Love Your Enemies (Part 1)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Greetings. Our subjects have been following a series on the Evangelical Law, and specifically on the fifth chapter of Matthew. Two other talks came in between because of the feast of Saint Nektarios of Aegina, and tonight, with God's help, we return to where we were. From my notes I see that we are in the fifth chapter, at verse 43 and following, where it speaks about the completion of the old law.

Earlier He reminded us to watch out for adultery, which can be committed even with the eyes; to be careful not to swear falsely; to be careful not to go to law against one another. And now He comes and speaks to us about our conduct toward our neighbour. "You have heard that it was said" — that is, "You shall love your neighbour and hate your enemy."

And indeed it was written in Deuteronomy 7:1-2.

You read it in the Old Testament — you must have come across this — and also in the twenty-third chapter of Deuteronomy, verse 6. "But I say to you, love your enemies, bless those who curse you, do good to those who hate you, and pray for those who insult you and persecute you, so that you may become sons of your Father who is in heaven." He comes and says exactly the opposite of what the law said in the Old Testament. There it said that a person should hate his enemies.

Here He says that a person should love his enemies. I don't know whether this has ever troubled you: how do we account for one and the same God counselling and saying that a person should hate his fellow man, and then this same God now coming and saying that a person should love his fellow man — his enemies there, his enemies here? It is a detail that has not been noticed, and it scandalizes certain people. Enemies in that era were those people who believed in other gods.

Idolaters — people who fought against the true God, the one God. These were the enemies of the Jews, the enemies of the people of Israel. Enemies with respect to their faith. Not an enemy because his goat got into my garden, or because he insulted me, or because he wronged me. They were spiritual enemies, enemies in matters of religion; and since God did not want His own people to have dealings with them — because there was every likelihood that they would lose their true faith and learn their sins as well — for exactly this reason He laid it down as law that they should hate them.

That was His purpose. God's purpose was good when He gave such a commandment at that time. He did not give that commandment there at random; He gave it there for a specific reason. So the aim of the Mosaic law was that they should hate the idolaters, those who had graven images — these were the enemies. Just as we today do not see who our spiritual enemies are. And even we today have such a commandment: not to say good morning to the enemies of the faith. Whoever does not bring this teaching, it says, do not give him a greeting; those who do not accept Christ, we are not to greet. Doesn't Scripture say that? Doesn't John say it? So something of this kind was going on.

If you also read Psalm 105, you will find some words there that justify what I am telling you. "They did not destroy the nations, as the Lord had told them, but they mingled with the nations and learned their works, and served their graven images, and it became a stumbling block to them." God told them to hate them; but they did not hate them, they did not keep away from them, they did not keep them at a distance. They formed relationships and friendships. And what happened? "They mingled with the nations" — they mixed in with the nations — "and learned their works, and served their graven images" — they became idolaters, they made carved gods — "and it became a stumbling block to them."

There was a purpose. That is the kind of hatred it was, that is the kind of enmity it was: you shall love your own people, but you shall hate your enemy, the enemy of the faith. Now Christ comes in the other place and says: you shall love your enemy. Christ now does away with this. And instead of hatred He lays down love toward enemies as the law. And today too there are idolaters, there are the nations. But He sent the Apostles out to the nations, to preach, to make disciples of the nations. "Go and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit." He sent people, but today He sent people full of grace, strong people, ones who would not be swept away.

Today they are the ones who draw others along.

That is the reason. There He acted rightly, and here He acted rightly. That hatred of the enemies was holy, and it is holy today to love your enemy. There are specific reasons, and if you do not place them correctly you are scandalized. God legislated defensively: no, guard yourselves, keep them far away. Christ legislated offensively: go, make disciples of them, speak to them, preach to them, baptize them, in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit. That is the reason, and today it is not placed where certain people place it.

They are scandalized, thinking that God was harsh. There was a specific reason why He was harsh. How many times does a father or a mother, seeing that in the neighbourhood, or at school, or somewhere else there is bad company that can do harm to their boy, do harm to their girl — how many times do they not threaten the child? Of course they threaten: "Don't you dare, I'll break your legs; don't you dare speak with her; don't you dare keep company with them." Not out of malice, but out of love for their child. They set up an enmity against the other person's child, because they know that harm will come of it if they let their child keep that company. Something like that is how a person should get it into his head that this commandment was placed there: "You shall love your neighbour and hate your enemies."

That is how it was said back then. Now I come and take this law and I modify it. I do not abolish it, I modify it: and where there was hatred, I now put love. I had given hatred at that time so that they could defend themselves, so that they would not be swept away and so that this very thing would not happen. Because David wrote by the Holy Spirit what I told you: "They did not destroy the nations" — they did not clear them out — "as the Lord had told them," He who told them to destroy them, "but they mingled with the nations" — they went along with them — "and they learned their works, and they served their graven images, and it became a stumbling block to them." There are another five or six verses. A whole series of charges, because they did not keep what God had told them. They made friendship where God had told them to keep enmity. We have the notion that we can correct even God.

There are times when we have the notion that our own feelings are higher than God's. Many times. God has never once made a mistake. He always says things rightly, He says them beautifully, perfectly, in the way that is to our benefit. But we do not understand why He gives them to us in that way, and we end up with the opposite results. That is the reason. "But I say to you," He says, "love your enemies." Now, that is a difficult thing. Difficult. First of all, we have not grasped what the word "enemy" means. We put him far off and we get him in our sights. Ready, if it were possible — bang — to shoot him down and wipe him out. And what will come of that? Many people even pray for God to do it.

For God to wipe their enemies off the face of the earth, because at some point those enemies hurt them, or because they keep on hurting them. At some point they said harsh words; at some point somebody ruined a marriage match for them; at some point somebody spoiled their good mood; at some point over some piece of business, I don't know what — when many times these so-called enemies, these bad people, are instruments of God. They showed their own malice, and yet good came out of it for us. Was it out of love that the Jews raised our Christ up on the Cross? And yet who was served by it? Was it out of love that they cut off the head of the Honourable Forerunner? And yet a divine dispensation was accomplished there.

"You proclaimed the good news to those in Hades, of God made manifest in the flesh." But we sit and busy ourselves with the person and with the deed. Yet with our responsibility before God, who said "Love your enemy" — with that we do not busy ourselves. And many times we reach the point where, even to the spiritual father who in his way is pressing us for our own good — that we must forgive, that we must say good morning, and so on — we have the nerve to say to him: "You too, Father, if you were in my position, you wouldn't be saying that good morning. You ought to know what he has done to me, what she has done to me, or what he says, or what she says." And the enmity stays right where it is. And at the same time, of course, we are there in our church.

We even go to Vespers, we go on the great feasts, at Pascha we hold the candle. We receive the Great Blessing of the Waters at Theophany, we keep our feasts, our icon corner is in good order, our incense is there — but the malice is still malice. Our Christ wants a person to struggle in the very place where He has put him. We slip away from there and go looking for some other way to please God. God is not pleased by it. You saw Peter: "No, Lord, it isn't a fitting thing for You, the Teacher, to wash my feet." "Then out," He tells him, "you have no part with Me." He was dumbfounded; when he saw that the Lord was sending him away — "then not only my feet, but my hands and my head as well," as we were saying before. The same thing happens with us.

"You want me to do works of mercy for You? Then do your works of mercy." "I don't want anything from you. I want you, right here where I have placed you, to forgive your enemy. I will accept nothing else from you. Right here where I have placed you is where you will sit your examination." And this is not the only such area. There are many areas like this in which we try to slip away. "Of course," a woman says to me, "my husband is ill" — "Oh, Mr. Panagopoulos," she says, "I have lost the hospital visits, I have lost the prison visits, I have lost all of that." "Seriously?" I say to her. "Of course," she says, "I long for them, because," she says, "my husband is ill." You are the one going through the hospital now, in your own home, and you are the one in prison, and in prison in a special way. Your own person has to get well first, before you go off to the others. Your own — isn't he your own? Isn't he a human being belonging to God?

You have to look after your own person, the one who is permanently bedridden, because he is ill — and you say you're not going to see the others. These things don't sit well with people who have any sense. We want, in our own way, at all costs, to please God. No — right here where I put you, here. Whether you like it or not. "But this is what I like." Does anything at all happen that God does not know about? What is there that happens — which leaf falls from the tree, which hair falls from our head, which sparrow falls to the ground — that God does not know about and that does not take His permission before it happens? And even so, is it a chance event that you have an enemy? Is it a chance event that you find yourself next to a neighbour who grills his fish from morning till night? Is it a chance event?

Aren't you thankful to God that you don't have one like that above you as well, and you only have the one beside you? That you don't have one on the other side either, and you only have the one beside you? Because you couldn't have borne any more than that. Think about things a little along these lines. Don't make yourself out to be a butterfly and believe that all you need in your life is applause and flowers and roses. All these things are giving you the opportunity. To sit your examinations. To be put in the pot and boiled, and boiled again, so that the foreign matter comes out of you. You have heard about gold: they boil it and boil it again so the foreign matter comes out of it. "Tried as gold in the fire," it says. Nothing is by chance. So this, then, is the commandment.

"I just can't do it anymore." Now that takes us somewhere else, and we'll discuss it: why can't you? Is it that you can't, or that you don't want to? I'll find the "I don't want to" in you. The doctor who comes, your spiritual father, has to find the "I don't want to" in you. And Christ will find that you don't want to. From the moment you do want it, it will happen. Because you will ask for it deep within, from Christ. And if you say to Him, "My Christ, You said to love my enemy. Right now I don't have that strength inside me. I beg You — but I want it. Help me. Help me, I beg You, I want it" — from that moment things change.

Things change from that moment on.

We don't want to, because there is egotism in us. We haven't grasped exactly what it is He is asking of us. We love our friends, our own people, the ones who treat us with honour, the ones who flatter us, the ones we have interests with, the ones we enjoy ourselves with, the ones we sit and eat with. That's why we hear so often, "I'm a good person, as long as nobody bothers me." But if somebody so much as touches me, I go out of my mind. And you call yourself good? Well, look at you. Shall we hang a charm around your neck so nobody gives you the evil eye? Who told you that you're good, if you're only good as long as nobody bothers you?

Look at the three categories in the parable of the Good Samaritan. You saw the robbers, you saw the Priest and the Levite, and you saw the Samaritan. What is the difference between what these three kinds of people did? The first robbed. The second gave nothing — but they also took nothing. The third took nothing, but he gave. Which one was called blessed? The last one, the one who gave without taking anything.

The robbers took. "What's yours is mine." The Priest and the Levite took nothing from the man — but they gave him nothing either.

That's the category of, "Well, I don't bother anybody." But the third one — he not only took nothing, he gave, and he sacrificed. He interrupted his own business. He offered what he was carrying with him for his journey. He gave the coins he had on him, and he promised the rest as well, the whole cost of the man's recovery. Now who is the complete one? That is what a person's sacrifice looks like. That is the real Christian. Not the one who says, "I don't bother anybody, so I'm good" — good only for as long as nobody bothers him. When I have the devil inside me and I leave him undisturbed, does he come out? He does not. So don't disturb him! The moment I do disturb him, things change. From the moment I start making war on him and telling him no, he starts in with his own tactics. He'll come at me in his own way. That's how it is.

So let these words not slip past us. I've told you before, and I repeat it now: if the Evangelical Law is attended to and put into practice, a person doesn't merely enter Paradise — he enters into the concord, the harmony, of Paradise. Don't even read the rest of the Gospel; just read these three chapters, the fifth, the sixth and the seventh of Matthew — only make sure you put them into practice. Don't run ahead before you've applied them. "Love your enemies," He says. Those so-called enemies — and I'll take every chance I get to tell you this — are benefactors of a person's soul and even of what he owns. From the moment a person is wronged by some enemy...

...Christ has business with him. Provided that this person doesn't fight back, but says, "My Christ, You know, You understand why this is happening." Because many times something happens to our material things — a loss, a bit shaved off here, some damage — that has to happen just that way. They say that once, on a voyage, there was a traveller on board who had a monkey with him. There were many people in the little boat, and one of them had lain down and gone to sleep. The monkey slipped its master's chain, crept over, and took the man's wallet.

It climbed up the mast and started throwing the money into the sea. Meanwhile the man woke up and was horrified. And there it was, throwing his money away. Now this man was a milkman. Somebody said to him, "Let it throw all of it in." Whatever belongs to the water, he said, it will throw away — and it will bring the rest back down. And the monkey brought about a quarter of the money back down to him; the rest it threw into the water. It was the water he had been putting in the milk, so into the water it went. See how strange it is — see what dishonest gain produces. If we were willing to reflect on why something happened to us, we would find the reason. And if we couldn't find it and asked Christ, saying, "What do You want to teach us by this? What is this illness for?"...

...what is this hardship for, what is this persecution for, what is this trouble for, what is it all for — we would find the reason. But instead we play the fool, as they say. We're the saints, naturally: we're the ones being tempted, we're the ones being harmed, we're the ones surrounded by enemies. If only we knew that these people are our benefactors! When we go to church and hand in the names for commemoration, theirs should go in first — before our own, before our children's. Because they benefit us both spiritually and materially. Christ is ready to bless a person and to help him. So the enemy is not an enemy in the way we imagine.

In between there stands Christ, who takes this enemy and his actions against us and alters them in such a way as to bless us. It comes out for our good. But we haven't taken hold of it this way, and so it doesn't come about. Now, He isn't speaking here about the world outside. He is speaking to Christians, to people who practise their faith, who say they love Christ, who go to church, who light candles, who bring the offering, who receive Holy Communion often. You know, there are many people who go all the way up to Holy Communion, and even so they feel something inside gnawing at them, biting at them. We know that feeling. "Bless," He says next...

..."bless those who curse you." Bless those who curse you. Do you know what that means? Instead of the opposite, you are to pray for good things for the very people who move against you, whether in word or in deed. That is, the one who speaks against us, the one who acts against us, would normally expect an answer in kind. But he must not get that from a Christian. He must get the exact opposite. In other words, we are to look for ways to conquer evil with good.

In my first years as a Christian, when I returned to Christ, I had a Russian confessor, Father Efthymios, a man of discernment. He was at the church of the Holy Unmercenaries in Psyrri. He has since fallen asleep in the Lord. We used to have our squabbles among the brethren, and he would say to me, "Dimitri, be careful. When they throw walnuts at you, you throw figs. Don't throw walnuts back." Dimitri, what he told me means this: I am not to return evil for evil. As a Christian I am always obliged to find some way...

...to do good to that very person who speaks evil of me, who harms me, who wrongs me in all sorts of ways. That is the meaning of "bless those who curse you." That is, always be inventing good things for the very people who are acting against you.

And it's true, we say, "I don't wish them any harm." Yes, you don't wish them harm — but you don't wish them any good either. That's the issue. The point is that a person mustn't stop halfway. "I don't wish him harm. I know what they do, I know what they say, but I don't say anything."

"...not till the Second Coming. I won't do it." But if the chance is given to you to speak well of them — that's the issue, and you won't do it. Christianity is a lofty thing; Christianity isn't rough concrete work. We don't move into an apartment just because the concrete and the slabs and the marble have been laid. It's all the fine work afterwards that makes it fit to live in. And for Christ to enter into a soul, He looks at exactly these details, at where a person stands. Many times we hear, "I told my husband" — or "I told my wife" — "I'm not taking him to court, I'm not taking them to court, I've left them to God." Is that an answer for Christians? "What was I supposed to do, drag him into court?"

But that answer isn't a Christian one either, because "I've left him to God" — do you know what it really means? It means: I can't gouge his eye out myself, because I'm too weak; he has so much backing, he has money, he'd win. So I've left him to God up above, and God will settle accounts with him. But it isn't like that at all. The Protomartyr Stephen said, "Lord, do not hold this sin against them." Don't call them to account for it, don't examine it. I have no claim against them at all. "Lord, do not hold this sin against them." And our Christ said the same. And many people bring this up here, because they stop at a glib, throwaway answer.

"He was Christ, so of course He said it — 'Father, forgive them, for they know not what they do.' Well, Christ is Christ." But Stephen wasn't Christ, was he? Wasn't Stephen a man like us? And he said almost exactly those same words. The Lord also found an excuse for them before the justice of His Father: they don't know what they are doing. The people were in confusion. "I beg You, let them be, until our heads clear" — as though to put it that way. And the Protomartyr Stephen did exactly the same, and more. What do we do in such a case? We do leave it to God, of course — but with the idea that He'll punish the person as he deserves. And that has no such value in God's eyes.

It's another thing to say: may you not have to answer for it before God, may God not hold it against you — go with God's blessing. Perhaps I deserved what you did to me, and you are simply an instrument carrying out God's justice. In His love God sent you so that I could pay now, so that we wouldn't be condemned on that Day. Put it that way and see what relief you'll feel. Put it that way and see what would happen in the human race — if we would only put it that way. We always present ourselves as the injured party. Yet how often we're the ones who actually provoke the anger. And if God permits it, or overlooks it, for example — and we don't grow steadily, in temptations, in the crosses we carry, in persecutions, in being spoken ill of, and I don't know what else.

If God permits it, then again we ought to give thanks to God.

God allowed a certain person to come across our path who will help us clear up certain debts we owe to the justice of God. So it is not the way we set it up in our own nous, our own mind, and Christ has made no mistake here. Look, then, at what he does to you and at what you do. If you do exactly what he does to you, if you dance to whatever tune he plays, then you have not taken a single step in Christianity. You should always be above him; you should aim to be better than him, to give good where he gives you evil. That is the thought here, where it says, bless those who curse you, do good to those who hate you — the ones who hate you.

If that person ever crosses your bow, you will do him good. They must never find out that you spoke against them. But we make a point of finding the moment and the hour to speak against someone. Wherever we happen to be, we talk about how we were wronged. Many people are not even ashamed to come out and criticise their own children. When someone criticises their children, they are criticising their own face. When someone criticises their parents, they are criticising themselves. Why are you criticising me, your parent? Why are you criticising your children to me, your wife to me, your husband to me — for what reason? And I am not talking now about coming to me, because someone may say, I find myself in a temptation and I would like some advice. It is another matter to ask me if something happens to you.

You think I can help — and even then I will send you to your spiritual father; and if you have no spiritual father and I have an opinion, I will tell you, fine. But here you go down to the neighbourhood, you go to the fishmonger, you find yourself with a taxi driver — wherever you find yourself you hear the same conversation: accusations against those who are absent and those who are present. What good does it do you? That is not the point. You will speak with the best words you have, because in that way you are smoothing the ground for reconciliation. That is the reason. In the Wisdom of Sirach there is the image that when two people grow cold toward one another for whatever reason, it is as if a burning coal has come out of their mouth and is lying there. Now that coal can be put out if we spit on it, but it can also become a raging fire if we blow on it.

Out of the same mouth come both the breath and the spittle. So why do you keep discussing it and throwing wood on that fire? And many times we dress the story up to show that we are in the right, that we were wronged, and what we did for those children and what they did for us, and so on. And we have forgotten what we did to our own parents. And so it goes. We add our little lies on top, and then we tell bigger ones. And what happens then — will God help us? He does not help us. Are we smoothing the ground for peace? No, we are making the situation worse. But when the other person learns that you are speaking well of him, what happens? He starts thinking too, and says: look what I am doing to him and look what he is doing. So he is the better man. And even if, at the end of the day, he does not want to give in, to ask forgiveness or to accept forgiveness and let a truce come, so that—

—so that things can turn to love and the enmity is out of the way, still, from your own side, you have put yourself in order before God. Because you are not called to make peace in everyone's affairs; you are called, from your own side, to be at peace as far as it lies with you. Take up the twelfth chapter of Paul to the Romans and see what it says: as far as it depends on you, be at peace with all people — not with certain people, with all. As far as it depends on you. That is what is in my hands. To say good morning to you. To speak a good word where you speak an evil one. To do good where I ought to do you harm, and more besides. That is what is in my hands. Do you want to appreciate it? Appreciate it. You do not want to appreciate it? Then you will go up above and settle it with Someone else. This was what I could do from my own side. Turn it over in your nous, in your mind, something like that.

Find a way. In these cases — I have told you once before, some time ago — there is an example I read in the Gerontikon, the sayings of the elders. Those of us on the outside can help these people who have enmity between them. Friends who until yesterday were inseparable are today at each other's throats. Brothers from one womb, from one table, from one house, are at each other's throats. And often it is because those on the outside play a bad role and not a good one. They could stop being arsonists, they could stop laying dynamite on the bridges, and instead become the bridge themselves that unites those two — even at a cost, even paying money out of their own pocket so that the others may love one another. And then they would be called peacemakers and would have a share in the beatitude, that they shall be called sons of God, as we heard when we were speaking about the beatitudes. Blessed are the peacemakers, which the Evangelist mentioned earlier. One little novice built a bridge between two elders.

Satan had taken hold of them and was keeping them apart. The young disciple of one of these elders learned that his elder was not on good terms with another elder, and he was grieved, and he prayed to God to enlighten him as to what part he might play. Now what was he? A little mouse in front of two wild beasts — what part could he possibly play? And yet, when a person prays, God is inventive; He enlightens and He settles matters. So one day someone came and brought them a string of dried figs, and it came into his mind to steal four figs from that string. And when a feast was being held somewhere nearby, he asked his elder's blessing to go to that feast.

His elder said: go, but when it is over do not stay for the meal, come straight back, I am an old man here on my own. So be it blessed, he says. And the young one went. As he was going that way, he knew that somewhere nearby was also the hut of the other elder, the one his own elder was not speaking to. So he turns aside and goes there. Bless me, elder, bless me. And who are you, then? I am the monk of so-and-so. So-and-so — that was my enemy. He says yes. And how did you come here? How did I come? I came out of curiosity, he says. Out of curiosity? What curiosity? When I talk with my elder, he says, he always tells me that you should not have had me as your elder—

—you should have had that man as your elder; he is the worthy one, next to him you would have been sanctified; I am a sinful man, I know nothing. Your elder says such things about me? Yes, that is what I am telling you. And since I was going to the feast, I got curious to slip over here to meet you and receive your blessing — and in fact he gave me two figs to bring you as a token of friendship. The elder froze on the spot. My goodness — the man speaks such good words about me and even sends me figs, and I still have him in my sights. He began to reproach himself bitterly. That is what this little mouse did. Yet whenever we want to, we turn even the arteries into poison, wherever we look.

The young one went off to the feast and came back. When he returned he made a metanoia to his own elder — the prostration by which one asks forgiveness.

He says, I do not love you, elder. Why, my child, he says, why? Because you hide your virtues. I hide my virtues? Who told you that I have any virtues? I found at the feast, in such and such a way, an elder who told me many things about you — and now he tells him about the other one.

You found that man? He was at the feast. And he spoke to you about me? What did he not say to me! And in fact he gave me two figs to bring you. He takes out the other two figs he had hidden away and gives both to his elder. The elder was on fire inside. To think that he says such good things about me, and I say what I say. He began to ask God's forgiveness and to look for some moment when—

—they might be given the chance to make a prostration to one another and ask forgiveness before they died, old men that they were. This elder now — the young one, the little one — had reconciled them invisibly, in his own way, by a cunning, but a good cunning, the kind that brings forth good. The result: there was another feast nearby, and one elder went, and by God's providence the other elder went too, and they found themselves together in the church of that third monastery, and without either of them saying a word to the other, one fell into the other's arms; they embraced, they kissed, and they wept there for a long time in front of all the other fathers. Who did the job? That little mouse. If little mice do such things, what could we wild beasts do — but we do not do it. And there are still many who are estranged, many who are embittered, and so on.

We have never played any part in bringing people together; we have never once thought about the mission we have to carry out. And we ought to: a God came and hung between heaven and earth in order to unite them, earth with heaven. To reconcile these two — and here we are inside the same houses, within the same families, within the same circles of friends, and we do nothing about this thing that is spoken of here. Do good, then, as it says here, to those who hate you, and pray for those who spitefully treat you. Pray for those who abuse you, and pray for those who persecute you. But it is hard to get a prayer out from between our teeth for the people who have hurt us, who have embittered us. My beloved,

I tell you, if for whatever reason we remain the same, let us not expect to see the face of God. We have to reach the point where hating is something foreign to us. I do not know how people hate. I do not know how people get into quarrels, how they fight. There were once two elders who had lived together for eighty years and had never quarrelled. And one said, how is it that people quarrel, elder? Well, how would I know, he says. Why don't you come, he says, and let us have a quarrel ourselves, so we can see how quarrelling is done? He says, how are we going to manage to quarrel?

Let us put this object here, and I will say it is mine. Well, what will you say? That it is yours; and I will say it is mine, and so we will quarrel.

Very well! So one of them picks it up: this, he says, is mine. No, says the other, it is mine. And the one on this side says, no, it is mine. Ah, well then, he says, take it. That was as far as they got; they could not go any further. But things like that are just fairy tales to us, as you know. Which of us has prayed for these people? And if he prayed, he prayed that the other man's eye would be put out. He prayed that the man would not live to see the evening. He prayed for a thousand and one other things. And many times we let loose curses as well. We give thanks, and we have a medallion hanging here around our neck. We have it hanging there.

Once there was a man — he has fallen asleep now; he repented, of course, he wept bitterly — he was the cause of it: his brother, I know, had behaved badly toward him and said something along those lines to him, and he said, may you break your neck where you are going. And the man had not managed to get ten metres further on before he fell and broke his neck and was killed, and they buried him that same day. Now you will ask me what this was; well, how can I explain it? In any case, the other man had wished it on him. What happened, I do not know. I know that he said, go and break your neck where you are going. And he had not gone twenty metres before he fell on the rock and was hurled down. And he was broken to pieces. And that man wept for the rest of his life over this killing, which he had spoken and wished for. He did not do it himself; I do not know who did it.

How that wish came to pass, I do not know. In any case, at that moment he must have said those words. And it is not only this. There are a thousand and one other such cases. If we were willing, in some way, to put these things into practice, everything would go well. If these things do not become deeds, keep it in mind, we have no likeness to God. We do not resemble God, because here it says: if we do not bless those who curse us, if we do not do good to those who hate us, if we do not pray for those who spitefully treat us — if, if, if, if — we have done nothing; but if we do these things, then you shall become sons of your Father who is in heaven.

Then we will become children; that is, we will resemble the children of the Father in heaven. Then we too will look like children, because the Father is the tender-hearted one, the merciful one, the long-suffering one, the one rich in mercy, who relents over our wickedness. If these things are missing, how can we have God as our Father? The divine John Chrysostom has a beautiful homily on this matter of God's; when I want the next talk I will call it into service, I will make sure to find it. So that you may see — we who say the Our Father, and say it with a flourish at that: many of us ought to walk out of the Church when they say the Our Father, because we have none of God's character, and we cannot call God Father when we are completely the opposite, at least as regards the qualities that would allow us to call God Father.

In any case, I would like to stop here and say to myself and to all of us: let us make some effort, because we have not cultivated ourselves in depth, and the work is not only on the outside — most of it is inside us and upon us, in the small details. And I pray that with the help of our Holy God we may be able to labour in such a way as to form a character fit for the Kingdom of Heaven, which I wish for one another and for our children.

Φαίρετε, τα θέματά μας είχαν μια σειρά από τον Ευαγγελικό Νόμο και συγκεκριμένως από το 5ο κεφάλαιο του Ματθαίου. Μεσολάβησαν δύο ομιλίες εξαιτίας της εορτής του Αγίου Νεκταρίου και απόψε, με τη βοήθεια του Θεού, θα επανερχόμεθα στη θέση μας. Από τις σημειώσεις μου βλέπω ότι ευρισκόμεθα στο πέμπτο κεφάλαιο, στο στίχο 43 και κατωτέρω, εκεί που ομιλεί για τη συμπλήρωση του παλαιού νόμου.

Γρηγορότερα μας υπενθύμησε να προσέξουμε τη μοιχεία, η οποία και από τα μάτια ακόμη μπορεί να γίνει, να προσέξουμε να μην επιορκίσουμε, να προσέξουμε να μην αντιδικήσουμε. Και τώρα έρχεται και μας λέγει αναφορικώς με τη συμπεριφορά μας έναντι του πλησίον. Ηκούσατε ότι ελέχθη, δηλαδή αγαπήσεις των πλησίον σου και μισήσεις των εχθρών σου.

Άλλωστε ήτο γραμμένο στο Δευτερονόμιο Ζ' 1, 2.

Διαβάζετε στην Παλιά Διαθήκη, θα πρέπει να το έχετε συναντήσει αυτό, όπως και στο 23ο κεφάλαιο του Δευτερονομίου, στίχος 6. Εγώ δε λέγω ημίν, αγαπάτε τους εχθρούς ημών, ευλογείτε τους καταρωμένους ημάς, καλώς ποιείτε τις μισθούς ημάς και προσεύχεστε υπέρ των επηρεαζόντων ημάς και των διωκόντων ημάς, όπως γέννησε η του Πατρός ημών του εν ουρανής. Έρχεται και λέγει τα τελείως αντίθετα από εκείνα που έλεγε στην Παλιά Διαθήκη ο νόμος. Εκεί έλεγε να μισεί ο άνθρωπος των εχθρών του.

Λέγει να αγαπά ο άνθρωπος των εχθρών του. Δεν ξέρω αν σας έχει αυτό απασχολήσει, πώς δικαιολογεί το ως ένας Θεός να συμβουλεύει και να λέγει να μισεί ο άνθρωπος τον συνάνθρωπο και πως αυτός ο ίδιος τώρα ο Θεός έρχεται και λέγει να αγαπά ο άνθρωπος, τον συνάνθρωπο, των εχθρών του βέβαια εκεί, των εχθρών του εδώ. Είναι μια λεπτομέρεια η οποία δεν έχει προσεχτεί και σκανδαλίζει ορισμένους ανθρώπους. Ανθρώπους. Εχθροί σε εκείνη την εποχή ήταν οι άνθρωποι εκείνοι οι οποίοι πίστευαν σε άλλους θεούς.

Ειδωλολάτρες, οι άνθρωποι οι οποίοι εμάχοντο κατά του πραγματικού, του ενός Θεού. Αυτοί ήσανται εχθροί των Ιουδαίων, εχθροί του Ισραηλιτικού λαού. Αναφορικώς με την πίστη τους εχθροί. Όχι εχθρός γιατί η κατσίκα του μου πείραξε το περιβόλι, ή διότι με έβρισε, ή διότι με αδίκησε. Είστε πνευματικά εχθροί, στη θρησκεία εχθροί, και μη θέλοντας οι δικοί του να έχουν σχέση με αυτού, διότι υπήρχε εκδοχή να χάσουν την πίστη τους τη σωστή και να μάθουν και από τις αμαρτίες οι δικές τους, γι' αυτό ακριβώς τους ενομοθέτησε να τους μισούν αυτούς.

Ήταν ο σκοπός του, σκοπός του, σκοπός του ήτο αγαθό του Θεού που έδωσε τέτοια εντολή τότε. Δεν εδώ τη εντολή εκεί και ως έτυχε, εδώ ότι κατόπιν ειδικού λόγου. Ήταν λοιπόν ο σκοπός του Μωθαίου να μισήσουν τους συντορολάτρας, τους έχοντας παιχνοφριστία, αυτοί ήσανται εχθροί. Όπως εμείς τώρα δεν βλέπουμε τους πνευματικούς εχθρούς μας. Κι ό,τι και εμάς σήμερα μας έχει μια τέτοια εντολή, να μην λέμε την καλημέρα στους εχθρούς της πίστεως. Όσοι λέγει δεν φέρουν το χαίρειν, δεν παραδέχονται τον Χριστό, να μην λέμε το χαίρειν, δεν λέγει μέσα η Γραφή; Δεν αναφέρεις τον Ιωάννη. Έτσι ένα τέτοιο έγινε

Αυτό αν διαβάσετε επίσης στον 105ο ψαλμό, θα βρείτε εκεί μερικά λόγια που δικαιολογούν αυτό που σας λέγω. Ούκ εξολόθρευσαν τα έθνη α είπε Κύριος αυτής, και μίγησαν εν της έθνης της και έμαθον τα έργα αυτών και δούλευσαν της γλυπτής αυτών και γεννήθη αυτής της σκάνδαλον. Ο Θεός τους είπε να τους μισήσουνε, όμως αυτοί δεν τους εμίσησαν, δεν απεμακρύνθησαν από αυτούς, δεν τους κράτησαν μακριά, δημιούργησαν σχέσεις και φιλίες. Και τι έγιναν, εμίγησαν εν της έθνης της, έσμηξαν με τα έθνη και έμαθαν τα έργα αυτών και δούλευσαν στις γλυπτής αυτών, γίναν ειδωλολάτρες, φτιάχτανε γλυπτούς θεούς και γεννήθη αυτής η σκάνδαλον.

Ήταν σκοπός, τέτοιος μίσος ήτανε, τέτοια έχθρα ήτανε, αγαπήσεις των δικών του, αλλά θα μισήσεις τον εχθρόν σου, τον εχθρόν της πίστεως. Έρχεται ο Χριστός τώρα στο άλλο μέρος και λέγει θα αγαπήσεις τον εχθρόν, καταργεί τώρα ο Χριστός αυτό. Αυτός και αντί μίσους νομοθετεί αγάπη στων εχθρών. Και σήμερα υπάρχουν ειδωλολάτρες, υπάρχουν έθνη. Έστειλε όμως τους Αποστόλους ή τα έθνη να κηρύξουνε, να μαθητεύσουνε τα έθνη. Πορευθέντες μαθητέψετε πάντα τα έθνη. Βαπτίζονται σε αυτούς το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Έστειλε ανθρώπους, αλλά έστειλε χαριτωμένους ανθρώπους σήμερα, δυνατούς ανθρώπους που δεν θα παρασύρθουν

Παρασύρουν σήμερα.

Αυτόν τον λόγο και εκεί έπραξε σωστά και εδώ έπραξε σωστά. Άγιο και το μίσος εκείνο των εχθρών, άγιο και σήμερα να αγαπάς τον εχθρό σου. Έχει ειδικών λόγων που εάν δεν τοποθετήσεις σωστά σκανδαλίζεσαι, ομοθείς εν νομοθέτησε αμυντικός, μη, φυλαχτείτε, κρατήσου τους μακριά. Χριστός ενομοθέτησε επιθετικό, πηγαίνετε, μαθητεύστε τέτοις, μιλήστε τους, κηρύχτε τους, βαπτίστε τους, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αυτός είναι ο λόγος και σήμερα δεν τοποθετείται εκεί που τοποθετούν οι ορισμένοι.

Σκανδαλίζονται ότι ο Θεός ήταν σκληρός. Υπήρχε ειδικό λόγος που ήταν σκληρός. Πόσες φορές ο πατέρας ή η μητέρα που βλέπουν ότι στη γειτονιά υπάρχει ή στο σχολείο ή κάπου αλλού μια αισθία που μπορεί να κάνει ζημιά στο παιδί, να κάνει ζημιά στο κορίτσι, δεν το απειλούν, κυρά το απειλούν, είσαι εδώ, κόψω τα πόδια, είσαι εδώ και μιλήσεις με αυτή, είσαι εδώ και κάνεις συντροφιά μας, όχι από κακία, από αγάπη προς το παιδί, τοποθετεί έχθρα έναντι του παιδιού του άλλου, γιατί ξέρει ότι εκεί θα πάθει ζημιά, αν το αφήσει και κάνει συντροφιά. Κάπως έτσι θα μπει μέσα στο νου του ανθρώπου ότι είχε τοποθετηθεί αυτή η εντολή, αγαπήσεις των πλησίον σου και μισήσεις τους εχθρούς σου.

Λέγησανται τόσο. Εγώ έρχομαι, τον παίρνω τον νόμο τώρα αυτό και Τον τροποποιώ, δεν τον καταργώ, τον τροποποιώ και από μίσος το βάζω τώρα με αγάπη. Τον είχα δώσει μίσος τότε να αμυνθούν, να μην παρασυρθούν και πραγματοποιηθεί αυτό. Διότι ο Δαβίδ διά Πνεύματος Αγίου έγραψε αυτό που σας είπα. Ούκ εξολοθρεύσαν τα έθνη, δεν τους καθάρισαν, αλλά είπε ο Κύριος αυτής που τους είπε να τους εξολοθρέψουν, και μίγησαν στις έθνες της και πήγαν μαζί του και έμαθαν τα έργα αυτών και δούλευσαν στις γλυπτήσεις αυτών και γεννήθηκε αυτή τη σκάνδαλο. Έχει 5-6 εδάφια ακόμη. Μια σειρά κατηγοριών γιατί δεν το κράτησαν αυτό που τους είπε ο Θεός. Δημιούργησαν φιλία εκεί που ο Θεός τους είπε να έχουν έχθρα. Έχουμε τη γνώμη ότι μπορούμε να διορθώσουμε και αυτό το Θεό.

Φορές έχουμε τη γνώμη ότι τα δικά μας, τα συναισθήματα είναι ανώτερα από τους Υιούς. Πολλές φορές. Δεν έχει κάνει λάθος ποτέ ο Θεός. Πάντοτε τα λέει σωστά, τα λέει ωραία, τέλεια, έτσι είναι συμφέρον. Αλλά εμείς δεν τα καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο μας τα δίνει έτσι και έχουμε τα αντίθετα αποτελέσματα. Αυτός είναι ο λόγος. Εγώ δεν λέγω ημίν, λέγει αγαπάτε τους εχθρούς ημών. Λοιπόν, δύσκολο πράγμα. Δύσκολο. Πρώτα απ' όλα εμείς δεν έχουμε φυλάβει τι είπα να πει εχθρός. Και το τοποθετούμε μακριά και τον βάζουμε εντός βολής. Έτοιμοι, αν είναι δυνατόν, μπαμ, να του ρίξουμε να τον εξαφανίσουμε. Και τι θα βγει; Πολύ ακόμη προσέχονται

Τους εξαφανίσει ο Θεός από τη μέση, τους εχθρούς της, γιατί κάποτε τους πείραξαν ή συνεχίζουν να τους πειράζουν. Κάποτε είπαν λόγια σκληρά, κάποτε τους χάλασαν κάποιος στην πεθεριό, κάποιος στην κέφιο, κάποτε ξέρω εγώ από μια δουλειά δεν ξέρω τι, που πολλές φορές και αυτοί οι λεγόμενοι εχθροί οι κακοί είναι όργανα του Θεού. Αυτοί έδειξαν την κακία τους, όμως σε εμάς έβγηκε καλό. Μήπως από αγάπη τον ανεβάσαν στον Σταυρό οι Εβραίοι το Χριστό μας; Όμως ποιος εξυπηρετήστηκε; Μήπως από αγάπη εκόψαν το κεφάλι του Τιμίου Προδρόμου, όμως οικονομία γεγονέτησε εκεί.

Της Ενάδη Ευαγγελίσης, Θεόν Φανερωθέντα Ενεσσαρκής. Αλλά εμείς καθήμεθα και απασχολούμεθα με το πρόσωπο και με την πράξη. Με την ευθύνη όμως έναντι του Θεού που είπε «Αγάπα τον εχθρός σου». Με αυτό δεν απασχολούμεθα. Και φτάνουμε στο σημείο πολλές φορές και σε αυτό το πνευματικό που κατά κάποιον τρόπο μας πιέζει για το συμφέρον μας, που πρέπει να συγχωρήσει, πρέπει να πείτε την καλημέρα και λοιπά, έχουμε το θράσος να του πούμε και εσύ Πάτερ αν ήσουνα δεν θα την έλεγες αυτή την καλημέρα, πρέπει να ξέρεις τι μου έχει κάνει αυτός, τι μου έχει κάνει αυτή ή τι λέει αυτός ή τι λέει αυτή, και παραμένει η έχθρα. Ταυτόχρονα βέβαια παραβρισκόμαστε στην εκκλησία μας

Στις ευτερνούς ακόμα πηγαίνουμε, στις μεγάλες εορτές, κρατούμε το Πάσχα το κερί. Το μεγάλο αγιασμό των Φώτων, δεχόμεθα σε εορτές μας, το εικονοστάσι μας εντάξει, τα θυμιάματά μας ελπά, αλλά και η κακία κακία. Χριστός μας θέλει τον άνθρωπο εκεί που το τοποθετεί να αγωνιστεί. Εμείς ξεφεύγουμε από εκεί και πάμε με έναν άλλον τρόπο να ευχαριστήσουμε τον Θεό. Δεν ευχαριστείται ο Θεός. Είδατε, ο Πέτρος, όχι λέει Κύριε, δεν είναι όμορφο πράγμα να μου πλήνεις εσύ ο δάσκαλος τα πόδια. Έξω του λέει, δεν έχεις πέσει με τη μου. Κόκκαλο, όταν είδε ότι τον διώχνει, όχι τα πόδια και το κεφάλι, κι όλο λέγαμε πριν. Έτσι συμβαίνει και θεμάται.

Θέλω να μου κάνεις ελεημοσύνης, ας ελεημοσύνης. Δεν θέλω να μου κάνεις τίποτα. Θέλω εδώ που σε βάζω να συγχωρήσει τον εχθρός. Δεν δέχουμε τίποτα από σένα. Εδώ που σε βάζω θα δώσετε εξετάσεις. Και δεν είναι η μόνη πλευρά. Είναι πολλές πλευρές τέτοιες στις οποίες εμείς πάμε να ξεφύγουμε. Βέβαια μου λέει τον σύζυγο άρρωστο, αχ μου λέει κύριε Παναγόπουλε, έχασα τις επισκέψεις στα νοσοκομεία, έχασα στις φυλακές, τα έχασα όλα αυτά, σοβαρά της λέω εγώ, βέβαια μου λέει τα θερούμε, γιατί έχω μου λέει τον σύζυγο άρρωστο, Περνάω εσύ στο νοσοκομείο ή στο σπίτι σου τώρα και τη φυλακή είσαι εσύ, ιδιαίτερα στη φυλακή. Πρέπει να γίνει καλά ο δικός σου για να πας στους άλλους. Το δικό σου δεν είναι ο δικός σου, δεν είναι άνθρωπος του Θεού;

Πρέπει να τον περιποιηθείς ούτε τον μονοβουλήριστον δικό σου, ότι είναι άρρωστος και δεν πας να δεις τους άλλους, δεν σε ακούνται καλά αυτά οι μυαλάτικοι άνθρωποι. Θέλουμε τον τρόπο των δικότων και καλά να ευχαριστήσουν τον Θεό. Βρε εδώ που σε βάζω, εδώ. Είτε σ' αρέσει είτε δε σ' αρέσει. Αυτό μου αρέσει εμένα. Ή γίνεται τίποτα που δεν το ξέρει ο Θεός; Τι είναι εκείνο που γίνεται, ποιο φύλλο πέφτει από το δέντρο, ποια τρίχα πέφτει από το κεφάλι μας, ποιος σπουργήτη πέφτει κάτω που δεν το ξέρει ο Θεός και δεν παίρνει άδεια για να γίνει; Και εντούτοις, είναι τυχαίο γεγονός ότι είσαι εχθρό; Είναι τυχαίο γεγονός ότι ευρέφεις κοντά σε έναν γείτονα που σου ψήνει το ψάρι στα χίλια από το πρωί μέχρι το βράδυ; Είναι τυχαίο γεγονός;

Δεν ευχαριστείς το Θεό που δεν έχεις και από πάνω τέτοιον και είσαι μόνο δίπλα και δεν έχεις και από εκεί τέτοιον και έχεις μόνο δίπλα, διότι άχνεις για περισσότερους έτσι. Για σκέψου τα κάπως έτσι τα πράγματα. Μην βγάζεις τον εαυτό σου πεταλούδα και πιστεύεις ότι μόνο χειροκροτήματα και λουλούδια και τριαντάφυλλα χρειάζεσαι στο βίο του, όλα αυτά σου δίνουν την ευκαιρία. Να δώσεις εξετάσεις σου, να βράχεις και κόντρα να βράχεις, να φύγουν οι ξένες ύλες από μέσα σου. Έχετε ακούσει περί του χρυσίου, ε, το βράζουνε και ξανά το βράζουνε για να φύγουνε οι ξένες ύλες από μέσα. Επιρωμένον ως το χρυσίον λέει, δεν είναι τίποτα τυχαίο, η εντολή λοιπόν είναι αυτή.

Εγώ δεν το μπορώ άλλο, πάει αλλού το θέμα, θα το συζητήσουμε αυτό το θέμα, γιατί δεν το μπορείς, δεν το μπορείς ή δεν το θέλεις, εγώ θα σου βρω ο δεν το θέλεις και ο γιατρός που θα έρθει ο πνευματικός πρέπει να σου βρει ο δεν το θέλεις και ο Χριστός θα σου βρει ότι δεν το θέλεις, από τη στιγμή που θα το θελήσεις θα γίνει. Διότι θα ζητήσα μέσα μέσα από τον Χριστό. Και αν του πεις Χριστέ μου, εσύ είπες να αγαπώ τον εχθρό μου, εγώ μέσα μου δεν έχω αυτή τη δύναμη για την ώρα, σε παρακαλώ, θέλω όμως, βοήθησέ με. Βοήθησέ με σε παρακαλώ, θέλω. Και από τη στιγμή εκείνη τα πράγματα αλλάζουν

Πράγματα αλλάξουν από τη στιγμή εκείνη.

Εμείς δεν θέλουμε, διότι υπάρχει εγωισμός. Δεν έχουμε φυλάβια ακριβώς τι είναι εκείνο το οποίο μας ζητάει. Εμείς αγαπούμε τους φίλους μας, τους δικούς μας, αυτούς που μας περιποιούνται τιμήν, αυτούς που μας κολακεύουν, αυτούς που έχουμε συμφέροντα, αυτούς που ηδονιζόμαστε μαζί, αυτούς που θα τρώμε μαζί. Γι' αυτό ακούμε πολλές, εγώ είμαι καλός μέχρι εκεί που δεν παίρνει. Αλλά άμα κανείς με πειράξει γίνουμε έξω φρένον. Και είσαι καλός ε, να μου δεις. Θα σου βάλουμε φυλακτό, να μην σε ματιάσει. Ποιος σου είπε ότι είσαι καλός; Εφόσον είσαι καλός όταν δεν σε πειράζει

Τις τρεις κατηγορίες στην παραβολή του καλού Σαμαρείτου, είδες τους ληστάς, είδες Ιερέα και Λεβίτη και είδες και Σαμαρείτη, ποια είναι η διαφορά των ενεργειών των τριών αυτών κατηγοριών των ανθρώπων; Οι μεν ελίστεψαν, οι δε δεν έδωσαν, δεν πήραν κιόλας, ο δε δεν επήρε αλλά έδωσε. Ποιος εμακαρίστη; Ο τελευταίος, ο οποίος έδωσε, χωρίς να πάρει.

Λησθέ ελήφθηκταν. Αδικά σου δικά μου. Ο Λεβίτης και ο Σαμαρίτης δεν πήραν τίποτα από τον άνθρωπο, αλλά δεν έδωσαν και τίποτα.

Αυτή η κατηγορία εγώ, δεν πειράζω κανέναν, αλλά ο τρίτος όμως, όχι μόνο δεν επήρε, αλλά και έδωσε και θυσιά, διέκοψε τη δουλειά του, προσέφερε αυτά που είχε μαζί του για το ταξίδι του, έδωσε ότι είχε μαζί του δραχμές και υποσχέθηκε τα υπόλοιπα όλα, τη δαπάνη της αποθεραπείας. Ποιος είναι τώρα απόλυτος; Αυτή είναι η θυσία του ανθρώπου. Αυτός είναι ο Χριστιανός το πραγματικό. Όχι αυτός που δεν με πειράζει και είμαι καλός σε φως όμως δεν με πειράζει. Μήπως ο διάβολος όταν τον έχω μέσα μου και δεν τον πειράζω βγαίνει; Δεν βγαίνει. Να μην τον πειράξεις. Τη στιγμή που θα τον πειράξω τα πράγματα άλλα. Απ' τι θα αρχίσω να του κάνω πόλεμο και να του λέγω όχι, θα αρχίσει αυτό στα δικά του. Θα με βάλει κι αυτός με τον τρόπο του. Έτσι είναι.

λοιπόν αυτά τα λόγια να μην ξεφύγουν. Σας το είπα και άλλοτε, σας το επαναλαμβάνω και τώρα. Ο Ευαγγελικός Νόμος εάν προσεχθεί και εφαρμοστεί, όχι απλώς εις τον Παράδεισον εισέρχεται ο άνθρωπος, αλλά εις την ομόνοια του Παραδείσου. Ας μην διαβάσεις το υπόλοιπο ευαγγέλιο, ας διαβάσεις τα τρία κεφάλαια αυτά, Πέμπτο, Έκτο και Έβδομο του Ματθαίου, μόνο να φροντίσεις να τα εφαρμόσεις. Μην τρέχεις πιο κάτω πριν εφαρμόσεις. Αγαπάτε λοιπόν λέγει τους εχθρούς ημών. Οι εχθροί οι λεγόμενοι, δράτο με τις ευκαιρίες να σας πω, είναι οι υπαρρήθμενα ευεργέτες ψυχής του ανθρώπου και των υπαρχόντων του ανθρώπου, από τη στιγμή που ο άνθρωπος αδικείται από κάποιον εχθρό, ηλικός θερική.

Χριστός έχει να κάνει μαζί του. Εφόσον ο άνθρωπος αυτός δεν αντιδικεί, αλλά λέγει «Χριστέ μου, εσύ ξέρεις και εσύ γνωρίζεις γιατί γίνεται αυτό». Γιατί πολλές φορές γίνεται κάτι στα υλικά μας πράγματα, μια φύρα, ένα αποδεκάπησμα, μια ζημιά που πρέπει έτσι να γίνει. Λέγεται ότι κάποτε σε ένα ταξίδι εταξίδευε και ένας γύφτος που είχε μαζί του έναν πίθηκο. Μέσα στο καΐκι λοιπόν ήταν πολλοί, ήτο κάποιος ο οποίος είχε ξαπλώσει και κοιμόταν. Ο πίθηκος ξεφύγει από την αλυσίδα του αφεντικού του και πηγαίνει κρυφά και παίρνει το πορτοφόλι.

που κοιμότανε και ανεβαίνει επάνω στο κατάρτι και άρχισε και πέταγε τα χρήματα στη θάλασσα. Ξύπνησε εντωμεταξύ αυτός και τρόμαξε. Και λοιπόν πέταγε τα χρήματα. Αυτός ήταν γαλατάς. Και του λέει ένα, λέει να τα πετάξει όλα. Όσα ανήκουν στο νερό, του λέει, θα πετάξει. Θα το φέρει κάτω πάλι. Και του έφερε περίπου το ένα τέταρτον από τα χρήματα κάτω ο πίθηκος, τα υπόλοιπα τα έριξε στο νερό, ήτανε από το νερό που όριχνε το γάλα και πού λαγεί, στο νερό πήγανε, τι θα φαίνεται η παράξενη, τι δημιουργεί η λαρώτητα, αν θέλαμε να φιλοσοφήσουμε γιατί μας συνέβη αυτό θα βρίσκανε και αν δεν το βρίσκαμε και ρωτούσαμε στο Χριστό και του λέγαμε τι θέλει να μας διδάξει με αυτό, προς τι αρρώστια αυτή,

τι αντιξοότητες εκείνη, προς τι διωγμός αυτός, προς τι φασαρία αυτή, προς τι, θα βρίσκαμε για ποιο λόγο. Αλλά κάνουμε το κορόι, όπως λέμε. Άγιοι εμείς, πειραζόμεθα, βλαπτόμεθα, όλο εχθροί γύρω μας, και να ξέραμε ότι είναι ευεργέται μας αυτή. Και θα έπρεπε, θα σκοροχάρτε από πάμε στην Εκκλησία, πρώτα να μπαίνουν τα ονόματα εκείνων, σκέφτα τα δικά μας, σκέφτα των παιδιών μας. Διότι μας ευεργετούν και ψυχικά και υλικά. Ο Χριστός είναι έτοιμος να τον ευλογήσει τον άνθρωπο και να τον βοηθήσει. Ο εχθρός λοιπόν δεν είναι εχθρός όπως το νομίζουμε εμείς.

ενδιάμεσα υπάρχει και ο Χριστός που τον εχθρόν αυτόν και τας ενεργείας του εναντίον μας τον τροποποιεί κατά τέτοια έννοια να μας ευλογήσει. Βγαίνει σε αγαθό. Αλλά δεν τα έχουμε πιάσει έτσι και δεν πραγματοποιείται αυτό. Τώρα εδώ δεν ομιλεί βέβαια για τον κόσμο έξω. Ομιλεί στους χριστιανούς, σε αυτούς που θρησκεύουν, που λένε ότι αγαπούν το Χριστό, στους αυτούς που πηγαίνουν στην Εκκλησία, που ανάβουν κεριά, που πηγαίνουν προσφορά, που μεταλαμβάνουν πολλές φορές. Ξέρετε, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι και που φτάνουν και μέχρι τη Θεία Κοινωνία και αντιούτης αισθάνονται μέσα τους κάτι να τους δάκνει, να τους δαγκώνει δηλαδή. Το νιώθουμε αυτό το πράγμα. Ευλογείτε, λέγει στη συνέχεια,

καταρωμένους ημάς, ευλογείτε τους καταρωμένους ημάς. Ξέρετε τι πάνε να πει αυτό; Αντί του επενείτε, του εύχεστε αγαθά για αυτούς οι οποίοι κινούνται εναντίον σας, είτε με λόγο είτε με έργο. Δηλαδή, αυτός που λέγει εναντίον μας, αυτός που πράττει εναντίον μας, κανονικά θα έπρεπε να περιμένει ανάλογο να απάντησε. Δεν πρέπει όμως να πάρει τέτοια από το χριστιανό. Πρέπει να πάρει το τελείως αντίθετο. Δηλαδή να κοιτάζουμε με το καλό να νικάμε το κακό.

πρώτα μου χριστιανικά χρόνια, όταν επέστρεψα εις Χριστόν, είχα ένα Ρώσο πατέρα Ευθύμιο, εξομολόγο, γνωμηματικό. Ήτανε στους Αγίους Αναργύρους του Ψυρρή. Έχει κοιμηθεί τώρα. Είχαμε αψιμαχίες με τα αδέρφια και μου έλεγε «Δημητρό, πρόσεχε». Όταν σου ρίχνουνε καρύδια, εσύ θα ρίχνεις σύκα. Δεν θα ρίχνεις καρύδια. Δημητρό, αυτό που σου είπα, δηλαδή δεν θα αποδίδω κακόν αντί κακού. Εγώ θα είμαι υποχρεωμένος σαν χριστιανός πάντοτε να βρίσκω κάποιον τρόπο

τον ευεργετήσω τον άνθρωπον αυτόν που θα πει κακό, μα που θα με βλάψει, μα που θα με αμεδικήσει ποικιλοτρόπως. Αυτή την ερμηνεία έχει «Ευλογείτε τους καταρωμένους ημάς». Δηλαδή να επινοείτε πάντοτε αγαθά εις αυτούς οι οποίοι ενεργούν αντίον σας.

εμείς είναι αλήθεια ότι δεν θέλω το κακό τους, λέμε, ναι δεν θέλεις το κακό τους, αλλά δεν θέλεις και το καλό τους, αυτό είναι το θέμα, θέμα είναι να μην σταματήσει ο άνθρωπος, δεν θέλω το κακό του, ξέρω τι κάνουνε, ξέρω τι λένε, εγώ δεν λέω.

Δευτέρα Παρουσία. Δεν το κάνω. Αν σου δοθεί όμως η ευκαιρία. πεις καλά για αυτούς, αυτό είναι το θέμα, δεν θα το πεις. Είναι ψηλά πράγματα ο χριστιανισμός, δεν είναι γκρομπετό ο χριστιανισμός. Μπαίνουμε σε ένα διαμέρισμα μέσα διότι πέσανε τα τσιμέντα και οι πλάκες και τα μάρμαρα κάτω. Τα άλλα είναι η ψιλοδουλειά που φτιάχνει κατάλληλο να παραμείνουμε, και ο Χριστός για να μπει σε μια ψυχή μέσα κοιτάζει αυτές τις λεπτομέρειες, πώς βρίσκεται ο άνθρωπος. Πολλές φορές ακούμε, εγώ είπα στον άντρα μου ή είπα στη γυναίκα μου ή είπα στον... δεν τον πάω στο δικαστήριο, δεν τους πηγαίνω στο δικαστήριο, τους άφησα στο Θεό. Είναι απάντηση σε αυτοί οι χριστιανοί, τι να έκανα, να τον πάω στο δικαστήριο, ούτε

η απάντηση δεν είναι χριστιανική όμως, γιατί τον άφησα στο Θεό, ξέρετε τι είπα να πει, εγώ δεν μπορώ να το βγάλω βαθιά το μάτι, γιατί είμαι αδύνατος, τόσο έχει μέσα, έχει λεφτά, θα καταφέρνει, τον άφησα στο Θεό πάνω να πει, Θεό θα τον κανονίσει. Τόσο δεν είναι έτσι. Ο Πρωτομάρτυς Στέφανος είπε, Κύριε, μη στήσεις την αμαρτία αντάχθην. Μη τη ζητήσεις, μη την εξετάσεις. Εγώ δεν την διακληκίσω ποτέ. Μη στήσεις την αμαρτία αντάχθην. Και ο Χριστός μας είπε. Και αυτό εδώ φέρνουνε πολλοί, γιατί στέκονται σε μια πρόχειρη αστεία απάντηση.

ήταν Χριστός αυτός και το είπε, Πάτερ άφεσ' αυτής ουγαρίδας τυπιούση. Καλά, ο Χριστός είναι ο Χριστός. Ο Στέφανος ήταν Χριστός, δεν είναι ο άνθρωπος ο Στέφανος; Δεν είπε ακριβώς τα λόγια αυτά. Και ο Κύριος βρήκε δικαιολογία απέναντι στη διαιωτσίνη του πατέρα του, ουγαρίδας οι τύποιους δεν ξέρουνε. Πάθανε σύγχυση οι άνθρωποι. Σε παρακαλώ, άφησέ τους να ξεζαλιστούμε, σαν να λέγαμε. Έτσι ακριβώς και παραπάνω έκανε ο Πρωτομάρτυς Στέφανος. Εμείς τι κάνουμε στην περίπτωση αυτή; Αφήνουμε βέβαια εις τον Θεόν, αλλά με σκοπό νόμος ότι θα τιμωρηθεί από τον Θεόν όπως του αξίζει. Αλλά δεν έχει η αξία αυτό τόσο στα μάτια του Θεού

το να λέγαμε, ούτε από το Θεό να το βρεις, ούτε ο Θεός να στο λογαριάς, πήγαινε στην ευχή του Θεού. Ίσως το άξιζα αυτό το οποίο μου έκανες και απλώς εσύ είσαι ένα εκτελεστικό όργανο της δικαιοσύνης του Θεού. Και εν τη αγάπη του ο Θεός σε έστειλε να πληρώσω τώρα, να μην κολλάζουμε την ημέρα εκείνη. Για βάλ' το εκεί να δεις πώς θα ανακουφίσεις. Βάλ' το εκεί να δεις τι θα γίνει στην ανθρωπότητα. Αν το βάζουμε εκεί εμείς. Πάντοτε παρουσιαζόμαστε αδικημένοι. Πόσο στην ουσία εμείς προκαλούμε την μήνη. Και αν ο Θεός επιτρέψει ή μεθαπάβλειε παραδείγματι. Και δεν φτιάχνουμε μόνιμα, στων πειρασμών, των σταυρών, των διωγμών, των ψώγων, δεν ξέρω τι.

επιτρέψει ο Θεός, τότε και πάλιν θα πρέπει να ευχαριστούμε το Θεό.

επέτρεψε ο Θεός να έρθει ένα πρόσωπο στο δρόμο μας που θα μας βοηθήσει να καθαρίσουμε ορισμένα βερεσέδια που έχουμε με τη δικαιοσύνη του Θεού. Δεν είναι λοιπόν όπως τα βάζουμε εμείς μέσα στο νου μας και ο Χριστός μας δεν έχει κάνει λάθος εδώ. Κοίταξε λοιπόν τι σου κάνει αυτός, τι κάνεις εσύ, αν κάνεις ό,τι σου κάνει, χορεύεις όπως σου χτυπάει, δεν έχεις κάνει βήμα στον Χριστιανισμό. Θα είσαι πάντοτε από πάνω από Αυτόν, θα προτείνεις να είσαι καλύτερός Του, να αποδίδεις αγαθά εκεί που σου αποδίδει άσχημα Αυτός. Αυτή είναι η σκέψη εδώ που λέει ευλογείτε τους καταρωμένους μας, καλώς ποιείτε τις μισούς της μας, αυτοί που σας μισούν

θα περάσει από την πλώρη σας ποτέ το πρόσωπο αυτό, εσείς θα πράξετε καλό. Δεν θα μάθουνε ποτέ ότι τους κατηγορήσατε. Εμείς φροντίζουμε να βρούμε στιγμή και ώρα να μιλήσουμε εναντίον. Όπου βρεθούμε μιλάμε ότι μας αδίκησαν. Πολλοί δεν ντρέπουνται να βγάλουν στην επιφάνεια να κατηγορήσουν τα παιδιά τους. Πότε κατηγορεί κανείς τα παιδιά του, κατηγορεί τα μούτρα του. Κατηγορήσει τους γονείς του, κατηγορεί τον εαυτόν του. Για ποιο λόγο μου του κατηγορείς εμένα το γονιό σου, μου κατηγορείς τα παιδιά σου, μου κατηγορείς τη γυναίκα σου, μου κατηγορείς τον άντρα σου, για ποιο λόγο; Και δεν πρόκειται τώρα για μένα, γιατί ίσως μου πει κάποιος ότι να βρίσκουμε σε έναν πειρασμό και θα ήθελα μια συμβουλή. Άλλο να με ρωτήσεις αν μου συμβεί κάτι

νομίζεις ότι μπορώ να, και πάλι εγώ θα σε στείλω στο πνευματικό και αν δεν έχεις πνευματικό και έχω μια γνώμη θα σου την πω, σύμφωνη, αλλά εδώ στη γειτονιά πας, στο ψαράπι πας, στον ταξιτζή βρεθείς, όπου βρεθείς ακούς συζήτηση, απόντων και παρόντων κατηγορία. Τι όφελες εσέ, σκοπός δεν είναι αυτός, θα μιλήσεις με τα καλύτερα λόγια, διότι έτσι προλυάνεις ένα έδαφος για συμφιλίωση. Αυτός είναι ο λόγος. Στην Σοφία Σειράχ υπάρχει ότι όταν δύο άνθρωποι για τον α ή β λόγο ψυχρανθούν είναι σαν από το στόμα τους να βγει και ένα κάρβουνο αναμένο το οποίο υπάρχει εκεί. Τώρα το κάρβουνο αυτό μπορεί να σβήσει αν το φτύσουμε, αλλά μπορεί να γίνει και πυρκαγιά αν το φυσίσουμε.

το ίδιο στόμα βγαίνει και ο αέρας και το σάλια. Γιατί λοιπόν το συζητήσεις και ρίχνεις ξύλα επάνω εκεί; Και πολλές φορές δεν το γαρμήρουμε για να δείξουμε ότι έχουμε δίκιο εμείς, ότι αδικηθήκαμε και τι κάναμε εμείς για αυτά τα παιδιά και τι κάνανε αυτά για μας, έλπα. Και ξεχάσαμε τι κάναμε στους γονείς μας. Και ούτω καθεξής. Λέμε και τα ψεματάκια μας από πάνω, λέμε και μεγαλύτερα. Και τι γίνεται τότε, θα μας βοηθήσει ο Θεός; Δεν μας βοηθεί. Προλιάνουμε κατάσταση για ηρεμία; Όχι, χειροτερεύουμε την κατάσταση. Όταν όμως μαθαίνει ο άλλος ότι εσύ λες καλά, τι γίνεται; Σκέφτεται και αυτός και λέει, κοίταξε εγώ τι του κάνω και αυτούς τι κάνει. Είναι ανώτερος λοιπόν άνθρωπος. Μα κι αν στο κάτω κάτω της συγγραφής δεν θελήσει να ενδώσει, να ζητεί συγγνώμη ή να δεχτεί συγγνώμη και να έρθει μια εκεχειρία να...

τα πράγματα να αγαπήσουν, να φύγει η έκφρασή από τη μέση, πάλιν από την πλευρά σου, τακτοποιείς απέναντι του Θεού. Διότι δεν καλείσαι να ειρηνεύσεις τα πράγματα εκονάκων, καλείσαι από την πλευρά σου να ειρεμήσεις όσο παίρνει. Για βάστε το 10ο προς Ρωμαίους του Παύλου τι λέει, ξέρετε, το αφημών ειρηνεύεται με τα πάντων των ανθρώπων με ορισμένους, με τα πάντα. Το αφημόν. Αυτό περνάει από το χέρι. Να σου πω μια καλή μέρα. Να πω καλό λόγο εκεί που εσύ λες κακόν. Να κάνω το καλό εκεί που θα έπρεπε να σου κάνω κακό και παραπάνω. Αυτό περνάει από το χέρι μου. Θες να τα εκτιμήσεις; Εκτιμήσέ τα. Δεν θες να τα εκτιμήσεις; Τότε θα πας απάνω και θα τα βρεις με άλλον. Εγώ αυτό μπορούσα να κάνω από την πλευρά μου. Για βάλτε τα κάπως έτσι μέσα στο νου σας.

βρείτε έναν τρόπο. Αυτές δε τις περιπτώσεις σας έχω πει κάποτε παλιότερα. παράδειγμα που έχω διαβάσει στο γεροντικό. Μπορούμε και οι άλλοι απ' έξω, αυτούς τους ανθρώπους που έχουν έχθρα μεταξύ των. Φίλοι που μέχρι χτες τρώγαν τα σάλια τους, σήμερα είναι στα μαχαίρια. Αδέρφια που είναι από μια κοιλιά, από ένα τραπέζι, από ένα σπίτι, είναι στα μαχαίρια. Και πολλές φορές, γιατί οι απ' έξω παίζουν κακό ρόλο και όχι καλό. Θα μπορούσαν να γίνουν όχι εμπρηστές, να μην βάζουν δυναμίτες στις γέφυρες, αλλά να γίνονται αυτή η γέφυρα να τους ενώσουν αυτούς τους δύο, έστω και με θυσία και με χρήματα ακόμη, να πληρώσουν για να αγαπήσουν οι άλλοι. Και τότε θα γνώσανται οι ειρηνοποιοί και θα είχαν των μακαρισμών ότι οι Ιηθεού κληθήσονται, όπως ακούσαμε όταν μιλούσαμε περί του μακαρισμού. Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, που ανέφερε πιο πάνω ο Ευαγγελιστής. Ένας μικρός εγκεφύρωσε δύο γέροντα.

είχε πιάσει ο Σατανάς και κρατούντον σε διαφορετικά μέρη. Το έμαθε ο μικρός υποτακτικός ενός γέροντα ότι ο γέροντάς του δεν έχει αγαθές σχέσεις με έναν άλλον και λυπότανε και προσηύχετο στο Θεό να τον φωτίσει τι ρόλο μπορεί να παίξει. Τώρα τι ήταν αυτό, ε, ένα ποντικάκι μπροστά σε δυο θηρία, τι να παίξει ρόλο αυτό; Αυτό, και εν τούτης όταν ο άνθρωπος προσευχηθεί, Θεός είναι εφευρετικός και φωτίζει και τακτοποιεί υποθέσεις. Μια μέρα λοιπόν πήγε κάποιος και τους πήγε μια τσαπέλα σύκα που λέμε και του ήρθε στο νου του να κλέψει τέσσερα σύκα από τη τσαπέλα αυτή και όταν έγινε ένα πανηγύρι εκεί κάπου κοντά ζήτησε ευλογία από τον γέροντά του να πάει στο πανηγύρι εκείνο.

γέροντάς του, πήγαινε, όταν τελειώσει όμως μην κάθεσαι στην τράπεζα, έλα πάλι, εγώ είμαι γέρον μόνος μου εδώ, να 'ναι ευλογημένο λέει. Και ο μικρός πήγαινε. Πηγαίνοντας προς τα εκεί ήξερε ότι κάπου εκεί κοντά είναι και η καλύβα του γέροντος του άλλου που δεν μιλούσε ο γεροντάς του. Αυτή. Παρακάμπτει και πηγαίνει εκεί. Ευλόγησε ο γέροντας, ευλόγησε. Ποιος είσαι εσύ πάλι; Εγώ είμαι καλογέρι του Τάδε. Του Τάδε ήταν ο εχθρός μου. Λέει ναι. Και πώς ήρθες εδώ; Πώς ήρθα; Ήρθα λέει από περιέργεια. Από περιέργεια; Τι περιέργεια; Όταν μιλώ με τον γέροντά μου έλεγε και μου λέει πάντοτε ότι δεν έπρεπε να έχεις εμένα γέροντα

εκείνον έπρεπε να είσαι γέροντα, εκείνος είναι άξιος, σε αυτόν κοντά θάγιαζες, εγώ είμαι αμαρτωλός άνθρωπος, τίποτα δεν ξέρω. Λέει τέτοια πράγματα ο γέροντάς σου για μένα; Ναι, άκου που σου λέω. Και μια που πήγαινα στο πανηγύρι μου έκανε περιέργεια να πεταχτώ μέχρι εδώ να σε γνωρίσω και να πάρω την ευλογία σου και μάλιστα μου δώσε και δυο σύκα να σου φέρω ως φιλία. Κόκαλο ο γέροντας από εκεί. Βρε, ο άνθρωπος μιλάει τόσο καλά λόγια για μένα και μου έλεγε και σύκα και εγώ τον έχω στην μπούκα του ντουφεκιού ακόμη. Άρχισε να ελεεινολογεί τον εαυτόν του. Το ποντικάκι αυτό τι έκαμε, άμα θέλουμε εμείς τα αρτηρία αλλά χίνουμε δηλητήριο όπου θα δούμε.

ο μικρός στο πανηγύρι και γύρισε. Όταν γύρισε έβαλε μετάνοια στον γέροντο δικό του.

λέει, δε σ' αγαπάω, του λέει η γέροντα. Γιατί, του λέει, παιδί μου, γιατί; Γιατί κρύβεις τις αρετές σου. Κρύβω τις αρετές μου; Ποιος σου είπε ότι έχω αρετές; Βρήκα στο πανηγύρι έτσι και έτσι ένα γέροντα που μου είπε πολλά πράγματα για σένα, και του λέει τώρα για τον άλλον.

τον βρήκες αυτόν; Ήταν στο πανηγύρι. Και σου είπε για μένα; Μου είπε και τι δεν μου είπε. Και μάλιστα μου δώσε και δυο σύκα να σου φέρω. Βγάλει τα άλλα δυο σύκα που είχε κρυμμένα και τα δύο του γέροντα. Φωτιά ο γέροντας μέσα του. Ακούς αυτός να λέει τόσα καλά λόγια για μένα και εγώ να λέω. Άρχισε να ζητάει συγγνώμη από τον Θεό και να βρεθεί κάποια στιγμή που να

Δοθούνε να βάλει μετάνοια ο ένας στον άλλο πριν πεθάνουνε, γέροι άνθρωποι. Ο γέρον αυτός τώρα, ο μικρός... γέροντας τους είχε συμφιλιώσει αοράτως, με τον τρόπο το δικό του αυτόν, των πονηρών αλλά των αφών πονηρών που βγάζει αγαθό. Αποτέλεσμα, να σου ένα άλλο πανηγύρι εκεί κοντά, που επήγε και ο ένας γέρον, επήγε κατά οικονομία και ο άλλος γέρον και συνειδήθησαν εις το ναό του τρίτου αυτού μοναστηριού και χωρίς να πει ο ένας τον άλλον τίποτα και ο άλλος τον άλλον, έπεσε ο ένας στην αγκαλιά του άλλου, αγκαλιαστήκανε, φιληθήκανε και εκλαίγανε εκεί επί ώρα πολύ ενώπιον όλων των άλλων πατέρων. Ποιος την έκανε τη δουλειά; Το ποντικάκι αυτό. Αν τα ποντικάκια κάνουν τέτοια πράγματα, εμείς τα θηριάκια τι μπορούσαμε να κάνουμε, αλλά δεν κάνουμε. Και αν υπάρχουν πολλοί ακόμη που είναι σε διαστάθμιση, αν υπάρχουν πολλοί που είναι πικραμένοι κλπ.

παίξαμε ποτέ κανένα ρόλο στις βιβαστικών, δεν σκεφτήκαμε ποτέ την αποστολή που έχουμε να κάνουμε. Που θα έπρεπε, ένας Θεός ήρθε και κρεμάστηκε μεταξύ ουρανού και γης για να τα ενώσει, τη γη με τον ουρανό. Να τα συμφιλιώσει αυτά τα δύο και εμείς μέσα στα ίδια σπίτια είμαστε, μέσα στις ίδιες συγγένειες, μέσα στις ίδιες συντροφιές και δεν κάνουμε τίποτα σχετικό με αυτό το πράγμα που λέει εδώ. Της μισούση λοιπόν όπως λέει εδώ, ποιείτε τη μισούση μας και προσεύχεστε υπέρ των επηρεαζόντων μας. Να προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας επηρεάζουν και των διωκόντων μας να προσεύχεστε. Δύσκολα όμως να βγει έξω από τα δόντια προσευχή υπέρ των ανθρώπων οι οποίοι μας έχουν πειράξει, μας έχουν πικράνει. Αγαπητοί μου,

ξέρω, εάν για τον Α ή Β λόγο παραμένουμε οι ίδιοι, μην περιμένουμε να δούμε Θεού πρόσωπο. Πρέπει να φτάσουμε σε σημείο να είναι ξένο προς εμάς το να μισήσω. Δεν ξέρω πώς μισούν. Δεν ξέρω πώς πιάνονται οι άνθρωποι, πώς φιλονικούν. Κάποτε δύο γέροντες που ζήσανε ογδόντα χρόνια μαζί δεν είχανε μαλώσει ποτέ. Και είπαν, πώς μαλώνουν λέει οι άνθρωποι, γέροντα; Πάντα, ξέρω εγώ λέει, δεν έρχεσαι του λέει να μαλώσουμε και εμείς να δούμε πώς μαλώνουμε; Λέει, πώς θα κάνουμε να μαλώσουμε;

βάλουμε αυτό εδώ πέρα και εγώ θα λέω την δικό μου. Ε, τι θα λες, ότι είναι δικό σου, εγώ θα λέω την δικό μου και θα μαλώσουμε.

καλά! Λοιπόν, το παίρνει ο ένας, αυτό λέει είναι δικό μου, όχι του λέει ο άλλος, είναι δικό μου. Του λέει ο άλλος από εδώ, όχι του λέει είναι δικό μου, ε, καλά του λέει, υπάρχουν. Μέχρι εκεί ήταν, δεν μπόρεσαν να πάνε παρακάτω. Αλλά αυτά για μας είναι παραμύθια όπως τα ξέρετε. Ποιος από εμάς προσευχήθη για τους ανθρώπους αυτούς; Και αν προσευχήθη, προσευχήθη να του βγει το μάτι. Προσευχήθη να μην τον βρει το βράδυ. Προσευχήθη για χίλια δυο άλλα πράγματα. Και πολλές φορές πιάνουμε και κάτι κατάρες που δίδουμε. Ευχαριστούμε και έχουμε και κρεμάσει εδώ μενταγιόν στο λαιμό μας. Έχουμε κρεμάσει.

κάποτε έναν έχει κοιμηθεί τώρα, μετενόησε βέβαια, έκλαψε πικρώς, έγινε αιτία ο αδερφός του, ξέρω κακώς του συμπεριφέρθη και κάτι παρεμφερές του είπε, να τσακιστείς του λέει εκεί που πας. Και δεν πρόλαβε να πάει σε δέκα μέτρα πιο πέρα και έπεσε και τσακίστηκε και σκοτώθηκε ο άνθρωπος και τον εκήδευσαν την ίδια μέρα. Θα μου πείτε τώρα τι είναι αυτό, μα μάλλον πώς μπορώ εγώ να το ερμηνεύσω. Πάντως το ευχήθω άλλος από εδώ. Τι έγινε δεν ξέρω. Ξέρω ότι πήγαινα και ένα τσακιστής εκεί που πάει. Και δεν πρόκειται να πάει σε 20 μέτρα και έπεσε στον βράχο και γκρεμίστηκε. Και τσακίστηκε. Και έκλαιγε σε όλη του τη ζωή για τον φόνον αυτόν, τον οποίον είπε και ευχήθη. Δεν τον έκαμε αυτός, δεν ξέρω ποιος τον έκανε.

πώς πραγματοποιήθη αυτή η ευχή. Πάντως, εκείνη τη στιγμή θα είπε αυτά τα λόγια. Και δεν είναι μόνον αυτό. Είναι χίλιες δυο άλλες περιπτώσεις. Αν εμείς θέλαμε κατά κάποιον τρόπο αυτά να τα κάνουμε πράξη, πάλανε τα πράγματα. Εάν δεν γίνουν αυτά πράξεις, να έχετε υπόψη σας, δεν έχουμε ομοιότητες του Θεού. Δεν ομοιάζουμε με το Θεό, γιατί εδώ λέγει εάν δεν ευλογούμε τους καταρωμένους ημάς, εάν δεν ποιούμε καλώς τις μισούς ημάς, εάν δεν προσευχόμεθα υπέρ αυτών επηρεαζόντων ημάς, εάν, εάν, εάν, εάν, δεν έχουμε κάνει τίποτα, εάν κάνουμε αυτά τότε γενέστε οι πατρόσιμον του έντους ουρανής.

θα γίνουμε παιδιά, θα ομοιάζουμε δηλαδή των παιδιών του Πατρός των Ουρανίων. Τότε θα μοιάζουμε και για παιδιά, διότι ο πατέρας είναι ο φιλόστοργος, ο ελεήμων, ο μακρόθυμος, ο πολυέλεος, ο οποίος μετανοεί επί της κακίας ημών. Εάν αυτά λείπουνε, πώς μπορεί να έχουμε εμείς πατέρα το Θεό; Έχει μια ωραία ομιλία ο Θείος Χρυσόστομος επάνω σε αυτή του Θεού, θέλοντας την άλλη ομιλία θα την επιστρατεύσω, θα φροντίσω να τη βρω. Να ειδείτε εμείς που λέμε το Πάτερ ημών και μάλιστα με στόμφο, ότι πρέπει πολλοί μας να βγαίνουμε έξω από την Εκκλησία όταν λένε το Πάτερ ημών, διότι δεν έχουμε κανένα χαρακτήρα του Θεού και δεν μπορούμε να λέμε Πατέρα το Θεό όσων είμαστε τελείως αντίθετοι, θετή από απόψεως ιδιοτήτων που θα μπορούσαμε να λέμε Πατέρα το Θεό.

πάση περιπτώσει θα ήθελα να σταματήσω μέχρι εδώ και να πω στον εαυτό μου και σε εμάς, ας φροντίσουμε κατά κάποιον τρόπο, διότι δεν έχουμε κάνει καλλιέργεια σε βάθος των εαυτών μας και εργασία δεν είναι έξω μόνο, η περισσότερη είναι μέσα μας και επάνω μας στις λεπτομέρειες, και εύχομαι με τη βοήθεια του Αγίου Θεού να μπορέσουμε να εργαστούμε ώστε να φτιάξουμε ένα χαρακτήρα κατάλληλον για τη Βασιλεία των Ουρανών, την οποίαν εύχομαι εις αλλήλους και εις παιδιά.