In Bethlehem

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As you know, we have come to the last Sunday before Christmas. It would be good this evening to say something related to the feast, something that might lead us to pay attention to certain aspects of this great celebration. I do not know whether you have noticed that when we go to Church on Christmas night, we find Christ already born, and we hear specifically from the second chapter of Matthew the events he recounts: “Now when Jesus was born in Bethlehem of Judea...”

“In the days of Herod the king, behold, wise men from the East came to Jerusalem, saying, ‘Where is He who has been born King of the Jews?’” In other words, Matthew tells us about events that took place immediately after the birth.

He does not recount the events of the birth itself. There is a sequence here. The events of the birth are read on the eve of the feast; they are recounted on Christmas Eve. Most of us, of course, do not go to Church then, either because of work or because there is not a church holding a service on the eve in every place. So we do not know what is said about the birth itself. We hear only what happened after the birth: the coming of the wise men, not the shepherds—even though the Church also celebrates the adoration of the wise men.

The adoration of the shepherds and that of the wise men took place about two years apart, yet they are celebrated on the same day. This is because the Church’s purpose is not to present the precise chronological order of events, but to proclaim that these events truly took place. Exactly when each one occurred is not her chief concern. Here is the proof: at Christmas, on the twenty-fifth of the month, Christ is one day old. On the first day of the year, eight days later, Christ is eight days old and receives circumcision. Yet on the sixth of January, only about twelve days after Christmas, He is thirty years old and is baptized. Then on the second of February He is forty days old and is taken for the observance of the fortieth day. You see: at one point He is thirty years old, yet He has not even reached forty days! He will be forty days old on the second of February, though on the sixth of January He appears at the age of thirty and is baptized. The Church’s purpose, then, is not to preserve a strictly chronological sequence. That is precisely why, as I told you, the Church celebrates together both the adoration of the shepherds, which took place on the day of His birth, and the adoration of the wise men, which took place about two years later. So this evening I wanted to bring to light this neglected event, almost buried in a forgotten corner: the birth of Jesus in Bethlehem. Matthew does not record it.

Luke records it, after the two annunciations—to John and to our Most Holy Theotokos (All-Holy). He then recounts the birth of John and, later, the birth of our Lord from the Most Holy Theotokos. For, as we know, according to His humanity John was six months older than Christ. But before God, according to Christ’s divinity, John is nothing; Christ comes before him. As John himself says: “He who comes after me”—six months after me—“has come before me.” As man, Christ would be six months younger, but as God He is greater than I, and I am not worthy to untie the strap of His sandals. This event, then, is recorded only by the Evangelist Luke, in his second chapter.

He tells us why and how the birth took place there in Bethlehem. Allow me, then, to speak this evening. I do not know how well you know these things; I pray that you know them all, and even more than I am about to say. But for the sake of those who do not know, I will speak by the grace of the Lord. Let me therefore read from the second chapter of Luke.

It says: “In those days a decree went out from Caesar Augustus that all the world should be registered. This was the first registration, when Quirinius was governing Syria.” Luke brings in historical figures from public life in order to establish...

...from history, approximately when these things took place. It is as though we were to say, “in the reign of George II,” or “under the government of Karamanlis,” or Papandreou, or whoever it might be: this happened when those rulers were in power. That is why he speaks of Caesar Augustus, of Syria, of Quirinius, and so forth. In any case, he presents it as a historical event, you understand—as a historical event. So Caesar issued an order for a census to be taken. He wanted to know how many people were under his rule. We too have lived through such censuses. I think I have been registered in two. Others may have taken part in more; I do not know. Some may never have taken part in one. “And all went to be registered, each to his own city.”

When elections are held, people begin moving about. Some leave for the provinces, others come from the provinces to the city; people travel from one city to another, and everything becomes tangled. Each person goes to the place where he was born, where his family line is rooted. We see something similar even now: those who have not transferred what are called their voting rights return to their native place to vote. Something like that happened here. The whole population of the Roman Empire at that time was set in motion. Naturally, Joseph and Mary also had to travel. Each person, it says, went to his own city. “And Joseph also went up...”

“...from Galilee, from the city of Nazareth, into Judea, to the city of David, which is called Bethlehem, because he was of the house and lineage of David.” Among all the people who were traveling, Joseph also set out from Nazareth, a city in Galilee, and came into Judea, to Bethlehem, the city of David. For Joseph and Mary, as the evidence shows, belonged to the lineage of David and had to go there to be registered. That city is far away. On foot, it takes about five days to come from Galilee, from Nazareth, all the way there.

Today the distance is about one hundred and seventy kilometers, under modern conditions. In those days they would have had to climb and pass through ravines and so forth. I do not know how many turns and detours they would have made, or whether people could really walk twelve hours a day. They needed five days. Five times twelve is sixty hours, and even today the distance is more than one hundred and seventy kilometers. You understand what that meant with the primitive means available then: either on foot or perhaps with a little donkey, since the young woman was pregnant, with all the hardships involved and nowhere to rest. Yet they had to go there to be registered; they had no choice. It says here that Bethlehem is the city of David. I do not know whether you know how that came about or where the story begins. You must turn to the Old Testament, to 1 Samuel, chapter 16.

There you will find the following events. Saul was king of Israel, but his relationship with God was not good. So God resolved to replace him and instructed the Prophet Samuel to fill his horn with oil—a horn was hollowed out and used in those days as a vessel for holy oil, as we might say—and to go to Bethlehem, to the house of Jesse the Bethlehemite. Jesse was David’s father. Samuel was to anoint as king one of his eight sons, the one whom God would show him. And indeed, that is what happened.

It is interesting to read this passage, because it contains what we might call a stratagem of God. Someone may ask, “Does God also use stratagems?” He uses good stratagems, not wicked ones. Good ones. Do you know what the stratagem was? Samuel said to Him, “If Saul realizes that I have gone there, I am finished. He will understand what sort of business I have gone there to carry out, and I am finished.” God told him, “Take a calf and appear to be going there to offer a sacrifice. Invite Jesse and others to pray with you. In this way you will enter without arousing the slightest suspicion, and you will carry out the task I am giving you.” God Himself instructed him to do this. You see, then, that there can also be good and righteous cunning.

God does not accept our own schemes, because our schemes are wicked. But when the purpose is good—to forestall some danger, for example—a person may be allowed to act with discretion. In any case, that is why the sacrifice is mentioned. Samuel went there, and after the sacrifice they returned to the house—as we might say, to offer the visitor a cup of coffee—and Samuel told Jesse to bring his sons before him. Jesse brought them in one by one, while Samuel waited for the Holy Spirit to tell him which one to anoint as king. The first passed before him, then the second, and so on, until all seven had passed. Not one was chosen. Samuel asked him, “Do you have another son?” Jesse said, “No.” “You have no other son at all?” “There is one slight, young boy whom I left out. What could he possibly do? We have him...”

“...while here are the educated ones, who even know how to play chess, whose hands are well groomed and who have an impressive bearing. These are the ones fit to be kings.” Samuel told him, “I will not sit down to eat until you bring the other one, so that I may complete the work for which God sent me.” At the same time, God teaches Samuel a lesson: “Take heed. You human beings look at outward appearance, but God looks at the heart.” This was the king. So they sent for David. David was somewhere out in the fields of Bethlehem, tending his father’s sheep. He was unkempt, with his little bag and his piece of cornbread inside it, his heels dry and cracked, his skin darkened by the sun—however he may have looked—living there among the wild beasts around Bethlehem.

So he too came, without knowing what awaited him. As soon as he entered, Scripture describes him as “ruddy and with beautiful eyes”—his eyes flashed, as we would say. Samuel was immediately told by the Holy Spirit, “This is the one you shall anoint as king.” What fine suit and tie did he have? None at all. He had come from the sheepfold and the fields, and he was the one who would receive the kingdom. In any case, he was anointed king. Generations then passed—fourteen and fourteen, as we shall hear today—until we come to Joseph the Betrothed, the man supposed to be Mary’s husband, from whom Christ was born. They were descendants of the royal lineage of David. And because David was from Bethlehem, they properly had to go there. Thus the couple found themselves there, and what followed came to pass. We should now pause to see how matters had led them to this point.

It began, rather, with that strange conception. You saw how Joseph wished to send Mary away, did you not? He could not account for her pregnancy. As the Akathist Hymn says, he was “suspecting a secret union.” But the matter could not remain that way, and Heaven had to send him an angel, who spoke those beautiful and profound words: “Joseph, son of David”—that is, descendant of David—“do not be afraid to take Mary your wife, for that which is conceived in her”—not that which is born from her, but “that which is conceived in her.” In biblical usage, it is the man who begets through the woman, while the woman gives birth.

Earlier the genealogy does not say that Sarah begot Isaac. It says, “Isaac begot Jacob”; it does not say that Rebecca begot him. “Jacob begot Judah and his brothers”; it does not say that Rachel begot them. But when it reaches Joseph, the man supposed to be Mary’s husband, it says, “from whom Christ was born.” Up to this point men have been begetting, but here, at this birth, a woman gives birth. The strangeness of it immediately confronts us. That is why Matthew then turns to explain it: “Do not be troubled. The birth of Jesus Christ took place in this way: when Mary His mother had been betrothed to Joseph, she was found to be with child by the Holy Spirit.” This scandalized the elder, and he considered putting her away secretly, because he could not keep her in his house—which, as he understood it, would mean keeping sin in his house.

He regarded it as sin. “Joseph her husband, being a righteous man and unwilling to expose her publicly, resolved to put her away secretly.” Yet he could not simply cover the matter up. Could he hand her over and say, “Lord, I have nothing to do with her”? An adulteress was condemned to be stoned. If a pregnant woman appeared in public without a husband, the Law prescribed that she be stoned. That is why Joseph was given to her as a protector, so that she would not be stoned. He thought, “I will send her somewhere far away. If they discover her, then they discover her; if she escapes, then she escapes. But I cannot keep her in my house, because God forbids me to conceal fornication.” This is a very useful lesson for our own days. Do you think that if Joseph’s spirit existed today, there would be all the fornication and adultery that we now see?

You know that today fornication and adultery have reached perhaps eighty or ninety percent, and this increase comes because we shelter, nourish, and conceal those who act unlawfully, and we make things easier for them. Worse still, we think we are providing a service, that we are doing good, that we are helping: “Here is our car, here is our telephone, here is our room, here is money, here are lies, here are schemes”—one thing after another, with everyone joining in. And we imagine that we are helping. Nor does this begin only with grown men and women. It begins at school. This corruption and concealment begin at school, from the age of ten. Girls hide other people’s secret notes in here; and if there were not others willing to act as accomplices and keep them hidden, perhaps many lives would not be ruined.

They cover things up, lying to the father, to the parents, and so on. “Katina was here; Prokopis was there,” while the girl goes off and abandons the baby at the hospital. This is a great lesson, and it must not pass unnoticed, especially during these days. This is what the words mean: “Being a righteous man, I cannot keep you with me; yet I do not want to expose you to public disgrace either, because they will stone you soon afterward. If I expose you... I will send you far away, quietly and secretly, and so nothing will happen.” In any case, this is how righteous Joseph reasons as a man. From above, God sees the struggle taking place within him. But this is not the truth; the young woman must not be stoned. So God sends the angel, who speaks those beautiful words: “Take heed, son of David.” Joseph is not literally David’s son; he is David’s descendant. And here I would like you to pay attention to the words: “Do not be afraid to take Mary your wife.” Protestants among us say, “Do you not see that he calls her his wife?” But he also calls Joseph a son of David. Is he literally David’s son?

You interpret one expression literally, you most devious man, while interpreting the other spiritually? Just as Joseph is not literally David’s son, so Mary is not literally his wife. The angel is speaking in human terms, according to how things appeared. That was how he had to speak. To the world, she appeared to be Joseph’s wife, and he would shield her pregnancy; otherwise, she would be stoned. “That which is conceived in her,” I repeat, “is of the Holy Spirit.” Christ was formed within her. Christ was conceived through the Holy Spirit in the womb of the Most Holy Theotokos. “That which is conceived in her is of the Holy Spirit. For He will save His people from their sins.” He has not yet been born; He has only now been conceived, and yet He already has a people—“His people.”

This is the people He will gather to Himself, those who will believe in Him. “He will save His people from their sins.” This proves that He is also God. He is not only the son of Mary; He is also the Son of God. How can He have a people before He has even been born? A person must take all these things in, put them in order, and understand, I repeat, why these two were compelled to travel all the way to Bethlehem, the City of David. It was because both Joseph and our Most Holy Theotokos were descendants of David and, indeed, belonged to the royal line. There is a beautiful image of a vine: Christ is the vine, with the Apostles upon its branches like clusters of grapes. Perhaps you have seen it.

There is a similar icon of Jesse, based on the words, “from the root of Jesse.” I have seen it myself. I have been told that it also exists on the Holy Mountain, at the Holy Monastery of Docheiariou. They tell me there is one at Oraiotissa as well, though I have not noticed it there. But I have seen this icon in the Chapel of the Burning Bush at Sinai. At the bottom you see Jesse, and from the root—from his belly, from his loins—all the branches come forth. There you also see our Most Holy Theotokos and Christ, because according to His humanity, Christ also comes from the root of Jesse. Our Most Holy Theotokos belonged to the royal line and, so to speak, gave Christ royal flesh.

In any case, they went, and the text says, “to be registered with Mary.”

“His betrothed wife, who was with child.” Keep hold of that expression, “betrothed wife.” She is still his betrothed. It does not simply say “wife”; it says that she is still his betrothed—his betrothed wife. Now, when she was three months pregnant, the angel said, “Do not be afraid to take Mary your wife”; he did not say “your betrothed.” That is how Matthew writes it. But then Luke comes along: the woman is now nine months pregnant and about to give birth, yet he still calls her Joseph’s betrothed. Here we encounter what are called the idiomatic expressions and Hebraisms of Scripture. Luke, being Greek and knowing the Greek language properly, states the matter clearly: she is still his betrothed.

That is how our language works. Matthew mentions our Most Holy Theotokos alongside other brothers of Christ and so on, and someone draws the conclusion that there were other children in the family and that Joseph was Christ’s father, along with various other claims. Luke, however, being Greek, clarifies this matter as well. I do not know whether you have ever read in the third chapter of Luke that Joseph was Christ’s supposed father. Luke makes this absolutely clear in the plainest Greek.

How does he put it? “Now Jesus Himself began His ministry at about thirty years of age, being, as was supposed, the son of Joseph.” “As was supposed.” Luke makes it clear and leaves no room for doubt. In the same way, here he says, “betrothed.” So I can say to the Protestant—to Mr. So-and-so—“His wife? Here Scripture says that she was his betrothed on the very day she was to give birth.” What is shown further on? That Joseph always remained apart from her. And what did this bride remain? What became of her? She remained unwedded, just as the Church chants: “Rejoice, O unwedded Bride.” These are words we ought to mark in our Scriptures, so that we may answer objections, guard ourselves, and also help those people, if any of them are willing.

They failed to notice this. “The days were completed for her to give birth.” As it happened, the time had come; the nine months had evidently been completed, and she was ready to give birth. Naturally, then, they looked for somewhere to stay. People must have seen that she was close to giving birth. They must have asked here and there; perhaps they pointed to her belly, and Joseph may have pleaded, “Not for me, but for the lady. Can nothing be done?” But nothing could be done, as the Evangelist tells us: “And she gave birth to her firstborn Son, wrapped Him in swaddling cloths, and laid Him in a manger, because there was no room for them in the lodging place.” No room was found in the inns and other lodgings. Many people had evidently traveled there because of the census, and all the places were full. Surely they also asked at private homes. They had every visible sign and proof of her condition.

They should have been shown some care. Some married woman or young lady could have given up her bed. At the very least, they could have found some small room for this young woman who was expecting a child. But people’s hearts were as hard then as they are today. If Christ were born today, would He even find a manger in which to be born?

Would people offer their hearts so that Christ might be born within them? No. They may do many things for Christ. They may decorate their shopwindows with images of Him, set Him among straw in a display, and do all such things. But there are no hearts—no mangers—for Christ today either. At His Nativity, things were much the same. Here we find the phrase, “She gave birth to her firstborn Son.” But the Protestants and others seize upon it.

They say, “He is the firstborn, so there must be a second-born and then a third-born; therefore, the other children mentioned as the brothers of the Lord truly were Mary’s children.” But when Scripture calls Him the firstborn, it does not mean that other births followed. It means that He was the first child born, the one who first opened the womb. I have one child. What is that child? My firstborn, is he not? And what else is he? My only-begotten. What is Christ? He is both firstborn and Only-begotten: firstborn of His Mother, firstborn of the Father, and Only-begotten of the Father. But they do not wish to understand or pay attention to these things. So when we say “firstborn,” our nous—the spiritual intellect—must not immediately assume that there has to be a second-born. No, there is no second-born. He is the first who opened the womb.

When Paul writes to the Hebrews to convince them that Christ has come, he says, “But when He again brings the Firstborn into the world.” Who, then, is God’s second-born? Does God have other children? He has one Son. “He gave His Only-begotten Son, that whoever believes in Him should not perish but have eternal life.” He is therefore both firstborn and Only-begotten. Here the word is meant to exclude any previous birth: this is her first childbirth. We must not let our nous—the spiritual intellect—go beyond that. Some time ago I had occasion to write a book devoted to this subject. It is called

“Against the Evangelicals.” The Evangelicals claim that they too believe the Gospel, and yet they prove themselves opposed to the Gospel. That book addresses all these matters: “Joseph,” “son,” “firstborn,” “brothers of the Lord,” “Ever-Virgin,” and so on. It contains all the answers—answers from Scripture for them, and from the Fathers for us Orthodox Christians—so that a person may have fuller proofs and better weapons with which to defend the faith.

Was there ever a greater birth than this? There was not. Was anyone greater ever born into the world? No. And yet this great birth had almost no preparation at all. No one knew—not even our Most Holy Theotokos, who gave birth to Him—what had taken place that night. Later, when she saw the shepherds arrive in the middle of the night and worship Him, and when they told her, “Angels sent us here,” and so forth, the Most Holy Theotokos laid all these things up in her heart. She kept and gathered them there, waiting to see what would happen, who this child was, and what it all meant. She could not yet put everything in order within herself. No official or private citizen knew; no educated or uneducated person knew.

No rabbi and no lawyer knew. No one—absolutely no one—knew what was happening that night. God, the Redeemer of the world, had been born, and no one knew. Here the Evangelist tells us who first received the news, who heard it, and who saw Him. Whose eyes were first counted worthy to behold the God-Man? The Evangelist continues: “Now there were shepherds in that same country, living out in the fields and keeping watch over their flock by night.” In the fields around Bethlehem, shepherds were tending their sheep through the night and guarding them from beasts—both two-legged beasts and

four-legged beasts, for as you know, there are two kinds. So they sat there without a care, tending their sheep. “And behold, an angel of the Lord stood before them, and the glory of the Lord shone around them, and they were greatly afraid.” That was only natural: they were greatly afraid; they were terrified. “Then the angel said to them, ‘Do not be afraid, for behold, I bring you good tidings of great joy.’” “To you”—the Greek uses the plural pronoun. I bring good tidings to you, not to us. For you know that Christ was not born for the angels; He was born for mankind. What a great honor for the human person! “Behold, I bring you good tidings”—I proclaim glad news to you—“of great joy.”

“Which will be for all the people. For there is born to you”—again, the Greek says “to you”—“this day a Savior, who is Christ the Lord, in the City of David.” Christ’s name is Jesus, and His title is Christ: Jesus Christ—His name and His title. He is indeed Christ the Lord, the angel says, and He was born “in the City of David,” in Bethlehem. Thus the first to receive the news of this event were shepherds, simple people of the countryside. They were also the first to hear the angels’ joy and the hymn of glory sung at His birth between Heaven and earth. For the Evangelist continues: “And suddenly...”

“There was with the angel a multitude of the heavenly host, praising God and saying: ‘Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.’” Now, do you wish to occupy yourselves with this? Do you desire to see the child who has been born? Pay attention, and I will give you the street and number. Nothing of the sort.

They might otherwise have gone and asked some midwife, for example, “Whom did you deliver tonight?” and then gone to worship that child. But that was not how it happened. “Wait,” the angel says, “and I will give you identifying details.” Then he says: “And this will be the sign to you: you will find a Babe wrapped in swaddling cloths, lying in a manger.” The One who has been born for the joy of the world will not be found in a house. You will find Him in a feeding trough. The shepherds knew the places where such mangers stood, where animals were kept—in caves and similar places. Surely they were also guided there inwardly by the grace of the Holy Spirit, and so they found Him. Then, after the angels had sung, “Glory to God in the highest,” they vanished, and the angel vanished with them. “And it came to pass, when the angels had gone away from them into Heaven...”

The men said to one another... They stopped and held a brief council about what they had heard and seen, and how they should proceed. What did they decide? “Let us now go to Bethlehem and see this thing that has come to pass, which the Lord has made known to us.”

How did they know that it was the Lord and not that other one, as we say, playing tricks on them? This is something many people cannot discern. Many people today are led astray. Many speak with the devil, who appears to them as the Most Holy Theotokos or as Saint Nicholas. Since it is Satan disguising himself as someone good, how can a person discern the truth? Something like this happened nearby, out in Liosia, I believe, and an elder from the Holy Mountain dealt with it. He instructed a woman who claimed to see the Most Holy Theotokos and speak with her. He asked her, “Have you ever thanked the Most Holy Theotokos?” “No, I have not,” she replied. “But she does you such an honor, coming to see you and speak with you, and you have not even thanked her?” the elder said. “Do something I shall tell you. So many people know that these experiences are delusions; we must put this one to the test. Do you know what pleases the Most Holy Theotokos?” “No,” she said. “Can you chant, ‘Rejoice, O Virgin Theotokos, Mary full of grace’?” “Oh, I know it,” she said, “and I chant it well.” “Then chant that before her as a word of thanks: ‘Thank you, Gerontissa; thank you for coming to me—if you truly are the Most Holy Theotokos.’” Without any further discussion, she began chanting, “Rejoice, O Virgin Theotokos, Mary full of grace,” and so forth, and the apparition of the Most Holy Theotokos turned away.

It began making obscene gestures; the image started to fade and disappear, and at the end a shrill voice was heard crying, “Shut up, woman!” Was that the Most Holy Theotokos? How, then, did she discover that the apparition was not from the good one, but from the evil one? Through the hymn. Here, likewise, they heard: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.” The evil one cannot endure such words or keep repeating them. The message was genuine. A psalm had been sung; a hymn had been offered. The evil one cannot remain in their presence. He cannot endure such things. So the shepherds were certain that this message was from the Lord—the thing, as they said, that the Lord had told them. What were they to do? They would go. But what if wild beasts devoured the sheep, or thieves—the two-legged beasts I mentioned—stole them and turned them into meat? They would still go down, and they...

left the sheep behind. Here is another great lesson. They let them go rather than lose this opportunity, whereas we, as you know, will not go to such things or make such sacrifices even because of a pair of oxen. “And they came with haste and found Mary and Joseph, and the infant lying in the manger,” exactly as they had been told. “And when they had seen Him, they made known the saying which had been told them concerning this Child.” From the signs and details they had been given, they understood that this truly was the Child of whom the angels had spoken. And the result was this:

“But Mary kept all these sayings and pondered them in her heart.” As I said earlier, there in the night and in that solitude, she saw men suddenly appear and come to worship the Child who had just been born. Clearly, something momentous was taking place. She gathered all these things and stored them within herself, waiting to see what would come of them and what all this meant. And the result was: “Then the shepherds returned, glorifying and praising God for all the things that they had heard and seen.” This is the way of faith: it begins with hearing. I hear, I believe, and afterward I see the fruits of faith. We have turned this order upside down in a satanic way. We do not want to hear; we want to see first. “Unless I see, I will not believe”—that is what we usually say. We want to see and then believe. But that is not the proper order. Faith comes by hearing, not through the eyes. We are wrong to transfer it from hearing to sight. Sight leaves our pride intact, while faith lays pride aside. I have not seen, yet I believe. And when Paul gives the definition of faith, what does he say? Faith is “the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.” Though I do not see them, it is as though I hold them in my hands. This is faith, and this is what receives its reward. That is the process followed here: “for all the things that they had heard and...”

“seen, as it was told them.” They heard and acted, and then they were given the opportunity to see the One of whom they had heard from the angels. This is the proper order, and it is this that God rewards. Knowledge is not rewarded by God, because knowledge puffs us up: it creates pride and leaves existing pride untouched. Faith, however, casts all these things aside; faith, so to speak, moves God, and God rewards the person who believes. Thus the first people counted worthy to see Christ—the first eyes counted worthy to behold Him—were those of these simple shepherds, these humble people. And notice here a circle, a complete circle.

Long ago, through Samuel, God called David from the fields of Bethlehem—the man whose lineage would one day lend flesh to God, so that He might be born into the world. And now, in those same fields, the message comes: “Your forefather, who departed from here, left for a purpose. That purpose has been fulfilled this very night. The One descended from you has been born.” Thus the whole circle is completed, and the meeting takes place once again in the fields of Bethlehem. And there is joy between heaven and earth: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men”—among those in whom God was well pleased, and because of His love for mankind. Now someone may ask: Is God only with the poor in spirit? Were there not so many other people?

Should He not have revealed Himself to them as well? Why should the others not have learned of it? Indeed, that makes me wonder too. Why should God be concerned with people’s intellectual abilities, or whether they possess minds capable of finding Him? The proof is that they do not know God. Has anyone ever found God by himself? No one. God finds man; man does not find God. And God finds the person who desires Him. Whoever does not desire Him does not allow himself to be found by God. Two wills must come together: man’s will and God’s will. God looked over the earth and saw that these simple, guileless souls were capable of receiving the news of this great event and living it. And they became the first preachers.

Were the Apostles the first preachers to proclaim the coming of Christ? Were the Magi the first? No, the shepherds were the first preachers. Then came the Magi; then came those who believed at Pentecost and went out to the ends of the inhabited world, speaking the eighteen languages and dialects; and after them came the Apostles. The Apostles came much later. Others had proclaimed these things before them. The Apostles later went and, in many cases, baptized people who had already been taught in other ways. What, then, happened here with Christ? He was revealed. This is why we say that God is not discovered through human knowledge; He reveals Himself.

But do the educated and learned have no relationship with Christ? Of course they do. Christ has subjects from the palace to the stable. He has a learned woman, Saint Catherine—a princess with seven degrees—and He has Saint John the Russian in the stable. He has the towering figure of Paul, and He also has simple people from Cyprus who became saints. He has learned Fathers of great education, and He has the simple Saint Spyridon. Christ does not dwell in people’s intellects, but in their hearts. A person’s education does not trouble Him, whether it is present or absent. What matters is that there be a heart.

Did not the Three Holy Hierarchs believe? Were they not men of learning? Basil the Great left Athens with six degrees, did he not? Saint Basil studied six branches of knowledge. But notice: he laid them all at the feet of Christ. When he went to Caesarea, Macrina and his brothers took hold of him and brought him deeply into Christianity. He put away his books and went into the desert. When he returned after five or six years in the desert, he then entered fully into spiritual life. He laid his books, his papers, and all his learning at the feet of Christ. He did not use them to show that God does not exist, but to show that God does exist. Do not place human reasoning in the way. Pray, because “where God wills, the order of nature is overcome.” A person who always demands rational explanations will inevitably become entangled.

God, then, has a relationship with the one class and with the other—with every class and category of people—provided that they are willing. The proof is that men came from Arabia to worship Him. What were the Magi? Were they like the sorcerers here in Megara and Liosia, who cast spells on married couples so that they cannot have children, and so forth? They were not sorcerers. They were holy and highly educated men, with at least four fields of learning: physicians, astronomers, philosophers—serious men, the scholars and intellectuals of their time. They acted on the basis of a prophecy found in the twenty-fourth chapter of Numbers, concerning the star that would appear specifically in Judea when the King had been born. That is why they went and asked, “Where is He who has been born King of the Jews?” They did not ask where He would be born.

“He has already been born. Where is He who has been born?” And how do you know that a king has been born in Judea? “We saw His star in the East.” Why would you have to travel from the East? These were good and willing men, who themselves had to learn and then teach others to come. But if they were to set out from there, where would they go into the unknown? They had the stars, coordinates, and maps. “Where will they find You?” “Why should that concern you? I shall help them, provided that they are willing.” So they journeyed for about two years. After two years they arrived and found Christ, not in the manger but in a house—“in the house.” That is why the children two years old and younger were slaughtered, according to the time that Herod had carefully determined from the Magi. When Herod heard about a king, he asked, “When? When did the star appear?”

He secretly summoned the Magi, the text says, and “determined from them the time when the star appeared.” Read the texts and see for yourselves. That evil man wanted to calculate how many children he would slaughter, and from what age downward, so that Christ would be included and removed from his path. Afterward, he gave the order for all the children two years old and younger to be slain, according to the time he had carefully determined from the Magi.

Read Matthew and these passages, and you will see how the matter stands.

These distinguished, educated, intellectual men carried gold, frankincense, and myrrh in their treasuries—gifts of profound significance—and they offered them to a two-year-old Child. What did they see? The text says that they fell down and worshiped Him; they opened their treasures and offered Him gold, frankincense, and myrrh. They worshiped Him as King and acknowledged Him as King. But where could they see His kingship?

That is the point. So if anyone ever asks you to demonstrate what faith is, show him the faith of the Magi. These three learned men worshiped an infant as God, as one destined for sacrifice and death, and as King, for that is what their gifts signify. God has dealings both with simple people and with the highly educated. He revealed Himself to both groups; neither group discovered Him by its own power. Even today, though we live within Christianity and within this Mystery, we may still know nothing at all about Christianity. This is because Christ sees something within us that hinders Him, and so He does not reveal Himself. Many people who later enter Christianity wonder and say, “Where was I all this time?”

“I searched everywhere; there was nowhere I did not look. What did I not do, and what did I not learn? Were all these things hidden from me?” They were all around you, but you did not have the proper receiver. Is not the space around us at this very moment full of music, speech, and broadcasts? Yet we need a special device to receive them and even to isolate the particular station we wish to hear. In the same way, people may have everything except this receiver. Christ is always transmitting. He has placed the conscience within us, crying out to man; that is a transmission from God. His law speaks, and nature speaks. All these things declare the glory of God. Everything speaks, but our receiver is broken. “I do not want Him sending me anything; I do not want Him speaking to me.”

The only One we do not want and do not permit to speak to us is God. We do not want Him. And because His word reproves our lawless way of life—whether carnal or worldly—we shut Him out and refuse to hear a word from Him. This last response has become common: “Do not tell me; do not tell me.” A person does not want to hear it. He does not want to face the truth as it really is. This account contains many lessons. So where, I ask, shall we find the newborn Christ? These are the historical circumstances: He was found in Bethlehem and was born in Bethlehem, and so forth. There is something else as well. Some people say that God turned the mind of Caesar Augustus—or rather, caused him—to issue the decree for the census, so that Mary and Joseph would go up to Bethlehem and the prophecy would be fulfilled.

The prophecy of Micah said, “But you, Bethlehem, land of Judah, are by no means the least,” and so forth. None of that is so; such claims are false and absurd. “You, Caesar, do your work, and I shall do Mine.” In His perfect wisdom, God saw beforehand that, at the time His Son would be born, Caesar would have issued the decree and Mary would be in Bethlehem. So He said, “Write, Micah: He will be born in Bethlehem.” Let Caesar do his work, and I shall do Mine. Had God seen that she would be in Nazareth, He would have said, “Write: He will be born in Nazareth.” Had He seen that she would be in Jerusalem, He would have said, “Write: He will be born in Jerusalem.” Human beings do their work, and God does His own. He does not coerce or command anyone. It is not that He lacks the power—He certainly has it—but He does not violate the freedom of the human person.

So, this is an event whose deeper meaning remains hidden from most people. Of course, we know certain things from school, but we do not know the details and all that follows from them. In any case, let us stop here, and let us pray that this year’s Christmas may be truly spiritual, in the fullest sense of the word. Amen.

Ευρισκόμεθα, όπως ξέρετε, την τελευταία Κυριακή μπροστά από τα Χριστούγεννα. Καλώς θα ήταν να λέγαμε απόψε κάτι που έχει σχέση και θα μας οδηγούσε να προσέξουμε ορισμένα πράγματα σε αυτή τη μεγάλη εορτή. Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, όταν πηγαίνουμε τη νύχτα στα Χριστούγεννα στην Εκκλησία, βρίσκουμε τον Χριστό γεννημένο και ακούμε συγκεκριμένως από τον Ματθαίο, από το δεύτερο κεφάλαιο, τα περιστατικά που λέγει: «Του δε Ιησού γεννηθέντος εν Βηθλεέμ της Ιουδαίας».

«Εν ημέραις Ηρώδου του βασιλέως, ιδού μάγοι από ανατολών παρεγένοντο εις Ιεροσόλυμα λέγοντες· “Πού εστίν ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων;”» Μας αναφέρει, δηλαδή, περιστατικά τα οποία είναι ακριβώς μετά τη γέννηση.

Δεν αναφέρει τα περιστατικά της γεννήσεως. Είναι μία σειρά σκέψεων. Τα περιστατικά της γεννήσεως είναι την παραμονή, αναφέρονται την παραμονή των Χριστουγέννων. Οι περισσότεροι, βέβαια, λόγω εργασίας, λόγω που δεν υπάρχει εκκλησία σε όλα τα μέρη να λειτουργεί την παραμονή, δεν πηγαίνουμε στην εκκλησία και δεν ξέρουμε τα περιστατικά της γεννήσεως, τι λέμε. Και ακούμε τα περιστατικά μόνο τα μετά τη γέννηση και τον ερχομό των μάγων, όχι των ποιμένων. Παρότι η Εκκλησία εορτάζει και την προσκύνηση των μάγων.

Την προσκύνηση των ποιμένων, παρότι απέχει περίπου δύο χρόνια η μία από την άλλη, είναι ιδιαίτερη η μέρα, διότι ο σκοπός της Εκκλησίας δεν είναι χρονολογικό να δείξει ακριβώς πώς πήγε η σειρά των πραγμάτων, αλλά τα γεγονότα, ότι έλαβαν χώρα. Τώρα, το πότε έλαβαν, αυτό δεν το εξετάζει. Απόδειξη: τα Χριστούγεννα, στις 25 του μηνός, είναι μιας ημέρας ο Χριστός. Στις 8 του μηνός, στις 8 ημέρες, την πρώτη του έτους, είναι 8 ημερών ο Χριστός, δέχεται περιτομήν. Στις 6 του μηνός, έπειτα δηλαδή από 12 περίπου ημέρες, είναι 30 χρονών, βαπτίζεται. Στις 2 του μηνός Φεβρουαρίου είναι 40 ημερών. Πηγαίνει να σαραντίσει. Βλέπετε, 30 χρονών, κάποια στιγμή δεν είναι ακόμη 40 ημερών. 40 ημερών θα είναι στις 2 Φεβρουαρίου και στις 6 Ιανουαρίου παρουσιάζεται 30 χρονών και βαπτίζεται εκεί. Δεν είναι, λοιπόν, σκοπός της Εκκλησίας να κρατήσει χρονολογική έτσι υφή. Γι’ αυτό ακριβώς σας είπα ότι η Εκκλησία και την προσκύνηση των ποιμένων, που έγινε την ίδια ημέρα, και την προσκύνηση των μάγων, που έγινε μετά δύο έτη περίπου, τα εορτάζει και τα δύο μαζί. Εγώ, λοιπόν, ήθελα απόψε αυτό το νεκρό που είναι στα νεκρά γωνία, το περιστατικό της γεννήσεως του Ιησού στη Βηθλεέμ, να το αποκαλύψω. Αυτό δεν το γράφει ο Ματθαίος.

Γράφει ο Λουκάς, μετά τους δύο Ευαγγελισμούς του Ιωάννου και της Παναγίας μας. Στη συνέχεια, τη μεν γέννηση του Ιωάννου και αργότερα τη γέννηση της Παναγίας μας. Διότι, όπως ξέρουμε, ο Ιωάννης ήταν έξι μήνες κατά το ανθρώπινον μεγαλύτερος από τον Χριστό μας. Κατά το Θείον είναι τίποτα ο Ιωάννης μπροστά στον Θεό, είναι μπροστά ο Χριστός, όπως λέγει άλλωστε ο ίδιος ο Ιωάννης: «Ο πίσω μου ερχόμενος», μετά έξι μήνες, «έμπροσθέν μου γέγονεν», έχει γίνει γρηγορότερα. Ως άνθρωπος θα είναι έξι μήνες μικρότερος, αλλά ως Θεός είναι μεγαλύτερος από μένα και δεν είμαι ικανός να του λύσω τον ιμάντα των υποδημάτων. Αυτό, λέγω, λοιπόν, το περιστατικό το αναφέρει μόνο ο Ευαγγελιστής Λουκάς, το δεύτερο κεφάλαιό του.

Μας πληροφορεί για ποιο λόγο και πώς έγινε η γέννηση επάνω εκεί στη Βηθλεέμ. Να μου επιτρέπετε, λοιπόν, απόψε το βράδυ, δεν ξέρω πώς τα ξέρετε, εύχομαι να τα ξέρετε όλα και παραπάνω από εκείνα που θα πω, αλλά για εκείνους που δεν ξέρουν να μιλήσω με τη χάρη του Κυρίου. Διαβάζω, λοιπόν, το δεύτερο κεφάλαιο του Λουκά.

Λέγει: «Εν ταις ημέραις εκείναις, εξήλθε δόγμα παρά Καίσαρος Αυγούστου, απογράφεσθαι πάσαν την οικουμένην. Αύτη η απογραφή πρώτη εγένετο, ηγεμονεύοντος της Συρίας Κυρηνίου». Επιστρατεύει ιστορικά πρόσωπα της πολιτείας για να προσδιορίσει

με βάση την ιστορία τους χρόνους που περίπου έλαβαν αυτά. Σαν να λέμε επί Γεωργίου Δευτέρου, να λέμε επί κυβερνήσεως Καραμανλή, ξέρω ’γω, επί Παπανδρέου, όταν ήσαν επί σκηνής αυτοί οι άρχοντες έλαβε χώραν αυτό. Γι’ αυτό μιλεί περί Καίσαρος Αυγούστου, γι’ αυτό μιλεί περί της Συρίας, Κυρηνίου κ.λπ., κ.λπ. Εν πάση περιπτώσει. Δηλαδή, το παρουσιάζει σαν ιστορικό γεγονός αυτό, καταλάβατε, σαν ιστορικό γεγονός. Έβγαλε, λοιπόν, μια διαταγή να γίνει απογραφή. Ήθελε να δει τι κόσμο έχει. Και εμείς έχουμε ζήσει τέτοιες απογραφές. Εγώ έχω σε δύο, νομίζω, καταγραφεί. Άλλοι μπορεί να έχουν και σε άλλες, δεν ξέρω, άλλοι μπορεί να μην έχουν σε καμία. «Και επορεύοντο πάντες απογράφεσθαι, έκαστος εις την ιδίαν πόλιν».

Γίνεται, όταν πρόκειται να ψηφίσουμε, γίνεται μια διακίνηση. Οι μεν βγαίνουν προς την επαρχία, η επαρχία προς την πόλη, η μία πόλη προς τα εδώ, πηγαίνει εκεί, εκείνοι πηγαίνουν, γίνεται ένα μπλέξιμο. Πηγαίνει ο καθένας εκεί που έχει γεννηθεί, εκεί που είναι το γενεαλογικό του δέντρο. Εκτός εκείνων, το βλέπουμε και τώρα, σύμφωνα με το τι κάνουμε, όσοι δεν έχουν μεταφέρει τα πολιτικά τους λεγόμενα δικαιώματα, πηγαίνουν στην πατρίδα τους να ψηφίσουν. Κάτι παρόμοιο έγινε και εδώ. Διακινήθηκε όλος ο κόσμος της επικρατείας τότε, της Ρωμαϊκής. Λοιπόν, φυσικό ήταν να διακινηθεί και ο Ιωσήφ με τη Μαρία. Έκαστος, λέει, στην ιδιαίτερη πόλη. «Ανέβη δε και»

«Ιωσήφ από της Γαλιλαίας, εκ πόλεως Ναζαρέτ, εις την Ιουδαίαν, εις πόλιν Δαβίδ, ήτις καλείται Βηθλεέμ, διά το είναι αυτόν εξ οίκου και πατριάς Δαβίδ». Μέσα στον κόσμο, λέει, που διακινήθηκε, ξεκίνησε και από τη Ναζαρέτ, που είναι στη Γαλιλαία πόλη, και ήρθε στην Ιουδαία, στη Βηθλεέμ, η πόλη του Δαβίδ, διότι ο Ιωσήφ και η Μαρία, όπως αποδεικνύεται, ήσαν από την πατριά του Δαβίδ και έπρεπε να πάνε εκεί να απογραφούν. Είναι μακριά αυτή η πόλη. Είναι περίπου με τα πόδια πέντε ημέρες για να έρθει κανείς από τη Γαλιλαία, από τη Ναζαρέτ να έρθει επάνω.

Σήμερα περίπου 170 χιλιόμετρα, με σημερινές συνθήκες. Παλαιότερα, που θα ανέβαιναν και θα περνούσαν φαράγγια κ.λπ., ή δεν ξέρω πόσες στροφές θα κάνανε, αν ήταν δυνατόν να περπατούν οι άνθρωποι αυτοί, πώς θα περπατούσαν 12 ώρες την ημέρα. Θέλανε πέντε μέρες. Πέντε επί 12, 60. Αλλά είναι τόσα, είναι 170 τόσα σήμερα. Καταλαβαίνετε, με τα πρωτόγονα τότε μέσα, ή με τα πόδια ή με κανένα γαϊδουράκι, γιατί ήτανε σε ενδιαφέρουσα η μικρή, και όλες αυτές τις δυσκολίες, πού να σταθούνε και πουθενά. Όμως έπρεπε να πάνε εκείνοι να απογραφούν, δεν μπορούσαν να κάνουν διαφορετικά. Λέγει εδώ ότι είναι η Βηθλεέμ πόλις του Δαβίδ. Δεν ξέρω αν το ξέρετε αυτό, πού συμβαίνει, πού ξεκινάει. Θα πάτε στην Παλαιά Διαθήκη, την Α΄ Βασιλέων, στο 16ο κεφάλαιο.

Θα βρείτε τα εξής περιστατικά. Ο Σαούλ ήταν βασιλεύς του Ισραήλ. Δεν τα πήγαινε καλά, όμως, με τον Θεό. Και ο Θεός σκέφτεται να τον αντικαταστήσει και ειδοποιεί τον Σαμουήλ, τον Προφήτη, να βάλει έλαιον εις το κέρας του — κέρας είναι ένα κέρατο, το οποίο είναι τρύπιο μέσα, αυτό χρησιμοποιούσαν τότε για μυροδοχείο, όπως λέμε — να βάλει έλαιον αγιασμένο και να πάει στη Βηθλεέμ, στο σπίτι του Ιεσσαί του Βηθλεεμίτου. Ο Ιεσσαί ήταν πατέρας του Δαβίδ. Να χρίσει ένα από τα οκτώ παιδιά βασιλέα, το οποίο θα του έδειχνε αυτός. Και πράγματι.

Ενδιαφέρον, δε, να το διαβάσετε αυτό, διότι έχει μέσα εκεί ένα τέχνασμα του Θεού. Θα πει κανείς: «Μα και ο Θεός κάνει τεχνάσματα;» Αγαθά τεχνάσματα κάνει. Πονηρά τεχνάσματα δεν κάνει. Αγαθά κάνει. Ξέρετε ποιο είναι το τέχνασμα; Του είπε ο Σαμουήλ: «Αν με αντιληφθεί ο Σαούλ ότι πήγα εκεί, χάθηκα. Θα καταλάβει ότι πάω για δουλειά εκεί τέτοια και χάθηκα». «Να πάρεις», του λέει, «ένα μόσχο και να προσποιηθείς ότι κάνεις θυσία εκεί και να καλέσεις και τον Ιεσσαί και άλλους να προσευχηθείτε και έτσι θα μπεις μέσα και δεν θα σε πάρει μυρωδιά καθόλου και θα κάνεις τη δουλειά που σου λέω εγώ». Του το υπέδειξε ο Θεός αυτό να το κάνει. Βλέπετε ότι υπάρχουν και αγαθές κατεργαριές.

Τις δικές μας κατεργαριές δεν δέχεται ο Θεός, γιατί είναι πονηρές οι δικές μας οι κατεργαριές. Όταν είναι για κάτι το καλό, να προλάβει μια κατάσταση και λοιπά, αφήνεται να ελιχθεί. Εν πάση περιπτώσει. Αυτός είναι ο λόγος που αναφέρεται. Και πήγε, λέει, ο Σαμουήλ εκεί. Μετά τη θυσία πήγανε σπίτι, όπως θα λέγαμε να του δώσουν έναν καφέ, ξέρω εγώ, ξένος ήταν, και του είπε να φέρει τα παιδιά που έχει μπροστά. Και εισήγαγε ένα ένα και περίμενε που το Πνεύμα το Άγιο θα του έλεγε να χρίσει βασιλέα. Πέρασε το πρώτο, πέρασε το δεύτερο, παρακάτω, παρακάτω, και επτά. Κανένα. «Έχεις», του λέει, «άλλο παιδί;» Λέει: «Δεν έχω». «Δεν έχεις κανένα παιδί άλλο;» «Έχω ένα λιανό, το άφησα αυτό. Τι μπορεί να κάνει; Τον έχουμε».

«Εδώ αυτούς τους γραμματιζούμενους, που ξέρουν και σκάκι να παίξουν, που έχουν και μανικιούρια, που έχουν και παραστήματα, αυτοί είναι για βασιλιάδες». «Δεν κάθομαι», του λέει, «να φάω, εάν δεν φέρεις τον άλλον, να τελειώσω τη δουλειά που μ’ έστειλε ο Θεός». Ταυτόχρονα δε του κάνει μάθημα ο Θεός, δεν του λέει: «Πρόσεξε. Εσείς οι άνθρωποι βλέπετε το φαινόμενο, ο Θεός βλέπει την καρδία. Βασιλέας». Έπειτα από αυτό ειδοποίησαν να έρθει και ο Δαβίδ. Ο Δαβίδ, κάπου εκεί στα χωράφια της Βηθλεέμ, έβοσκε τα πρόβατα του πατέρα. Άσταλος, με το σακουλάκι του, με την μπομποτούλα του μέσα, με τις ξεροσκασμένες φτέρνες του, λιοκαμένος κ.λπ., όπως μπορεί να ήταν τέλος πάντων, ο οποίος είναι μέσα στα θηρία της Βηθλεέμ.

Έρχεται, λοιπόν, κι αυτός χωρίς να ξέρει τι τον περιμένει και, μόλις μπαίνει μέσα, και το λέγει... «Ξανθός και ευόφθαλμος», δηλαδή πετούσανε τα μάτια του σπίθες, που λέμε. Ειδοποιείται, λοιπόν, αμέσως αυτός από το Πνεύμα το Άγιο: «Αυτόν θα χρίσεις βασιλέα». Ποιο καλό γραβατάκι; Δεν είναι κανένα. Που ήρθε αυτός από το μαντρί, από τα χωράφια, να τους πάρει τη βασιλεία. Εν πάση περιπτώσει, εχρίσθη βασιλέας, εχρίσθη βασιλέας αυτός. Και τώρα περάσανε γενεές, 14 και 14, θα ακούγεται σήμερα, μέχρι που φτάσαμε στον Ιωσήφ, τον μνήστορα, τον νομιζόμενο άντρα της Μαρίας, εξ ης εγεννήθη ο Χριστός. Και αυτοί τώρα είναι απόγονοι του βασιλικού γένους του Δαβίδ. Και διότι ο Δαβίδ ήταν από τη Βηθλεέμ, έπρεπε κανονικά να πάνε εκεί. Και έτσι βρέθηκε το ζευγάρι εκεί πάνω και έγινε αυτό το οποίο έγινε. Πώς παρηκολούθησαν σήμερα, θα έπρεπε να σταθούνε.

Παράξενο, μάλλον, στην παράξενη σύλληψη που έγινε. Είδατε που αυτός ο Ιωσήφ θέλησε να αποδιώξει τη Μαρία, τον άντρα; Διότι δεν μπορούσε να δικαιολογήσει την εγκυμοσύνη. Πώς λέει εκεί πέρα στον Ακάθιστο Ύμνο, «κλεψίγαμον υπονοών»; Δεν μπόρεσε, όμως, και αναγκάστηκε ο Ουρανός και του έστειλε Άγγελο και του είπε εκείνα τα ωραία λόγια, τα περιεκτικά: «Ιωσήφ, υιός Δαβίδ», απόγονε του Δαβίδ, «μη φοβηθής παραλαβείν Μαριάμ την γυναίκα σου. Το γαρ εν αυτή γεννηθέν», όχι το εξ αυτής γεννηθέν, «το εν αυτή γεννηθέν». Δεν γεννάει η γυναίκα, ο άντρας γεννάει με τη γυναίκα και η γυναίκα τίκτει.

Δεν λέει παραπάνω ότι γέννησε Ισαάκ, δεν λέει ότι γέννησε Σάρρα. «Ισαάκ δε εγέννησε τον Ιακώβ», δεν λέει ότι γέννησε Ρεβέκκα. «Ιακώβ δε εγέννησε τον Ιούδαν και τους αδελφούς αυτού», δεν λέει ότι γέννησε Ραχήλ. Αλλά όταν έφτασε στον Ιωσήφ, τον νομιζόμενο άντρα της Μαρίας, λέει: «εξ ης εγεννήθη ο Χριστός». Μέχρι εδώ γεννούσαν άντρες, αλλά στη γέννα εδώ γεννά γυναίκα. Παράξενο αμέσως στον άνθρωπο. Γι’ αυτό στρέφει παρακάτω και ερμηνεύει και λέει: «Μην προβληματίζεσαι. Του Ιησού η γέννησις ούτως ην. Μνηστευθείσης γαρ της Μαρίας, της μητρός αυτού, τω Ιωσήφ, ευρέθη εν γαστρί έχουσα εκ Πνεύματος Αγίου». Κι αυτό σκανδάλισε τον γέροντα και σκέφτηκε να την απολύσει λάθρα, διότι δεν μπορούσε να την κρατήσει στο σπίτι, να κρατήσει την αμαρτία δηλαδή στο σπίτι.

Το θεωρούσε αμαρτία αυτό. «Ιωσήφ δε ο ανήρ αυτής, δίκαιος ων και μη θέλων αυτήν παραδειγματίσαι, εβουλήθη λάθρα απολύσαι αυτήν». Να τη σκεπάσει δεν μπορούσε, να τη σκεπάσει. Να τη δώσει και να πει: «Κύριε, εγώ δεν έχω σχέση μαζί της»; Κανονιζόταν για λιθοβολισμό μια μοιχαλίδα. Όταν κυκλοφορούσε γυναίκα έγκυος έξω χωρίς άντρα, ελιθοβολείτο από τον νόμο. Γι’ αυτό και της έδωσε τον Ιωσήφ ως προστάτη, για να μην τη λιθοβολήσουνε. Αυτός είπε: «Θα τη διώξω κάπου μακριά. Αν την ανακαλύψουν, την ανακάλυψαν. Αν τη γλιτώσει, τη γλίτωσε. Εγώ μέσα στο σπίτι, όμως, δεν μπορώ να την κρατήσω, γιατί ο Θεός μού απαγορεύει να σκεπάσω την πορνεία». Αυτό είναι ένα μάθημα πολύ χρήσιμο για τις ημέρες μας. Έχετε τη γνώμη, αν υπήρχε πνεύμα τέτοιο του Ιωσήφ σήμερα, θα υπήρχε αυτή η πορνεία και η μοιχεία που υπάρχει σήμερα;

Ότι σήμερα έχουμε ένα 80 με 90% πορνεία και μοιχεία, ξέρετε, και προέρχεται αυτή η έξαρση από το ότι εμείς θάλπουμε και τρέφουμε και καλύπτουμε τους παρανομούντας και τους διευκολύνουμε. Και το ακόμη πιο χειρότερο, νομίζουμε ότι προσφέρουμε υπηρεσία, ότι κάνουμε καλό, ότι εξυπηρετούμε. Να και το αυτοκίνητό μας, να και το τηλέφωνό μας, να και το δωμάτιό μας, να και χρήματα, να και ψέματα, να και κομπίνες, να, να, να, και πάλι όλοι. Και νομίζουμε ότι προσφέρουμε υπηρεσία. Και αυτό δεν ξεκινάει τώρα από τις μεγάλες και από τους μεγάλους. Από το σχολείο ξεκινάει. Από το σχολείο, από 10 χρονών, από το σχολείο ξεκινάει αυτή η διαφθορά και η κάλυψη. Μέσα εδώ τα βάζουν οι κοπέλες, τα ραβασάκια των άλλων. Και αν δεν υπήρχανε ρουφιάνες άλλες να κρατούν, πολλά δεν θα καταστρέφονταν, ίσως.

Τα καλύπτουν, ψέματα και λοιπά στον πατέρα, στον γονιό και λοιπά. «Εδώ ήταν η Κατίνα, εκεί ήταν ο Προκόπης», και αυτή πετάει και το παιδί στο νοσοκομείο. Αυτό είναι μεγάλο μάθημα, το οποίο δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο, τουλάχιστον αυτές τις μέρες. Αυτό πάει να πει: «Δίκαιος ων, δεν μπορώ να σε κρατήσω, όμως δεν θέλω και να σε διαπομπεύσω, γιατί την άλλη ώρα θα σε λιθοβολήσουν. Αν σε διαπομπεύσω εγώ... Θα σε διώξω μακριά, λάθρα, κρυφά, και έτσι ούτε κάτι». Εν πάση περιπτώσει. Έτσι σκέφτεται σαν άνθρωπος ο δίκαιος Ιωσήφ. Ο Θεός βλέπει από πάνω την πάλη που κάνει ο άνθρωπος. Η αλήθεια δεν είναι αυτή, η κόρη δεν πρέπει να λιθοβοληθεί, και στέλνει τον άγγελο και είπε εκείνα τα ωραία. Λέει: «Πρόσεξε, υιός Δαβίδ». Δεν είναι γιος του Δαβίδ, είναι απόγονος του Δαβίδ. Και εδώ θα ήθελα να προσέξετε τις λέξεις: «Μη φοβηθής παραλαβείν Μαριάμ την γυναίκα σου». Λένε οι Προτεστάντες στον χώρο: «Δεν βλέπεις που τη λέει γυναίκα του;» Μα και υιό Δαβίδ τον λέει. Είναι γιος του Δαβίδ;

Το ένα το ερμηνεύεις κατά γράμμα, πονηρότατε, και το άλλο το ερμηνεύεις κατά πνεύμα; Όπως εκεί δεν είναι υιός του Δαβίδ, έτσι δεν είναι και εδώ πέρα γυναίκα του. Αλλά ομιλεί ανθρωπίνως, έτσι φαινότανε. Έτσι έπρεπε να πει. Για τον κόσμο γυναίκα του φαινότανε και θα κάλυπτε την εγκυμοσύνη της, διαφορετικά θα λιθοβολείτο. «Το εν αυτή γεννηθέν», σας επαναλαμβάνω, «εκ Πνεύματος εστίν Αγίου». Έφτιαξε τον Χριστό μέσα. Εγεννήθη ο Χριστός διά Πνεύματος Αγίου, με τη μήτρα της Παναγίας. «Το εν αυτή γεννηθέν εκ Πνεύματος εστίν Αγίου. Αυτός γαρ σώσει τον λαόν αυτού από των αμαρτιών αυτών». Δεν έχει γεννηθεί, τώρα συλλήφθηκε, και έχει λαό, «τον λαόν αυτού».

Λαός που θα αποκτήσει, να τον πιστέψουν. «Τον λαόν αυτού από των αμαρτιών αυτών». Αυτό αποδεικνύει ότι είναι και Θεός. Δεν είναι γιος της Μαρίας μόνο, είναι και Υιός του Θεού. Πώς τον έχει λαό πριν ακόμη γεννηθεί; Αυτά, λοιπόν, ο άνθρωπος πρέπει να τα διοχετεύσει μέσα, να τα ταξινομήσει και να γνωρίζει, επαναλαμβάνω, γιατί βρέθηκαν στην ανάγκη αυτοί οι δύο να φτάσουν μέχρι τη Βηθλεέμ, την πόλη του Δαβίδ. Διότι ήσαν απόγονοι του Δαβίδ και μάλιστα από βασιλικό γένος, τόσο ο Ιωσήφ όσο και η Παναγία μας. Υπάρχει ένα ωραίο δέντρο, μπορεί να έχετε δει την άμπελο, τον Χριστό, τα βούρβουλα και τους Αποστόλους επάνω σε διακλαδώσεις.

Μία τέτοια εικόνα του Ιεσσαί, «εκ της ρίζης Ιεσσαί». Εγώ την έχω συναντήσει. Μου είπαν ότι υπάρχει και στο Άγιον Όρος, στην Ιερά Μονή Δοχειαρίου. Υπάρχει στη Ωραιοτάτη, μου λένε, εγώ δεν την έχω προσέξει. Όμως την έχω βρει την εικόνα αυτή στο παρεκκλήσιο της Αγίας Βάτου, στο Σινά. Εκεί βλέπεις κάτω τον Ιεσσαί και από τη ρίζα, από την κοιλιά του, μέσα από την οσφύ του, βγαίνουν τώρα όλες οι διακλαδώσεις. Και βλέπεις και την Παναγία μας εκεί πέρα μέσα και τον Χριστό, γιατί φέρεται εκ της ρίζης Ιεσσαί και ο Χριστός μας κατά το ανθρώπινο, γιατί η Παναγία μας ήταν από βασιλικό γένος και έδωσε στον Χριστό σάρκα βασιλική, ούτως ειπείν.

Εν πάση περιπτώσει, πήγανε και λέει: «απογράψασθαι συν Μαριάμ».

μεμνηστευμένη αὐτῷ γυναικί, οὔσῃ ἐγκύῳ. Κρατήστε τη λέξη «μεμνηστευμένη γυναικί». Μνηστή γυναίκα ακόμη είναι. Δεν είναι το «γυναίκα» σκέτη, είναι το «μνηστή του» ακόμη αυτή. Είναι μνηστή, αυτή είναι η γυναίκα, μνηστή αυτού. Καλά, όταν είναι τριών μηνών, ο άγγελος λέγει «μη φοβηθείς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου», δεν λέει τη μνηστή. Έτσι γράφει ο Ματθαίος. Έρχεται ο Λουκάς, τώρα είναι εννιά μηνών η γυναίκα, θα γεννήσει, και τη λέει μνηστή του. Εδώ είναι οι ιδιωματισμοί λεγόμενοι και οι εβραϊσμοί της Γραφής. Ο Λουκάς, που είναι Έλληνας και ξέρει την ελληνική σωστά, τα λέει καθαρά. Είναι μνηστή του, λέει, ακόμη.

γλώσσα μας. Γι' αυτό και αναφέρει πως ο Ματθαίος, λέγει ότι παρουσιάζει την Παναγία μας και με άλλα αδέρφια και τον Χριστό κλπ., κλπ., και ο άλλος του βγάζει το συμπέρασμα ότι υπάρχουν κι άλλα παιδιά εκεί πέρα μέσα, και παρουσιάζεται ότι ο Ιωσήφ είναι πατέρας του Χριστού και τα διάφορα. Ο Λουκάς επίσης, σαν Έλληνας, και αυτό το θέμα το καθαρίζει. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ, στο γάμμα του Λουκά αναφέρεται ότι ο Ιωσήφ είναι νομιζόμενος πατέρας του Χριστού. Το καθαρίζει ελληνικότατα αυτό το πράγμα.

Πώς το λέγει; «Καὶ αὐτὸς ἦν ὁ Ἰησοῦς ὡσεὶ ἐτῶν τριάκοντα ἀρχόμενος, ὢν, ὡς ἐνομίζετο, υἱὸς Ἰωσήφ». «Ὡς ἐνομίζετο». Το καθαρίζει ο Λουκάς και δεν αφήνει αμφιβολίες. Έτσι εδώ λέει «μεμνηστευμένη». Μπορώ λοιπόν να πω στον Προτεστάντη, στον κύριο τάδε ή δείνα, γυναίκα του; Εδώ λέει είναι η μνηστή του την ημέρα που θα γεννήσει. Πιο κάτω τι αποδεικνύεται; Ότι πάντοτε έμεινε αυτός ο Ιωσήφ ξένος. Γιατί έμεινε αυτή η νύφη; Τι έγινε; Έμεινε ανύμφευτος, όπως η Εκκλησία μας ψάλλει: «Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε». Είναι λέξεις αυτές που έπρεπε να σημειώνονται στη Γραφή μας, για να μπορούμε να αντικρούουμε, να φυλάτουμε τον εαυτό μας και να διευκολύνουμε και αυτούς, αν θέλει κανένας.

Δεν το είδαν αυτοί εκεί. «Ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι τοῦ τεκεῖν αὐτήν». Κατά σύμπτωση, λέγει, οι μέρες ήταν εκεί, συνεπληρώσανε εννέα μήνες προφανώς για να γεννήσει. Ήτο φυσικό λοιπόν να ζητήσουν κάπου να μείνουνε. Θα κατάλαβαν ότι αυτή ευρίσκετο προς τη γέννα και λοιπά, κάπου θα ρώτησαν, κάπου θα έδειξαν την κοιλιά της, κάπου θα επέδειξε αυτός: όχι για μένα, αλλά για την κυρία. Γίνεται τίποτα, ξέρω εγώ; Αλλά δεν έγινε τίποτα, όπως λέει ο Ευαγγελιστής. «Καὶ ἔτεκε», λέει, «τὸν υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον, καὶ ἐσπαργάνωσεν αὐτὸν καὶ ἀνέκλινεν αὐτὸν ἐν τῇ φάτνῃ, διότι οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι». Στα ξενοδοχεία κλπ. δεν ευρέθη τόπος. Πολύς κόσμος είχε πάει προφανώς στη διακίνηση αυτή, είχαν συμπληρωθεί. Ασφαλώς ρώτησαν και σε κανένα σπίτι, όπως λέμε. Είχαν και ενδείξεις και αποδείξεις.

Έπρεπε να τύχουν κάποιας περιποιήσεως, κάποια κυρία να κατέβει από το κρεβάτι, κάποια δεσποινίς και λοιπά. Κάποιο στενό δωμάτιο θα μπορούσαν τουλάχιστον για την κόρη αυτή που ήταν σε ενδιαφέρουσα. Αλλά η σκληρότητα ήταν τέτοια των ανθρώπων τότε, όπως είναι και σήμερα. Μήπως σήμερα, αν γεννηθεί ο Χριστός, θα βρει φάτνη να γεννηθεί σήμερα ο Χριστός;

Θα δώσουν οι άνθρωποι την καρδιά τους να γεννηθεί ο Χριστός; Όχι. Πολλά πράγματα μπορεί να κάνουν για τον Χριστό. Να τον στολίσουν στα τζάμια εκεί πέρα, να τον βάλουν με το άχυρο και λοιπά και τη βιτρίνα και όλα αυτά τα πράγματα, αλλά καρδιές, φάτνες, δεν υπάρχουν και σήμερα για τον Χριστό. Στη γέννηση είναι περίπου η ίδια. Εδώ είναι μία λέξη: «ἔτεκε τὸν υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον». Αλλά αρπάζουν οι Προτεστάντες και οι άλλοι.

Είναι πρωτότοκος, άρα υπάρχει και δευτερότοκος, άρα υπάρχει και τριτότοκος, άρα είναι δικαιολογημένα. παιδιά τα άλλα που αναφέρονται ότι είναι αδελφοί του Κυρίου. Όταν όμως λέει τον πρωτότοκο, δεν λέει αυτόν που ακολούθησαν και άλλοι τόκοι και άλλες γέννες, αλλά τον πρώτον που πρωτογέννησε. Εγώ έχω ένα παιδί. Τι είναι αυτό το παιδί; Είναι πρωτότοκος, ε; Και τι άλλο είναι; Και μονογενής. Τι είναι ο Χριστός; Είναι και πρωτότοκος και μονογενής. Πρωτότοκος στη Μητέρα και πρωτότοκος τῷ Πατρί και Μονογενής τῷ Πατρί. Αλλά δεν θέλουν να τα εννοήσουν αυτά, δεν θέλουν να τα προσέξουν αυτά. Όταν λέμε λοιπόν πρωτότοκος, μην πηγαίνει αμέσως στο νου μας ότι πρέπει να υπάρχει και δευτερότοκος. Όχι, δεν υπάρχει δευτερότοκος. Είναι ο πρώτος που διήνοιξε μήτρα.

Ο Παύλος στους Εβραίους, που γράφει για να τους πείσει ότι ο Χριστός ήρθε, λέγει: «Ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ εἰς τὴν οἰκουμένην τὸν πρωτότοκον». Ποιος είναι ο δευτερότοκος λοιπόν του Θεού; Έχει άλλα παιδιά ο Θεός; Ένα παιδί. «Τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν μὴ ἀπόληται, ἀλλ' ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον». Είναι λοιπόν και πρωτότοκος, είναι και μονογενής. Εδώ λοιπόν θέλει να αποκλείσει προηγούμενον τόκον. Είναι η πρώτη γέννα. Μην αφήνουμε το νου μας να πάει παρακάτω. Μου έχει δοθεί ευκαιρία παλαιότερον και έχω γράψει ειδικό βιβλίο επάνω σε αυτό. Είναι ένα βιβλίο που λέγεται

«Αντιευαγγελικοί». Οι Ευαγγελικοί ισχυρίζονται ότι το Ευαγγέλιο πιστεύουν και αυτοί και εντούτοις αποδεικνύονται αντίθετοι του Ευαγγελίου. Εκεί πέρα υπάρχουν όλα αυτά: το «Ιωσήφ», το «υἱός», το «πρωτότοκος», «αδελφοί του Κυρίου», «Αειπάρθενος» κλπ. Πέρα στο βιβλίο αυτό υπάρχουν όλες οι απαντήσεις, γραφικές γι' αυτούς και πατερικές για εμάς τους Ορθοδόξους, και μπορεί κανείς να έχει περισσότερες έτσι αποδείξεις και όπλα.

Υπήρξε μεγαλύτερη γέννα από αυτή; Δεν υπήρχε. Υπήρξε μεγαλύτερος που εγεννήθη ποτέ στον κόσμο; Δεν υπήρξε. Και εντούτοις αυτή η μεγάλη γέννα δεν είχε τόση δα προετοιμασία. Δεν το ήξερε κανένας, μηδέ αυτή η Παναγία μας ακόμη που τον εγέννησε, το τι έγινε το βράδυ εκείνο. Και αυτή, όταν είδε έπειτα τους ποιμένες μέσα στη νύχτα και πήγαν και τον προσκυνούσαν και της είπαν ότι, ξέρετε, άγγελοι μας έστειλαν εδώ κλπ., κλπ., λέει η Παναγία τα έβαζε μέσα στην καρδιά της, τα συνετήρει εκεί, τα μάζευε να δει τι θα γίνει, τι είναι το παιδί, πώς, περί τίνος πρόκειται. Δεν μπορούσε να το ταξινομήσει ακόμη μέσα της. Ούτε επίσημος, ούτε ανεπίσημος, ούτε μορφωμένος, ούτε αμόρφωτος.

ραβίνος, ούτε νομικός. Κανένας, μα κανένας, δεν ήξερε τι γινόταν αυτό το βράδυ εκεί. Εγεννήθη ο Θεός, ο Λυτρωτής του κόσμου, και δεν το ήξερε κανένας. Και εδώ αναφέρει πώς το πρώτον το πληροφορήθηκαν και ποιοι το πληροφορήθηκαν και ποιοι τον είδαν. Ποια μάτια αξιώθηκαν πρώτα να ιδούνε τον Θεάνθρωπο. Αυτό συνεχίζει εδώ ο Ευαγγελιστής. «Καὶ ποιμένες ἦσαν ἐν τῇ χώρᾳ τῇ αὐτῇ, ἀγραυλοῦντες καὶ φυλάσσοντες φυλακὰς τῆς νυκτὸς ἐπὶ τὴν ποίμνην αὐτῶν». Στην περιοχή εκείνη, λέει, στα χωράφια εκεί της Βηθλεέμ, ήσαν ποιμένες και βόσκαν τα πρόβατά τους στη νύχτα και τα φύλαγαν και από τα θηρία, τα δίποδα θηρία και

τα τετράποδα θηρία, γιατί είναι δυο ειδών θηρία, όπως ξέρετε. Λοιπόν, και καθήντο αυτοί αμέριμνοι, έβοσκαν τα πρόβατά τους. «Καὶ ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίου ἐπέστη αὐτοῖς καὶ δόξα Κυρίου περιέλαμψεν αὐτούς, καὶ ἐφοβήθησαν φόβον μέγαν». Το φυσικό, φόβον μέγαν, τρόμαξαν. «Καὶ εἶπεν αὐτοῖς ὁ ἄγγελος· μὴ φοβεῖσθε· ἰδοὺ γὰρ εὐαγγελίζομαι ὑμῖν χαρὰν μεγάλην». «Ὑμῖν», το έχει με ύψιλον. Ευαγγελίζομαι σε εσάς, όχι σε εμάς. Γιατί, ξέρετε, ο Χριστός δεν γεννήθηκε για τους αγγέλους, γεννήθηκε για τους ανθρώπους. Μεγάλη τιμή στον άνθρωπο. «Ἰδοὺ εὐαγγελίζομαι», σας λέγω ένα χαρμόσυνο, «ὑμῖν χαρὰν μεγάλην».

«Ἥτις ἔσται παντὶ τῷ λαῷ», η οποία ισχύει για όλο τον κόσμο, «ὅτι ἐτέχθη ὑμῖν», πάλι με ύψιλον, «σήμερον σωτήρ, ὅς ἐστι Χριστὸς Κύριος, ἐν πόλει Δαβίδ». Ο Χριστός μας έχει όνομα Ιησούς και παρωνύμιο Χριστός, Ιησούς Χριστός. Το όνομά Του και το παρωνύμιό Του. Αυτός, λέει, είναι Χριστός Κύριος μάλιστα, «ἐν πόλει Δαβίδ», στη Βηθλεέμ εγεννήθη Αυτός. Πρώτοι λοιπόν το πληροφορήθηκαν ποιμένες, απλοί άνθρωποι του αγρού, το γεγονός αυτό. Ταυτόχρονα αυτοί ήταν που πρωτοάκουσαν τη χαρά των αγγέλων και τη δοξολογία επί τη γεννήσει μεταξύ ουρανού και γης. Γιατί αναφέρει στη συνέχεια: «Καὶ ἐξαίφνης».

«Ἐγένετο σὺν τῷ ἀγγέλῳ πλῆθος στρατιᾶς οὐρανίου αἰνούντων τὸν Θεὸν καὶ λεγόντων· δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία». Τώρα, εάν θέλετε, σας απασχολεί, επιθυμείτε να δείτε αυτό το παιδί που εγεννήθη; Προσέξτε, θα σας δώσω οδό και αριθμό. Κανένα.

Πιθανόν να πήγαν να ρωτήσουνε, παραδείγματι, τότε κάποια μαμή: ποιον ξεγέννησε απόψε; Να πάνε να τον προσκυνήσουν. Μα δεν ήταν αυτός. Περιμένετε λοιπόν, λέει, να σας δώσω στοιχεία. Και λέγει το εξής: «Καὶ τοῦτο ὑμῖν τὸ σημεῖον· εὑρήσετε βρέφος ἐσπαργανωμένον, κείμενον ἐν φάτνῃ». Δεν θα το βρείτε σε σπίτι αυτό που σας λέμε, που γεννήθηκε για τη χαρά του κόσμου. Θα το βρείτε σε παχνί. Τότε σημάδια, παχνιά που ξέρανε αυτοί, που βάζουν τα ζώα, τα σπήλαια και λοιπά. Και ασφαλώς οδηγήθηκαν προς τα εκεί και με τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου την εσωτερική. Και έτσι τον βρήκαν στη συνέχεια. Αποτέλεσμα: όταν έψαλαν το «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ», χάθηκαν οι άγγελοι και χάθηκε ο άγγελος. «Καὶ ἐγένετο ὡς ἀπῆλθον ἀπ' αὐτῶν εἰς τὸν οὐρανὸν οἱ ἄγγελοι».

άνθρωποι επιμένουν... προς αλλήλους. Σταθήκανε και κάνανε ένα μικρό συμβούλιο επάνω σε αυτά που άκουσαν και σε αυτά που είδαν, πώς να ενεργήσουν περαιτέρω. Αποτέλεσμα, τι είπαν; «Διέλθωμεν δὴ ἕως Βηθλεὲμ καὶ ἴδωμεν τὸ ῥῆμα τοῦτο, ὃ ὁ Κύριος ἐγνώρισεν ἡμῖν».

Πώς ξέρετε ότι ήταν ο Κύριος και δεν ήταν ο λεγάμενος ο άλλος και σας έκανε τα γυμνάσια αυτά; Αυτό είναι το θέμα που πολλοί άνθρωποι δεν το διακρίνουν. Πολλοί άνθρωποι πλανώνται σήμερα. Πολλοί άνθρωποι μιλάνε με τον Διάβολο και τους παρουσιάζεται η Παναγία και τους παρουσιάζεται ο Άγιος Νικόλαος. Και εφόσον είναι ο σατανάς και υποδύεται τον αγαθόν, πώς θα το διακρίνει; Και εδώ υπάρχει, και το έκανε κι ένας εδώ έξω στα Λιόσια, νομίζω, γέροντας από το Άγιον Όρος. Υπέδειξε σε μία που έβλεπε την Παναγία και μιλούσε με την Παναγία. Της λέει: «Κανένα ευχαριστώ καμιά φορά της είπες της Παναγίας;» «Όχι, δεν της είπα». «Μα αυτή σου κάνει και τιμή και έρχεται και σε βλέπει και μιλάτε κλπ., ούτε ένα ευχαριστώ δεν είπες;» λέει ο γέροντας. «Κάνε κάτι, θα σου πω. Τόσοι ξέρουν ότι είναι πλανημένοι αυτοί, πρέπει να το κάνουμε. Ξέρεις τι αρέσει στην Παναγία;» «Δεν ξέρω», λέει. «Ψάλλεις το “Θεοτόκε Παρθένε, χαῖρε, κεχαριτωμένη”;» «Ω, και το ξέρω», λέει, «και το λέω και καλά». «Αυτό», λέει, «να λες μπροστά της, ένα ευχαριστώ: σε ευχαριστώ, Γερόντισσα, σε ευχαριστώ που έρχεσαι», λέει, «για μένα, να είσαι η Παναγία». Χωρίς να γίνει καμία συζήτηση, άρχισε να ψάλλει «Θεοτόκε Παρθένε, χαῖρε, κεχαριτωμένη» και λοιπά και λοιπά, και απεστράφη η Παναγία.

Να μουτζώνει, άρχισε να αραιώνει η εικόνα και λοιπά, άρχισε να χάνεται, ξέρετε, τέτοια, και ακούστηκε και μια στριγκλιά στο τέλος: «Σκάσε, μωρή!» Αυτή είναι η Παναγία; Πώς το ανακάλυψε λοιπόν ότι δεν ήταν εκ του αγαθού, ήταν εκ του πονηρού; Διά του ύμνου. Εδώ λοιπόν, «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία». Δεν τα αντέχει αυτός να τα κρατάει αυτά. Είναι γνήσια η πληροφορία. Μεσολάβησε ψαλμός, μεσολάβησε ύμνος. Δεν μπορεί να σταθεί ο πονηρός. Δεν μπορεί να τα αντέξει αυτά τα πράγματα. Και είναι βέβαιοι ότι είναι εκ του Κυρίου αυτό, το ρήμα, λέει, που μας είπε ο Κύριος. Τι θα κάνουμε; Τι θα κάνουμε; Θα πάμε. Μα θα φάνε τα πρόβατα ή θα μας τα κλέψουν, όπως είπα, τα δίποδα θηρία, τα άλλα, να γίνουνε τσιμέντο; Θα πάμε κάτω και τα

εγκατέλειψαν. Το άλλο πράγμα, μεγάλη διδασκαλία. Τα άφησαν να πάνε, να μη χάσουν την ευκαιρία αυτή, που εμείς, όπως ξέρετε, για ζευγάρι βοδιών δεν πηγαίνουμε σε τέτοια πράγματα και θυσίες δεν κάνουμε. «Καὶ ἦλθον σπεύσαντες καὶ ἀνεῦρον τήν τε Μαριὰμ καὶ τὸν Ἰωσὴφ καὶ τὸ βρέφος κείμενον ἐν τῇ φάτνῃ», ακριβώς όπως είπε. «Ἰδόντες δὲ διεγνώρισαν περὶ τοῦ ῥήματος τοῦ λαληθέντος αὐτοῖς περὶ τοῦ παιδίου τούτου». Με βάση τα σημάδια που τους είχαν δώσει και τα στοιχεία που τους είχαν δώσει, κατάλαβαν ότι πράγματι πρόκειται περί αυτού. Αποτέλεσμα:

«Ἡ δὲ Μαριὰμ πάντα συνετήρει τὰ ῥήματα ταῦτα, συμβάλλουσα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς». Όπως σας είπα προηγουμένως, όταν είδε, μέσα στη νύχτα, μέσα στη μοναξιά, να παρουσιάζονται άνθρωποι και να έρχονται να προσκυνήσουν το παιδί που εγεννήθη προ ολίγου, κάτι πρόκειται, ένα σοβαρό θέμα. Αυτά τα μάζευε και τα έβαζε, να δούμε τι θα βγει, τι είναι αυτό το πράγμα. Αποτέλεσμα είναι: «Καὶ ὑπέστρεψαν οἱ ποιμένες, δοξάζοντες καὶ αἰνοῦντες τὸν Θεὸν ἐπὶ πᾶσιν οἷς ἤκουσαν καὶ εἶδον». Αυτός είναι ο τρόπος της πίστης. Από την ακοή. Θα ακούσω, θα πιστέψω και θα ιδώ εκ των υστέρων τα αποτελέσματα της πίστης. Εμείς τα έχουμε τροποποιήσει με σατανικό τρόπο αυτά. Εμείς δεν θέλουμε να ακούσουμε, θέλουμε να ιδούμε πρώτα. Εγώ, αν δεν ιδώ, δεν πιστεύω. Έτσι λέμε ως επί το πλείστον. Να ιδώ και να πιστέψω. Δεν είναι αυτή η σειρά όμως. Είναι ἐξ ἀκοῆς η πίστη. Δεν είναι εξ οφθαλμών. Κακώς μεταφέρουμε από την ακοή στον οφθαλμόν. Δεν είναι έτσι, διότι ο οφθαλμός αφήνει τον εγωισμό, ενώ η πίστη καταθέτει τον εγωισμό. Δεν το είδα, αλλά το πιστεύω. Και ο Παύλος, που δίδει τον ορισμό της πίστης, τι λέγει εκεί πέρα; Ότι είναι «ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων». Παρότι δεν τα βλέπω, είναι σαν να τα κρατάω. Αυτό είναι πίστη και αυτό πληρώνεται. Αυτή η διαδικασία ακολουθήθηκε εν προκειμένω: «ἐπὶ πᾶσιν οἷς ἤκουσαν καὶ»

«εἶδον, καθὼς ἐλαλήθη πρὸς αὐτούς». Άκουσαν και ενήργησαν και τους έδωσε την ευκαιρία να ιδούνε εκείνον για τον οποίον άκουσαν από τους αγγέλους. Τι είναι η σειρά της διαδικασίας; Και αυτή είναι που ανταμείβεται από τον Θεό. Η γνώση δεν ανταμείβεται από τον Θεό, διότι η γνώση φυσιοί, δημιουργεί εγωισμό και αφήνει υπάρχοντα εγωισμό. Ενώ η πίστη είναι εκείνη που τα βγάζει στην άκρη και αυτή είναι που υποχρεώνει τον Θεό και ανταμείβει ο Θεός τον άνθρωπον αυτόν. Οι πρώτοι λοιπόν άνθρωποι οι οποίοι αξιώθηκαν να ιδούνε τον Χριστόν και τα πρώτα μάτια που αξιώθηκαν να ιδούνε τον Χριστόν ήταν των απλών αυτών ποιμένων, των απλών αυτών ανθρώπων. Και προσέξτε δε έναν κύκλο, έναν κύκλο.

Κάποτε ο Σαμουήλ, ο Θεός δηλαδή, καλεί από τα χωράφια της Βηθλεέμ τον Δαβίδ, αυτόν ο οποίος θα έρθει να δανείσει στον Θεό σάρκα, να γεννηθεί στον κόσμο. Και έρχεται τώρα στα ίδια χωράφια η πληροφορία. Ε, ο παππούς σας που έφυγε από εδώ, έφυγε για έναν σκοπό. Αυτός πραγματοποιήθηκε αυτό το βράδυ. Και γίνεται όλος αυτός ο κύκλος και γίνεται η συνάντηση πάλι στα χωράφια της Βηθλεέμ. Εγεννήθηκε αυτός από σας. Και γίνεται η χαρά μεταξύ ουρανού και γης. «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία», στους οποίους ευδόκησε ο Θεός και διά αγάπης στους ανθρώπους. Τώρα, θα πει κανείς, ο Θεός είναι με τους πτωχούς τῷ πνεύματι; Δεν ήταν τόσος άλλος κόσμος;

Να μην φανερωθεί και στους άλλους ή γιατί να μην το μάθουν και οι άλλοι; Έλα δε, αυτό μου κάνει και εμένα περίεργο. Γιατί ενδιαφέρεται ο Θεός για τα κεφάλια των ανθρώπων; Ή αν έχουν κεφάλια οι άνθρωποι με μυαλό που μπορούν να βρουν τον Θεό; Απόδειξη είναι ότι δεν τον ξέρουν τον Θεό. Τον βρήκε κανένας τον Θεό; Κανένας. Ο Θεός βρίσκει τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος τον Θεό. Και ο Θεός βρίσκει τον άνθρωπο, τον θέλοντα άνθρωπο. Όποιος δεν θέλει, δεν βρίσκεται από τον Θεό. Πρέπει να ενωθούν δύο θελήσεις, του ανθρώπου και του Θεού. Ο Θεός, περιελθών την γην, είδε ότι αυτά τα απλά, αγαθά μάτια είναι ικανά να μάθουν το μεγάλο αυτό γεγονός και να ζήσουν αυτό το μεγάλο γεγονός. Και έγιναν οι πρώτοι κήρυκες.

Είναι οι Απόστολοι οι πρώτοι κήρυκες που κήρυξαν του Χριστού την έλευση; Είναι οι Μάγοι οι πρώτοι κήρυκες; Οι ποιμένες οι πρώτοι κήρυκες. Έπειτα έρχονται οι Μάγοι, έπειτα έρχονται αυτοί που πίστευσαν την Πεντηκοστή και έφυγαν στα πέρατα της οικουμένης, από τις δεκαοκτώ γλώσσες και διαλέκτους, και έπειτα είναι οι Απόστολοι. Οι Απόστολοι πολύ οπίσω έχουν πάει. Άλλοι μπροστά τα έχουν πει. Οι Απόστολοι πήγαν κατόπιν και εβάπτισαν σε πολλές περιπτώσεις πρόσωπα τα οποία είχαν διδαχθεί με άλλους τρόπους. Εδώ λοιπόν ο Χριστός τι έγινε; Απεκαλύφθη. Γι' αυτό είναι ο ορισμός ότι ο Θεός δεν ανακαλύπτεται με τη γνώση των ανθρώπων, αλλά αποκαλύπτεται.

Οι άλλοι μορφωμένοι και λοιπά δεν έχουν σχέση με τον Χριστό αυτοί; Όχι, και με αυτούς έχει να κάνει ο Χριστός. Ο Χριστός έχει υπηκόους από παλάτι μέχρι αχούρι. Έχει από μια πανεπιστήμονα, Αγία Αικατερίνη, βασιλοπούλα με επτά διπλώματα, μέχρι έναν Άγιο Γιάννη Ρώσο μέσα στο αχούρι. Έχει να κάνει με έναν κολοσσό Παύλο μέχρι ανθρώπους Κύπριους οι οποίοι ηγίασαν. Έχει να κάνει με πανεπιστήμονες άλλους Πατέρες μέχρι έναν απλούν Άγιον Σπυρίδωνα. Ο Χριστός δεν κατοικεί στον νου των ανθρώπων, αλλά στις καρδιές των ανθρώπων. Δεν τον πειράζει η μόρφωση του ανθρώπου, είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει. Καρδιά να υπάρχει. Δεν επίστευσαν εν προκειμένω οι

Τρεις Ιεράρχες; Δεν είναι άνθρωποι των γραμμάτων; Ο Μέγας Βασίλειος, που έφυγε από εδώ, έφυγε με έξι διπλώματα ή δεν έφυγε από την Αθήνα; Σπούδαζε έξι επιστήμες ο Άγιος Βασίλειος. Κοιτάξτε, τα έβαλε στα πόδια του Χριστού. Και όταν πήγε στην Καισάρεια, τον άρπαξε η Μακρίνα και οι αδερφοί του και τον έβαλαν μέσα στον Χριστιανισμό. Και τα πέταξε τα βιβλία και πήγε στην έρημο. Και όταν επέστρεψε, από πέντε-έξι χρόνια από την έρημο, τότε μπήκε στα πνευματικά πράγματα. Τα βιβλία, τα χαρτιά, τα γράμματα κλπ., τα έβαλε στα πόδια του Χριστού. Δεν τα έβαλε για να δείξει «δεν υπάρχει Θεός», αλλά να δείξει ότι υπάρχει Θεός. Και μην βάζεις τη λογική στη μέση. Ευχή, διότι «ὅπου Θεὸς βούλεται, νικᾶται φύσεως τάξις». Έτσι θα μπλέκει ο άνθρωπος που ζητάει πάντοτε λογικές.

Διεξόδους. Έχει λοιπόν σχέση ο Θεός και με τη μία τάξη και με την άλλη και με όλες τις τάξεις που υπάρχουν και τις κατηγορίες των ανθρώπων, αρκεί οι άνθρωποι να θελήσουν. Απόδειξη είναι: από την Αραβία ήρθαν άνθρωποι να Τον προσκυνήσουν. Τι είναι οι Μάγοι; Από αυτούς που υπάρχουν εδώ στα Μέγαρα και στα Λιόσια, που δένουν τα αντρόγυνα να μην γεννάνε κλπ.; Δεν είναι μάγοι. Άγιοι, πανεπιστήμονες, το λιγότερο τέσσερα διπλώματα: ιατρός, αστρονόμος, φιλόσοφος, άνθρωποι σοβαροί, άνθρωποι των πανεπιστημίων, τότε των γραμμάτων οι άνθρωποι. Και με βάση μία προφητεία που υπήρχε, που τη βρίσκουμε στο 24ο κεφάλαιο των Αριθμών, περί του αστέρος, το οποίο θα εφαίνετο στην Ιουδαία συγκεκριμένα, θα είχε γεννηθεί ο βασιλεύς. Γι' αυτό και πήγαν και είπαν: «Πού ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων;», όχι πού θα γεννηθεί.

Μας έχει γεννηθεί. «Πού ο τεχθείς;» Και πού το ξέρετε εσείς ότι έχει γεννηθεί βασιλεύς στην Ιουδαία; «Είδαμε τον αστέρα αυτού στην Ανατολή». Γιατί χρειάζεται να πας στην Ανατολή; Είναι άνθρωποι απλοί, καλοί, που πρέπει να μάθουν και τους υπολοίπους να έρθουν. Μα θα ξεκινήσουν από εκεί να έρθουν, πού θα πάνε στο άγνωστο; Έχουν τα άστρα, έχουν τις συντεταγμένες, έχουν τους χάρτες. «Πού να Σε βρούνε;» «Τι σε νοιάζει εσένα; Εγώ θα τους βοηθήσω, αρκεί να θέλουν αυτοί». Και περιπλανώνται οι άνθρωποι δύο χρόνια περίπου και φτάνουν έπειτα από δύο χρόνια και Τον βρίσκουν τον Χριστό, όχι στη φάτνη, στο σπίτι, «εις την οικίαν». Γιατί εσφάγησαν τα παιδιά από δύο ετών και κατωτέρω, κατά τον χρόνον ον ηκρίβωσε παρά των μάγων. Ο Ηρώδης, όταν άκουσε για βασιλιά, είπε: «Πότε», λέει, «πότε; Τώρα τα στέλνει;»

Κάλεσε λάθρα τους μάγους, λέει, «ηκρίβωσε παρ' αυτών τον χρόνον του φαινομένου αστέρος». Διαβάζετε τα κείμενα να δείτε. Για να δει ο πονηρός, για να κανονίσει πόσα θα σφάξει, από τι και κάτω θα σφάξει, για να Τον πάρει μέσα, να φύγει και Αυτός από τη μέση. Και έβγαλε την εντολή εκ των υστέρων να σφαγούν από διετούς και κατωτέρω, κατά τον χρόνον ον ηκρίβωσε παρά των μάγων.

Διαβάστε τον Ματθαίο, τα κείμενα αυτά, να δείτε πώς έχει το θέμα.

Αυτοί οι επίσημοι, οι μορφωμένοι, οι διανοούμενοι άνθρωποι έχουν στους θησαυρούς τους χρυσόν, λίβανον και σμύρναν, πράγματα σοβαρά, και τα προσφέρουν σε ένα παιδάκι δυο ετών. Τι βλέπετε; Έπεσαν, λέει, και προσκύνησαν και άνοιξαν τους θησαυρούς αυτών και προσέφεραν χρυσόν, λίβανον και σμύρναν. Προσκυνάνε για βασιλέα, Τον παραδέχονται για βασιλέα. Πού τη βλέπουν τη βασιλεία;

Είναι το θέμα. Γι' αυτό, αν ποτέ σας ζητήσει κανείς να του αποδείξετε πίστη, θα του αποδείξετε την πίστη των Μάγων. Οι τρεις άνθρωποι, πανεπιστήμονες, προσκυνούν ένα μωρό για Θεό, για θύμα, για θνητό και για βασιλιά, γιατί αυτή την έννοια έχουν. Ο Θεός έχει και με τους απλούς ανθρώπους, έχει και με τους πανεπιστήμονες. Και στους μεν απεκαλύφθη και στους δε απεκαλύφθη, δεν ανακαλύφθη ούτε από τους μεν ούτε από τους δε. Και σήμερα, αν ζούμε μέσα στον Χριστιανισμό, αν ζούμε μέσα στο μυστήριο αυτό, και εμείς έχουμε μεσάνυχτα περί Χριστιανισμού. Αυτό οφείλεται στο ότι ο Χριστός κάτι βλέπει που Τον δυσκολεύει μέσα μας και δεν αποκαλύπτεται. Πολλοί άνθρωποι διερωτώνται εκ των υστέρων και λένε, που μπήκαν τώρα στον Χριστιανισμό: «Πού ήμουν αυτόν τον καιρό εγώ;»

«Που εγώ όργωσα τη γη, που εγώ τι δεν έψαξα, τι δεν έκανα, τι δεν έμαθα; Δεν ήταν αυτά τα πάντα κρυμμένα;» Γύρω σου ήσαν, αλλά εσύ δεν είχες τον ανάλογο δέκτη. Τώρα, αυτή την ώρα, δεν είναι το γύρω μας εδώ γεμάτο από μουσική, γεμάτο από ομιλίες, από εκδηλώσεις; Όμως χρειάζεται ένα ειδικό μηχάνημα για να τα πιάσουμε αυτά και να απομονώσουμε μάλιστα τον σταθμό που θέλουμε για να ακούσουμε. Όλοι λοιπόν οι άνθρωποι, που έχουν τα πάντα, δεν έχουν αυτόν τον δέκτη. Ο Χριστός πάντοτε εκπέμπει. Έχει τη συνείδηση που φωνάζει στον άνθρωπο, είναι εκπομπή του Θεού αυτή. Φωνάζει στον άνθρωπο, έχει τον νόμο Του, έχει τη φύση. Όλα αυτά διηγούνται δόξαν Θεού. Όλα μιλάνε, αλλά εμείς έχουμε χαλασμένο τον δέκτη. «Δεν θέλω να μου στέλνει, δεν θέλω να μου μιλά».

Μόνο που δεν θέλουμε και δεν επιτρέπουμε να μας ομιλεί είναι ο Θεός, δεν Τον θέλουμε. Και γι' αυτό, διότι μας ελέγχει με την ομιλία Του το παράνομο βίωμα, το σαρκικό ή το κοσμικό, γι' αυτό ακριβώς Τον κλείνουμε και δεν θέλουμε κουβέντα από Αυτόν. Και έχει επικρατήσει αυτό το τελευταίο: «Μη μου το λέτε, μη μου το λέτε». Δεν θέλει να το ακούσει. Δεν θέλει να αντιμετωπίσει την αλήθεια όπως ακριβώς είναι. Έχει πολλά διδάγματα αυτή η υπόθεση. Εμείς λοιπόν, λέγω, πού θα Τον βρούμε τον Χριστό γεννημένο; Και αυτά είναι τα περιστατικά: που ευρέθη στη Βηθλεέμ και γεννήθη στη Βηθλεέμ κλπ., κλπ., κλπ. Εδώ υπάρχει και κάτι ακόμη, που λένε ορισμένοι, ότι ο Θεός έστρεψε τον νουν, έβαλε μάλλον τον Καίσαρα τον Αύγουστο να βγάλει μια διαταγή να απογραφούν, ώστε να πάει και η Μαρία με τον Ιωσήφ επάνω, για να πραγματοποιηθεί η προφητεία.

Η προφητεία έλεγε, του Μιχαίου, ότι «και συ Βηθλεέμ, γη Ιούδα, ουδαμώς ελαχίστη» κλπ. Τίποτα από αυτά, ψέματα αυτά και αστεία. «Εσύ, Καίσαρ, να κάνεις τη δουλειά σου και Εγώ θα κάνω τη δική Μου τη δουλειά». Ο Θεός, βλέποντας εν τη πανσοφία Του ότι τότε που θα γεννηθεί ο Υιός Του θα έχει ο Καίσαρ βγάλει εντολή για τη Βηθλεέμ και θα είναι στη Βηθλεέμ: «Γράψε, Μιχαία, στη Βηθλεέμ θα γεννηθεί». Άσε τον Καίσαρα να κάνει τη δουλειά του και Εγώ θα κάνω τη δουλειά Μου. Αν έβλεπε ότι θα ήτο στη Ναζαρέτ, θα έλεγε: «Γράψε, στη Ναζαρέτ θα γεννηθεί». Αν έβλεπε ότι θα είναι στα Ιεροσόλυμα, θα το έλεγε: «Γράψε, στα Ιεροσόλυμα θα γεννηθεί». Οι άνθρωποι κάνουν τη δουλειά τους και ο Θεός κάνει τη δική Του δουλειά. Δεν εκβιάζει κανέναν ούτε διατάζει κανέναν. Όχι ότι δεν μπορεί· μπορεί και παραμπορεί, αλλά δεν εκβιάζει το αυτεξούσιο του ανθρώπου.

Λοιπόν, ένα περιστατικό κρυμμένο για τους πολλούς ανθρώπους. Ξέρουμε βέβαια ορισμένα πράγματα από το σχολείο, αλλά όμως τις λεπτομέρειες αυτές που απορρέουν δεν τις ξέρουμε. Εν πάση περιπτώσει, ας μείνουμε μέχρι εδώ και ας ευχόμεθα τα Χριστούγεννα τα φετινά να είναι πνευματικά, με όλη τη σημασία της λέξεως. Αμήν.