Love Your Enemies (Part 2)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Tonight, I would like us to return to our interpretation of the Sermon on the Mount. We took a break after about ten talks—perhaps eleven or twelve; I do not remember exactly.

We spoke about the events of Christmas and other timely matters that we somehow had to pause for. And tonight, now that with God’s help we have come through this cycle of feasts, let us continue—if God permits and grants us life and health—and offer a few thoughts on those three chapters which, as we said, are the fundamental chapters every person ought to know.

The fifth, sixth, and seventh chapters of Matthew, which contain, as we commonly say, the whole Law and the Prophets. From my notes, I see that we had stopped at the fifth chapter, verse forty-four, specifically where our Lord said: “You have heard that it was said, ‘You shall love your neighbor and hate your enemy.’ But I say to you: love your enemies, bless those who curse you, do good to those who hate you, and pray for those who mistreat you and persecute you.”

Again, as I see from my notes, we dealt with the subject thoroughly at the time. A great deal was said. But the subject is vast and has many sides. The Word of God is like a prism, with many facets. And this matter in particular—the matter of enemies and of loving your enemy—is not something that comes easily to a person. For enemies are often truly hostile and persist in such a way that it is very difficult for a person to work this command through within himself. From my own personal experience,

if you will permit me, I would like to say a few words—not from the texts, although I will also tell you what the texts say and what the Fathers say, for through the Holy Spirit they interpret the words of the Holy Spirit written in Holy Scripture—but from my own personal experience.

I found myself facing this very dilemma: I had to love my enemy. I was truly shocked; I stumbled over it in the fullest sense of the word. It seemed impossible. Naturally, it is impossible by human strength. The Gospel may say it, but of course the Gospel does not lie or give commandments that cannot be fulfilled. To say that would be blasphemy—God forbid such blasphemy! Everything Christ said can be fulfilled, but not by merely human means.

With human reasoning and human strength, you cannot put this into practice. So what happens now? “Lord, are we going to Hell? I cannot do it. What is to become of me?” This is the question, the dilemma, that each of us faces at different times in life. Some have allowed this condition to settle in and become permanent. They always have enemies, and they have made no effort to resolve the matter. They simply reach the point of saying, “I cannot stand him. I cannot bear to see him. I cannot listen to her. I cannot meet her. I do not even want to hear anything about her—or about him,” and so on. We put forward a thousand different excuses. Then the question arises, as I said earlier: “What am I to do, Lord? Am I to be condemned to Hell? I cannot do it.” Do you know what the answer will be?

“You?” When I received that answer, I confess that it backed me into a corner, as the saying goes. For the issue was not merely that I could not do it; the truth was that I did not want to do it, as though I were completely lacking in hatred myself. That was the secret. Christ does not ask me, “Why can you not do it?” He says to me, “Are you willing?” Put that question to our Lord if you ever face this dilemma—though I pray you never do, and that we may avoid such a thing—because it is very hard to love an enemy and to forgive. It would be easier to be flayed alive, to have your skin stripped off, or your fingernails torn out. Forgiving feels as though a piece were being torn from you, from your very heart.

And when the injustice, the evil, the slander committed against you, or the humiliation you have suffered is serious, you feel as though pieces of you are being cut away. In the situation I have described, then, Christ asks the injured person: “You who claim to be afraid of Hell—I know that you cannot do it.

I have already told you, though you do not remember: ‘Without Me you can do nothing.’ I told you, but you have forgotten. What do you think you are unable to build—mansions, skyscrapers, ships? No. It is these good things I command that you cannot accomplish. You cannot love your enemy. You cannot do these good things I tell you to do by yourself. But you never took Me into account. You never once said this to Me:

‘I cannot bear him. Help me—I want to love him.’ But we do not want to. When that question was put to me, do you know that it took me three or four days to digest it, to turn it over within myself, and finally to answer that I was willing? I blamed it on Satan: “It is the evil one; this comes from the evil one,” and I came up with a thousand other things, trying to push the question aside and clear it out of the way. Yet the question was directed at me: “You are afraid of Hell because you cannot carry out what you were told—to love the person who harmed you, treated you unjustly, and accused you?” “Yes, certainly; but I am asking you: are you willing, even though you cannot do it?” That is the real issue. And I was not willing. That is how it is.

In such situations, do we answer at once, “Yes, Lord, I am willing; help me”? We do not say it, because inwardly we are unwilling. We would like at least a little revenge. “After what he did? He has burned me and tormented me for so many years. And now I am supposed to congratulate him as well?” Who can understand this? Who says such a thing? God says it. And if God says it, that means it can be put into practice.

It also means that it is necessary for things to be done this way. But because we put forward our malice, our egoism, and our own solution in our own way, we never discuss the matter with the Lawgiver. Today someone wrote me a prescription for my blood sugar.

They sent it to me with a note at the bottom: “If there is anything we have not explained clearly or that you do not understand, call me and I will explain it.” Well then, Christ has written a prescription—not for the body’s blood sugar, but for the soul’s. Are you unable to make sense of it, work it out, interpret it, put it in its proper place, and set it in order within yourself? Call Him and ask Him what it means: “This is what I read here. It cannot be wrong. Tell me; explain it to me; illumine me; strengthen me, so that if this is indeed what You mean, I may do it.” Here lies our responsibility. Our responsibility is not that we do not love our enemy. Our responsibility is that we do not want to love our enemy, and that is why we do not love him.

Whatever a person truly wants, he does. Man is a formidable creature; he accomplishes seemingly impossible things. But he will not bring himself to humble himself and say: “What is happening here? God is speaking to you, and you argue with me? Submit, you wretched man! You deserve to suffer even worse.” And who says that when you trouble me, I am truly harmed? Am I really harmed? And when my ego suffers a loss, am I myself truly harmed? Who says so? From what perspective? How do you justify it? According to what is temporary, according to the world and your egoism. “I have my dignity, and I want to preserve it.” Yes—but in pursuing your human dignity, you may lose your dignity as a Christian. Then what? “I will put him in his place.”

Take care that you do not step out of your own proper place while trying to put someone else in his. Have you considered these things? If we were to look at the matter in this way—and perhaps there are other aspects I cannot grasp at this moment—we would see that what is written here is not unreasonable. It is true. But we have never placed ourselves under the judgment of the Word of God, under the judgment of Christ. We have not done so. We read it, but we do not study it and do not put it into practice. I once told you: “Do you want to become Christians? Take the Gospel, and make every word you read part of your life before moving on. You do not need what comes later if you have not practiced what came first.” Is that not so? When you construct a building, do you begin with the roof tiles? No; you build and then rise higher.

You rise as you build, and you build as you rise. Is that not so? How, then, could it be entirely the opposite in Christianity? Here, then, a person receives the greatest prize if he succeeds in loving his enemy. An interpreter from the early Church says: “The crown and summit of every virtue is to love one’s enemies.” To possess the strength—or to struggle, by the grace of God, to acquire the strength—to love one’s enemies is, he says, the diadem and crown of every virtue. “We love them not insofar as they are enemies, but insofar as they are human beings.” Do I love someone because he is sexually immoral?

Do I approve of sexual immorality and love him for that? No. I love him because he is a human being, and a human being must be loved. In other words, a distinction is being made. Others interpret it in greater detail, but I will put it to you this way: you must not love his sin; you must love the human being, his person. I remember that I once worked for the Olympic Games Committee. A swindler came in while my director and I were sitting opposite one another. My director was extremely tightfisted, in the fullest sense of the word. Yet he felt sorry for the man—I do not know how he understood the situation. And when he saw me give the man something, because the man claimed that one of his children was dying and that he needed money for the burial, or something of that kind, my director also took out some money and gave it to him. Then this swindler

somehow found my director’s home, I believe, and even went there to speak to his wife. Something like that happened. The next day my director came to the office absolutely furious, because he had given the man ten drachmas—or whatever the amount was. “And this,” he said, “is why I am right not to give anything.” I understood what had happened, so I wrote him a note and sent it through the assistant. I could not answer him from where I was sitting, but I could see that he was seething with bitterness. The swindler had deceived him and taken financial help from him. So I wrote, “Forgive me, but I showed mercy to him in his wretched condition, not because I approved of the kind of person he was.” He took the note, read it, and said, “So that is how I should think about it?”

Yes, that is how you should think about it. How else could you think about it? Are you now going to search the civil registry? Will you go to the police to see whether he has a record? When someone comes before you in anguish and in need, you help him as a fellow human being. Will you first see whether he is black, yellow, or green? You offer what you can and show him love. The teaching is this: you do not love his sin; you love his person. “We love them not insofar as they are enemies”—not for the evil they do, by which they become enemies either to themselves or to others—“but insofar as they are human beings.” You are obliged, he says, to love him as a human being. Let me give you one more saying, from the Father Clement of Alexandria. Listen to what he says: “To love one’s enemies does not mean loving evil,” he says,

the evil they do. “Nor are we to love impiety, adultery, or theft, but rather the thief, the ungodly man, and the adulterer—not insofar as he sins and, through his defiling conduct, stains the very name of man, but insofar as he is a human being and the work of God.” That is, as God created him. Therefore, as a creature of God—even if he is sinful, unjust, blasphemous, or the one who harmed you—you are obliged to care for that person and to love him, meaning to have compassion on him. You do not have to take him and hold him to your bosom. No. But we have adopted the saying, “Do good to your friends and harm your enemies.” That is what has become our way.

We invite our own people over; we eat together, celebrate together, even sin together. We open our wallets to them and give them everything, because they are ours and we love them. But someone once said something against us; someone does not belong to our political party or our organization—and so we keep him at a distance. That is not Christian. A Christian regards all people equally. There is, however, a distinction to be made when giving alms—when you have one drachma and must decide where to give it. Then you will use discernment. You will give it to a member of the household of faith, to a friend of God, to someone who will say, “Glory to God; may God forgive you,” and offer a few good words. You will not give it to a swindler or just anyone else. If you have plenty, you can distribute it among several people. There are circumstances in which you must use discernment.

Of course it is difficult—not merely difficult, but exceedingly difficult. Yet Christ will give you the strength to see differently the person whose very sight, or even the thought of him, once made you recoil. Some people have done us such great harm that merely speaking about them or seeing them makes us react with revulsion, let alone loving them and speaking well of them. It is beyond human strength. To attain this, a person must leave behind “an eye for an eye and a tooth for a tooth.” He must turn away from that path and take the steep road.

He must cease seeking revenge; he must cease being the aggressor and choose to be the victim rather than ever becoming the aggressor. If possible, he should not seek to vindicate himself in this world. God does not want that; it is not a beautiful thing. If God grants you justice in some way known to Him, then all is well. But it is not spiritually profitable for you to press your own claims forcefully in this world. I spoke earlier about what the world calls dignity, ego, and so forth. In the eyes of God, these things are laughable. A person might be treated as everyone’s punching bag in this world. But that is not easy to do if he is God’s child.

When a person is treated that way, it is because he is far from God and has no spiritual radiance. People neither respect nor regard him; they count him as bran, straw, nothing at all, because he carries no spiritual weight. We have an expression for such a man: he casts no shadow. That is what we say—he has no presence, no radiance. But a Christian has radiance and spiritual weight. Suppose you enter a home where the people are not religious. The moment you walk in, because you live the faith and bear even a little grace from God, you see them shrink back and hurry to hide. That is precisely what happens to them. They grow quiet, do not utter a sound, and cover up the television—childish things like that.

Whom are they afraid of? Who has come in—the bogeyman? Why are they frightened? No; it is your spiritual weight, the grace God has given you. So it is not easy for someone to harm you. It is not easy. There is always some reason behind your temptation. I firmly believe that such things are permitted because of our sins. All these circumstances arise because we are far from God and far from His will. For if there is one Person whom we never consult about our affairs, it is God. He is the One we do not ask. We ask everyone else: the experienced, the specialists, worldly-wise people, lawyers, legal advisers, and who knows whom else. The One we do not ask is Christ. There are many doors.

Yet there is one door for the Christian, a door in Heaven, and we do not knock on it readily. A person may go about knocking on many doors, but not on that door in Heaven. So he is deprived of many things. He falls into temptations, creates hostilities, becomes entangled, and is finally bound into a Gordian knot that only another Alexander the Great can cut—and that is Christ. We pay no attention to this path, though both the good and faithful and those who are evil would benefit from doing so. Those who are evil could have kept themselves from becoming evil and could have become good, had they also paid attention to this road to Heaven. I do not know whether you remember something I told you one evening...

Once a father went out to steal. You may remember this from another point in a previous talk. He took his young son, a schoolchild, and stationed him at a crossroads. He said, “Keep watch. Look down this road and then down that one. If you see anyone coming who might catch us, warn me—whistle or make a sound,” or whatever signal they had arranged. When the boy heard this, he asked, “Father, isn’t there another road?” “No, these are the roads I am telling you to watch.” “There is another road, Father.” “Listen to me! Where is this other road?” “Above us, Father. There is another road from Heaven. Might someone be watching us from there?” That was the end of it. The father...

The father forgot all about the theft. He left, abandoned the attempt, and went home, because his child had reminded him that there was another road. Unfortunately, neither we who call ourselves believers nor those who do evil pay attention to that road. If both groups did, the results would be very different. Since the Gospel makes no mistakes and Christ did not command anything impossible, I repeat: His words, “Love your enemies,” must become a reality. Christ will grant you the necessary illumination.

You will begin to see differently the person who harmed you. That is where it starts. Just as sinful, satanic desire begins the moment you cultivate an attraction toward another person, so divine love begins when you put Christ’s commandments into practice. If you pray, you will see all people as equal. It is as though you were given special spectacles—the spectacles of grace—and they are not sold anywhere in this world. Read all the wisdom of the world; go wherever you wish in search of knowledge—it will give you nothing of this. This is a special grace that Christ will give you. Where once you were like a wild beast, ready to spring upon someone and tear him apart, you will now endure being slapped.

What a strange thing! How did I become peaceful so suddenly—I, who had been so hostile toward her, or whoever it was? What happened? The Master came and took charge. “I will help you. I will give you a heart of compassion. I will transform your nature so that it no longer seeks revenge.” For if I insist on demanding vengeance from another person, God will step in and demand an account from me as well. Then the words of the Prophet will be fulfilled: “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” If we are going to settle accounts, who can stand before Him? We demand satisfaction from the person who harmed us, from our enemy.

But then God will take hold of us and say, “Very well, settle that account—but now you must also give an account to Me.” How will we manage then? Let us first deal with our own sins. Yet we do not consider our own guilt; we simply do not. Many of us, my beloved, say the “Our Father,” declaring that we are children of God. Are you Panagopoulos’s son? Are you George Tskatinas’s son? Aren’t you ashamed? Do people not often say to us, “Aren’t you ashamed to call yourself so-and-so’s child?” Once, when I was a small boy, I picked a loquat from a tree growing along the wall of our garden. One of its branches hung over onto our side, and I took a fruit from it. The neighbor was watching. “Aren’t you ashamed,” he said, “to be the son of Thanasis Panagopoulos?” I felt myself choke; I wanted the earth to swallow me because I had stolen one loquat.

I was ashamed because I was the son of Thanasis Panagopoulos. Yet I say the “Our Father” while behaving like a wild beast. Can I have God as my Father and conduct myself like that? Should I not be ashamed to say such things? It is impossible. And yet many of us have not grasped this as deeply as we should. Before you rush to the Court of Appeal, before you go to the Supreme Court, before you go to court at all, or do anything else, ask God to give you strength. Before discussing the matter with anyone, say, “My God, You have said this and this.” The other person is a fallen human being. You cannot claim to be My child while insulting another. You cannot say the “Our Father,” have a Father in Heaven, and behave like a wild beast in this world. How can these things go together? They cannot. Yet we do not pay enough attention to this. He continues:

You who read the passage, pay attention: “Pray for those who spitefully use you and persecute you.” Pray. Do you see where He tells us to take refuge? If we do not pray, we will remain unarmed, and that master schemer will overcome us. He will whisper, “What are you saying? Look what he did to you! Did you hear what he said? He said it about you.” Then he comes alongside as though to defend you, pretending to care. Yet he himself provoked the other person against you; then he jumps over to your side and says, “Did you see what happened?” Finally he seizes both of us and knocks our heads together, while we cry, “It is his fault! It is the other one’s fault! This person is to blame, that person is to blame—but not us.” Why? Because we did not take refuge in God through prayer and say, “We are in danger now; I beg You. We are at sea, and the ship is rolling. Guard us, gather us in, for we are perishing.”

Some people have been enemies for years—some openly, others with their hostility lying dormant. For years they carry an enmity buried within them, never bringing it to the surface, yet it remains there. A telephone call moved me deeply the other day. A woman called me, weeping and lamenting, and told me that after thirty-two years she had finally received forgiveness from another soul. Perhaps that seems strange to you, but it affected me so deeply that I thanked God. I rose from my desk, turned toward the icon, and said, “My God, I thank You for allowing this—for the joy that has come both in Heaven and to this soul.”

From far away on the telephone came the words, “I forgive you.” Although there was noise on the line and the other person was far away, making clear communication difficult, she nevertheless heard those words. Perhaps the angel of peace himself carried them to her. She heard, “I forgive you,” and sobbed with joy, because she had finally made contact and been reconciled with a soul from whom she had been cut off—separated—for thirty-two years. Do you know how many unhappy people there are like this? And yet, sadly, they try to dress the matter up and justify it in their own way. These things remain hanging there as though from hooks; they do not come loose, dissolve, or get paid off, even if you were to gnaw at their roots for a million years.

Your sin will not depart unless it is confessed, unless the hand of forgiveness is extended, unless you say, “Forgive me.” There is no salvation otherwise. We will find all these things still hanging there on that day. We justify ourselves by saying, “You know, God, it was his fault; it was her fault,” and we search for legal arguments and the like. It is useless; there is no excuse. You may struggle for years, but when Christ sees that you are striving and truly willing, though in your weakness you cannot accomplish it for one reason or another, He will find a way to help you make peace before you leave this world. For if you do not make peace in this world, you will have no peace in the next. That whole world is true peace. “For the peace from above, let us pray to the Lord.” The peace of God is different from human peace. If you go out into New York, you will see doves.

You will see statues proclaiming liberty and similar things. It is all laughable. If you go to Russia, they speak of liberty, peace, and the like. These human claims are false. Human peace is one thing; the peace of God is another. When the peace of God enters a person, it is so overwhelming that it drives him beside himself. This is the peace which, according to Paul, “surpasses all understanding.” A person is beside himself with wonder. Human nature cannot contain the peace of God; it cannot. We merely taste it, insofar as God permits and grants us the gift, and so we know what peace is. When a person receives this grace, this peace, he will love everyone. Those who harmed him he will regard as his foremost benefactors.

He will esteem those who once harmed him more highly than his father, his mother, or his godmother, because these people are his benefactors. Their names should be written first on the list we take to the Church: “These are the benefactors of my soul.” For another person’s malice helps me become holy.

Some people say, “I want to become holy, but I cannot, because they will not let me.” Do you truly mean that? The very people who will not let you are the ones through whom you will become holy. If Satan were removed from the picture, no one would be saved. Satan is the touchstone. An evil person is like the touchstone jewelers use to test a wedding ring and determine whether it is fourteen-karat, twenty-four-karat, or whatever its purity may be. In the same way, through that person, a man will measure himself.

From that, he will understand whether he has made any spiritual progress, whether he has advanced at all. For...

Kingdom! Therefore, He says here, “so that you may become sons of your Father in heaven, for He makes His sun rise on the evil and on the good, and sends rain on the just and on the unjust.” He makes no distinction. The same sun shines upon the one who blasphemes Him, upon the one who refuses to acknowledge Him, upon the fornicator and the adulterer; it washes and cleanses and dries even the murderer’s blood—everything. It shines in every direction, without distinction. This is not because it lacks the power to distinguish—may it never be! Could anyone really believe that the sun is unable to do so? That is the far-fetched claim made by some who write about this passage. Are you serious? I will direct you to read about the plagues of Pharaoh. There, among the plagues of Pharaoh, you will find one instance where it says:

There was darkness for three days. And what happened? In the very same house, the Hebrews had light, while the Egyptians had none. The darkness was so dense that not one of the Egyptians moved for three days. The Hebrews had light, and the Egyptians did not. Yet it was the same sun. It had not changed, nor had its machinery broken down. It was still the sun. So it has the power to make a distinction, but the issue lies with us, not with the sun. The sun, then, He says, rises upon all. That is how I want you to be as well. And here there is a thought that should concern every human being. With these words, of course, He makes the point: you must become sons of your Father.

You are to become children of your Father—that is, children of God. Someone may ask, “But are human beings not children of God?” No, they are not children of God. They are God’s creatures, created by God. The children of God are those who have received Christ. “But as many as received Him”—Christ—“to them He gave the right to become children of God.” If you have not received Christ, you are not a child of God. You are God’s creature; you are His creation. Read John 1:12, and you will find these words I am telling you. Those who received Christ: when you take Christ into yourself, when you accept Him and receive Him in Holy Communion, you become His brother and, by extension, a child of His Father.

Christ is our Brother, and the believer is His younger brother. Both are children of God: the one by nature, the other by grace. Therefore, if I have no relationship with Christ, I am not a child of the Father; I am not a child of God, and I cannot say the “Our Father.” If I say the “Our Father,” claiming in this sense that I have a Father in heaven, I am lying. And you know that there are not only children of God, but also children of the devil. If, for example, you turn to John 8:44, you will see Christ saying there to the Jews: “You are of your father the devil, and you want to carry out the desires of your father.” So there are children of God, and there are also children of the devil. Those who receive Christ and remain close to Christ...

Those who remain in the Church and participate in the Mysteries have God as their Father, Christ as their brother, and the Church as their mother. But those who are far away are with the so-called “other one,” the master schemer, and there things are quite different. Yet there is a misunderstanding, one that you yourselves have surely noticed many times. There are people who have no relationship whatsoever with God, nothing to do with the Church, nothing to do with the clergy, and nothing to do with the Mysteries...

They even blaspheme there, and so on. But if something happens to them, they demand an explanation from God. If they fall ill, have an accident, or suffer some other misfortune, they hold God responsible: “It is His fault.” As one Father of the Church says, “In vain do those who serve the interests of the devil appeal to God’s compassion and forbearance.” But where have you ever sought God?

When have you ever spoken about God? You are always blaspheming Him. You have torn your priests to pieces; you have gnawed away at them. You have attacked everything. And now you speak about God, every now and then? “In vain,” he says, “do those who serve the interests of the devil appeal to the compassion of God, who is patient but also just, and who lets no one off.”

Yes, God is longsuffering and bears with you, but God also punishes. Unfortunately, many of us want our Christ to be lame, with only one leg: love and nothing else. That is also how they want union now—on the basis of love alone. Yes, but God is also justice. God is not lame. God has two legs. He is indeed longsuffering and abundant in mercy, waiting for man to come to metanoia, to repentance; but He is also just.

He also has a sword that cuts, and consequently...

He will also exact justice, of course, but at an appointed time, for He does not intervene immediately in every evil, every injustice, or everything that people consider unjust. God’s justice does not intervene at once, and we do not see it immediately. So we think that God is unjust. No, God is not unjust. But here is what happens—and people could understand this if only they would read and pay attention. First of all, they must know that Christ did not come into the world to pass judgment. Rather, Christ was judged by us; He did not judge the world. Is that not what happened? We put Him on trial, while He has not yet put us on trial. “I did not come,” He says. That is the point!

This is what it means. It is as Scripture says: “He did not come to judge the world, but that the world might be saved through Him.” God the Father, as it were, lowered a rope to us, and that rope is Christ, saying, “Take hold of it and be saved.” Of course, some refuse to make use of it. Peter says something in one of his epistles—I do not know whether you have found it. It is in his second epistle, chapter three, verse nine: “The Lord is not slow concerning His promise”—the promise of His coming, of justice, and of punishment. “He is not slow, but longsuffering.” The Greek word for longsuffering is a compound word: He keeps His anger far away; He postpones it. “He is longsuffering toward us, not willing that any should perish”—that any should be lost—“but that all should come to metanoia, to repentance.”

He gives us time, he says. He postpones judgment; He postpones punishment. He does not cut off hands or feet, put out eyes, or cut off reproductive organs in order forcibly to eradicate sin and bring it to an end.

He is long-suffering. Let me remind you: once, during the Occupation, He punished an illicit couple. They went to commit an indecent act on a grave in the cemetery outside Tripoli, right on the marble slab, and became stuck together as dogs do. They remained there, joined together, and had to undergo surgery the next day. God does punish, but because He is long-suffering, He does not strike us down the moment He catches us in the act.

We think it does not exist. But God’s justice does exist, as I have told you before. What is the axe spoken of by the Holy Forerunner, the axe that lies at the root of the tree? That is God’s justice. But for an axe to cut, someone must one day take it in his hand. Christ has not yet taken it in His hand. When He comes, He will take it—and woe to us when He does. That is what this reminds us of. Some ignorant iconographers paint blood on the blade, supposing that this is the axe with which the Forerunner was beheaded. It is not. The Holy Forerunner said, “Behold, the axe lies at the root of the tree.” In other words, He will come, take it, and clear everything away. He has not done so yet. For the time being, it is we who have done away with our Christ. He has not yet cleared everything away. But one day He will come and take up that axe. And there is something else which I have told you before, but it is especially relevant to the present subject.

For those who do not know, there is something in the church that calls to mind the judgment which is not being exercised today. It is what is known as the bishop’s throne. If you go into a church and reflect on what you see, studying the holy icons, the oil lamps, and everything else, you will notice that all the icons on the iconostasis—the icons of the Lord, the Theotokos, and the Saints—have an oil lamp burning before them. The bishop’s throne, however, has no lamp. Why is that? I asked someone, and he said to me, “Father, it has no lamp because the bishop’s mitre might strike it.” Bless his soul, I said, could they not place it higher, beyond the bishop’s reach, so that he would not strike it? That is not the reason. That is the throne.

Judgment. At the Beautiful Gate, where we see our Most Holy Theotokos with Christ, is the throne of grace. “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” And Christ gives His Body and His Blood for the remission of sins and eternal life. He takes the little soul that receives Holy Communion and leads it through the Beautiful Gate. Why is it called the Beautiful Gate? Is it more beautiful than the others? Because through it souls enter the Kingdom of Heaven. They do not enter through the coffeehouse, nor through the so-called good works that the world speaks of. The Body and Blood of Christ, and the Holy Chalice, are the entrance into the Kingdom of Heaven. And all those who, through the intercessions of the Theotokos, are not reconciled with Christ so that He may give them their ticket to the Kingdom of Heaven will remain in their sins, and one day they will come before the throne for judgment.

The hierarch’s throne represents judgment, and judgment is without mercy. Tears will not avail there, nor will pleas. There is justice; and to remind us that there is no mercy at the Judgment, the Church places neither candle nor oil there. Do you think the Orthodox churches are merely shops run by priests, as the heretics accuse us of being? Everything speaks: where each thing is placed, what has been placed there, and what takes place there. Everything has meaning. But because we are uninstructed, we do not even know what any of it is about. That is precisely why we say what we say and think as we think. “He is not slow,” Peter says. He will come, and woe to the person who is not found ready. Therefore, if a person wishes to be called a child of God, he must…

he must also bear the corresponding marks. Those who continue to harbor resentment and remain hostile—even when, as we human beings would say, they are justified—have no relationship with God. Listen, in simple terms, to what John Chrysostom says about the subject we are discussing. John Chrysostom says: “There is nothing that God hates and turns away from so much.” Do you hear the word he uses? He says that God hates. Can that be possible?

Of a tree. It does him such great harm that God hates and abhors such a person, and turns away from him as one who bears resentment and clings to anger. “How can you expect the Master to be merciful and gentle with you when you have treated your fellow servant harshly?” How can you expect the Master, Christ, to be gentle with you and coddle you, when you yourself have been harsh toward your fellow servant? How can you behave like a wild beast toward another human being? Of course, the answer comes at once: “He insulted me, he wronged me, he did this and that to me,” and so on. Indeed, many people say this to the priests they visit for Holy Confession, when the priests urge them to forgive so that they may receive Holy Communion: “If you were in my place, Father, you would not forgive either.” One hears this said many times. But here the holy Father anticipates the objection and says: “But did your fellow servant insult you? Did he revile you? And because of that, you...”}]} הערכים.

Do you not insult God many times over? Have you never sinned? Are you as innocent as a dove? Have you never offended God? And how can a fellow servant be compared with the Master? What weight does the wrong or insult another person has inflicted on you have beside the wrong you commit against God? That person may have insulted you in the heat of passion, perhaps believing himself wronged. You may have harmed him or treated him unjustly. Someone may have gone to him and slandered you; without investigating, he formed a hostile opinion of you and became angry. But you insult God though He has done you no wrong. God has never wronged you. How can you insult Him when no one has even influenced you against Him, but instead you receive blessings from Him every single day? What defense or excuse could you possibly offer?

Will we find any justification or forgiveness from God? Consider this carefully: if God chose to examine with strict justice everything we have done against Him, we would not live a single day. If God allowed His justice to call you to account and judge you every day for the sins you commit, He would not leave you even one more day of life upon the earth. He would punish you at once, destroy you, and sweep you from the face of the earth. And John Chrysostom continues:

“We would not live a single day.” For Scripture says, “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” Yet we never stop to think what would happen if He demanded an account from us. We are always demanding an account from the other person—but what about our own account? You remember the parable of the ten thousand talents. It teaches that a person’s sin against God—his disobedience and his transgression of God’s law and commandments—is reckoned as a debt of ten thousand talents.

But an injustice, offense, or injury committed by one person against another is reckoned as a hundred denarii. Ten thousand talents amounted to six million drachmas before the war, while a hundred denarii amounted to seventy drachmas. Whatever wrong you may do to me, or I to you, is reckoned as seventy drachmas. Yet the smallest transgression of God’s law is reckoned as six million. Who ever thinks of this? You demand revenge from the other person, satisfaction, and a humbling apology. Yes—but if God also demands payment from you, where will you stand? We demand the other person’s hundred denarii without taking our own ten thousand talents into account. And you remember

what consequences followed from what that servant did: “Go,” the master says, “seize the man whose debt of ten thousand talents I forgave.” For when I go to Holy Confession and confess even one sin, God forgives me a debt of six million. Yet when another person damages my property, offends me, or harms me, I go and throttle him over seventy drachmas. That is how God reckons it, because one thing is an injustice against a fellow human being, and another is an injustice against God. One is an offense against what is finite; the other is an offense against the perfect and eternal God. So think of it in this way. “Seize him,” He says, “and cast him into prison until he has paid the very last penny.” “So also,” He says, “will our heavenly Father do to you, unless you forgive the trespasses of others from your hearts.” It is one thing merely to say the words: “Go on, receive Holy Communion. All right, good morning.”

But it is another thing to forgive from your hearts. You should never have reason to believe that I have ever wished you harm. If you did something to me, I do not know why you did it. May God Himself not hold it against you. That is what it means to forgive from your hearts. And you know that a person in prison cannot repay even a single penny of his debt, because a prisoner has no means to do so. And I do not think our Christ made a mistake. What He said was exactly right.

And so we come to what He requires of us: “Therefore, become perfect,” He says. Perfect. He is not speaking about a machine. When we buy a machine, for example, we refuse to accept one with a defect, even if only a screw worth a penny is faulty. How, then, can you call yourself a perfect human being while bearing such fundamental faults, and still expect to enter the Kingdom of Heaven? We will not enter. I am sorry, but we will not, unless we correct ourselves.

Our life here has another purpose: that we should become perfect. And becoming a perfect human being is no small matter. A person must labor, must first truly desire it, and must obey. Nor is perfection merely worldly or merely spiritual. When Christ says “perfect” here, He does not simply mean someone who avoids stepping on ants while at the same time killing children. He does not mean someone who abstains from oil while wronging his neighbor and drinking his blood. That is not what He means. Perfection means that a person must be exemplary in his relationships with others, but also in his relationship with Heaven, because he is going to live in Heaven; he is going to live in a kingdom. He must become a child of the King, perfect both in spirit and in body. Yet there is one word in the phrase “become perfect” that calls for further

discussion and explanation. We have no more time. We shall stop here and, God willing, continue next time. Amen.

Απόψε, θα ήθελα να επανασυνδεθούμε με την ερμηνεία από την Επί του Όρους Ομιλία. Είχαμε κάνει μια διακοπή έπειτα από 10 περίπου ομιλίες, 11-12, δεν θυμούμαι καλά.

Μιλήσαμε για τα γεγονότα των Χριστουγέννων και τα άλλα επίκαιρα, που θα έπρεπε κατά κάποιον τρόπο να νηστούμε, και απόψε, μια και με τη βοήθεια του Θεού βγήκαμε από αυτόν τον κύκλο των εορτών, να συνεχίζαμε, αν ο Θεός επιτρέψει και μας έχει ζωή και υγεία, να δώσουμε λίγα στοιχεία επάνω στα τρία κεφάλαια αυτά, που είπαμε, που είναι τα βασικά κεφάλαια που πρέπει να ξέρει ο άνθρωπος.

5ο, το 6ο και το 7ο κεφάλαιο του Ματθαίου, όπου υπάρχουν όλοι οι νόμοι και οι προφήτες, όπως λέμε στη γλώσσα μας. Από τις σημειώσεις μου βλέπω ότι είχαμε σταματήσει στο 5ο κεφάλαιο, στο 44ο εδάφιο. Εκεί συγκεκριμένως που ο Κύριός μας είπε: «Ηκούσατε ότι ερρέθη· αγαπήσεις τον πλησίον σου και μισήσεις τον εχθρόν σου. Εγώ δε λέγω υμίν, αγαπάτε τους εχθρούς υμών, ευλογείτε τους καταρωμένους υμάς, καλώς ποιείτε τοις μισούσιν υμάς και προσεύχεσθε υπέρ των επηρεαζόντων υμάς και διωκόντων υμάς».

Εξαντλήθη, όπως πάλι βλέπω από τις σημειώσεις μου, το θέμα τότε. Ελέχθησαν αρκετά. Το θέμα όμως είναι μεγάλο. Είναι πολύπλευρο, ο Λόγος του Θεού είναι πρισματικός, έχει πολλές όψεις. Και μάλιστα αυτό συγκεκριμένως, το περί εχθρών και λοιπά, και το να αγαπήσεις τον εχθρό σου είναι κάτι που δεν βγαίνει εύκολα από τον άνθρωπο, διότι πολλές φορές οι εχθροί είναι τέτοιοι εχθροί και επιμένουν κατά τέτοια έννοια, που δύσκολα ο άνθρωπος να το κυκλοφορήσει μέσα του. Εγώ, από ατομικό πειραματισμό,

μου επιτρέπετε να έλεγα δυο λέξεις, όχι από τα κείμενα — θα σας πω τι λένε και τα κείμενα, τι λένε οι Πατέρες, οι οποίοι ερμηνεύουν διά Πνεύματος Αγίου τα λόγια του Πνεύματος του Αγίου που είναι γραμμένα στη Γραφή — αλλά θα σας πω από ατομικό πειραματισμό.

Βρέθηκα μπροστά σε αυτό το δίλημμα, να αγαπήσω τον εχθρό μου. Πραγματικά σοκαρίστηκα, δηλαδή σκόνταψα με όλη τη σημασία της λέξεως. Ήτο ακατόρθωτο αυτό το πράγμα. Φυσικώς είναι ακατόρθωτο αυτό το πράγμα. Ας λέει το Ευαγγέλιο. Βέβαια το Ευαγγέλιο δεν λέει ψέματα και δεν δίνει πρόταγες που είναι απραγματοποίητες. Αυτό είναι βλασφημία. Άπαγε της βλασφημίας. Ό,τι είπε ο Χριστός είναι κατορθωτό. Όχι όμως κατά το ανθρώπινο.

Ανθρώπινη λογική, με ανθρώπινη δύναμη, δεν μπορείς να το εφαρμόσεις αυτό. Τι θα γίνει λοιπόν τώρα; Θα πάμε στην κόλαση, Κύριε; Εγώ δεν το μπορώ. Τι θα γίνει; Εκεί λοιπόν, σε αυτό το ερώτημα, σε αυτό το δίλημμα που έρχεται ο καθένας μας πολλές φορές στη ζωή του, εκ περιτροπής. Άλλοι έχουν εγκαταστήσει, έχουν μονιμότητα έτσι. Μόνιμα έχουν εχθρούς. Και δεν εφρόντισαν να το λύσουν το θέμα. Διότι φτάνουν εκεί: δεν τον μπορώ. Δεν μπορώ να τον βλέπω. Δεν μπορώ να την ακούω. Δεν μπορώ να τη συναντώ. Δεν θέλω να ακούω γι' αυτή, ούτε γι' αυτόν, ξέρω εγώ. Χίλια δυο πράγματα προβάλλουμε εμείς. Εκεί λοιπόν θα γίνει το ερώτημα, όπως είπα γρηγορότερα: «Πώς, Κύριε, θα κολαστώ; Δεν το μπορώ εγώ». Ξέρετε ποια θα είναι η απάντηση;

«Εσύ;» Εκεί, όταν πήρα αυτή την απάντηση, ομολογώ ότι με κόλλησε, κατά το λεγόμενον, στον τοίχο. Διότι δεν είναι το θέμα ότι δεν μπορούσα μόνον, είναι ότι και δεν ήθελα, σαν να ήμουν άμισος. Αυτό ήταν το μυστικό. Και ο Χριστός δεν με ρωτάει «γιατί δεν μπορείς;». Μου λέει: «Θέλεις εσύ;». Κάντε το ερώτημα στον Κύριό μας, αν ποτέ σας έρθετε σε αυτό το δίλημμα, που σας εύχομαι να μην έρθετε, να το αποφύγουμε αυτό το πράγμα, γιατί είναι δύσκολο πράγμα να αγαπήσεις τον εχθρό και να συγχωρήσεις. Καλύτερα να σε εκδάρουν, να σου βγάζουν το δέρμα, καλύτερα να σου βγάλουν τα νύχια, παρά... κόβεται από πάνω σου κομμάτι, από την καρδιά σου.

Όταν μάλιστα η αδικία, το κακό, η συκοφαντία που σου έχει γίνει, ο εξευτελισμός που έχεις υποστεί, είναι σοβαρός, τότε νιώθεις να κόβονται κομμάτια από πάνω σου. Ο Χριστός μας λοιπόν στην προηγουμένη περίπτωση ρωτάει τον παθόντα, του λέγει: «Εσύ που δήθεν φοβάσαι την κόλαση, το ξέρω ότι δεν μπορείς».

Έχω πει, αλλά δεν το θυμάσαι, σου έχω πει ότι «άνευ εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν». Στο έχω πει, αλλά δεν το θυμάσαι. Τι νομίζεις ότι δεν μπορείς να φτιάξεις; Μέγαρα, ουρανοξύστες, καράβια; Όχι. Από τούτα εδώ τα καλά που σου λέω δεν μπορείς να φτιάξεις. Να αγαπήσεις τον εχθρό σου. Αυτά που σου λέγω, τα καλά αυτά, δεν μπορείς μόνος σου να τα κάνεις. Αλλά δεν με λογάριασες ποτέ. Δεν μου το 'πες αυτό ποτέ.

«Εγώ δεν τον μπορώ, βοήθα με, θέλω», αλλά εμείς δεν θέλουμε. Και όταν εδόθη αυτό το ερώτημα, ξέρετε ότι πέρασαν τρεις-τέσσερες ημέρες να το χωνέψω, να το κυκλοφορήσω και να απαντήσω ότι θέλω. Ξέρετε ότι το απέδωσα εις τον σατανά, «ο πονηρός είναι, του πονηρού αυτό», και χίλια δυο πράγματα, να μπορέσω να το βγάλω από τη μέση και να το καθαρίσω ότι το ερώτημα είναι για μένα: «Κύριε, φοβάσαι την κόλαση διότι δεν μπορείς να εφαρμόσεις αυτό που σου είπαν, αγαπήσεις αυτόν που σε έβλαψε, που σε αδίκησε, που σε κατηγόρησε;» «Ναι, σύμφωνοι, αλλά εγώ σε ρωτώ: θέλεις εσύ και δεν το μπορείς;» Αυτό είναι το θέμα. Και εγώ δεν ήθελα. Έτσι είναι.

Απαντούμε σε αυτές τις περιπτώσεις αμέσως: «Ναι, Κύριε, θέλω, βοήθα με»; Δεν το λέμε, γιατί μέσα μας δεν θέλουμε. Θα θέλαμε κομμάτι εκδίκηση. «Που κάμ' αυτό; Με έκαψε, με τηγάνισε τόσα χρόνια. Έτσι; Θα του πω μπράβο και από πάνω;» Ποιος το καταλαβαίνει; Ποιος το λέει αυτό το πράγμα; Το λέει ο Θεός. Και αν το λέει ο Θεός, πάει να πει ότι είναι εφαρμόσιμο.

Πάει να πει ότι είναι και ανάγκη να γίνει έτσι. Αλλά εμείς, διότι προβάλλουμε την κακία μας, τον εγωισμό μας και τη δικιά μας τη λύση, με τον τρόπο το δικό μας, δεν συζητούμε την υπόθεση με τον νομοθέτη. Εμένα μου γράψαν σήμερα μία συνταγή για το ζάχαρο.

Μου την έστειλαν και μου γράφουν από κάτω: «Εάν κάπου δεν συνεννοούμεθα, δεν αντιλαμβάνεστε, τηλεφωνήστε μου να σας πω». Λοιπόν, ο Χριστός έγραψε μία συνταγή, όχι για ζάχαρο σώματος, για ζάχαρο ψυχής. Δεν μπορείς να τα δικαιολογήσεις, να τα βγάλεις, να τα ερμηνεύσεις, να τα τοποθετήσεις, να τα ταξινομήσεις μέσα σου; Πάρ' τον στο τηλέφωνο και ρώτησέ τον πώς έχει αυτό το πράγμα. «Εδώ διαβάζω αυτά. Δεν μπορεί να είναι λάθος. Πες μου, ερμήνευσέ μου, φώτισέ με, ενίσχυσέ με, αν είναι έτσι να το κάνω». Εδώ είναι η ευθύνη μας. Η ευθύνη μας δεν είναι ότι δεν αγαπάμε τον εχθρό μας. Η ευθύνη μας είναι ότι δεν θέλουμε να αγαπήσουμε τον εχθρό μας και γι' αυτό δεν τον αγαπάμε.

Ο άνθρωπος ό,τι θέλει κάνει. Ο άνθρωπος είναι μεγάλο θηρίο. Κατορθώνει πράγματα ακατόρθωτα ο άνθρωπος. Αλλά δεν το βάζει μέσα να ταπεινωθεί και να πει: «Ποιο γίνεται εδώ πέρα; Ο Θεός σου μιλεί και μου λες εμένα; Πείσου, παλιάνθρωπε, σου αξίζουν περισσότερα να πάθεις». Και ποιος μου λέει ότι όταν εσύ με πειράζεις, εγώ ζημιώνομαι; Εγώ ζημιώνομαι. Και όταν ζημιώνω το εγώ μου, εγώ ζημιώνομαι; Ποιος το λέει αυτό το πράγμα; Με ποιο πρίσμα; Με ποιον τρόπο το δικαιολογείς εσύ; Με τον πρόσκαιρον, με τον κόσμο, με τον εγωισμό σου. «Έχω την αξιοπρέπειά μου και θέλω την αξιοπρέπειά μου». Ναι. Αλλά διώκοντας την αξιοπρέπεια, ίσως χάσεις τη χριστιανοπρέπεια. Και τότε τι γίνεται; «Θα τον βάλω στη θέση του».

Πρόσεξε μη βγεις εσύ από τη θέση σου, βάζοντας τον άλλο στη θέση του. Αυτά τα σκέφτηκες; Αν το βάζαμε εκεί κάπου, ίσως να είναι κι άλλες πλευρές που εγώ δεν τις πιάνω αυτή την ώρα, το θέμα θα βλέπαμε ότι δεν είναι παράλογα αυτά εδώ που γράφονται. Είναι αλήθεια. Αλλά ουδέποτε βάλαμε τον εαυτό μας να τον ελέγξει ο λόγος του Θεού, να τον ελέγξει ο Χριστός. Δεν τον βάλαμε. Το διαβάζουμε, δεν το μελετούμε, δεν το εφαρμόζουμε. Σας το έλεγα κάποτε: «Θέλετε να γίνετε χριστιανοί; Πάρετε το Ευαγγέλιο και κάθε λέξη που διαβάζετε να την κάνετε ζωή και έπειτα να προχωρείτε. Δεν σας χρειάζονται τα παρακάτω, εφόσον δεν εφαρμόσατε τα πρώτα». Έτσι δεν είναι; Για να κάνεις ένα οικοδόμημα αρχίζεις από τα κεραμίδια; Ανεβαίνεις; Χτίζεις, ανεβαίνεις.

Ανεβαίνεις. Χτίζεις, ανεβαίνεις. Έτσι δεν είναι; Πώς στον χριστιανισμό θα έρθουν τελείως αντίθετα; Εδώ λοιπόν το μεγαλύτερο έπαθλο θα το πάρει ο άνθρωπος, εάν κατορθώσει να αγαπήσει τον εχθρό του. Ένας ερμηνευτής της πρώτης Εκκλησίας λέγει το εξής: «Κορωνίς γαρ και κορυφή πάσης αρετής, το αγαπάν τους εχθρούς». Διάδημα, λέει, κορώνη πάσης αρετής είναι το να έχεις τη δύναμη ή να αγωνιστείς να αποκτήσεις τη δύναμη, με τη χάρη του Θεού, το αγαπάν τους εχθρούς. «Αγαπάν δε αυτούς, ου καθό εισί εχθροί, αλλά καθό εισί άνθρωποι». Τον αγαπώ γιατί είναι πόρνος;

Μ' αρέσει η πορνεία και τον αγαπώ; Όχι, γιατί είναι άνθρωπος και πρέπει να αγαπήσεις. Δηλαδή κάνει ένα διαχωρισμό. Το ερμηνεύουν άλλοι, αλλά ούτως θα σας το πω. Δεν θα αγαπήσεις την αμαρτία του, θα αγαπήσεις τον άνθρωπο, το πρόσωπό του. Θυμάμαι, κάποτε εργαζόμουνα στην Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων. Ήρθε λοιπόν ένας απατεών και με τον διευθυντή μου ήμασταν απέναντι. Αυτός ήταν σπάγκος, με όλη τη σημασία της λέξεως. Όμως τον ελυπήθηκε, δεν ξέρω πώς είδε τα πράγματα, και όταν είδε και εμένα ότι του έδωσα, γιατί είπε ότι έχει ένα παιδί του το οποίο πεθαίνει και θέλει να το κηδέψει, κάτι τέτοια, όταν του έδωσα εγώ, έβγαλε και αυτός και έδωσε. Αυτός λοιπόν ο απατεών

το σπίτι, νομίζω, του διευθυντού, και πήγαινε και στο σπίτι στη γυναίκα του. Κάτι τέτοιο έγινε. Και την άλλη μέρα έρχεται στο γραφείο μπαρούτι, γιατί είχε δώσει ένα δεκάρικο, ξέρω εγώ τι είχε δώσει. «Και τούτο», λέει, «καλά κάνω εγώ και δεν δίδω». Εγώ το αντιλήφθηκα πώς έχει το θέμα και του γράφω ένα σημείωμα και του το έστειλα με τη βοηθό. Δεν μπορούσα να του απαντήσω από εκεί. Τον έβλεπα όμως ότι ήταν δηλητήριο. Τον εξεγέλασε ο απατεών και του πήρε βοήθημα. Και του λέγω ότι «με συγχωρείτε, εγώ ελέησα την κατάντια του, όχι το πρόσωπό του». Το πήρε λοιπόν αυτός από εκεί, είδα, το διάβασε και κάνει: «Δηλαδή έτσι πρέπει να το σκεφτώ;»

Έτσι θα το σκεφτείς. Σαν πώς θα το σκεφτείς; Σαν πώς θα το σκεφτείς; Θα πας τώρα στο ληξιαρχείο να βρεις; Θα πας στην αστυνομία ή, σαν να έχει φάκελο, θα πας; Όταν βλέπεις άλλον και έρχεται μπροστά σου, κόπτεται και έχει μια ανάγκη, θα τον βοηθήσεις σαν άνθρωπο. Θα κοιτάξεις αν είναι μαύρος, αν είναι κίτρινος, αν είναι πράσινος; Θα προσφέρεις, θα του δείξεις αγάπη. Σου λέει, δεν θα αγαπήσεις την αμαρτία του, θα αγαπήσεις το πρόσωπο. «Αγαπάν δε αυτούς ου καθό εισί εχθροί». Όχι το κακό που κάνει και τίθεται εχθρός ή του εαυτού του ή του άλλου, «αλλά καθό εισί άνθρωποι». Ως άνθρωπον είσαι υποχρεωμένος, λέει, να τον αγαπήσεις. Να σας πω και μια άλλη ακόμη, ενός πατρός, του Κλήμεντος του Αλεξανδρείας. Ακούστε τι λέει: «Το αγαπάν τους εχθρούς, ουκ αγαπάν το κακόν», λέγει,

κακό που κάνουν, «ουδέ ασέβειαν ή μοιχείαν ή κλοπήν, αλλά τον κλέπτην και τον ασεβή και τον μοιχόν, ου καθό αμαρτάνει και τη μιαρά ενεργεία μολύνει την ανθρώπου προσηγορίαν, αλλά καθό άνθρωπός εστι και έργον Θεού». Ε, κατά πώς ο Θεός τον έχει φτιάξει. Σαν πλάσμα λοιπόν του Θεού, έστω κι αν είναι αμαρτωλό, αν είναι άδικος, αν είναι βλάσφημος, αν είναι αυτός που σε πείραξε κλπ., έχεις υποχρέωση, λέγει, αυτό το πρόσωπο να το προσέξεις, να το αγαπήσεις, δηλαδή να το συμπαθήσεις. Δεν θα τον πάρεις να τον βάλεις στον κόρφο σου. Όχι. Εμείς έχουμε βγάλει και λέμε: «τους μεν φίλους ευεργετείν, τους δε εχθρούς κακώς ποιείν». Αυτό έχει βγει σε εμάς.

Έχουμε καλεσμένα, τρώμε μαζί, γλεντάμε μαζί, αμαρτάνουμε μαζί. Το πορτοφόλι μας, τα πάντα, τους αγαπούμε, τους δικούς μας. Είναι κάποιος που κάποτε είπε κάποιο λόγο, είναι κάποιος που δεν είναι του κόμματος, είναι κάποιος που δεν είναι της οργανώσεως. Ξέρω ότι αυτόν τον κρατάμε μακριά. Αυτό δεν είναι χριστιανικό. Ο Χριστιανός βλέπει όλους τους ανθρώπους το ίδιο. Είναι μια λεπτομέρεια που θα προσέξει όταν πρόκειται να ελεήσει, όταν έχει μια δραχμή και πρόκειται κάπου να τη δώσει. Τη δραχμή, εκεί θα κάνει μια διάκριση. Θα τη δώσει στον οικείον της πίστεως, θα τη δώσει στον φίλο του Θεού. Θα πει «δόξα σοι ο Θεός, ο Θεός να συγχωρέσει», που θα πει δυο λόγια. Δεν θα το δώσει στον απατεώνα, δεν θα το δώσει σε κάποιον άλλον. Αν έχεις πολλά, θα κάνεις κάποια διανομή. Είναι περιπτώσεις που θα κάνεις διάκριση.

Δύσκολο βέβαια, είναι δύσκολο, όχι απλώς δύσκολο, δυσκολότατο. Αλλά θα σου δώσει ο Χριστός τη δύναμη να τον δεις διαφορετικά, τον άνθρωπο για τον οποίον επάθαινες αλλεργία μόλις τον έβλεπες ή τον φανταζόσουνα. Γιατί είναι άνθρωποι οι οποίοι έχουν κάνει τέτοιο κακό επάνω μας, που πραγματικά αλλεργία μας πιάνει όταν γίνεται συζήτηση, όταν τον δούμε, έως όχι απλώς να τον αγαπήσουμε και να πούμε λόγια καλά γι' αυτόν. Είναι κάτι το υπεράνθρωπο. Για να κατορθώσει ο άνθρωπος να το επιτύχει αυτό, πρέπει να φύγει από εκείνο «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», πρέπει να φύγει και να γυρίσει να έρθει από το απότομο.

Να πάψει να είναι εκδικητής, πρέπει να πάψει να είναι θύτης, να προτιμά να είναι θύμα και ουδέποτε θύτης. Και να μη ζητάει, ει δυνατόν, να παίρνει το δίκαιό του σε αυτόν τον κόσμο. Δεν το θέλει ο Θεός αυτό το πράγμα, δεν είναι όμορφο. Αν σου το δώσει Αυτός με κάποιο τρόπο που ξέρει Αυτός, έχει καλώς. Άνθρωπος συ όμως, δυναμικά, δεν έχεις συμφέρον να διεκδικήσεις σε τούτο τον κόσμο. Αυτά που λέει ο κόσμος, την αξιοπρέπειά του, το εγώ του και λοιπά, σας μίλησα γρηγορότερα. Αυτά είναι αστεία για τα μάτια του Θεού. Ο άνθρωπος θα ήθελε να είναι του κλώτσου και του μπάτσου στον κόσμο τούτο. Αλλά δεν είναι εύκολο να είναι, εάν είναι παιδί Εκείνου.

Ο άνθρωπος γίνεται κατά τέτοια έννοια, είναι διότι είναι μακριά από τον Θεό και δεν έχει ακτινοβολία και δεν τον σέβονται και δεν τον λογαριάζουν, δεν τον υπολογίζουν, τον βλέπουν για πίτουρο, για άχυρο, για τίποτα, για να έχει καμιά βαρύτητα επάνω του. Εμείς το λέμε αυτό το πράγμα, ξέισκιος άνθρωπος αυτός. Έτσι λέμε, δεν έχει ίσκιο, δεν έχει ακτινοβολία. Ενώ ο χριστιανός έχει ακτινοβολία, έχει βαρύτητα. Πας σε ένα σπίτι, παραδείγματος, το οποίο δεν θρησκεύει, και μόλις μπαίνεις μέσα, διότι εσύ θρησκεύεις και έχεις κάποια μικρή χάρη από τον Θεό επάνω σου, βλέπεις ότι μαζεύονται σαν τους ποντικούς, όπως οι κατσαρίδες όταν ανάβεις το φως σπεύδουν να κρυφτούν. Έτσι ακριβώς παθαίνουν και αυτοί και μαζεύονται, δεν βγάζουν άχνα, σκεπάζουν την τηλεόραση, κάτι πράγματα παιδιάτικα.

Από ποιον; Ποιος μπήκε μέσα; Ο μπόγιας μπήκε μέσα; Ποιος μπήκε που φοβάσαι; Όχι, είναι η βαρύτητά σου, είναι η χάρη που σου έδωσε ο Θεός. Δεν μπορείς λοιπόν... δεν είναι εύκολο πράγμα να πειραχτείς. Δεν είναι εύκολο πράγμα. Υπάρχει κάποιος λόγος πάντοτε πίσω από τον πειρασμό σου. Αν παραδεχτούμε, γιατί εγώ πάντοτε πιστεύω ότι λόγω των αμαρτιών μας επιτρέπονται αυτά τα πράγματα. Και όλοι αυτοί οι συνδυασμοί γίνονται διότι είμαστε μακριά από τον Θεό και μακριά από τη γνώμη του Θεού. Γιατί αν είναι ένας που δεν ρωτιέται στις υποθέσεις μας, είναι ο Θεός. Αυτός δεν ρωτιέται. Όλοι ερωτώνται, οι έμπειροι, οι ενδεδειγμένοι, οι άνθρωποι που είναι μέσα στη ζωή, οι νομικοί, οι συμβουλογράφοι, δεν ξέρω ποιοι. Αυτός που δεν ρωτιέται είναι ο Χριστός. Υπάρχουν πολλές πόρτες.

Μια πόρτα για τον χριστιανό, που είναι στον ουρανό η πόρτα αυτή, δεν χτυπιέται εύκολα. Πολλές πόρτες μπορεί να κουνήσει ο άνθρωπος και να χτυπήσει, αυτή η πόρτα που είναι στον ουρανό. Και στερείται πολλά πράγματα ο άνθρωπος. Και εμπίπτει σε πειρασμούς. Και δημιουργεί έχθρες. Και μπλέκει και γίνεται, τυλίγεται και γίνεται ένας γόρδιος δεσμός, που δεν μπορεί, μόνον άλλος Μέγας Αλέξανδρος, να κόψει αυτόν τον γόρδιο δεσμό: ο Χριστός. Αυτόν τον δρόμο δεν τον προσέχουμε εμείς και είναι ένας δρόμος που συμφέρει να τον προσέχουν και οι καλοί, οι πιστοί, και οι κακοί. Θα προλάβαιναν και αυτοί οι κακοί να μην είναι κακοί και θα γινόντουσαν καλοί, αν πρόσεχαν και αυτόν τον δρόμο του ουρανού. Δεν ξέρω αν θυμήσετε, ένα βράδυ σας έλεγα...

Κάποτε πήγε ένας πατέρας να κλέψει. Θα το ενθυμείστε, νομίζω, σε κάποια άλλη στροφή, σε μια άλλη ομιλία. Και πήρε το παιδάκι του, ένα από το σχολείο παιδάκι, και το έβαλε σε ένα σταυροδρόμι. Και του είπε να προσέχει τον δρόμο. «Θα κοιτάς», του λέει, «εδώ, θα κοιτάς αυτόν τον δρόμο, θα κοιτάς και αυτόν τον δρόμο. Αν δεις τίποτα και έρχεται κανείς, να μη μας δει, θα με ειδοποιήσεις, θα μου σφυρίξεις, θα χτυπήσεις», ξέρω εγώ τι σύνθημα δώσαν. Και ο μικρός, όταν άκουσε αυτά, του λέει: «Άλλος δρόμος, πατέρα, δεν υπάρχει;» «Όχι, αυτό εδώ, εδώ που σου λέω εγώ». «Υπάρχει κι άλλος δρόμος, πατέρα». «Άκουσέ σου λέω, πού είναι ο άλλος δρόμος;» «Από πάνω, πατέρα, από τον ουρανό υπάρχει κι άλλος δρόμος. Μήπως μας βλέπουν από εκεί;» Πάει, καλό. Ο πατέρας...

Την ξέχασε την κλοπή ο πατέρας. Έφυγε. Ματαιώθηκε, επέστρεψε. Διότι το παιδί του υπενθύμισε ότι υπάρχει κι ένας άλλος δρόμος. Αυτόν τον δρόμο, δυστυχώς, ούτε εμείς οι λεγόμενοι πιστοί τον χρησιμοποιούμε ούτε οι κακοί. Διότι αν και οι μεν και οι δε τον χρησιμοποιούσαμε, τα αποτελέσματα θα ήσαν διαφορετικά. Με αφορμή, λοιπόν, ότι δεν κάνει λάθη το Ευαγγέλιο, δεν είπε πράγματα ακατόρθωτα ο Χριστός. Επαναλαμβάνω και λέω: αυτό που λέγει, «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν», πρέπει να γίνει πράγμα. Θα σου δώσει ο Χριστός μια φώτιση τέτοια.

Θα βλέπεις αυτόν τον άνθρωπο που σου έκανε το κακό και τα λοιπά. Γιατί από εκεί ξεκινάει. Όπως ξεκινάει ο σατανικός έρωτας από τη στιγμή που θα δημιουργήσεις τον νύκτον προς τον άλλον, έτσι ξεκινάει και ο θεϊκός έρωτας, εις εφαρμογήν των εντολών του Χριστού. Εάν προσευχηθείς, θα βλέπεις όλους τους ανθρώπους ίσους. Είναι ειδικά γυαλιά, είναι της χάριτος γυαλιά, δεν πουλιώνται έξω. Διαβάστε όλη τη σοφία του κόσμου, πηγαίνετε, δεν ξέρω πού θέλετε να πάτε να αναζητήσετε γνώση· τίποτα. Είναι ειδική χάρις που θα σου δώσει ο Χριστός. Εκεί που ήσουν θηρίο και έτοιμος να ορμήσεις, να σκίσεις, να δέχεσαι καρπαζά.

Παράξενο πράγμα! Πώς ειρηνεύθηκες αμέσως, εγώ! Εγώ που ήμουνα έτσι διατεθειμένος εναντίον της, ξέρω εγώ, πώς τώρα; Τι έγινε; Ήρθε το αφεντικό και ανέλαβε το αφεντικό. «Εγώ θα σε βοηθήσω, εγώ θα σου δώσω σπλάχνα οικτιρμών, εγώ θα σου αλλάξω τη φύση σου, να μη ζητάει εκδίκηση». Διότι, αν πούμε να ζητήσω εγώ την εκδίκηση προς τον άλλον, θα παρουσιαστεί και Αυτός στη μέση να ζητήσει εκδίκηση. Και τότε θα εφαρμοστεί το του προφήτου: «Ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃς, Κύριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται;» Αν πούμε να λογαριαστούμε, ποιος μπορεί να σταθεί μπροστά; Γιατί εμείς βέβαια ζητάμε την ικανοποίηση του άλλου που μας έβλαψε, του εχθρού μας.

Θα μας πιάσει ο άλλος από εδώ. «Ναι, εντάξει, τακτοποίησέ τα, αλλά κι από εδώ να δώσεις λογαριασμό προς εμένα». Τότε πού θα τα βγάλουμε πέρα; Άντε να πούμε στα δικά μας εμείς. Την ενοχή τη δικιά μας δεν τη σκεπτόμεθα εμείς, δεν τη σκεπτόμεθα. Και πολλοί μας, αγαπητοί μου, λέμε το «Πάτερ ἡμῶν», ότι είμαστε παιδιά του Θεού. Είσαι εσύ παιδί του Παναγόπουλου; Είσαι εσύ παιδί του Τσκατίνα, του Γιώργου; Δεν ντρέπεσαι; Δεν ντρέπεσαι να λες ότι είσαι παιδί του τάδε; Δεν μας το λένε πολλές φορές; Εγώ είχα κλέψει ένα μούσμουλο μια φορά από μια μουσμουλιά, η οποία μουσμουλιά ήτανε στο μεσότοιχο του περιβολιού μας και κρεμότανε η κλάρα, που λέμε, προς τη δικιά μας, και πήγα εγώ, πιτσιρίκος τώρα, και πήρα ένα απ’ αυτό. Αυτός φύλαγε, που ήταν δίπλα. «Δεν ντρέπεσαι», μου λέει, «να είσαι του Θανάση του Παναγόπουλου παιδί εσύ;» Εγώ πνίγηκα, εγώ μπήκα μέσα στον τάφο γιατί έκλεψα ένα μούσμουλο.

Ήμουν να ντρέπομαι γιατί είμαι του Παναγόπουλου του Θανάση παιδί. Λέω εγώ το «Πάτερ ἡμῶν» και είμαι θηρίο. Έχω εγώ Πατέρα τον Θεό και συμπεριφέρομαι έτσι; Α, δεν ντρέπεσαι να λες τέτοια πράγματα; Δεν είναι δυνατόν. Και εντούτοις πολλοί μας δεν το έχουμε αυτό πιάσει όσο έπρεπε. Ζήτησε από τον Θεό να σου δώσει τη δύναμη πριν σπεύσεις στο Εφετείο, πριν πας στον Άρειο Πάγο, πριν πας στο δικαστήριο, πριν πας, ξέρω εγώ, τι. Πριν συζητήσεις: «Θεέ μου, έχεις πει αυτό και αυτό». Είναι άνθρωπος παραπτώτων. Δεν μπορείς να είσαι παιδί μου, δεν μπορείς να προσβάλλεις. Δεν μπορείς να λες το «Πάτερ ἡμῶν», να έχεις Πατέρα στον ουρανό και εσύ να είσαι θηρίο στον κόσμο. Πώς γίνονται αυτά τα πράγματα; Δεν μπορείς. Και εντούτοις δεν το προσέχουμε όσο πρέπει. Λέγει δε στη συνέχεια:

Προσέξετε κι εσείς που διαβάζετε. «Προσεύχεσθε», λέγει, «ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς καὶ διωκόντων ὑμᾶς». Προσεύχεσθε. Βλέπετε πού μας λέει να καταφύγουμε; Διότι, εάν δεν προσευχηθούμε, θα μείνουμε άοπλοι. Θα μας πάρει ο αρχιμάστορας αυτός. Θα πεις: «Τι λες; Τι σου έκανε; Τ’ άκουσες τι είπε; Για σένα το είπε αυτό το πράγμα». Και έρχεται να σε υποστηρίξει τώρα από εδώ, δείχνει ότι ενδιαφέρεται. Ο ίδιος τον βάζει αυτόν να τεθεί εναντίον σου και έπειτα πηδάει από εδώ τώρα αυτός: «Είδες τι έγινε;» Και μας πιάνει τώρα και τους δύο και μας χτυπάει τα κεφάλια, και εμείς: «Φταίει εκείνος, φταίει ο άλλος, φταίει τούτος, φταίει ο άλλος· εμείς δεν φταίμε». Γιατί; Διότι εμείς δεν καταφύγαμε σ’ Αυτόν να προσευχηθούμε, να πούμε: «Κινδυνεύουμε τώρα, Σε παρακαλώ. Θάλασσα έχουμε, μπότζι κάνει. Φύλαξέ μας, μάζεψέ μας, χανόμαστε».

Υπάρχουν άνθρωποι που είναι εχθροί χρόνια, άλλοι εν ενεργεία και άλλοι κοιμώμενοι. Χρόνια εχθροί είναι άνθρωποι που έχουν έχθρα θαμμένη, την οποία δεν την έβγαλαν στην επιφάνεια, αλλά μένει θαμμένη. Προχθές με συνεκίνησε πολύ ένα τηλεφώνημα. Μου τηλεφώνησε μία κυρία και μου είπε, κλαίουσα και ολοφυρομένη, ότι κατόρθωσε να πάρει συγχώρηση με μια ψυχή έπειτα από τριάντα δύο χρόνια. Ίσως να σας φαίνεται παράξενο, αλλά μου έκανε τόση αίσθηση, που ευχαρίστησα τον Θεό, που σηκώθηκα από το γραφείο μου και γύρισα προς το εικόνισμα και είπα: «Θεέ μου, Σε ευχαριστώ γι’ αυτό που επέτρεψες, για τη χαρά που έγινε και στον ουρανό και σ’ αυτή την ψυχή».

Από το βάθος του τηλεφώνου εκεί, «σε συγχωρώ», είπε. Παρότι ήταν θόρυβος στο τηλέφωνο και δεν μπορούσε, ήταν μακριά, για να επικοινωνήσει καθαρά, εντούτοις αυτό το άκουσε. Ίσως το μετέφερε ο ίδιος ο άγγελος της ειρήνης. Άκουσε το «σε συγχωρώ» και έκλαιγε ολοφυρομένη από τη χαρά της, διότι κατόρθωσε να έρθει σε επαφή και να συγχωρηθεί με μια ψυχή που ήταν επί τριάντα δύο χρόνια αφορισμένη, ξεχωρισμένη δηλαδή. Ξέρετε πόσος τέτοιος κόσμος υπάρχει δυστυχισμένος, διότι ουδέποτε... Και πηγαίνει, δυστυχώς, και κάνει χρυσό δοντάκι. Τα δικαιολογεί με τον τρόπο του. Είναι κρεμασμένα με τα γάντζα αυτά, δεν βγαίνουνε, δεν λιώνουνε, δεν πληρώνονται, ρίζες να φας ένα εκατομμύριο χρόνια.

Η αμαρτία σου δεν πρόκειται να φύγει, εάν δεν εξομολογηθεί, εάν δεν δοθεί το χέρι της συγγνώμης, εάν δεν μπει το «ευλόγησον». Δεν υπάρχει σωτηρία. Θα τα βρούμε κρεμασμένα εκείνη την ημέρα. Δικαιολογούμε εμείς τον εαυτό μας ότι, «ξέρεις, αυτός, Θεέ, εκείνη φταίει», έψαξες νομικά και λοιπά. Τίποτα, δεν υπάρχει δικαιολογία. Θα αγωνιστείς χρόνια και, όταν ο Χριστός μας σε δει ότι αγωνίζεσαι και θέλεις, μα δεν το μπορείς γιατί είσαι αδύνατος, μα τούτο, μα το άλλο, θα βρει Αυτός τον τρόπο, πριν φύγεις του κόσμου τούτου, να σε βοηθήσει να ειρηνεύσεις. Διότι, αν δεν ειρηνεύσεις από τον κόσμο αυτόν, δεν πρόκειται να έχεις ειρήνη στον κόσμο εκείνον. Και όλος ο κόσμος είναι ειρήνη πραγματική. «Ὑπὲρ τῆς ἄνωθεν εἰρήνης, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν». Διαφέρει η ειρήνη της ειρήνης των ανθρώπων. Αν βγείτε στη Νέα Υόρκη εκεί πέρα, θα δείτε περιστέρια.

Θα δείτε αγάλματα που μιλάνε για ελευθερίες και τα λοιπά. Είναι αστεία. Αν πάτε στη Ρωσία, περί ελευθερίας, περί ειρήνης και λοιπά μιλάνε. Ψέματα αυτά δικά μας. Άλλη η ειρήνη των ανθρώπων και άλλη η ειρήνη του Θεού. Η ειρήνη του Θεού είναι ένα πράγμα που τον τρελαίνει τον άνθρωπο όταν μπει μέσα στον άνθρωπο. Αυτή η ειρήνη που, κατά τον Παύλο, «ὑπερέχουσα πάντα νοῦν». Ο άνθρωπος τρελαίνεται. Δεν μπορεί η ανθρώπινη αυτή φύσις να κρατήσει την ειρήνη του Θεού. Δεν μπορεί. Απλώς γευόμεθα εμείς, όσο βέβαια επιτρέπεται, όσο βέβαια μας δίδει χάρισμα ο Θεός, και ξέρουμε τι είναι η ειρήνη. Όταν ο άνθρωπος δεχτεί αυτή τη χάρη, την ειρήνη, θα αγαπήσει όλους, και εκείνους που τον έβλαψαν θα τους έχει υπ’ αριθμόν ένα ευεργέτες.

Παραπάνω από τον πατέρα τους, παραπάνω από τη μητέρα τους, παραπάνω από τη νονά τους θα έχει τους ανθρώπους αυτούς που τον έβλαψαν κάποια μέρα. Διότι είναι οι ευεργέτες του ανθρώπου. Και αυτοί πρέπει να γράφονται πρώτα στο χαρτί που πηγαίνουμε στην εκκλησία: «Τόσοι είναι οι ευεργέτες της ψυχής μου». Διότι η κακία του με βοηθάει να αγιάσω.

Από τους ανθρώπους που λένε «θέλω να αγιάσω και δεν μπορώ να αγιάσω, γιατί δεν με αφήνουν». Σοβαρά τα λες; Αυτοί που δεν σε αφήνουν, αυτοί θα σε αγιάσουν. Αν φύγει ο σατανάς από τη μέση, ουδείς ο σωζόμενος. Ο σατανάς είναι η λυδία λίθος. Ο κακός άνθρωπος είναι η λυδία λίθος που έχουν οι χρυσοχόοι και κοιτάζουν τη βέρα να δουν, δεκατεσσάρων ή είκοσι τεσσάρων ή δεν ξέρω τι είναι. Αυτό είναι και ο άνθρωπος θα μετρήσει τον εαυτόν του.

Από εκεί θα καταλάβει αν έχει προβιβαστεί, αν έχει βαδίσει καθόλου. Για...

βασιλεία! Θα πρέπει, λοιπόν, λέει εδώ, «ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους». Διάκριση δεν υπάρχει. Ο ίδιος ήλιος και σ’ αυτόν που Τον βλασφημεί και σ’ αυτόν που δεν Τον παραδέχεται και στον πόρνο και στον μοιχό, και το αίμα του φονιά το πλένει και το καθαρίζει και το ξηραίνει και τα πάντα. Προς όλες τις κατευθύνσεις βγαίνει, δεν κάνει διάκριση. Όχι ότι δεν έχει τη δύναμη να κάνει διάκριση, μη γένοιτο. Γιατί μπορεί να πιστεύσει κανείς ότι δεν μπορεί ο ήλιος, και αυτό είναι τραβηγμένο εδώ που γράφουν. Σοβαρά το λες; Θα σε παραπέμψω να διαβάσεις στις πληγές του Φαραώ. Και εκεί, στις πληγές του Φαραώ, θα βρεις μια περίπτωση που λέγει μέσα στις άλλες:

Έγινε σκότος τριήμερο. Και τι γινότανε; Οι Εβραίοι στο ίδιο σπίτι είχαν φως και οι Αιγύπτιοι στο ίδιο σπίτι δεν είχαν φως. Τόσο πυκνό σκοτάδι, που δεν εκινήθηκε κανένας τρεις ημέρες από τους Αιγυπτίους. Οι Εβραίοι είχαν φως και οι Αιγύπτιοι δεν είχαν φως. Αυτός είναι. Δεν άλλαξε ούτε του χάλασαν τα μηχανήματα. Είναι ο ήλιος. Έχει τη δύναμη, λοιπόν, αλλά είναι θέμα δικό μας, δεν είναι θέμα δικό του. Ο ήλιος, λοιπόν, λέει, ανατέλλει. Έτσι σε θέλω και σένα. Και έχει εδώ μια σκέψη που πρέπει να απασχολεί κάθε άνθρωπο. Κάνει βέβαια εδώ με αυτό τον λόγο: πρέπει να γίνετε, λέει, υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν.

Πατρός σας, του Θεού δηλαδή, να γίνετε παιδιά του Θεού. Θα πει κανείς: «Καλά, οι άνθρωποι δεν είναι παιδιά του Θεού;» Δεν είναι παιδιά του Θεού. Είναι πλάσματα του Θεού, δημιουργήματα του Θεού. Παιδιά του Θεού είναι όσοι εδέχτησαν τον Χριστό. «Ὅσοι δὲ ἔλαβον αὐτόν», τον Χριστό, «ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι». Τον Χριστό δεν τον εδέχθης, παιδί του Θεού δεν είσαι. Είσαι δημιούργημα του Θεού, είσαι πλάσμα του Θεού. Διαβάστε στον Ιωάννη, Α΄ 12, και θα βρείτε αυτά τα λόγια που σας λέω. Όσοι έλαβαν τον Χριστό. Τον παίρνεις τον Χριστό, τον δέχεσαι, τον κοινωνείς, είσαι αδελφός Του και, κατ’ επέκταση, παιδί του Πατέρα Του.

Αδελφός είναι ο Χριστός, μικρός αδελφός είναι ο πιστός. Μαζί και οι δύο παιδιά του Θεού, το ένα κατά φύσιν και το άλλο κατά χάριν. Εάν, λοιπόν, εγώ δεν έχω σχέση με τον Χριστό, δεν είμαι παιδί του Πατέρα, δεν είμαι παιδί του Θεού, δεν μπορώ να λέω το «Πάτερ ἡμῶν». Ψεύδομαι εάν το λέγω το «Πάτερ ἡμῶν», ότι έχω Πατέρα στον ουρανό και κατά αυτή την έννοια. Γνωρίζετε δε ότι υπάρχουν όχι μόνο παιδιά του Θεού, αλλά και παιδιά του διαβόλου. Εάν ανοίξετε, παραδείγματι, στον Ιωάννη, Η΄ 44, θα ιδείτε εκεί να λέγει ο Χριστός στους Εβραίους: «Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν». Άρα υπάρχουν και παιδιά του Θεού, υπάρχουν και παιδιά του διαβόλου. Όσοι δέχονται τον Χριστό και μένουν κοντά στον Χριστό...

στην Εκκλησία, στα Μυστήρια, έχουν Πατέρα τον Θεό, αδελφό τον Χριστό, μητέρα την Εκκλησία. Όσοι όμως είναι μακριά είναι με τον λεγόμενον, τον άλλον, τον αρχιμάστορα, που τα πράγματα είναι διαφορετικά. Υπάρχει όμως μία παρεξήγηση. Θα την έχετε κι εσείς προσέξει πολλές φορές. Άνθρωποι που δεν έχουν καμιά σχέση με τον Θεό, τίποτα με την Εκκλησία, τίποτα με τον Κλήρο, τίποτα με τα Μυστήρια...

βλασφημούν εκεί ακόμη και λοιπά. Αν του συμβεί κάτι, ζητάνε τον λόγο από τον Θεό. Αν του συμβεί κάτι, κάποια αρρώστια, ένα ατύχημα, κάτι κ.λπ., ζητάνε από τον Θεό. Αυτός φταίει. «Ματαίως», λέγει ένας πατήρ της Εκκλησίας, «οἱ ὑπηρετοῦντες τὰ συμφέροντα τοῦ διαβόλου ἐπικαλοῦνται τὴν εὐσπλαχνίαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ μακρόθυμον τοῦ Θεοῦ». Και πού τον είδες τον Θεό εσύ;

Πότε μίλησες για Θεό εσύ; Πάντοτε Τον βλασφημείς. Έφαγες τους παπάδες σου, τους ροκάνισες. Έφαγες τα πάντα εναντίον. Και τώρα μιλάς για τον Θεό; Πού και πού. «Ματαίως», λέγει, «οἱ ὑπηρετοῦντες τὰ συμφέροντα τοῦ διαβόλου ἐπικαλοῦνται τὴν εὐσπλαχνίαν τοῦ Θεοῦ, τοῦ μακροθύμου μὲν ἀλλὰ δικαίου, ὅστις ἴσου δεν χαρίζεται».

Ναι μεν μακροθυμεί ο Θεός και σε ανέχεται, αλλά είναι και τιμωρός ο Θεός. Δυστυχώς πολλοί μας τον Χριστό μας Τον θέλουμε χωλό, με ένα ποδάρι: μόνο αγάπη. Όπως θέλουν και την ένωση τώρα, μόνο με αγάπη. Ναι, αλλά είναι και δικαιοσύνη ο Θεός. Δεν είναι κουτσός ο Θεός. Ο Θεός έχει δυο ποδάρια. Ναι μεν είναι μακρόθυμος, πολυέλεος, περιμένει τον άνθρωπο να μετανοήσει, αλλά είναι και δίκαιος.

Έχει και σπαθί που κόβει και, κατά συνέπεια...

θα ζητήσει και δικαιοσύνη, βέβαια ορισμένη, διότι δεν επεμβαίνει αμέσως σε κάθε κακό, σε κάθε αδικία, σε καθετί που θεωρείται άδικο μεταξύ των ανθρώπων. Δεν επεμβαίνει η δικαιοσύνη του Θεού και δεν τη βλέπουμε αμέσως. Νομίζουμε ότι ο Θεός είναι άδικος. Όχι, δεν είναι άδικος ο Θεός. Αλλά συμβαίνει το εξής και θα μπορούσε να το έχει λύσει ο άνθρωπος αν διάβαζε, αν πρόσεχε. Πρώτα πρώτα θα πρέπει να ξέρει ότι ο Χριστός δεν ήρθε στον κόσμο για να κάνει κρίση. Μάλλον εκρίθη ο Χριστός από μας και δεν έκρινε τον κόσμο. Ε, δεν έγινε αυτό; Εμείς Τον καθίσαμε στο σκαμνί και Αυτός δεν μας κάθισε ακόμη στο σκαμνί. «Οὐκ ἦλθον», λέγει. Αυτό είναι!

Είναι αυτό. Είναι εκείνο που λέγει: «Δεν ήλθε να κρίνει τον κόσμο, αλλά να σωθεί ο κόσμος δι’ Αυτού». Έριξε δηλαδή ο Θεός Πατήρ ένα σχοινί κάτω, που λέγεται Χριστός, και λέει: «Πιαστείτε από αυτό να σωθείτε». Βέβαια ορισμένοι δεν κάνουν χρήση αυτού. Ο Πέτρος λέγει σε μια του επιστολή, δεν ξέρω αν το έχετε βρει, είναι στη δευτέρα του επιστολή, στο Γ΄ κεφάλαιο, στίχος 9, το εξής: «Οὐ βραδύνει ὁ Κύριος τῆς ἐπαγγελίας», του ερχομού Του, της δικαιοσύνης, της τιμωρίας. «Οὐ βραδύνει, ἀλλὰ μακροθυμεῖ». Μακρόθυμος είναι σύνθετος η λέξη: μακριά τον θυμό, αναβάλλει. «Μακροθυμεῖ εἰς ἡμᾶς, μὴ βουλόμενός τινας ἀπολέσθαι», να μη χαθούνε ορισμένοι, «ἀλλὰ πάντας εἰς μετάνοιαν χωρῆσαι».

Περιθώριο, λέει. Αναβάλλει την κρίση, αναβάλλει την τιμωρία. Δεν κόβει χέρια, δεν κόβει πόδια, δεν βγάζει μάτια, δεν κόβει γεννητικά όργανα, δυναμικά να απαλείψει και να σταματήσει την αμαρτία.

Μακροθυμεί. Σας θυμίζω, μια φορά στην Κατοχή ετιμώρησε ένα παράνομο ζευγάρι. Πήγαν να ασελγήσουν επάνω σε έναν τάφο, έξω από την Τρίπολη, στο νεκροταφείο, απάνω στο μάρμαρο, και έπαθαν ό,τι παθαίνουν τα σκυλιά. Και έγινε χειρουργική επέμβαση την άλλη μέρα. Μείνανε εκεί πέρα κολλημένοι. Τιμωρεί ο Θεός, αλλά, διότι μακροθυμεί, δεν μας πιάνει επ’ αυτοφώρω.

Νομίζουμε ότι δεν υπάρχει. Υπάρχει δικαιοσύνη του Θεού, σας έχω πει άλλοτε. Τι είναι η αξίνη του Τιμίου Προδρόμου, το τσεκούρι που κείται στο δέντρο; Αυτή είναι η δικαιοσύνη του Θεού. Αλλά για να κόψει ένα τσεκούρι, πρέπει να το πάρει κάποιος στο χέρι του κάποτε. Δεν το πήρε ο Χριστός ακόμη στο χέρι του. Όταν θα έρθει, θα το πάρει, και αλλοίμονό μας όταν το πάρει. Αυτό μας υπενθυμίζει. Ορισμένοι αδαείς αγιογράφοι βάζουν αίμα μπροστά στην αιχμή, ότι είναι δήθεν το τσεκούρι που κόψαν το κεφάλι του Προδρόμου. Δεν είναι αυτό. Ο Τίμιος Πρόδρομος είπε: «Ιδού, η αξίνη κείται εις τη ρίζα του δέντρου». Δηλαδή θα έρθει αυτός και θα την πάρει και θα καθαρίσει τα λόγια. Δεν την καθάρισε. Τον καθαρίσαμε εμείς τον Χριστό μας για την ώρα. Δεν την καθάρισε. Θα ’ρθει όμως μια μέρα να το πάρει αυτό το πράγμα. Και υπάρχει και ένα άλλο, που πάλι σας το έχω πει, αλλά για το επίκαιρο του θέματος.

Για αυτούς που δεν το ξέρουν, που υπενθυμίζει την κρίση η οποία δεν ενεργεί σήμερα. Είναι το λεγόμενο δεσποτικόν στην εκκλησία. Εάν πάτε και φιλοσοφήσετε, μελετώντας μέσα στην εκκλησία τας αγίας εικόνας, τα καντήλια και λοιπά, θα δείτε ότι όλες οι εικόνες του Κυρίου, της Θεοτόκου, των Αγίων, στο τέμπλο, όλες έχουν ένα καντήλι μπροστά και καίει λάδι. Αυτό το καντήλι όμως δεν το έχει το δεσποτικό. Γιατί δεν το έχει το δεσποτικό; Ερώτησα κάποιον και μου είπε: «Ιερεύς, μου λέει, το έχουν γιατί ο δεσπότης, μου λέει, μπορεί να χτυπήσει επάνω η μίτρα του». Την όλη ψυχή του, λέω, δεν μπορεί να πάει παραπάνω, να μην φτάνει ο δεσπότης να χτυπήσει; Δεν είναι αυτός ο λόγος. Εκεί είναι ο θρόνος.

Κρίσεως. Στην Ωραία Πύλη, που είναι η Παναγία μας με τον Χριστό, είναι ο θρόνος της χάριτος. «Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς». Και ο Χριστός δίδει το σώμα του και το αίμα του εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον. Και την πιάνει την ψυχούλα αυτή η οποία κοινωνεί και την περνάει διά της Ωραίας Πύλης. Γιατί λέγεται Ωραία Πύλη; Είναι ομορφότερη από τις άλλες; Διότι από εκεί εισέρχονται οι ψυχές για τη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν εισέρχονται από το καφενείο ούτε από τα καλά έργα που λέει ο κόσμος. Το σώμα και το αίμα του Χριστού είναι η είσοδος και το Άγιο Ποτήριο για τη Βασιλεία των Ουρανών. Και όσοι, διά των πρεσβειών της Θεοτόκου, δεν συμβιβαστούν με τον Χριστό να τους δώσει το εισιτήριο για τη Βασιλεία των Ουρανών, θα μείνουν με τις αμαρτίες τους και μια μέρα θα περάσουν στον θρόνο, στην κρίση.

Το δεσποτικό είναι η κρίση και η κρίση είναι ανέλεος. Δεν περνάνε μέσα, δεν περνάνε κλάματα, δεν περνάνε παρακάλια εκεί. Έχει δικαιοσύνη, και για να υπενθυμίζει η Εκκλησία ότι δεν υπάρχει έλεος κατά την κρίση, ούτε κερί και λάδι. Νομίζετε ότι είναι παπαδομάγαζα οι Εκκλησίες Ορθόδοξες, που μας λένε οι αιρετικοί; Όλα ομιλούν: πού έχουν τοποθετηθεί, τι έχει τοποθετηθεί, τι ενεργείται. Όλα έχουν λόγον. Αλλά, διότι εμείς είμαστε αδιάβαστοι, δεν ξέρουμε καν περί τίνος πρόκειται. Γι’ αυτό ακριβώς λέμε αυτά που λέμε και σκεπτόμεθα όπως σκεπτόμεθα. «Δεν βραδύνει», λέγει λοιπόν ο Πέτρος. Θα έρθει, κι αλλοίμονο στον άνθρωπο ο οποίος δεν θα βρεθεί εντάξει. Γι’ αυτό, αν θέλει ο άνθρωπος να λέγεται ότι είναι παιδί του Θεού, πρέπει

να έχει και τα γνωρίσματα τα σχετικά. Αυτοί οι οποίοι μένουν εν μνησικακία, μένουν με την εχθρότητα, έστω και δικαιολογημένα, όπως λέμε εμείς οι άνθρωποι, δεν έχουν σχέση με τον Θεό. Ακούσετε με απλά λόγια μια γνώμη του θείου Χρυσοστόμου επάνω σε αυτό το θέμα που ομιλούμε. Λέγει λοιπόν ο θείος Χρυσόστομος το εξής: «Ουδέν γαρ ούτως ο Θεός μισεί και αποστρέφεται». Ακούτε τη λέξη που βάζει; Ότι μισεί ο Θεός. Είναι δυνατόν;

Δέντρου. Τόσο κακό του κάνει, ώστε τον μισεί, τον απεχθάνεται τον άνθρωπο και αποστρέφεται ως άνθρωπον μνησίκακον και διατηρούντα οργήν. «Πώς γαρ βούλει τον Δεσπότην ίλεων συγγενέσθαι και πράον, τον σύνδουλον γενόμενος αυτός χαλεπός;» Πώς θέλεις ο Δεσπότης, ο Χριστός, με σένα να είναι μαλακός και να σε έχει όπα όπα, τον σύνδουλο γενόμενος αυτός χαλεπός; Και εσύ να είσαι θηρίο έναντι του ανθρώπου του άλλου. Θα πει βέβαια, το επιχείρημα είναι αμέσως έτοιμο: «Με έβρισε, με αδίκησε, μου έκανε, με έφτιαξε κλπ.». Όπως μάλιστα είπαν και λένε και πολλοί στους πνευματικούς που πηγαίνουν, που τους προτρέπουν να συγχωρήσουν για να κοινωνήσουν κλπ.: «Και εσύ, αν ήσουν, πάτερ, δεν θα συγχωρούσες». Ακούγεται να λέγεται πολλές φορές. Εδώ το προλαμβάνει ο πατήρ, ο Άγιος, και λέει: «Αλλ’ ύβρισέ σε ο σύνδουλός σου; Σε έβρισε; Γι’ αυτό εσύ

τον Θεό δεν βρίζεις πολλάκις; Σαν αμάρτησες εσύ; Είσαι περιστέρι εσύ; Δεν έφταιξες ποτέ του Θεού; Πού δε ίσον σύνδουλος και Δεσπότης; Ποια αξία έχει η αδικία ή η ύβρις που σου έκανε ο άνθρωπος εν σχέσει με εκείνη που κάνεις εσύ στον Θεό; Και ούτος μεν εκ πάθους και ηδικημένος ίσως ύβρισε. Μπορεί να τον έβλαψες, μπορεί να τον αδίκησες, μπορεί κάποιος πήγε, σε συκοφάντησε και δεν εξήτασε και τον διέθεσε κακώς εναντίον σου και παροξύνθη. Συ δε τον Θεόν υβρίζεις, ουκ αδικούμενος. Ο Θεός δεν σε αδίκησε ποτέ. Πώς εσύ τον υβρίζεις, ουδέ επηρεαζόμενος, αλλά ευεργετούμενος υπ’ αυτού καθ’ εκάστην ημέραν; Τι να έχεις ως απολογίαν ή συγγνώμη;

Θα βρούμε εμείς δικαιολογία και συγγνώμη από τον Θεό; Εννόησον τοίνυν, πρόσεξε λοιπόν, ότι ει βούλει μετ’ ακριβείας τα εις αυτόν γενόμενα ο Θεός εξέταζεν, ουδεμίαν αν βιώσομεν ημέραν. Εάν ο Θεός επέτρεπε στη δικαιοσύνη του να σε ελέγξει, να σε κρίνει κάθε μέρα για τα αμαρτήματα που κάνεις, ούτε μια μέρα ζωή δεν θα σου άφηνε στη γη. Θα σε τιμωρούσε αμέσως, θα σε αφάνιζε, θα σε έδιωχνε από το πρόσωπο της γης. Και συνεχίζει και λέγει το εξής:

«Ουδεμίαν», λέει λοιπόν, «βιωσόμεθα ημέραν». Διότι λέγει: «Ανομίας γαρ εάν παρατηρήσεις, Κύριε, Κύριε, τις υποστήσεται;» Αλλά εμείς δεν σκεπτόμεθα ότι, αν μας ζητήσει αυτός λογαριασμό... Εμείς ζητάμε πάντοτε τον λογαριασμό από τον άλλον. Τον λογαριασμό τον δικό μας; Και θυμόσαστε μια παραβολή που έχει πει, των μυρίων ταλάντων, και είπε ότι η αμαρτία του ανθρώπου προς τον Θεό, η παρακοή, η παράβαση του νόμου και της οδηγίας του Θεού, χρεώνεται μύρια τάλαντα.

Η αδικία, η παράβαση, η ζημιά του ανθρώπου προς τον άνθρωπο χρεώνεται εκατό δηνάρια. Μύρια τάλαντα, έξι εκατομμύρια προπολεμικά· εκατό δηνάρια, εβδομήντα δραχμές. Οποιαδήποτε αδικία και αν σου κάνω ή μου κάνεις χρεώνεται εβδομήντα δραχμές. Την πιο μικρή παράβαση να κάνεις στον νόμο του Θεού χρεώνεται έξι εκατομμύρια. Ποιος το σκέφτηκε αυτό; Ζητάς εσύ από τον άλλον την εκδίκηση, την ικανοποίηση, τη συγγνώμη ταπεινωμένη. Ναι, αν ζητήσει κι αυτός από πάνω, πού θα σταθείς; Και εμείς ζητάμε τα εκατό δηνάρια του άλλου, χωρίς να υπολογίζουμε τα μύρια τάλαντα. Και θυμόσαστε,

η ενέργεια που έγινε τότε τι επιπτώσεις είχε; «Πήγαινε», λέει, «να τον συλλάβεις αυτόν που του χάρισα τα μύρια τάλαντα». Διότι, όταν εγώ πάω και εξομολογούμαι έστω και μίαν αμαρτία, μου χαρίζει έξι εκατομμύρια. Και όταν ο άλλος μου χάλασε το οικόπεδο, με πείραξε, με έβλαψε, και πάω εκεί, τον πνίγω για εβδομήντα δραχμές. Έτσι τη λογαριάζει ο Θεός. Γιατί μία είναι αδικία προς συνάνθρωπο και άλλη αδικία προς τον Θεό. Μία είναι αδικία προς το πεπερασμένο και άλλη αδικία προς το τέλειο, το αιώνιο, ξέρω γω τι. Και σκέψου λοιπόν έτσι. «Πιάστε τον», λέγει, «αυτόν και βάλτε τον μέσα μέχρι να αποδώσει τον έσχατον κοδράντην». «Ούτω γαρ θέλει», λέγει, «ποιήσει και ο Πατήρ ημών ο ουράνιος, εάν σεις δεν αφήσετε τα παραπτώματα των ανθρώπων εκ των καρδιών υμών». Άλλο με τα λόγια: «Πήγαινε, κοινώνησε, πήγαινε. Καλημέρα».

Άλλο αυτό: εκ των καρδιών υμών. Ουδέποτε θα πρέπει να έχεις μαζί μου ότι εγώ σκέφτηκα ποτέ κακά για σένα. Αν μου έκανες κάτι, δεν ξέρω γιατί μου το έκανες. Ούτε ο Θεός να σου το λογαριάσει. Εκ των καρδιών υμών. Και ξέρετε, στη φυλακή ο άνθρωπος δεν μπορεί να εξοφλήσει χρέος ούτε μια δεκάρα. Γιατί δεν μπορεί ο φυλακισμένος. Και νομίζω ότι ο Χριστός μας δεν έκανε λάθος. Είπε σωστά.

Λοιπόν, τώρα. Αυτό μας πιάνει και μας ζητάει, λοιπόν: «Γίνεσθε», λέει, «ουν τέλειοι». Τέλειοι. Δεν εννοεί μηχάνημα. Εμείς, παραδείγματι, δεν εννοούμε να πάρουμε με ελάττωμα· έστω κι αν μια βίδα που αξίζει ένα λεπτό, δεν θα το πάρουμε. Πώς είναι δυνατόν να λέγεσαι τέλειος άνθρωπος και μάλιστα με τέτοια βασικά σφάλματα να ζητάμε να πάμε στη Βασιλεία των Ουρανών; Δεν θα πάμε. Λυπούμαι, αλλά δεν θα πάμε, εάν δεν διορθώσουμε.

Έχει άλλο σκοπόν η παραμονή του ανθρώπου εδώ. Είναι να γίνει τέλειος. Και να γίνει τέλειος άνθρωπος είναι μεγάλη υπόθεση. Πρέπει να κουραστεί, πρέπει να το θελήσει πρώτα και να υπακούσει. Και η τελειότητα δεν είναι μόνο κατά κόσμον και κατά Θεόν, γιατί όταν λέει τέλειος εδώ, δεν λέει απλώς να είναι ένας άνθρωπος που δεν πατάει τα μερμήγκια αλλά ταυτόχρονα σκοτώνει τα παιδιά. Δεν λέει αυτόν που δεν τρώει λάδι αλλά ταυτόχρονα έχει αδικήσει και έχει φάει το αίμα του αλλουνού. Δεν λέει αυτό. Τελειότης είναι και στις σχέσεις του ανθρώπου να είναι παράδειγμα ο άνθρωπος, αλλά και εν σχέσει με τον Ουρανό, διότι πρόκειται να ζήσει στον Ουρανό, πρόκειται να ζήσει σε βασιλεία. Πρέπει να γίνει βασιλόπουλο και να είναι τέλειος και κατά το πνεύμα και κατά το σώμα. Είναι όμως μια λέξη στο «γίνεσθε τέλειοι» που θέλει περισσότερη, κατά κάποιον τρόπο,

συζήτηση και ανάπτυξη. Ο χρόνος δεν μας παίρνει. Θα μείνουμε μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε στην άλλη. Αμήν.