματα των άλλων, οι αποτυχίες των άλλων, δεν δημιουργούν καμιά κατάσταση για εμάς. Δεν μας αφαιρούν σε τίποτα. Δεν έπεται, διότι αυτός έπεσε, ότι εγώ μπορώ να δικαιολογήσω τη δικιά μου την πτώση και θα πω: ένας ιερωμένος μεγάλος, ότι ποιος είμαι εγώ;

Να δικαιολογήσω τα σφάλματά μου; Αν αυτός σφάλλει εκατό, μπορεί κι εγώ να σφάλλω ένα; Δεν έχουμε αλληλεγγύη στο θέμα. Μα δεν μπορώ εγώ να κρυφτώ πίσω από αυτόν ο οποίος είναι ο μεγάλος σκανδαλοποιός. Ένας πνευματικός μας παλιός έλεγε: «Όσοι λαμβάνουν τα σφάλματα των άλλων για να δικαιολογήσουν τα δικά τους είναι σαν να πλένονται με λάσπη». Παίρνει τη βρώμα του αλλουνού, τι; Να αποδείξει την καθαρότητα της δικαιοσύνης; Αν είναι δυνατόν να πλυθεί ένας άνθρωπος, τότε πειράζεται και ο αλλουνός. Δεν υπάρχει δικαιολογία! Δεν δικαιολογεί, βέβαια, και αυτούς οι οποίοι κάνουν το σκάνδαλο.

Οι άνθρωποι που μας σκανδαλίζουν, οι άνθρωποι που μας πειράζουν, οι άνθρωποι που μας βλάπτουν, μας αδικούν.

Είναι ευεργέτες, ενώ δεν πρέπει να έχουν γνώση, δεν πρέπει να γνωρίζουν ότι είναι ευεργέτες και ξεφύγουν έξω. Εντούτοις είναι ευεργέτες. Και μάλιστα οι άνθρωποι αυτοί πρέπει να είναι πρώτοι στο χαρτί που γράφουμε και πάμε στην εκκλησία, όταν θα γράψεις αυτούς που σε πείραξαν, που σε έβλαψαν, που σε αδίκησαν, που σε συκοφάντησαν. Υποχρεούται να λέει ακόμη και εσύ: γιατί δεν θα βάλεις τα υπόλοιπα πράγματα; Δεν θα τα δούμε αυτά; Διότι αυτός που σε βλάπτει, είτε λόγω είτε έργω, είναι ο ιδιαίτερος ευεργέτης της ψυχής σου. Εμείς όμως δεν το έχουμε έτσι. Εμείς τον διώκουμε, εμείς τον καταγγέλλουμε, εμείς τον κάνουμε στην πρώτη μιλιά, που λέμε. Διάφορη η τάση που είναι οι ανωτερότητές μας: «Εγώ δεν πειράζω κανέναν, δεν θέλω να με πειράξουν». Δεν είστε ούτε άνθρωποι, πόσο μάλλον εμείς οι χριστιανοί.

Άνθρωπος δεν είσαι ακόμα. Το θέμα δεν είναι «μη με πειράξεις, γιατί δεν πειράζω κανέναν». Όχι. Αν πειραχτείς, δεν θα σκανδαλιστείς. Αυτός είναι ο προχωρημένος. Το να μη σε πειράζω για να μη με πειράζεις, από αυτό δεν βγαίνει τίποτα. Το να με πειράζεις και να μη σε πειράζω εγώ, ούτε από αυτό βγαίνει τίποτα. Εκείνο που βγαίνει είναι να με πειράζεις, να με βλάπτεις, να με αδικείς, και εγώ να εξακολουθώ να σε αγαπώ. Αυτό είναι το θέμα. Εκεί είναι ο άνθρωπος ο προχωρημένος. Γνωρίζετε τι γράφει ο Παύλος στους Κορινθίους; Ότι υπάρχουν τρεις τάξεις ανθρώπων: η ψυχική, η σαρκική και η πνευματική.

Ψυχικοί άνθρωποι είναι... άνθρωποι που δε θέλουν να τους πειράξεις, διότι δεν σε πειράζουν. Οι σαρκικοί άνθρωποι είναι εκείνοι οι οποίοι θα παίρνουν, οι ληστές θα παίρνουν τα δικά σου δικά μου. Και πνευματικοί είναι οι άνθρωποι εκείνοι που λένε: τα δικά μου και δικά σου. Είναι λίγοι αυτοί οι άνθρωποι, όμως. Εκεί πρέπει να πάει ο άνθρωπος, εκεί πρέπει να φτάσει. Αν έχετε προσέξει ποτέ σας την παραβολή του καλού Σαμαρείτου, εκεί υπάρχει ανάγλυφος σαφής τύπος των τριών τύπων. Εκεί έχουμε ληστάς, οι οποίοι λήστεψαν τον άνθρωπο, συγγνώμη, τον ερχόμενον από τα Ιεροσόλυμα. Έχουμε τον Λευίτη και τον ιερέα, που εκεί δεν πήραν τίποτα του ανθρώπου, πράγματι, αλλά δεν πήραν τίποτα.

Πήγαν και απήλθαν. Έχουμε και τον Σαμαρείτη, ο οποίος κατέβηκε από το άλογο, χρησιμοποίησε τα δυο μπουκάλια που είχε μαζί του με το ταξίδι του, το λάδι και το κρασί, τον πήρε στο ίδιο κτήνος, τον πήγε στο πανδοχείο, επλήρωσε τον πανδοχέα και ανέλαβε και τα υπόλοιπα της θεραπείας, όταν γυρίσει, να πληρώσει και τα υπόλοιπα. Ο μεν ένας, τι έκανε ο ληστής; Τα δικά μου, τα δικά σου, τα δικά μου. Τι έκανε ο πάτερ με τον άλλον; Τα δικά σου, τα δικά μου, τα δικά μου. Τι έκανε ο τρίτος; Τα δικά μου και τα δικά σου. Αυτός είναι ο άνθρωπος. Σ’ αυτή την κατηγορία καλείται ο άνθρωπος να φτάσει. Ότι εγώ δεν πειράζω κανέναν και εσύ να μη με πειράξεις, αυτά είναι αστεία. Δεν είμαι καν άνθρωπος, πόσο μάλλον πνευματικός άνθρωπος και χριστιανός.

Δεν έχεις δικαίωμα να πειράξεις τον άλλον. Ευχαριστώ. Να συγχωρήσει, να το ξεχάσει. Αυτά τα δύο δεν τα εφαρμόζεις, ακόμη και στα χαρτιά. Ε, τότε δεν είσαι ούτε ασκητής κιόλας. Που εντρυφούμε σε αυτές τις λεπτομέρειες, δεν γίνεται καμία προσπάθεια να κατορθώσουμε και εμείς να αγαπήσουμε, να συγχωρήσουμε, και όχι με λόγια. Να ζητούν καμιά φορά συγχώρηση: «Θεός σχωρέσ’ το, μετάνοια, κοινώνησα, χαρισμένον σου». Όχι τέτοιο. Εκ των καρδιών ημών. Πήγαινε στην ευχή του Θεού, δεν είχα τίποτα ποτέ. «Μα σε έβλαψα». Μα εγώ το ξέχασα αυτό, μην το λες για εμένα. Είσαι εγώ άνθρωπος ή μου λέει ο Ιησούς τον Θεό; Και εσύ πώς θα είσαι εμένα; Δεν έχεις καμιά φορά να με συγχωρείς, και εγώ εδώ δεν θα σε συμβολήσω εσένα. Σας ευχαριστώ.

Μου θα παρουσιάσω αυτό εδώ, να ζητήσω συγγνώμη. Αυτήν τη στιγμή εγώ δεν συγχωρώ τον συνάνθρωπό μου. Έχει πει εκεί την άλλη την παραβολή των μυρίων ταλάντων. Ένα αμάρτημα έκαμε στον Θεό, μύρια τάλαντα, έξι εκατομμύρια δραχμές. Και έβλαψε και κάποιον συνάνθρωπό του, βλέπετε ό,τι έκανε, εκατό δηνάρια, εβδομήντα δραχμές έκανε αυτό. Εσύ όμως μύρια τάλαντα ζητάς απ’ τον Θεό να σου συγχωρεί· τότε θα συγχωρείς. Εβδομήντα δραχμές αλλουνού θα τις συγχωρήσεις, για να το βάλεις έλα εκεί. Δεν είναι, λοιπόν, δικαιολογία να λέμε: ο άνθρωπος ο οποίος μπήκε στην μπούκα του στόματος της πεθεράς, του στόματος της νύφης, του στόματος της γειτόνισσας, του συναδέλφου, δεν ξέρω τι εννοώ, που πειράζεται, που βλάπτεται, που επηρεάζεται. Θα πει ότι κάτι αυτός ο άνθρωπος καλό πάει να κάνει ή κάτι κάνει. Ο δε αυτός, ο χριστιανός...

πρέπει να ετοιμάζεται πάντοτε ότι κάποτε θα έχει πόλεμο. Μα με γλώσσα κάποιου, μα με χέρι κάποιου, μα δεν ξέρω πώς, θα έχει πόλεμο. Και κατά συνέπεια πρέπει να αμυνθείς. Στην Παλαιά Διαθήκη, δεν ξέρω αν διαβάζετε, το δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 1, λέγει εκεί το εξής: «Τέκνον, εἰ προσέρχῃ δουλεύειν Κυρίῳ» — άνθρωπε δηλαδή, ευχαριστήθηκες όμως να κάνεις κάτι καλό, σωστό, τίμιο, ηθικό, που αρέσει στον Θεό — «ἑτοίμασον τὴν ψυχήν σου εἰς πειρασμόν»! Είναι αδύνατον να μη σε πετροβολήσει ο σατανάς. Δεν ξέρουμε ποια γλώσσα, τι είναι. Δεν έχουμε ποιο χέρι, δεν ξέρω. Μια φορά ο σατανάς θα σου κάνει επίθεση. Ετοιμάσου, θα πει, κρατήσου. Αυτό δεν το έχουμε λάβει σοβαρώς υπόψη.

Αυτό, και ακριβώς υπάρχουν τα μίση, τα μακροχρόνια, που έφερε η μακροχρόνια, τα δικαστήρια, τα μακροχρόνια, κι αν τυχόν μας βρει ο θάνατος απάνω σ’ αυτή την κατάσταση, θα μεταβείς. Δεν υπάρχει τίποτε στο Χριστό σου, ό,τι και άλλο και τέτοιο. Είσαι υποχρεωμένος να συγχωρήσεις. «Μα με έβλαψε». Καλά έκανε. Εμένα με σταύρωσαν και είπα: «Μὴ στήσῃς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Δεν ξέρουν τι κάνουν. Κάποιοι είπε: «Ήταν ο ίδιος». Αν θέλει να έχει ο Θεός, δεν είναι. Τώρα δείτε, οι άνθρωποι λένε: «Χριστός ήταν αυτός και το είπε. Ο άνθρωπος δεν μπορεί. Σταυρώθηκε και βλαστήμησε; Ο Θεός ούτε σταυρώθηκε ούτε έπαθε τίποτα». Ως άνθρωπος υπέστη ό,τι υπέστη και ως άνθρωπος συγχώρησε. Θα το πάμε παρακάτω το θέμα, να φύγουμε από τον Χριστό.

Πάμε στο μαρτύριο του πρωτομάρτυρα Στεφάνου. Αυτός πώς συγχώρησε; Ο Θεός, λέει, ήταν; Άνθρωπος. Τι είπε; «Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην», μην τους τη λογαριάσεις. Το είπε άνθρωπος. Κατά συνέπεια κλείνει το στόμα. Από αυτό το σημείο, να μου επιτρέψετε να κάνω μια μικρή παρένθεση. Λέμε ορισμένοι: «Εγώ, παρότι με πείραξε, παρότι με έβλαψε, παρότι με αδίκησε, δεν τον πήγα στο δικαστήριο, δεν την πήγα στο δικαστήριο· την άφησα στον Θεό».

Τους λάβαν τους χειροκροτήματα. Φεύγει, γιατί δεν το πήγες στο δικαστήριο; Ή δεν το πήγες αυτόν; Ευχαριστώ.

Μέσα αυτό, θα έχει και λοιπά, θα σε πάρει. Λοιπόν, εγώ σε δίνω στον Θεό. Δεν είσαι χριστιανός ακόμα. Α, εγώ δεν... Διεκδίκησα τίποτα. Στάσου στον δικό σας τον Θεό. Δηλαδή εγώ δεν μπορώ να σου το βγάλω βαθιά. Θα σε στείλω εκεί που θα σου το βγάλει βαθιά. Αυτό όμως δεν είναι χριστιανικό. Ούτε ο Θεός να σε λογαριάσει, αγάπη μου. Πήγαινε στην ευχή. Αυτός είναι ο Χριστιανός. Όχι αυτός που τα αφήνει στον Θεό, να δικάσει ο Θεός, γιατί δεν μπορώ εγώ να του βγάλω βαθιά το μάτι. Όχι, αυτό δεν είναι σωστό. Ούτε ο Θεός να σε λογαριάσει. Εύχομαι το κακό που μου έκανες, τη δουλειά που μου έκανες, αυτό που έκανες εναντίον μου και με πίκρανες και με έβλαψες, ούτε ο Θεός να σε λογαριάσει. Αυτός είναι ο Χριστιανός. Όχι, θα αφήνω στον Θεό να τα βγάλει ο Θεός τώρα, γιατί εγώ δεν μπορώ να τα βγάλω.

Άνθρωποι, λοιπόν, οι οποίοι πειράζονται, σκανδαλίζονται και δικαιολογούν τον εαυτό τους ότι δεν μπορούνε να προχωρήσουν. Βλέπουν ότι υπάρχουν κακοί άνθρωποι στο περιβάλλον και αυτοί ήθελαν να προχωρήσουν, αλλά τους εμποδίζουν οι άλλοι, σκέφτονται οι άνθρωποι, δεν ξέρουν τι γίνεται. Άλλωστε ο Χριστός μας είπε ότι σκάνδαλα θα έρθουν. Είναι αδύνατο να μην έρθουν. Μάλιστα, σε μια άλλη στροφή λέγει «ἀνάγκη γὰρ τὰ σκάνδαλα», για να δοκιμαστούν οι δόκιμοι στο σπίτι. Στα εύκολα, όταν τρώμε τα σάλια μας, είμαστε εντάξει. Για να βγάλει λίγο δηλητήριο από τη γλώσσα ο άλλος, είμαστε εντάξει; Δεν είμαστε εντάξει. Βγήκε μια ευκαιρία στον άνθρωπο να δει κατά πόσον αγαπά ανιδιοτελώς. Γιατί εμείς αγαπούμε αυτούς που μας αγαπούν. Αλλά ο Χριστός έχει πει:

Αγαπάς αυτόν που σε αγαπάει, τι θα είσαι εσύ; Σήμερα τρώτε σε αυτό το σπίτι, αύριο τρώτε στο δικό σας σπίτι. Σήμερα γλεντάτε με αυτόν, αύριο γλεντάτε από εδώ. Σε δανείζει χίλιες δραχμές στην ανάγκη σου, τον δανείζεις χίλιες δραχμές στην ανάγκη του. Σε δανείζει αυτός χίλιες δραχμές στην ανάγκη σου. Τούτο είναι μπράβο και όχι οφείλει τίποτα; Δεν είναι αυτή η απάντηση και δεν είναι αυτή η λύση. Σε θέλω να αγαπήσεις τον εχθρό σου. «Ἐγὼ γὰρ λέγω ὑμῖν, ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν». Μιλάτε καλά γι' αυτούς, ευλογείτε αυτούς, μην καταράστε αυτούς. Αν λοιπόν ο άνθρωπος δεν πέρασε προς τα εκεί, δεν θα έρθει. Τώρα, εφόσον αυτός είναι ευεργέτης μου, ή οιοσδήποτε κάποιος, με βάση αυτό το οποίο είπα, στις διάφορες περιπτώσεις θα έχετε μισθό από τον ουρανό.

Με βοηθάει εμένα να σωθώ. Τέλος, τελείωσε η παρένθεση. Γυρίζει σ' αυτόν, αφού λέγει στον έναν «πρόσεξε, ἀνάγκη γὰρ τὰ σκάνδαλα». Γυρίζει σ' αυτόν τώρα και λέγει: «Λυσιτελεῖ αὐτῷ εἰ λίθος μυλικὸς περίκειται περὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ ἔρριπται εἰς τὴν θάλασσαν, ἢ ἵνα σκανδαλίσῃ ἕνα τῶν μικρῶν τούτων». Αυτός, λέει, που θα σκανδαλίσει, προτιμότερο να δέσει ένα λιθάρι, μια μυλόπετρα χοντρή, μεγάλη, και να πάει να φουντάρει από τώρα στη θάλασσα, παρά να σκανδαλίσει έναν αδύνατο. Εδώ είναι το παράξενο. Από το ένα μέρος του λέγει ότι περίμενε τα σκάνδαλα. Από το άλλο μέρος, εφόσον θα έλεγε ότι τα σκάνδαλα με ωφελούν εμένα για τη δοκιμασία και λοιπά, ότι αυτός θα βραβευτεί; Αλίμονό σου, λέει εσένα.

Εσύ δεν έχεις δικαίωμα, αν σκανδαλιστείς από κάποιον, να σκανδαλιστείς, ούτε εκείνος έχει δικαίωμα να σε σκανδαλίσει. Και δεν ξέρω τώρα σε ποια κατηγορία είμαστε. Πολλοί και σκανδαλιζόμεθα και σκανδαλίζουμε. Πολλοί απλώς σκανδαλιζόμεθα, δεν σκανδαλίζουμε, και είναι λίγοι εκείνοι που δεν σκανδαλίζονται ούτε σκανδαλίζουν. Δεν ξέρω σε ποια κατηγορία είσαι τώρα. Τώρα θα εξετάσετε τον εαυτό σας. Δικαιολογία ουδεμία. Δεν μας φταίει κανένας. Ούτε ο πατέρας φταίει, ούτε η μητέρα φταίει, ούτε ο δάσκαλος φταίει, ούτε η εκκλησία φταίει, ούτε το κράτος φταίει. Κανένας δεν φταίει. Εμείς φταίμε. Εμείς φταίμε. Και αν δεν γυρίσουμε να κατηγορούμε τον εαυτό μας, δεν πρόκειται να γίνουμε ποτέ άνθρωποι για τη βασιλεία των ουρανών. Υπάρχει ψιλό κόσκινο εκεί πέρα.

Είναι, ξέρεις, ο αντρούλης μου, η γυναικούλα μου, ξέρεις, η φιλενάδα μου, η διπλανή μου και λοιπά. Δεν ξέρεις. Άγγελος. Για ρώτησε τον Χριστό να σου πω εγώ αν είναι άγγελος. Γιατί με τα μέτρα που μετράμε εμείς και με τα ζύγια που ζυγίζουμε εμείς, τους βγάζουμε αγγέλους. Αλλά δεν ξέρω με τα μέτρα που θα μετρήσει επάνω πώς θα είναι. Εάν αυτές οι λεπτομέρειες δεν εφαρμοστούν, δεν ξέρω τι θα γίνει. Θα έχουμε υποχρέωση, λοιπόν, να φυλάμε τους άλλους. Γιατί ορισμένοι λένε, άμα σκανδαλίζεται, να κλείσει τα μάτια του. Συνήντησα μια κοπέλα μια μέρα στο λεωφορείο, ήταν τόσο προκλητικά ντυμένη που η ίδια έπρεπε να σκανδαλίζεται. Και ήρθε μια στιγμή έτσι, κατεβήκαμε μαζί κάπου και τη σταμάτησα εκεί στην Ακαδημία και της είπα δύο λόγια, όχι να την ελέγξω, με απαλό τρόπο.

Μπορεί να γίνουμε το αίτιο σκανδάλου, αλλά όταν θεωρούμε τι πρόβλημά μας και όπως εντροπιαζόμαστε, θα είναι πολύ σοβαρό το... Πανάγαθος Θεός. Όποιος σκανδαλίζεται, μου λέει, να μην κοιτάξει. Λέγω, έτσι πάει, έτσι είναι; Δεν μπορούσε να γίνει το εξής, να μένετε σπίτι, να μην σκανδαλιστεί η πόλη; Πού να τη βρούμε εκείνη; Αυτό μου λέει, τι σας λέγω. Και της λέγω, εάν μου σερβίρετε εσείς ένα ποτήρι κώνειο, γλυκεία μου, ποιος θα δικαστεί, εγώ που το ήπια ή εσύ που μου το σέρβιρες; Δεν σας καταλαβαίνω. Και έφυγε. Δεν ήθελε να με καταλάβει. Γι' αυτό λέγω, θα πρέπει να το έχουμε σοβαρώς υπόψη ότι πρέπει να προσέχουμε. Πολλές φορές μπορεί να καταλάβουμε...

Μια μας στάση, με ένα λόγο, με μια χειρονομία, μπορεί να γίνουμε αιτία σκανδάλου κάποιου άλλου. Δεν ξέρω αν κανείς από εμάς σήμερα έχει ποτέ εξομολογηθεί ότι έχει γίνει αιτία σκανδάλου, είτε ακουσίως είτε εκουσίως. Εγώ θέλω να πιστεύω, από ατομική πείρα δικιά μου, ότι κανένας δεν έχει. Και κανένας δεν εζήτησε ποτέ κατά την εξομολόγηση από τον Χριστό να λάβει σοβαρώς υπόψη αυτό το θανάσιμο αμάρτημα. Όταν η Βηρσαβεέ έπαιρνε το μπάνιο της ανύποπτη στο σπίτι, διότι δεν πήρε μέτρα να κλείσει το παράθυρό της, εσκανδάλισε απέναντι τον Δαβίδ, και ένας...

Προφήτης και βασιλιάς ταυτόχρονα, καταρτισμένος άνθρωπος και από τις δυο πλευρές, και από κοσμική και από θρησκευτική, έπεσε. Αυτή δεν ξέρει τίποτα ότι έγινε αιτία μιας μεγάλης τέτοιας πτώσεως. Δεν ξέρει τίποτα αυτή, στη συνέχεια, ότι έγινε αιτία να φονεύσουν τον άντρα της. Δεν ήξερε. Όμως η ζημιά έγινε. Γιατί δεν επρόλαβε αυτή το σκάνδαλο. Έπρεπε να το προλάβει. Δεν ξέρω πώς εσείς σκέπτεστε, πώς βλέπετε τα πράγματα, τους εαυτούς σας και τους αυτούς που εξαρτώνται από εσάς. Μεγάλο θέμα. Το θέμα των σκανδάλων. Σκάνδαλον καθεαυτό.

Αυτό που βάζουν, η παγίδα, αυτό που βάζουν να πιάσουν τον λύκο, να πιάσουν την αλεπού, να πιάσουν ένα λαγό, να πιάσουν ένα θηρίο, αυτό το μηχάνημα που βάζουν και κρύβουν και βάζουν ένα πράγμα που μόλις το πατήσει πέφτει και το πιάνει, το δόκανο δηλαδή, αυτό, αυτό είναι το σκάνδαλο. Κάποιος σου λόγος έγινε αιτία να παγιδευτεί μια ψυχή, μια σου διήγηση έγινε αιτία να παγιδευτεί μια ψυχή και να συλληφθεί από τον σατανά. Είχα πάει προ ετών στην ορεινή Ναυπακτία να μιλήσω.

Ρώτησα τον πάτερ και του λέγω, τι καταλαβαίνεις, του λέγω, εδώ, τι βλέπεις εδώ πέρα, τι αμαρτήματα είναι; Μου λέει, αποφυγή τεκνογονίας. Εδώ, του λέω, στο βουνό, εδώ στα χωριά επάνω; Ναι, μου λέει. Πώς έτσι; Απέναντι, μου λέει, στο χωριό το Ραυτόπουλο, ήρθε μία από τας Αθήνας πέρυσι.

Διηγείτο την τέχνη της αποφυγής τεκνογονίας. Ε, όλα τα έξι-επτά χωριά εκεί πέρα του Δήμου Τριπόλεως, δεν έκλαιγε μικρό παιδί, δεν υπήρχε νεογέννητο, δύο χρόνια. Διηγήθη αυτή την εξέλιξη εδώ της επιστήμης και όλα τα παιδιά άρχισαν να πετιούνται στις τουαλέτες. Αυτή η κομμάτα εξέλιξη τώρα εδώ. Παιδιά σκοτωθήκανε όμως. Εγώ μίλησα βέβαια και στο χωριό εκείνο που έμαθα, στα άλλα δεν είχα πάει, είχαμε φύγει από τα άλλα, δεν το ήξερα, και τον άλλο χρόνο που πήγαμε είχαν γεννηθεί 22 παιδιά. Σε ένα χρόνο πήγαμε, τις ίδιες ημέρες του Πάσχα, και έβλεπες έξω κρεμασμένα πλέον μωρουδιακά και ρωτήσαμε.

22 παιδιά γεννημένα μέσα σε ένα χρόνο από μία ομιλία ένα βράδυ. Καταλαβαίνετε τώρα πόσα σκοτωθήκαν και πόσα σκοτώνονται μέχρι τώρα εξαιτίας της διηγήσεως αυτής, της προκομμένης; Ξέρετε πόσα τέτοια συμβαίνουν; Ξέρετε πόσα μεδαγιόν θα βρεθούν κρεμασμένα στον λαιμό μας αύριο; Και παρότι σήμερα, κατά κάποιον τρόπο, γυρίσαμε εις Χριστόν και εξομολογούμεθα, αλλά ποτέ κάτω από το πετραχήλι του παπά δεν είπαμε: Κύριε, και για όποιον έχω πάρει στον λαιμό μου χωρίς να το ξέρω, χωρίς να το προσέξω, η αδιακρισία μου, διηγήθηκα, είπα, υπέδειξα. Αυτά γεννάνε, τεκνοποιούν, τα πήρε ο αρχιμάστορας αυτός με τα κερατάκια και με την ουρά και τα πολλαπλασιάζει και τα τοποθετεί. Άκουσε, είδε και λοιπά.

Την έβαλε την παγίδα και τους έπιασε αυτούς ο διάβολος. Την έβαλα εγώ, την έβαλες εσύ, την έβαλε κάποιος άλλος. Μεγάλο πράγμα αυτό. Είναι προτιμότερο, λέει, να δέσει μυλόπετρα και να πάει να φουντάρει από τώρα, παρά να σκανδαλίσει έναν των μικρών τούτων. Είναι βέβαια και άνθρωποι οι οποίοι, ό,τι και να τους πεις, όσο και να θελήσεις να τους παρασύρεις με τα λόγια σου, με τις στάσεις σου, με τα έργα σου, με τη συμπεριφορά σου, δεν παρασύρονται. Είναι γρανίτες, δεν πειράζονται. Αλλά οι άλλοι, αδύνατοι, που περιμένουν ένα παράδειγμα, που περιμένουν να ακούσουν από τον καλύτερον, από τον ανώτερον, ξέρω εγώ τι, και δεν ακούν και δεν βλέπουν, βλέπουν τα τελείως αντίθετα. Ξέρετε τι έχει να παρουσιαστεί εν τη ημέρα εκείνη, αν δεν υπάρξει μετάνοια και επιστροφή και εξομολόγηση. Αλίμονο όμως.

Λέει ο ορισμός, είναι το «ἐν ταῖς παγίσι μικρὸν ἐπικαμπὲς ξύλον». Αυτό που είναι στα δόκανα ένα τέτοιο ξύλο, εἰς ὃ ἐρείδεται τὸ δέλεαρ. Και μπαίνει εδώ πέρα, είδατε πώς βάζουμε το ψωμάκι για να πιάσει τον ποντικό; «Τὸ δέλεαρ, τοῦ οποίου ἐγγιζομένου ὅταν θίξει ἐπάνω ὑπὸ τοῦ ζώου», εσκανδαλίζεται η παγίδα και πιάνεται το ζώο. Έτσι ακριβώς πιάνεται και στην παγίδα, στο δόκανο του σατανά, ο άνθρωπος όταν σκανδαλιστεί από κάποιον. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι κάνουν πολλά καλά. Είναι κατά πάντα καλοί άνθρωποι. Δεν έχουν προσέξει όμως τα σκάνδαλα. Και όταν ο άνθρωπος έχει γίνει αιτία σκανδάλου,

Ακυρώνονται όλα τα καλά έργα που έχει κάνει στη ζωή του. Ακούστε τι λέγει ο θείος Χρυσόστομος: «Πάντα πράττωμεν, ὥστε μὴ σκανδαλισθῆναι τὸν πλησίον». Να κάνουμε το παν να μην γίνουμε αιτία να σκανδαλιστούν. Μιλούσα με μια κυρία η οποία ήταν ασθενής. Όταν μπήκα στο σπίτι της, μύριζε ότι είχε ψηθεί μπριζόλα. Ήταν Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Λέγω, με συγχωρείτε, κάτι μυρίζει αρτύσιμο. Ναι, μου λέει, είμαι άρρωστη. Αλλά αυτό κάνει ζημιά στους άλλους, εφόσον εσύ επαγγέλλεσαι χριστιανισμό.

διεδοξίρμους είσαι θυσιάρος. Και λένε. Η Κατίνα ψήνει και θα μου πεις εμένα, μαμά, να νηστέψω; Η κυρία Κατίνα ψήνει. Άντε να τα βγάλεις πέρα. Η κυρία Κατίνα ψώνιζε κρέας στο χασάπη. Και θα μου πεις εμένα... Μα η κυρία Κατίνα είναι άρρωστη. Αυτό πήγε. Να μην πάει η κυρία Κατίνα να ψωνίσει, να στείλει κάποιον άλλο να ψωνίσει. Εγώ έχω πέντε αρρώστιες απάνω μου. Μου επιτρέπουν οι ιατροί και οι παπάδες όλοι να φάω κρέας, σαράντα μέρα νύχτα, έτσι. Αν με τη βοήθεια του Θεού δεν τρώγω, θα το κερδίσω, γιατί βλέπω ότι με ωφελεί περισσότερο παρά τη συνταγή των γιατρών. Αν όμως ζορίσουν τα πράγματα να πάω να φάγω κρέας, δεν θα παρουσιαστώ στην αγορά να κάνω. Εγώ θα στείλω κάποιον άλλον να πάει να μου πάρει ένα ψάρι, να μου πάρει λίγο κρέας. Μη γίνω αιτία. Εγώ είδα τον Παναγόπουλο Μεγάλη Σαρακοστή, μου λες εμένα, ακούς αυτά που λέει εκεί πέρα;

Είδα και ψώνιζε. Άντε να το βγάλεις αυτουνού, που δεν τον ξέρει, δεν έρχεται να σου το πει για να τον διαφωτίσεις. Το βλέπει, το κρατάει και φεύγει. Το ξέρετε. Έρχεται στον νου μου κάτι. Πήγαινα τη Μεγάλη Σαρακοστή και πήγαινα στα Σπάτα να μιλήσω. Πήγα στο λεωφορείο να φύγω. Εγώ είδα στο λεωφορείο έναν ότι με παρακολουθούσε. Γνωστός μου δεν ήταν. Ήταν μιας ηλικίας 35-37 ετών. Τον εξέλαβα ως αστυνομικόν. Αλλά δεν έδωσα παρακάτω συνέχεια. Μπήκα στο λεωφορείο έπειτα και το λεωφορείο έφυγε. Όταν φτάσαμε στο Ξυλόκαστρο και σπάει το λεωφορείο...

Να πιει έναν καφέ κάποιος, κάτι να πάρει κλπ. Ήταν Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Τον βλέπω και κατεβαίνει από το πίσω μέρος αυτός που είχα δει στην Αθήνα. Κοίτα, και αυτός επιβάτης για κάτω. Δεν τον πρόσεξα. Να. Εγώ πήγα στην τουαλέτα, πέρασα από το κυλικείο, τουαλέτα, και βγήκα έξω κάτω από το υπόστεγο του σταθμού να κάνω έναν περίπατο. Ψιχαλόβρεχε. Και είχα πάρει δύο μπανάνες μαζί μου, γιατί κάτι θέλει να βάλει ο άνθρωπος, παρότι ήμουν οδοιπόρος, είχα πάρει δύο μπανάνες, να τις ανοίξω, να φάω. Γιατί εκεί ή σουβλάκι θα έχει ή τυρόπιτες θα έχει, τέτοια πράγματα θα έχει, δεν υπάρχει κανένα νηστίσιμο πράγμα. Αυτός τώρα με ακολουθεί. Εγώ περπατούσα, ήταν 70-80 μέτρα. Έφτασα εκεί πέρα, με το γύρισμα που κάνω...

Προχωρήσαμε οι δύο, ήταν κοντά μας. Και τι μου λέει; Είσαστε, μου λέει, έξυπνος άνθρωπος, κύριε Παναγόπουλε. Πώς το διακρίνετε; του λέω. Λέγει, σας παρακολουθώ από την Αθήνα. Και είχα δεμένο στο μαντήλι ότι εδώ που θα ερχόσαστε θα τρώγατε σουβλάκια και από αυτά που τρώνε οι άλλοι μέσα. Κάτι πράγμα, και όλοι στάσανε εκεί. Καλά, μου λέει, βλέπω το τελείως αντίθετο. Δεν είναι θέμα εξυπνάδος αυτό. Εγώ έτσι έπρεπε να κάνω, διότι νηστεύουμε τη Μεγάλη Σαρακοστή. Έπρεπε να προβλέψω από το σπίτι μου να πάρω κάτι, να μην λέω είμαι ασθενής και οδοιπόρος. Πας δυο ώρες με το λεωφορείο και είσαι οδοιπόρος και θα φας σουβλάκια; Θα πω να προλάβω, λέω, να κάνω κάτι, να πάρω. Είναι θέμα εξυπνάδος; Μου λέει, θα με σκανδαλίζατε εάν...

Στο κυλικείο, λέει, παίρνατε κάτι το αρτύσιμο. Θα με σκανδαλίζατε, λέει. Δηλαδή δεν επρόκειτο ποτέ αυτός ο άνθρωπος από κει και πέρα, όταν έβλεπε εμένα να ομιλώ και να λέγω περί εγκρατείας, περί νηστείας και εγώ ταυτόχρονα να έκανα αυτό εκεί πέρα. Δεν ξέρεις ποιος είναι δίπλα σου, ποιος είναι απέναντί σου, ποιος περνάει με το αυτοκίνητο, δεν ξέρεις. Λουκουμάδες έτρωγα ένα βράδυ, για να πάω να μιλήσω, και έκανα τον σταυρό μου, έφαγα λουκουμάδες, και πέρασε άνθρωπος, με είδε. Παναγόπουλος, λέει, έτρωγε λουκουμάδες και έκανε τον σταυρό του. Δεν ξέρεις ποιος είναι αυτός, ποια μάτια σε βλέπουνε, και πρέπει να είσαι προσεκτικός πάντοτε. Γι' αυτό λέγει εδώ ο θείος Πατήρ: «Πάντα τοίνυν πράττωμεν, ὥστε μὴ σκανδαλισθῆναι τὸν πλησίον», να κάνεις τα πάντα να μη γίνεις αιτία σκανδάλου. «Βίος γὰρ σφόδρα ὀρθός», παρότι είσαι ελεήμων, παρότι είσαι, δεν ξέρω...

Προσευχής, της εκκλησίας, τα πάντα, «σκάνδαλον ἑτέροις παρέχων», αλλά γίνεται αιτία να σκανδαλιστεί άλλος, «τὸ πᾶν ἀπώλεσε». Δεν τα λέγω εγώ, ο θείος Χρυσόστομος τα λέει. Πόσο σοβαρό θέμα είναι, μα το ντύσιμο, μα η γλώσσα, μα η συμπεριφορά, μα τι προκαλείται, μα το φαγητό, μα τα πάντα. Είσαι υποχρεωμένος να προσέχεις τις λεπτομέρειες, διότι χάθηκες διαφορετικά. Η δε Σοφία Σειράχ, Πνεύμα Άγιον, γράφει: «Ἐπίγνωθι ὅτι μέσον παγίδων διαβαίνεις». Να, είσαι σε παγίδες, διαβαίνεις, σε σκάνδαλα, παγίδες, κάπου θα σε πιάσουνε. Ο κόσμος πλήρης παγίδων εστί.

«Τίς ἐκφεύξεται αὐτάς;» Ποιος μπορεί να γλιτώσει από τις παγίδες που στήνει ο σατανάς με τον κόσμο για να σε συλλάβει; Έχετε διαβάσει του Μεγάλου Αντωνίου. Ο Μέγας Αντώνιος λέγεται ότι κάθε πρωί που έβγαινε έξω, αλλού θα μίλωνε, αλλού πηδούσε, λες είχε σκοινάκι, αλλού λοξοδρομούσε κλπ. Και του έλεγαν οι υποτακτικοί του: Για να μην σε αποκάμει, γέροντα, να φυλάγεσαι από τις παγίδες; Ο σατανάς, παιδί μου, δεν βλέπεις μπροστά από μας εκεί τι έχει στήσει; Και του ξέφευγε. Έχει δυο τρόπους που παγιδεύει τον άνθρωπο ο εχθρός, ο σατανάς, αλλά ο άνθρωπος δεν θέλει να προσέχει. Μάλιστα, του αρέσει να ιδεί το πονηρό, του αρέσει, το παίρνει, το φαντάζεται, το καταπίνει.

Αποφεύγει, δεν γνωρίζετε. Μπορεί να σας χαρακτηρίσω εγώ το τι γίνεται στην περίπτωση αυτή. Και όλα αυτά βέβαια γίνονται διότι υπάρχει εγωισμός στον άνθρωπο. Πολλοί λένε ότι εγώ και να δω δεν σκανδαλίζομαι. Σοβαρά; Είσαι τόσο θηρίο εσύ που δεν σκανδαλίζεσαι; Άλλωστε τα μάτια, λέει, τα έχει δώσει ο Θεός για να βλέπει ο κόσμος. Ναι, τα σωστά, όχι τα μη σωστά. Και όλα, λέει, είναι νόμος. Τα μάτια δεν είναι νόμος, λένε ορισμένοι. Όμως και εκεί υπάρχει νόμος: «Τὰ βλέφαρα ὀρθὰ νευέτω». Εκεί υπάρχει νόμος. Δεν ξέρω, λοιπόν, αν αυτά που λέγω πέφτουν στο κενό. Εγώ, από αυτά που βλέπω, βλέπω ότι αμέσως η ευθύνη δίδεται στους άλλους, ενώ έπρεπε να δούμε τον εαυτό μας.

Άνθρωποι αδύνατοι, άνθρωποι απρόσεκτοι, άνθρωποι όργανα του σατανά, οι οποίοι στήθηκαν εναντίον μας. Εμείς είμαστε υποχρεωμένοι να μακροθυμούμε προς πάντας και να ξεφεύγουμε όσο είναι δυνατόν. Τους ανθρώπους που μας πειράζουν, που μας έβλαψαν, που μας αδίκησαν, να μην τους βλέπουμε ως εχθρούς. Δεν έχουμε δικαίωμα να τους βλέπουμε ως εχθρούς, γιατί είναι θύματα του σατανά. Αν ήσαν υπό τον Χριστό, αν ήσαν υπό των αγγέλων, δεν θα μας πείραζαν, δεν θα μας έβλαπταν. Και αν μας έβλαπταν, θα έσπευδαν αμέσως να μας ζητήσουν συγγνώμη. Σαράντα δίπλες θα γίνουν οι άνθρωποι αυτοί όταν απαλλαγούν από τα νύχια του σατανά. Τώρα είναι υπό την κυριαρχία του σατανά και, κατά συνέπεια, είναι άξιοι οίκτου. Αυτοί οι αιχμάλωτοι πολέμου, δηλαδή η εμπόλεμος κατάσταση με τον διάβολο από την ημέρα της βαπτίσεώς μας, θεωρούνται ιερά πρόσωπα. Δεν έχεις δικαίωμα.

εκτελέσεις, δεν έχεις δικαίωμα να κακομεταχειριστείς. Όσο είναι αντιμέτωπος, παλεύεις, μπορείς να τον σκοτώσεις. Από τη στιγμή όμως που πιάστηκε αιχμάλωτος, είναι ιερόν πρόσωπον. Μεσολαβεί ο Ερυθρός Σταυρός. Δεν έχεις δικαίωμα. Έτσι ακριβώς και αυτός, εφόσον είναι υπό το πέλμα του σατανά, είναι σατανοκρατούμενος, είναι αιχμάλωτος. Κατά συνέπεια, πρέπει να του συμπεριφερθείς με έναν τρόπο, να μπορέσεις να τον βοηθήσεις κάποια μέρα να ξεχαλαρώσει αυτός. Και όταν ξεχαλαρώσει και μπει ο άλλος μέσα, ο Κύριος, με τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου, θα γίνει σαράντα διπλός, θα πέσει στα πόδια σου και θα σου ζητήσει συγγνώμη. Αυτό που του ζητάς σήμερα εσύ, εφόσον ο άνθρωπος είναι υπό το πέλμα του σατανά.

Και πιο κάτω, άλλες δυο ωραίες σκέψεις, επιτρέψτε μου να σας το πω. Εμείς είμεθα οι άνθρωποι, εν πάση περιπτώσει, που τον συγχωρήσαμε μία, που τον συγχωρήσαμε δύο, που τον συγχωρήσαμε τρεις. Πλέον, έχω και εγώ νεύρα, έχω και εγώ έντερα, λέει ο άλλος. Είναι σωστό αυτό; Πόσες φορές θέλεις να σε συγχωρήσει εσένα ο Θεός, οσάκις πέφτεις, ε; Αν μετρήσει ο Θεός όσες φορές εσύ συγχωρείς τον άλλον και σου πει ο Θεός, «Ωπ, στοπ, δεν έχει παρακάτω, δεν σε συγχωρώ», τι θα γίνει τότε; Με τι μούτρα πας στον Θεό και του λες «Συγχώρεσέ με», καθ' ην στιγμήν δεν έχεις συγχωρήσει εσύ τον άλλον, διότι πολλές φορές του μάλωσες, όσοι δεν αμαρτάνε, δεν αντιτούθεν. Γι' αυτό λέει: «Και εάν επτάκις της ημέρας αμαρτήσει εις σε και επτάκις της ημέρας επιστρέψει, λέγων “μετανοώ”, θα αφήσεις αυτό». Αν υπάρξει άνθρωπος ο οποίος πέφτει, μα το αντιλαμβάνεται έπειτα, ζητάει συγγνώμη, δεν

μπορείς να του πεις ότι «Μια-δυο, άφησέ με ήσυχον. Δεν θέλω, σκέφτεσαι με εμένα». Έχεις δικαίωμα αυτό, λέει, να το πεις; Διότι αν και ο Θεός πιάσει να σου ζητήσει και έχεις ψηλό λογαριασμό, αλλοίμονο. Τι λέγει ο Δαβίδ; «Εάν ανομίας παρατηρήσεις, Κύριε, Κύριε, τις υποστήσεται;» Αν πιάσει ψηλό χαρτί να κάνει λογαριασμό, πού θα σταθώ εγώ; Γι' αυτό, εφόσον θέλεις να σε συγχωρούν, είσαι υποχρεωμένος να συγχωρείς. Γιατί, αν θα πας μπροστά στον Χριστό, θα σε βάλει να πεις το Πάτερ ημών. Και θα σου πει: «Για πες μου το Πάτερ ημών, για να σε συγχωρήσω». Και θα φτάσετε εκεί και θα το λέσετε με στόμφο: «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». «Για πες το ανάποδα», θα σου πει, «γιατί δεν το λες καλά. Μη αφήσεις, διότι δεν άφησες». Μας έχει βάλει μπροστά εκεί: «Θα σας συγχωρήσω, εφόσον θα έχετε συγχωρήσει», και του υποδεικνύουμε τρόπον. Δεν συγχωρήσατε, δεν συγχωρώ. Πλανώνται οι άνθρωποι, ας είναι εξομολογημένοι.

Έχουν τακτοποιηθεί οι αμαρτίες τους, εφόσον έχουν εκκρεμότητες με ανθρώπους άλλους; Δεν υπάρχει δικαιολογία. Στη συνέχεια έχει ένα άλλο, πάλι αναφορικώς με την πίστη. Και αυτό λείπει σε εμάς. Μην πιστεύουμε ότι είμαστε πιστοί. Στο παραμικρό, όμως, φαινόμαστε. Κλονιζόμεθα, κάνουμε το τελείως αντίθετο. Άρα δεν είμαστε πιστοί. Αυτός που είναι πιστός στον Χριστό αγαπά τον Χριστό και, κατά συνέπεια, κάνει ό,τι λέγει ο Χριστός. «Ο αγαπών εμέ τον λόγον μου τηρήσει, ο αγαπών εμέ τας εντολάς μου τηρήσει». Αγαπάς τον Χριστό; Να σου πω ένα απλό παράδειγμα. «Βέβαια, τον αγαπώ τον Χριστό». Δεν μου λες, εάν σήμερα είναι νηστεία και πας σε έναν και σου σερβίρει γλυκό αρτύσιμο, ότι πεις «Χρόνια πολλά», θα το φας, δεν θα το φας; «Ε, βέβαια, να μην τον σκανδαλίσω. Τι να δείξω εγώ;» Αγαπάς, λοιπόν, τον Χριστό ή αγαπάς αυτόν; Ούτε τον Χριστό ούτε αυτόν.

Αφού δεν θα του δίνεται μια ευκαιρία να μάθει ότι σήμερα είναι νηστεία και, ταυτόχρονα, χαλάς το χατίρι του Χριστού, που του λες: «Ναι, τα είπες εσύ, αλλά βλέπεις τώρα είμαστε κι εδώ άνθρωποι εμείς». Κάντε τη δουλειά μοναχοί σας τότε, που είστε άνθρωποι εσείς. Βγάλτε τα πέρα. Και όταν θα έρθετε επάνω, θα συζητούμε. Δεν σας λέγω πράγματα άλλα. Σας λέγω μόνο αυτό, το απλούστατο πράγμα, που μπορεί να πεις: «Δώστε μου ένα ποτηράκι νερό, δώστε μου ένα ποτό μόνο. Δεν θα το πάρω το γλυκό αυτό». «Μα γιατί; Το έχουμε φτιάξει στο σπίτι» και λοιπά και λοιπά. «Ναι, ξεχνάτε ότι είναι Παρασκευή σήμερα ή ξεχνάτε ότι είναι Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Εγώ δεν ήρθα σε εβραϊκό σπίτι, ήρθα σε ορθόδοξο σπίτι». Και του δίνει μια ευκαιρία και εκείνου να αναθεωρήσει, να κάνει κάτι το νηστίσιμο, ένα κάτι άλλο, και να πει: «Λυπούμαι πάρα πολύ, διότι μπήκε η εορτή μου σε μια μέρα νηστίσιμη. Ελάτε μια άλλη μέρα εδώ πέρα να τα σπάσουμε, να τα κάνουμε». Αυτό είναι το σωστό. Αν τον βοηθήσεις, όμως, και συγκατατεθείς, που τον αγαπάς τον Χριστούλη και που λυπήθηκες του.

Πιστεύω, αλλά πάμε σ' εκείνο που είπαν οι μαθητές στον Χριστό: «Πρόσθες ημίν πίστιν». Δώσε μας πίστη. Εμείς κόκκον σινάπεως δεν έχουμε πίστη. Αν είχατε, λέει, κόκκον σινάπεως, θα λέγατε στο βουνό αυτό να πάει στη θάλασσα και θα πήγαινε στη θάλασσα. Έχετε, ίσως, παράξενο αυτό και τραβηγμένο. Διαβάστε τον βίο του Αγίου Μάρκου του Αθηναίου. Όταν πρόκειτο να πεθάνει, έπειτα από 96 χρόνια, που του έστειλε τον Σεραπίωνα για να τον κηδέψει, τον ερώτησε —δεν είχε 80 χρόνια δει άνθρωπο— του λέει: «Πάτερ, υπάρχει κόσμος;» «Με τις ευχές σου», λέει, «υπάρχει». «Πίστη», λέει, «υπάρχει;» «Με τις ευχές σου», λέει, «υπάρχει». «Πίστη», λέει, «από εκεί που λέει το Ευαγγέλιο, να πεις στο βουνό αυτό να πάει στη θάλασσα;» Και όπως έκανε το χέρι του έτσι και έδειξε το βουνό, το βουνό άρχισε να πηγαίνει. «Ε, τι ταράζεσαι; Εμείς κουβεντιάζουμε εδώ πέρα, δεν είπαμε τίποτα σε σένα ακόμη». Πού τέτοια πίστη εμείς; Πού τέτοια πίστη εμείς;

Περηφανευόμαστε, αλλά δεν το πιστεύουμε. «Α, παιδιά, εγώ θα κανονίσω». Πες, δεν είναι. «Είμαστε εκκλησιαστικοί, αλλά εγώ θα κανονίσω, θα βάλω στη χύτρα. Μου πεις Παρασκευή και Τετάρτη, δεν πιστεύω εσένα». Ποια είναι αυτά τα πράγματα; Άπιστοι και απίστων χειρότεροι είναι αυτοί. Ακόμη, εδώ στην ίδια σκέψη έχει ένα άλλο, να το πω πριν κλείσω. Για εκείνους που κάνουν τα έργα τα καλά και λοιπά και κολακεύονται και από τους άλλους, κολακεύονται, θέλουν και να γράφεται και το όνομά τους: «Της Ευεργέτιδος» ή «Της Δωρητρίας», και να το γράφει και η εφημερίδα, να το μάθει ο κόσμος ότι έγινε αυτό και αυτό. Και νομίζουν αυτοί ότι είναι για τον Παράδεισο. Τα έργα που κάνουμε, λέγει, είναι υποχρεωμένος ο άνθρωπος να τα κάνει. Μπορεί να περιμένει

πάντα τα λεία τετάγμενα, ποιοί είσαι εμένας, ακριβώς δουλευμένοι. Πάντα. Πού πάντα εμείς να κάνουμε πάντα. Ούτε ένα. Πάντα.

Τα κάνουμε; «Αχρείοι δούλοι εσμέν», γιατί υποχρεωμένοι, λέει, να τα κάνουμε. Περιμένουμε να μας δώσει βραβείο γι' αυτό. Γιατί, όταν δεν ξέρεις ότι κάνεις έργα καλά, πώς θα κατεσταυρώσει και ο Χριστός; Αν δεν πιστεύεις στον Χριστό, αν δεν κοινωνείς από το Σώμα Του, αν δεν συγχωρείς, από Αυτόν τη μετάνοια και την εξομολόγηση διά μέσου του ιερέως κ.λπ., δεν έχει Βασιλεία Ουρανών. Δεν τα κάνουμε αυτά. Ούτε στο πρώτο, ούτε στο δεύτερο, ούτε στο τρίτο, ούτε στο τέταρτο. Τέσσερις είναι αυτές οι περιπτώσεις που έγιναν απόψε. Εγώ τον εαυτό μου τον βρίσκω με ελαττώματα. Δεν ξέρω τον δικό σας, εσείς πώς τον βρίσκετε. Εύχομαι να τον βρείτε σωστό. Αν δεν τον βρείτε, φροντίστε να τον φτιάξετε.