On the Triodion

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our recent talks, we spoke about certain parables told by Christ, so that through the lessons contained in them He might help us understand, in a more practical way, the path to our salvation.

If I remember correctly, we discussed three parables here: the Parable of the Ten Thousand Talents, the Parable of the Royal Wedding Feast, and the Parable of the Talents. And this evening we shall speak about another parable, one that belongs to this present season. You know, a new season has begun—

a season of great interest for our Church. It is the season known as the Triodion. On the first Sunday of this season, we heard a parable that fits very well into our series on the parables: the Parable of the Publican and the Pharisee. And this coming Sunday the Church again presents us with another parable. Since we are speaking about parables, this gives us the opportunity to be timely and to speak about both of them. This evening, of course, I shall relate the two to one another. I shall not discuss each separately, but say a little about the one and a little about the other.

For one completes the other. The persons in the Parable of the Publican and the Pharisee correspond to those in the Parable of the Prodigal Son. I do not know whether there are some among us who do not properly understand the meaning of this season, so let me first say a few words about it. This is the finest season in the life of our Church, because it gives us the opportunity to learn certain things: to learn the path to salvation, the purpose for which Christ came into the world, what awaits us following His coming, and what He left behind for us so that—

we may live here in this world. This season is better known among worldly people than among the religious. Many Christians did not know yesterday that the Triodion was beginning, but worldly people knew it. They had already prepared for their revelries, their wild celebrations, and their sins. They speak of the Triodion, and we speak of the Triodion. Who borrowed the name from whom? Did the Church borrow it from the world, or did the world borrow it from the Church? Where does this name come from, and why do we call this the season of the Triodion, or say that “the Triodion opens”?

You should know, then, that this name, and indeed the whole season, takes its origin from one of the books of our Church, called the Lenten Triodion, or the Triodion of Compunction. Among the Church’s other books—the Parakletike, the Pentecostarion, and so forth—there is also this book. On Saturday evening, at Vespers, it was taken from the library, placed on the chanters’ stand, and opened.

The Church has opened this book; it has no book of Satan such as the one the world opens. The world’s book, the worldly Triodion, teaches one thing, while this book, the Triodion of the Church, teaches another. Thus it is the opening of this book that gives both the season and the expression “the Triodion opens” their name. The one Triodion, the Church’s book, reminds people of their sin. It tells them that their works do not save them, and directs their attention to Christ—to metanoia, repentance, to confession, and to Holy Communion. The other book, the book of the world, says: “None of these things exists. Let us eat and drink, for tomorrow we die.” Revelry, wild celebration, sin, feasting, fornication, adultery—

dancing—that is all it offers. “Hell is here, and Paradise is here as well.” That is what the world says. But things are not like that. Wherever you see the devil, through the world, opposing the works and reminders of the Church, you should know that something very serious is at stake. Satan does not want people to hear, because if they hear, many will turn back, change their lives, and take a different path. Those who have not heard make excuses for themselves. They seize upon false arguments: supposedly the Church is at fault, supposedly the clergy, supposedly bad Christians. In this way they justify themselves and remain far away. Yet when many people do hear, they weigh the matter carefully.

They may not admit it at once, because their pride will not let them say yes; yet inwardly the thought begins to gnaw at them, and the hour will come when they repent and return. That is why Satan does not let people reach the Church and listen. Who heard yesterday’s Parable of the Publican and the Pharisee? Who saw that Pharisee, with so many good works, so much almsgiving, and so much fasting, remain outside? Who heard it, when they did not return from their corruption until daybreak? No one went to Church. Will they go next Sunday to hear the Parable of the Prodigal Son? Not then either; there will be another weekend of revelry. And now that we have made it a five-day week and are free from Friday afternoon, nothing at all will be left standing. Will they go the following Sunday to hear about the Judgment? Not then either. Will they go later to hear the rest? No. Where, then, will they learn these things?

They do not listen; they do not go. Satan knows that if a person goes and hears something, that person may escape him. That is why he creates such an uproar outside and draws people toward it, until everything comes to nothing. In any case, speaking generally, that is what the Triodion is. Now this Triodion, which began yesterday and ends on the night of the Resurrection, will then be taken from the chanters’ stand, closed, and returned to the library. Another book, called the Pentecostarion, will be brought out and placed there, and from it we shall read and chant, and so forth—

through the season of Pentecost, because it speaks of the events from the Resurrection until Pentecost. Until that night, then, this entire season is divided into three parts. The first part of the Triodion runs from yesterday until Cheesefare Sunday.

The second runs from Clean Monday until the Saturday of Lazarus, and the third is Holy Week, which continues until the night of the Resurrection—until the cock crows late on Holy Saturday night, as Sunday begins and the Resurrection is celebrated. There are, then, three periods. The first contains five Sundays. The first is the Sunday of the Publican and the Pharisee, which we had yesterday. It presents two men: one was lost, and the other was saved. Strangely enough, the one who had the good works—the Pharisee—remained outside. The second Sunday brings the Parable of the Prodigal Son. Once again, it presents not one man but two: the younger brother and the elder, who had never left the house. And strangely enough—

the one who had never left the house remained outside, while the one who had sinned entered, because he repented, confessed, and received Holy Communion through the figure of the fatted calf. After these two parables are proclaimed at the beginning, as the foundation of this season, the third Sunday is appointed as the Sunday of the Judgment, or Meatfare Sunday. On that day the Church gives us both a parable and a prophecy. The prophecy is this: what will happen when the Son of Man comes? When the Son of Man comes, He will separate mankind into two groups, as a shepherd, He says, separates the sheep from the goats. Here we have the parable. “Why do You sit there judging us?” “I told you what you were to do. If you do not do it, I shall judge you one day. Expect this—and you yourselves will have brought it upon you.”

Will you tell Me that you did not know how to be saved? Come to the Church and hear how you are to be saved, because one day I shall judge you. Thus, on Meatfare Sunday, we have the Judgment. It is a day devoted to the Judgment. The preceding day is the first Saturday of Souls. Since the Judgment is set before us on the following day, we bring before Christ all the souls from Adam down to the present day, and we beseech Him, when He comes in His glory, to judge them mercifully. The Church offers this memorial service of her own accord, regardless of whether we also come with our kollyva, our prosphora, our oil, incense, and candles. Those are another matter; they help. But the Church, like a spiritual mother, presents these children of hers before Christ—

in anticipation of the Judgment. The Greek word for Meatfare, Apokreo, is a compound: apo, “away from,” and kreas, “meat”—farewell to meat. And when shall we meet meat again? On the night of the Resurrection. Then we shall meet it again. For now, farewell to meat. It is wrong to call the previous Sunday “the first Meatfare” and this one “the last Meatfare.” There is only one Meatfare. The other so-called Meatfare belongs to the belly and to Satan. From Meatfare Sunday until the following Sunday, when the first period ends and the second begins on Clean Monday, we have Cheesefare Week, which concludes with Cheese Sunday, or Cheesefare Sunday.

Strangely enough, everything except meat is permitted throughout that week, even on Wednesday and Friday. Meat is not permitted; that has been removed. We eat foods derived from animals—butter, cheese, milk, and eggs—but we do not eat meat. Fish is also permitted. This is why it is called Cheese Sunday, or Cheesefare Sunday. What does this mean? Why is this method used? There are two reasons: one spiritual, and the other concerning the body. The Church does not take a person from eating meat and, the very next day, place him on food prepared without oil. She removes meat on Sunday, leaves him for a week with fish, eggs, cheese, and milk, and brings him down gradually until he reaches the fast without oil. In the same way, someone who wants to lose weight cannot remove everything at once; he takes certain things away little by little so that his weight comes down. Or when someone is recovering from an illness and returning to ordinary food, he begins by adding small amounts to his diet. He does not immediately eat rich foods, but adds them slowly and gradually. In exactly the same way, Mother Church, who possesses the Spirit of God, brings a person down gently, removing certain foods little by little, until she brings him to Clean Monday and complete abstinence from food. That is the material aspect, the bodily instruction.

But there is also spiritual instruction. What is it? If someone looks deeply into this season, all the way toward Holy Week, Great Friday, and then the Resurrection beyond it, he will see a ladder, a broad road stretching ahead. In the distance he sees the Cross of Christ, and Christ crucified upon it. “What are You doing there? How did You come to be raised up there? Who raised You upon it?” “The belly of Adam and Eve raised Me there. They are the ones who did it.” “Why?” “Because they ate from the one thing I told them not to eat. Though I permitted them to eat from nine hundred and ninety-nine things and forbade only one, they ate from that one as well, and so raised Me up here.”

Do you know when this is commemorated? Do you know where the answer is found? It is found, of course, in the expulsion of Adam and Eve from Paradise. “What did You do to them for committing this act?” “I cast them out of Paradise.” “And when does Your Church teach us this?” “On Cheese Sunday.” On Cheesefare Sunday. If you go to Church that evening instead of going to the carnival, the masquerades, the revels, the embraces of sin, corruption, and dancing—if you go to Church beginning on Saturday evening for Cheesefare—take a handkerchief with you, so that you may weep and wipe away your tears as you hear what is said about Adam and Eve’s expulsion from Paradise. Who knows any of this? Not even the priests—

know it, nor the chanters who chant the hymns. Of course, that statement is too absolute; it is not literally so. What I mean is that a large proportion of both the clergy and the chanters do not know what they are chanting or what that day means. It is the saddest day for mankind: the day we were expelled from Paradise. The saddest day of all. And so Satan, to prevent people from learning that they are descendants of the first couple who were cast out, leaves no stone unturned. You know what happens during the so-called final carnival season. What does not happen in those days, especially together with Clean Monday? Nothing is left standing.

So does anyone learn what this is truly about? Do people learn that Adam and Eve stand outside Paradise, mourning and tearing at their cheeks, beseeching the leaves of the trees to intercede with God, so that He might open Paradise again and let them enter? Do they know these things? The result is that so-called Clean Monday becomes the filthiest Monday of the entire year. If the sins committed during that weekend were counted, would they be fewer or greater than those committed throughout the rest of the year? So many sins are committed, and no one knows what has happened. The Church therefore says to each person: “I am giving you preliminary instruction, and I remind you that the one who is cast out this coming Sunday…”

The sun hides its rays, the stars fall, and the moon turns blood-red because our first parents are being driven out. I give you this test and remind you of the command that was given to Adam: “Everything is yours except one thing.” And now, during this week as you journey toward that day, I tell you the same: “Everything is yours except meat.” Yet you go against it. You therefore reject this whole matter and its truth; and consequently you reject Me as well, for I have come here to be crucified so that I may bring Adam back into Paradise. My dear people, those who eat meat during Cheesefare commit the same sin as Adam and Eve. That is why the Church gives us this preparation. But when a person does not know what is commemorated on the coming Sunday,

he treats everything as though it were all the same: the “first Meatfare” and the “last Meatfare.” Yet there is only one Meatfare Sunday. The very word means farewell to meat. What does “first” mean? Do you give up meat twice? If you intend to continue eating it, how have you said farewell to it? How can it be called Meatfare if you are going to carry on eating meat? You have not yet taken leave of meat; you will do so on the following Sunday. So what do “first Meatfare” and “last Meatfare” mean? Do you understand? Such carelessness and ignorance are unacceptable in the twentieth century. Now that we have reached the moon, we must come down to earth and understand these matters. That concludes the first part. Then the scene changes and we enter what is called Great Lent. It begins...

on Clean Monday and ends on Lazarus Saturday. Those are the forty days. This is Great Lent, for the entire period up to Pascha comprises fifty days, not forty, though that is another subject. Great Lent, then, begins on Clean Monday and ends on Lazarus Saturday. The first three days are days of fasting and prayer. People do not eat. They fast until Wednesday, when they go to receive Holy Communion at the first Liturgy of the Presanctified Gifts. Some who have the strength, after receiving Holy Communion and breaking their fast, undertake a second three-day fast. They fast again on Thursday and Friday of Clean Week, and eat food with oil on Saturday.

Oil is also permitted on Sunday. For those in good health, the fast of Great Lent allows oil only on Saturdays and Sundays. Everything beyond that is an indulgence. If there is illness, however, there is no fast. Even on Great Friday, a sick person may break the fast if illness requires it. But if there is no illness, the person will have to give an account. As the sixty-ninth Canon of the Holy Apostles says, a clergyman who does not fast on these days must be deposed, while a layperson must be excommunicated—cut off from the Church. I repeat: if there is illness, there should be no fasting, because the purpose of fasting is

to subdue the passions. Fasting puts the passions to death; it does not put the body to death. Its purpose is not to fill psychiatric hospitals, neurological clinics, or sanatoriums. No. Its purpose is to empty the houses of corruption and tear down unlawful beds. That is the purpose of fasting. This is why I say that fasting kills the passions, not the body. The Fathers say that where blood surges in, the spirit flows out. And you mothers, take care of your children. Find a way to teach them to fast. For if they do not fast, and you keep feeding them because you are afraid something might happen to them, one day those very children will strike you over the head with a slipper. God blesses those who obey His commandments. These days are holy. You have no right

to claim the Resurrection as your own and reach out for it if you have refused to humble yourself, to mourn for sin, to fast, and to pray. You will have the right to rejoice only if you first mourn. This is why we pass through Holy Week, the Week of the Passion, in order to reach the Resurrection. Yet we pay no attention either to Great Lent—which commemorates Christ’s forty days and forty nights of fasting—or to the Week of Christ’s Passion. Everyone simply heads for Pascha. Let Christ be crucified; we are going for the lamb, the cruise, the wages, and the holiday bonus. Let John be crucified, so long as we receive our gift from him. This cannot be right. These are errors that must now be corrected, and little by little, step by step, we must desire to enter the right path.

The first Sunday of Great Lent is dedicated to Orthodoxy. That is why the First Sunday of the Fast is called the Sunday of Orthodoxy. Can you believe whatever you wish? Can you simply believe in some supreme being, some higher power—in God, Jehovah, Buddha, or anyone else? Can you believe that you are a good person and will therefore be saved? No. Believe rightly in Christ. Believe in His Orthodox Church. Christ has one faith, one religion, and one Church. He does not have many kinds of faith or many churches, as though there could be a “union of the churches.” What union of churches? There is one Church: the Orthodox Church. The rest are phantoms fashioned by human beings, by pride and self-interest. Ask Satan and let him answer you. Ask Satan. Take someone who is possessed by a demon and bring him to Roman Catholicism.

He remains indifferent. Take him to Protestantism, and he pays no attention at all. Take him to the Jehovah’s Witnesses—nothing. Take him to Buddha, to Zoroaster, to Muhammad, wherever you wish—nothing. But when you bring him into an Orthodox church and place an Orthodox priest’s stole over him, he will nearly bring the whole church down. There you will see where the truth is, receiving confirmation from the negative side. A person cannot simply believe whatever he wishes. He must believe in the One whom the angel proclaimed to the myrrh-bearing women: “Why do you seek Jesus the Nazarene, who was crucified? He is not here.” That Jesus—and the Jesus of whom Peter said, “You are the Son of God,”

the living God. You are the Son of the living God. Therefore, concerning Him,

a person needs both right belief and right conduct in order to be saved. These are the two oars. Of course, that day is dedicated above all to the restoration of the holy icons. But more broadly, as the Sunday of Orthodoxy, it calls each person to reflect and ask, “Am I walking on the right path?” My sincerity in matters of faith is not enough. It does not protect me from shipwreck.

Ask the man sitting at the helm, “Are you steering the right course?” He may answer, “Of course I am. What concern is it of yours?” But if he has made a mistake, does his sincerity change anything? Before long, the ship will be wrecked. It is not enough, then, for a person to believe in his own way, however sincere he may be. The question is whether he believes rightly. This is precisely why the Church has placed guiding lights along the believer’s road: the Ecumenical Councils, the Canons, and the Creed.

The Creed is the whole body, the sum, of the doctrines of the faith. A person must therefore believe rightly—I repeat—and needs both right belief and right conduct. He needs two oars. One bears the words “right faith,” and the other, “right works.” These works must not be done with what you have stolen from another person or gained by wronging him, but with the fruit of your own labor. When both oars are present, the person will move forward. Protestantism has one oar and says that faith is all that is needed. Roman Catholicism says works, and nothing else. The boat simply goes around in circles. Both faith and works are needed. This is what the Church possesses, and anyone who does not believe in this way will not be saved. He may issue himself a certificate declaring, “I am all right,” and others may say that he is all right too. But such certificates are not accepted by God. This is why He has set these things in place. Do you wish to walk onward,

to reach the holy Passion and the holy Resurrection of your God? Then you must believe rightly and act rightly. The second Sunday—and all these are events within the season whose book was opened yesterday; I am giving you, so to speak, its plan or program, describing it only in broad strokes and without the details—

the second Sunday is dedicated to a great Father of the Church who waged a mighty struggle against Roman Catholicism and the power of the papacy. He is Saint Gregory Palamas, a figure of the fourteenth century. If you wish, read the fourth chapter of the Philokalia. There you will learn about him and the struggles he undertook for our right faith.

For today, you know, everything that brings salvation and is connected with Orthodoxy and Hellenism is continually erased, concealed, and suppressed. These figures are not brought to light. The Church presents Saint Gregory as an example of right faith, just as the first Sunday speaks of right faith and is therefore called the Sunday of Orthodoxy. On the third Sunday, the Church raises up the Precious Cross. This is approximately the midpoint of Great Lent, and the Church says, “All you who are struggling, venerate the Cross and draw strength to complete the rest of the journey.” This is why the Third Sunday of the Fast is called the Sunday of the Veneration of the Cross. It stands in the middle of Great Lent. If you look back toward Clean Monday and forward toward Lazarus Saturday, you will see that you are exactly halfway.

The believer—the person struggling, fasting, and practicing self-restraint both at the table and in the marriage bed—draws strength from the Cross. For this fast concerns not only food but also the flesh. Then we come to the fourth Sunday. Among other things, that Sunday reveals the power and authority of Satan, but also Christ’s power over Satan, as Christ heals a man possessed by a demon. At the same time, the Church presents Saint John Climacus, a great Father of nepsis, or watchfulness, who teaches us many things. He is associated with the Ladder because he composed many discourses and arranged them like a ladder, each discourse presenting a virtue.

When a person puts each virtue into action, he climbs another step. There are about thirty discourses. I do not know whether you have read Saint John Climacus. His book is available even in modern Greek. It also exists in the original text, but the modern Greek version allows us to understand it. If a person reads this book, he will understand how far away he is, how badly he has failed, and how deluded he is to think that he will be saved. He is deluded. For when a person believes himself unworthy of salvation, then he will be saved; but if he assumes that he will certainly be saved, he will not be saved. He has fallen into the error of the Protestants and others who read one book and imagine that they are already saved. No. A person must despair of his own righteousness and of the life he has lived. “I do nothing,” he says, even when he performs good works. “I do nothing.” Then he will be humble. This is what Saint John teaches. He is a teacher of metanoia, or repentance.

He is a teacher of confession. He turns a person inward and speaks to him within his heart. He does not deceive him but leads him into self-examination. This is what all the Fathers of nepsis, or watchfulness, do: they turn a person inward so that he may see the funeral within himself, the coffin within himself, instead of looking at other people’s coffins, accusing others, and declaring himself innocent. Then we come to the Fifth Sunday of the Fast. Among the other things proclaimed that day, we hear: “Behold, we are going up to Jerusalem, and the Son of Man will be betrayed, will suffer, will be crucified, and will rise again.” Alongside this prophecy, the Church brings forward another person worthy of imitation, one perfectly suited to these days: Saint Mary of Egypt. Why does the Church place her there?

To speak to every human being: “No matter how grave a sinner you are, salvation is possible if there is metanoia—repentance.” There was no woman in the world more corrupt than Saint Mary of Egypt. Yet she became a Saint because she repented and cast her flesh into the furnace of ascesis, and so became holy. You know what happened, do you not? Just as we go with a boyfriend or girlfriend to a feast day, carrying all our impurity with us, to light a candle before Saint Catherine, Saint Marina, or Saint Demetrios, so she went to Jerusalem on September 14 to venerate the Precious Cross. She even paid her passage with her own body.

With the same shamelessness that we display, burdened with a thousand sins yet going to light a candle, she went to venerate the Precious Cross. But she could not enter. An invisible power held her back. She tried to go in, but could not—not under any circumstances. Then she understood that something greater was taking place, and there at the entrance her conscience began to accuse her. At that time, the Church of the Resurrection had two great doors. Today there is only the one on the left, through which we enter and leave. Immediately beside it is another door that has been sealed. In those days, that door led directly toward Golgotha, about fifteen meters ahead, where the Cross had stood. She could see it from there, but she could not enter. Before her was an icon of the Most Holy Theotokos, which remains in Jerusalem to this day.

She stood there and said to the Most Holy Theotokos, “My Most Holy Theotokos, intercede with our Lord so that I may enter and venerate the Cross, and I will put an end to my sin.” Indeed, at that moment she felt that she had been released, and she entered and venerated it. She never returned to Egypt. She set out for the desert with two loaves of bread under her arm, crossed the Jordan with dry feet, and went into the desert beyond the Jordan. She remained there for forty-six years with those two loaves of bread. Then, after forty-six years—for she had not yet been saved; nothing had yet been completed—God arranged for Elder Zosimas to go there during Great Lent and find her naked. She called out to him, “Throw me a garment, for I am a naked human being.”

“A woman.” He threw a garment over her, and she came before him and confessed her sins. For without confession, even if you were to go without food for a million years, it would be of no avail. If you have not confessed your sins, they remain. If you have not received Holy Communion after confession, there is no salvation. After forty-six years she confessed, even though she had lived on roots. The Saint even rose into the air.

Yet she had not attained Paradise. Sins are not overcome by fasting or prayer alone, nor by abstaining from Holy Communion. What happened, then? After hearing her confession, he was asked by her to bring the Holy Gifts the following year, when he came out again, so that she might receive Holy Communion. And indeed, the next year, during Great Lent, he brought Holy Communion and communed her. He met her at about the same place where he had found her the year before. Then she departed, after thanking him.

In the third year, the elder Zosimas returned to that place and found her dead. She had written in the sand: “Abba Zosimas, I thank you for hearing my confession and giving me Holy Communion. On the very day you communed me, I fell asleep in the Lord. Please bury my sinful body in the earth.” She had remained unburied. But how could he bury her? Where could he find a shovel or a pickaxe, or anything else to dig with? Then a great lion came toward him. “Ah, just what I needed! Come and help me bury the venerable woman.” The lion approached like a man and dug a hollow in the earth with its claws. And together they buried Saint Mary of Egypt.

The Church presents her to us on that day and says, “Woman, however sinful you may be; man, however sinful you may be—salvation is possible. Repent as this woman did, and then go forward to enter into the sacred Passion and the Holy Resurrection.” These are wise and beautiful things, yet they remain hidden and unnoticed.

People do not go to Church. Where, then, will they hear these things? In the marketplace? At the street market? At the carnival? Where will they hear and see these things if they do not go to Church? These things are spoken there. The denarii were left at the inn, in the keeping of the innkeepers; and when someone falls among thieves, he must go to the inn—to the Church, which receives everyone—if he wishes to be healed.

Great Lent ends with the Saturday of Lazarus.

The resurrection of Lazarus has been placed there liturgically, although it did not occur on that particular day; Lazarus was raised much earlier. But on that day Lazarus came, and, as you know, a meal was held. His sisters prepared a meal of thanksgiving for Christ because He had raised their brother. They stayed there together that evening, and early the next morning Christ mounted the donkey and entered Jerusalem. Great Lent ended there, and another period began: Holy Week, the Week of the Passion. Why is it called Holy and Great Week? Not because its hours are longer, but because of the great and unrepeatable events that took place. It is therefore called Holy and Great Week, or the Week of the Passion, and it too ends on the night of the Resurrection, between midnight and one o’clock. And just as there is

a three-day fast at the beginning of Great Lent, so there is also a three-day fast at its conclusion: Great Friday, Great Saturday, and until the night of the Resurrection. People neither eat nor drink anything. Those unable to keep this fast for two and a half days should eat on Great Friday and abstain from food on Great Saturday. In terms of the events commemorated, Great Saturday is even greater than Great Friday. On Great Friday, though Christ is crucified, we still have Him with us. On Great Saturday, we do not. And the people, in their own theological wisdom, say, “The fast is relaxed on every Saturday except Great Saturday.” How, then, can you eat bread rings? How can you eat eggs? How can you say, “The first Resurrection has taken place”? The saying itself declares, “except Great Saturday.” Therefore, all these other claims are false, and you are acting wrongly. So, as I have said, those unable to fast for two days should

break the fast on Great Friday, not on Great Saturday. For Christ told us:

“The days will come when the Bridegroom is taken away from you.” They will take the Bridegroom from you, He says, and then you must fast. When was the Bridegroom taken away? Great Saturday is the only day on which we do not have Him. On Great Friday, I repeat, we have Him, even though He is crucified. Great Saturday alone is the day on which we do not have Him. Early on Sunday morning, He is present once again. Therefore, Great Saturday is the day of fasting. I have sketched out, so to speak, this period that began yesterday and will end then. There are other events within it as well, including the five services of the Salutations of the Akathist Hymn.

These concern the Most Holy Theotokos. The foremost person during these days is our Lord Jesus Christ, who holds the first place. The second person, immediately after Him, is the Most Holy Theotokos (God-bearer). Through these five services of the Akathist Hymn, also called the Salutations, the events are recalled every Friday, especially the part played by the Most Holy Theotokos in the mystery of the incarnate divine economy, together with the Annunciation. It is all profoundly doctrinal. Anyone who understands the interpretation of the Akathist Hymn knows the whole Old Testament and New Testament thoroughly, as well as all the doctrine concerning his faith and salvation.

There are also the Liturgies of the Presanctified Gifts. The Holy Eucharist—bread and wine consecrated on Saturday or Sunday—is offered in the Church during the week, on Wednesday and Friday, so that the faithful may receive Holy Communion. The full Divine Liturgy is permitted only on Saturday and Sunday because it is a joyful event, while this is a season of mourning. Therefore, such a joyful celebration is not permitted except on Saturday and Sunday. Yet it is not enough for the faithful to receive Holy Communion only twice a week; they should receive more often. For this reason, the Church keeps consecrated bread and wine from the previous full Divine Liturgy and offers them on two additional days. In this way, the faithful may receive Holy Communion four times a week.

All this sounds like a foreign language to people who have not received Holy Communion since childhood, or to those who imagine that Holy Communion is like a woman after childbirth and must wait forty days. They do not make their stomach wait forty days; they eat two, three, or four times a day. But when it comes to the soul, they say, “Let the soul wait forty days before receiving”—what, I wonder?—the Body and Blood of Christ. This is the food of the soul and the means by which a person is changed: from ordinary to renewed, from temporal to eternal, and from earthly to spiritual. Without Holy Communion, he cannot be transformed and become a prince, a royal child, so as to inherit the Kingdom of Heaven, which we will hear about again in a few days. These, then, are the relevant points. This is, in a sense, the outline and plan of the season we entered yesterday, presented briefly through the two parables: yesterday’s parable and the one to come.

I said at the beginning that the two parables have similarities, but that one completes the other. In the first parable, the Publican was shown to be the one who gained everything. He simply said, “God, be merciful to me, a sinner,” while beating his breast. The other man presented his works: “I am not like other men. I am not an adulterer, sexually immoral, or a thief. I am charitable; I tithe everything I acquire; I fast twice a week”—on Thursday and Monday, the days on which they fasted. Yet Christ sent him away. The one who asked for God’s mercy went down justified, rather than the one who stood there saying, “I am not like the others, so take notice of me.” There are many people like this who issue certificates of righteousness to themselves: “I am not like that man. I am not like that woman.” I remember once speaking with a woman about abortion.

She said, “It is true, Mr. Panagopoulos, that I have had seventeen abortions. But I know other women: one has had twenty-four, and another has had twenty-seven.” So now the woman with seventeen is an angel compared with those other grave sinners! There are many people like that. “I am not like him.” But are you what God wants you to be? The point is not to compare myself with someone worse than I am,

but with someone better than I am...

The Annunciation. Even if the person speaking to you behaves badly, even if he is a priest, that does not excuse you. “Whatever they tell you, observe and do; but do not act according to their works, for they say and do not do.” A person must pay close attention to this. His salvation depends on God. Does he listen to God, or does he look at some good deed he has done and imagine that he can present it before God? I told you earlier that there is no deed capable of purchasing salvation.

Salvation exists as God’s gift. A person’s works are taken into account, provided they are done according to God, and they determine his place in Paradise—not his entrance into it. Some people have purchased and paid for a seat in a stadium. Their seat inside may be number one hundred, for example, yet they cannot enter because the gate is closed. What good is a paid seat inside if they cannot get through the gate?

Think of a building: I have an apartment on the sixth floor, a penthouse with five or six rooms—a true paradise. But I have no key to enter the building, so I sit outside, beaten by the wind and rain. “Why am I outside, sir?” Because I have lost the key. Christ is the key. If you do not pass through Christ, you will not receive the apartment above. You built that apartment through your works. The Kingdom of Heaven. The Nativity of the Theotokos. The Annunciation. You do not receive Me in Holy Communion; there is no communion between us.

Will you get inside? Christ is the key; He is the way; He is the life; He is the light; He is everything; He is the truth—He is all things. You have good works; you have luggage. You are at the airport, and the attendant before you says, “Your ticket, sir.” “But I have luggage.” “Your ticket.” “But look, I have luggage.”

It is not your possessions that will get you through. Everyone is deluded into thinking that all is well because they do good works. That is what the Pharisee said too. Yet Christ told him, “Out you go; you are not acceptable to Me.” Why? The man was not unjust, sexually immoral, adulterous, a thief, or a murderer. He gave alms from all that he earned. Yet Christ said, “You are not acceptable to Me. Out.” Then where shall we go—we who have none of these virtues, who kill our children, do not fast, steal, lie, divorce, envy, blaspheme, gamble, and do all manner of things; we who cannot be made to give even a penny without being dragged into it; we who do not fast and have nothing good at all? Put the two side by side, and then let us discuss it. But many will say, “I too will beat my breast and be saved.” That is why Christ follows this with the parable of the Prodigal Son, showing that merely saying, “Remember me,” will not do.

Many people say, “I will say ‘Remember me,’ just as the thief did.” But the thief said, “Remember me,” before Christ said, “It is finished.” Do you understand? Christ had not yet said, “It is finished.” Christ had not yet descended into Hades, had not risen, and had not established the Church. After Christ rose, He said, “Come now; we await Pentecost.” Then: “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” What does that mean?

Metanoia—repentance—and Confession. There is no mere “Remember me.” “Go therefore and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” That is Baptism. “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him, and I will raise him up at the last day.” What is that? Holy Communion. So this is not a matter of simply saying, “Remember me.”

Who told you that you will have time to say, “Remember me”? You are walking along when a wire snaps from a trolley bus on the main road and cuts off your head. Who told you that you will say, “Remember me”? You are walking on the pavement, and someone drives up onto it, strikes you, and sends you crashing into a café. Who told you that you will say, “Remember me”? You suffer a heart attack. Who told you that you will say, “Remember me”? You become possessed by a demon. Who told you that you will say, “Remember me”? Your mind suddenly fails. Who told you that you will say, “Remember me”? There is an explosion or an earthquake. Who told you that you will say, “Remember me”?

What sort of thinking is this? There is no room here for a last-minute “Remember me.” Salvation requires steady work, carried out attentively and thoroughly. It is not simply a matter of beating your breast. And why does the Publican not strike his head, but beat his hand against his heart? Because this is where it all begins; it does not begin in the head. The heart gives the orders, not the nous, the spiritual intellect. The nous has been sold; it has been bought and paid for by the heart. The heart has been crippled and overwhelmed by sins. The nous, in itself, is free for every good work, but the heart is wicked and adulterous; it contains many sins—stealing, dishonorable deeds, and all the rest. Then the nous itself becomes wicked. And the more intelligent a person is, if his nous serves a corrupt heart, the more dangerous he becomes both to himself and to others.

So the struggle begins with the nous. This is why Scripture speaks as it does. The human heart is like a sponge. A sponge is full of holes. Put it into water, and it can soak up two kilos of water. When you squeeze it, you wonder, “Where was all that water hidden?” It was hidden in all those little holes. The heart is the same. Here lurks the demon of adultery; there, the demon of cowardice; elsewhere, sexual immorality; elsewhere, the refusal to have children; and elsewhere, the urge not to fast or not to pray. It is full—full of thick, black tar. That is what the heart contains. And it takes warfare to remove these things one by one. You must drive them out and cleanse the heart. You know what happens when the tonsils become swollen with disease: there is pus inside. You squeeze it out, or else the tonsils must be removed altogether. The human heart is like that. Some people have cleansed their hearts, but only a little, removing merely the obvious things. The cancer still remains within. The poison is still there, and those two sins remain there with Satan dwelling in them. That is why the guilt lies here, in the heart, and not here, in the head. This is why Christ shows the Publican beating his breast.

So that no one could make that excuse, Christ gave the second parable, again about two people, which we shall hear the day after tomorrow. He presented a father, a man with two sons, the younger of whom left home. He asked his father to give him his property—his share of the inheritance. He had earned none of it, just as we heard the other day in the parable of the talents. Nevertheless, his father gave it to him. The son lived in his own way, far from God, far from the Church, and far from his father’s house. Though once dressed in silk with gold cufflinks, he ended up feeding pigs. What was there for him to eat? Carob pods. And what are those carob pods? The pleasures of this world. Run after the flesh if you wish; run after money; run after your belly and everything else. In the end, you will drown in these things. A person must return by this road: he must repent and—

—go and make his repentance known to those who have been appointed and given authority, saying, “I have sinned.” If a person repents but does not put matters right, nothing comes of it. But when a person truly repents, then God restores him. Then God gives him back the first robe, slaughters the fatted calf, gives him Holy Communion, and there is joy in heaven. This is the way of a person’s salvation. There are also matters concerning the elder brother, but time does not permit us to discuss them now. We shall try to add them to our next talk.

Στις τελευταίες μας ομιλίες είχαμε μιλήσει αναφορικώς με ορισμένες παραβολές που είπε ο Χριστός μας, προκειμένου να μας βοηθήσει πιο πρακτικά, με τα επιχειρήματα αυτά των παραβολών, να καταλάβουμε τον τρόπο της σωτηρίας μας.

Μιλήσαμε τρεις, αν καλώς ενθυμούμαι, παραβολές εδώ: την παραβολή των μυρίων ταλάντων, την παραβολή των βασιλικών γάμων, την παραβολή των ταλάντων. Και απόψε το βράδυ θα μιλήσουμε για μια άλλη παραβολή, η οποία είναι μέσα στην περίοδο αυτή. Ξέρετε, άνοιξε μια περίοδος

ενδιαφέρουσα για την Εκκλησία μας. Είναι η περίοδος η λεγομένη του Τριωδίου. Και στην πρώτη Κυριακή αυτή η περίοδος είχε μία παραβολή που θα μπορούσε κανείς να τη συζητήσει μέσα στη σειρά των παραβολών. Είναι η παραβολή η λεγομένη του Τελώνου και του Φαρισαίου. Όπως και την Κυριακή την ερχομένη πάλι παρουσιάζει αφ’ εαυτής η Εκκλησία και μας δίδει την ευκαιρία, μια και μιλάμε περί παραβολών, να είμεθα και επίκαιροι, να μιλήσουμε για αυτές τις δύο παραβολές. Εγώ απόψε, βέβαια, θα τις συσχετίσω. Δεν θα μιλήσω ξεχωριστά για την κάθε μία. Θα μιλήσω λίγα για τη μία, λίγα για την άλλη.

Διότι... Η μία συμπληρώνει την άλλη. Τα πρόσωπα είναι ανάλογα, τόσον της μίας, του Τελώνου και Φαρισαίου, όσον και του Ασώτου. Δεν ξέρω αν μεταξύ μας υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν ορθή γνώμη επάνω στο θέμα αυτής της περιόδου. Να πω δυο λόγια για αυτή την περίοδο πρώτα. Η περίοδος αυτή είναι η πιο καλή περίοδος της Εκκλησίας μας, γιατί μας δίδει την ευκαιρία να μάθουμε ορισμένα πράγματα. Να μάθουμε τον τρόπο της σωτηρίας και τι ρόλο ήρθε ο Χριστός στον κόσμο να παίξει και τι μας περιμένει έπειτα από τον ερχομό του Χριστού στον κόσμο και από αυτά τα οποία άφησε ο Χριστός για να...

εμείς εδώ στον κόσμο. Η περίοδος αυτή είναι γνωστή περισσότερο στον κόσμο παρά στους θρησκευομένους. Πολλοί χριστιανοί δεν ξέραν χθες ότι ανοίγει το Τριώδιο, κοσμικοί όμως το ξέρανε. Και είχανε ετοιμάσει για τα γλέντια τους, για τα ξεφαντώματά τους, για τις αμαρτίες τους. Τριώδιο λένε και αυτοί, Τριώδιο λέμε και εμείς. Ποιος εδανείσθηκε την ονομασία από τον άλλον; Η Εκκλησία εδανείσθη την ονομασία από τον κόσμο ή ο κόσμος εδανείσθη την ονομασία από την Εκκλησία; Και από πού προέρχεται αυτή η ονομασία και λέγεται περίοδος του Τριωδίου ή «ανοίγει το Τριώδιο»;

Λοιπόν, να ξέρετε ότι η αφορμή αυτής της ονομασίας και εν γένει της περιόδου είναι ένα βιβλίο της Εκκλησίας μας, το οποίο λέγεται Κατανυκτικόν Τριώδιον. Μέσα στα άλλα βιβλία που έχει, Παρακλητική, Πεντηκοστάριο κ.λπ., είναι και αυτό το βιβλίο. Και διότι από προχθές το βράδυ, το Σάββατο το βράδυ του Εσπερινού, αυτό το βιβλίο βγήκε από τη βιβλιοθήκη και πήγε στο αναλόγιο και άνοιξε το βιβλίο αυτό.

Η Εκκλησία έχει πάρει, δεν έχει κανένα βιβλίο του σατανά, το βιβλίο εκείνο που ανοίγει ο κόσμος. Άλλα διδάσκει εκείνο το βιβλίο του κόσμου, με το Τριώδιο του κόσμου, και άλλα διδάσκει το βιβλίο αυτό, το Τριώδιο που είναι της Εκκλησίας. Ώστε το βιβλίο αυτό και το άνοιγμα του βιβλίου δίδει την αφορμή της ονομασίας και της περιόδου, ότι ανοίγει το Τριώδιο. Το μεν ένα Τριώδιο, το βιβλίο της Εκκλησίας, υπενθυμίζει τον άνθρωπο της αμαρτίας του. Του λέγει ότι τα έργα του δεν τον σώζουν, αλλά πρόσεξε τον Χριστό. Να προσέξει τη μετάνοια, την εξομολόγηση, τη Θεία Κοινωνία. Το δε άλλο βιβλίο του κόσμου λέγει: «Δεν υπάρχει τίποτα από αυτά. Φάγωμεν, πίωμεν· αύριον γαρ αποθνήσκομεν». Γλέντι, ξεφάντωμα, αμαρτία, φαγοπότι, πορνεία, μοιχεία,

χορός, αυτό είναι. Εδώ είναι η κόλαση, εδώ είναι και ο παράδεισος. Έτσι λέγει ο κόσμος. Αλλά δεν είναι έτσι όμως τα πράγματα. Και όπου βλέπετε και αντιδρά ο διάβολος διά του κόσμου στα έργα και στις υπενθυμίσεις της Εκκλησίας, να ξέρετε ότι εκεί υπάρχουν σοβαρές υποθέσεις. Δεν θέλει ο σατανάς να ακούσουν οι άνθρωποι. Γιατί, αν ακούσουνε, πολλοί άνθρωποι θα επιστρέψουνε, θα αλλάξουνε ζωή, θα αλλάξουνε δρόμο. Οι άνθρωποι που δεν έχουνε ακούσει, αυτοί δικαιολογούν τον εαυτόν τους. Και παίρνουν ορισμένα ψεύτικα επιχειρήματα, ότι δήθεν η Εκκλησία, ότι δήθεν οι κληρικοί, ότι δήθεν οι κακοί χριστιανοί. Και δικαιολογούν τον εαυτόν τους και μένουν μακριά. Πολύς όμως κόσμος, όταν ακούσει, το ζυγίζει το θέμα.

Αν όχι αμέσως, διότι δεν τον αφήνει ο εγωισμός να πει ναι, μέσα του όμως δουλεύει πλέον το σαράκι και θα έρθει μια ώρα που θα μετανοήσει και θα επιστρέψει. Γι’ αυτό δεν τον αφήνει τον κόσμο ο σατανάς, δεν τον αφήνει να φτάσει στην Εκκλησία να ακούσει. Ποιος άκουσε την παραβολή χτες του Τελώνου και του Φαρισαίου; Να δει ένα Φαρισαίο με τόσα καλά έργα, με τόση ελεημοσύνη, με τόση νηστεία, που έμεινε έξω. Ποιος το άκουσε, που τον γυρίσανε από τη διαφθορά στα ξημερώματα; Κανένας δεν πήγε στην Εκκλησία. Θα πάνε την ερχομένη Κυριακή να ακούσουν την παραβολή του Ασώτου; Ούτε την Κυριακή· άλλο γλέντι το Σαββατοκύριακο. Και τώρα που τις κάμαμε και πέντε τις ημέρες και είμαστε από την Παρασκευή το μεσημέρι ελεύθεροι, τώρα είναι που δεν θα μείνει τίποτα όρθιο. Θα πάει μήπως παραπίσω να ακούσει την Κρίση; Ούτε τότε. Θα πάει παραπίσω να ακούσει τα άλλα; Ούτε τότε. Πού θα τα μάθει;

Δεν ακούει, δεν πηγαίνει. Αυτό λοιπόν ο σατανάς, ο οποίος ξέρει ότι, αν ο άνθρωπος πάει και ακούσει κάτι και λοιπά, μπορεί να του φύγει. Γι’ αυτό δημιουργεί τέτοιο θόρυβο έξω και παρασύρει τους ανθρώπους προς τα εκεί και πηγαίνουν όλα στο κενό. Εν πάση περιπτώσει, λέγω γενικά, αυτό είναι το Τριώδιο. Τώρα, αυτό το Τριώδιο, το οποίο ξεκινάει από χθες και τελειώνει τη νύχτα της Αναστάσεως, και θα το πάρουν το βιβλίο πλέον από εκεί και θα το κλείσουν, να το βάλουν στη βιβλιοθήκη, και θα βγάλουν ένα άλλο βιβλίο από εκεί, που το λένε Πεντηκοστάριο, να το βάλουν εκεί επάνω, από το οποίο θα διαβάζουμε, θα ψάλλουμε κ.λπ.

της Πεντηκοστής, γιατί μιλάει για τα γεγονότα μετά της Αναστάσεως μέχρι της Πεντηκοστής. Λέγω, μέχρι τότε, τη νύχτα αυτή, όλη η περίοδος χωρίζεται σε τρία κομμάτια. Η πρώτη περίοδος Τριωδίου είναι από χθες μέχρι της Τυροφάγου.

Δευτέρα περίοδος, από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι του Λαζάρου, και η τρίτη περίοδος, η Μεγάλη Εβδομάς, μέχρι τη νύχτα της Αναστάσεως, όταν θα λαλήσει ο πετεινός το Σάββατο το βράδυ, το Μεγάλο, προς την Κυριακή, που θα γίνει η Ανάσταση. Τρεις, λοιπόν, περίοδοι. Στην πρώτη περίοδο παρουσιάζονται πέντε Κυριακές. Η μία, Τελώνου και Φαρισαίου, που είχαμε χτες, που παρουσιάζει δύο ανθρώπους: ο ένας εχάθηκε, ο άλλος εσώθηκε. Και παραδόξως έμεινε έξω εκείνος που είχε τα καλά έργα, ο Φαρισαίος. Δευτέρα Κυριακή, παραβολή του Ασώτου. Παρουσιάζει δύο ανθρώπους, δεν έχει έναν, δύο: μικρός αδελφός και ο μεγάλος, που δεν είχε φύγει από το σπίτι. Και παραδόξως

αυτός που δεν είχε φύγει από το σπίτι έμεινε έξω και μπήκε μέσα εκείνος που είχε αμαρτήσει, αλλά μετενόησε, εξομολογήθηκε και εκοινώνησε από τον μόσχο τον σιτευτό. Εφόσον λέγονται αυτές οι δύο παραβολές στο πρώτο μέρος, στις αρχές, στα θεμέλια αυτής της περιόδου, την τρίτη Κυριακή την έχει ως Κυριακή της Κρίσεως, είναι η Απόκρεω. Τότε λέει μια παραβολή και μια προφητεία. Προφητεία είναι: όταν έρθει ο Υιός του ανθρώπου, τι θα γίνει; Όταν έρθει ο Υιός του ανθρώπου, θα χωρίσει τους ανθρώπους σε δύο στρατόπεδα, όπως χωρίζει, λέει, ο ποιμήν τα πρόβατα εκ των ερίφων. Παραβολή εδώ. «Πώς κάθεσαι και μας κρίνεις;» «Σας είπα τι θα κάνετε. Εάν δεν κάνετε, εγώ θα σας κρίνω μίαν ημέρα. Αυτό να το περιμένετε, και άλλοι μόνοι σας.»

Θα μου πείτε ότι δεν ξέρατε πώς θα σωθείτε; Να έρθετε στην Εκκλησία να ακούσετε πώς θα σωθείτε. Γιατί εγώ θα σας κρίνω μια ημέρα. Έχουμε Κρίση την ημέρα της Απόκρεω. Είναι ημέρα για την Κρίση. Και την παραμονή έχει το πρώτο Ψυχοσάββατο, επειδή, εν όψει ότι αύριο είναι Κρίση, παρουσιάζουμε και όλες τις ψυχές από τον Αδάμ μέχρι της ημέρας εκείνης και παρακαλούμε τον Χριστό, αύριο που θα έρθει στη δόξα Του, να τους κρίνει επιεικώς. Θα το κάνει η Εκκλησία αφ’ εαυτής το μνημόσυνο. Αδιαφόρως αν εμείς πηγαίνουμε και με τα κόλλυβά μας, πηγαίνουμε και με το πρόσφορό μας, πηγαίνουμε και με το λάδι μας, με το λιβάνι μας, με το κερί μας. Έτερον εκάτερον, βοηθούν. Αλλά η Εκκλησία αυτή, σαν μια μητέρα πνευματική, παρουσιάζει τα παιδιά της αυτά μπροστά στον Χριστό

την πρόοψη της κρίσεως. Απόκριο Απόκρεω, σύνθετος η λέξη: από το κρέας, χαίρε κρέας. Δηλαδή, τι θα γίνει; Θα ξανασυναντηθούμε. Πότε; Τη νύχτα της Αναστάσεως. Τότε θα ξανασυναντηθούμε με το κρέας. Τώρα, από το κρέας, χαίρε κρέας. Κακώς λέγεται η παραπάνω Κυριακή «τελευταία Απόκρεω». Μια είναι η Απόκρεω. Η άλλη είναι της κοιλιάς και του σατανά η Απόκρεω. Από την ημέρα της Απόκρεω μέχρι την άλλη Κυριακή, που τελειώνει η πρώτη περίοδος και αρχίζει Δευτέρα, από την Καθαρά Δευτέρα που είπαμε, με τα δικά της περιστατικά, λέγεται Κυριακή της Τυρινής, Κυριακή της Τυροφάγου και εβδομάς της Τυροφάγου.

Παραδόξως... επιτρέπονται όλα, πλην Τετάρτης και Παρασκευής, πλην του κρέατος. Το κρέας δεν επιτρέπεται. Αυτό το αποκόψανε. Τρώμε τα παράγωγα του κρέατος, βούτυρο, τυρί, γάλα, αβγά, αλλά δεν τρώμε το κρέας. Και επιτρέπονται και ψάρια. Και είναι η Κυριακή της Τυρινής, Κυριακή της Τυροφάγου. Τι πάει να πει αυτό; Γιατί αυτή η μέθοδος; Για τον εξής λόγο: πνευματική διδασκαλία και σωματική, αναφορικώς με το σώμα. Δεν τον παίρνει τον άνθρωπο από το κρέας να τον βάλει την άλλη μέρα στο αλάδωτο. Του αφαιρεί το κρέας την Κυριακή, τον αφήνει μια βδομάδα με ψάρι, με αβγό, με τυρί, με γάλα, και τον προσγειώνει, να τον φτάσει στο αλάδωτο. Όπως αν θέλει ένας να αδυνατίσει, δεν μπορεί να τα αφαιρέσει όλα· λίγο λίγο θα αφαιρέσει ορισμένα για να κατέβει το βάρος του. Ή αν ένας θέλει να εξέλθει από μια ασθένεια στην κανονική τροφή, θα αρχίσει λίγο λίγο να προσθέτει στο σιτηρέσιό του. Δεν θα βάλει αμέσως κάτω παχιά πράγματα. Σιγά σιγά θα ανεβαίνει και θα προσθέτει. Έτσι ακριβώς η Μητέρα Εκκλησία, η οποία έχει Πνεύμα Θεού, κατεβάζει τον άνθρωπο και τον προσγειώνει λίγο λίγο, αφαιρώντας του ορισμένα πράγματα, και τον προσγειώνει να τον φέρει στην Καθαρά Δευτέρα, που θα είναι τελείως ασιτία. Η υλική πλευρά, η σωματική διδασκαλία αυτή.

Υπάρχει και πνευματική διδασκαλία. Ποια είναι αυτή; Αν κανείς πάρει αυτή την περίοδο και την κοιτάξει μέσα, να φτάσει τα μάτια του κάτω βαθιά, στη Μεγάλη Εβδομάδα, στη Μεγάλη Παρασκευή και πίσω στην Ανάσταση, θα δει μια κλίμακα, μια λεωφόρο να πηγαίνει. Στο βάθος μέσα βλέπει τον Σταυρό του Χριστού και επάνω τον Εσταυρωμένο. «Τι δουλειά κάνεις εσύ εκεί πέρα; Πώς ανέβηκες εκεί επάνω; Ποιος σε ανέβασε εκεί επάνω;» «Με ανέβασε η κοιλιά του Αδάμ και της Εύας. Αυτοί με ανέβασαν.» «Γιατί;» «Γιατί αυτοί έφαγαν από κάτι που τους είπα να μην φάνε. Εφόσον τους επέτρεψα 999 να τρώνε και ένα να μην τρώνε, αυτοί και από αυτό φάγανε και με ανέβασαν εδώ πέρα.»

Ξέρετε πότε αναμιμνήσκεται; Ξέρετε πού στέκεται; Στέκεται η απάντηση, βέβαια, στην έξωση του Αδάμ και της Εύας εκ του Παραδείσου. «Τι τους έκανες αυτούς, λοιπόν, που έκαναν αυτό το πράγμα;» «Τους έβγαλα έξω από τον Παράδεισο.» «Και πότε η Εκκλησία Σου μας το διδάσκει αυτό;» «Την Κυριακή της Τυρινής σας το διδάσκει.» Κυριακή της Τυροφάγου. Αν πάτε το βράδυ στην Εκκλησία και δεν πάτε στο καρναβάλι και δεν πάτε στο μασκαραλίκι και δεν πάτε στο μπουρμπούλι και δεν πάτε στην αγκαλιά και δεν πάτε στη διαφθορά και δεν πάτε στον χορό, και πάτε από το Σάββατο το βράδυ, στην Τυρινή, στην Εκκλησία, πάρτε και μαντήλι κοντά, να κλάψετε και να καθαρίσετε τα δάκρυά σας από αυτά που λέγονται αναφορικώς με την έξωση του Αδάμ και της Εύας εκ του Παραδείσου. Ποιος το ξέρει; Ούτε οι παπάδες

το ξέρουν, ούτε οι ψάλτες που τα ψάλλουνε. Αυτό, βέβαια, είμαι απόλυτος που το λέγω, δεν είναι έτσι, αλλά θέλω να πω σε ένα μεγάλο ποσοστό και από αυτόν τον κλήρο και από αυτούς τους ψάλτες δεν ξέρουν τι ψάλλουνε και τι είναι η μέρα εκείνη. Είναι η πιο θλιβερή ημέρα για τον άνθρωπο, η έξωσή του από τον Παράδεισο. Η πιο θλιβερή ημέρα. Γι’ αυτό ο σατανάς, για να μην το μάθει ο άνθρωπος αυτό το πράγμα, ότι είναι απόγονος του εξωσμένου πρώτου ζευγαριού, συν παντί λίθω, ξέρετε τι γίνεται κατά την τελευταία λεγόμενη Απόκρεω. Τι δεν γίνεται τις ημέρες εκείνες, εν συνδυασμώ με την Καθαρά Δευτέρα! Δεν μένει τίποτα όρθιο.

Έτσι... πληροφορείται τίποτα ο άνθρωπος περί τίνος πρόκειται; Ότι ο Αδάμ και η Εύα είναι έξω του Παραδείσου και θρηνούν και τραβάνε τα μαγουλά τους και παρακαλούνε τα φύλλα των δέντρων να μεσολαβήσουν στον Θεό να ξανανοίξει τον Παράδεισο, να περάσουν μέσα. Εντάξει, ξέρουν αυτά τα πράγματα; Και καταντά η λεγομένη Καθαρά Δευτέρα να είναι η πιο βρώμικη Δευτέρα όλου του έτους. Οι αμαρτίες που γίνονται σε εκείνο το Σαββατοκύριακο, αν αριθμηθούν, είναι λιγότερες, είναι περισσότερες από ό,τι γίνονται σε όλο τον χρόνο. Τόσες αμαρτίες γίνονται. Και δεν ξέρει κανένας τι έγινε. Λέει, λοιπόν, στον άνθρωπο: «Σου κάνω μια προπαιδεία και σου υπενθυμίζω ότι αυτός που εξώνεται την Κυριακή μεθαύριο...»

Ο ήλιος κρύβει τις ακτίνες του και τα άστρα πέφτουν και η σελήνη ματώνει για την έξωση των πρωτοπλάστων. Σου κάνω αυτό το τεστ και σου υπενθυμίζω ότι γι’ αυτόν του είχε τεθεί το εξής ερώτημα: «Όλα δικά σου, πλην ενός». Και στο λέω και σένα τώρα, αυτή τη βδομάδα που βαδίζεις προς τα εκεί: «Όλα δικά σου, πλην του κρέατος». Και εσύ πηγαίνεις κόντρα. Άρα αρνείσαι αυτή την υπόθεση, την αλήθεια της υποθέσεως αυτής, και κατά συνέπεια αρνείσαι και μένα, που έρχομαι εδώ πέρα και σταυρώνομαι για να ξαναφέρω εκείνον μέσα. Οι άνθρωποι, αγαπητοί μου, οι οποίοι καταλύουν της Τυροφάγου κρέας, αμαρτάνουν όπως ο Αδάμ και η Εύα. Το ίδιο αμάρτημα κάνουν. Γι’ αυτό έχει την προπαιδεία αυτή. Αλλά όταν ο άνθρωπος δεν ξέρει τι γίνεται μεθαύριο,

τα έχει όλα ίσωμα. Πρώτη Απόκρεω και τελευταία Απόκρεω. Εφόσον μία είναι Απόκρεω. Αυτή η λέξη σού λέει «από το κρέας». Τι πάει να πει πρώτη; Δύο φορές φεύγεις από το κρέας; Εφόσον πρόκειται να συνεχίσεις, πώς απόκρεψες; Πώς μπορεί να λέγεται Απόκρεω, εφόσον πρόκειται να συνεχίσεις; Αφού θα συνεχίσεις. Δεν έχω Απόκρεω ακόμη. Την άλλη Κυριακή θα κάνω Απόκρεω. Τι πάει να πει πρώτη Απόκρεω και τελευταία Απόκρεω; Πιάνετε; Δεν επιτρέπεται εν έτει εικοστώ αιώνι τέτοια αμάθεια, τέτοια απροσεξία, τέτοια άγνοια. Σήμερα που πήγαμε στη Σελήνη πρέπει να προσγειωθούμε στα θέματα αυτά. Αυτά είναι αυτά του πρώτου μέρους. Εκεί, αλλάζοντας σκηνικά, μπαίνουμε στη λεγόμενη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Αρχίζει...

Την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει του Λαζάρου. Μέχρι εκεί είναι οι 40 μέρες. Αυτή είναι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, γιατί όλες οι υποθέσεις μέχρι το Πάσχα είναι Πεντηκοστή, δεν είναι Τεσσαρακοστή, είναι Πεντηκοστή, αλλά είναι άλλο θέμα εκείνο. Αρχίζει, λοιπόν, από την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει του Λαζάρου. Πρώτες τρεις ημέρες είναι οι μέρες νηστείας και προσευχής. Οι άνθρωποι δεν τρώνε. Νηστεύουν μέχρι την Τετάρτη, που θα πάνε να κοινωνήσουν στην πρώτη Προηγιασμένη. Και αν ορισμένοι έχουν δυνάμεις, μετά τη Θεία Κοινωνία και τη λύση της νηστείας στις μέρες εκείνες, κάνουν και δεύτερο τριήμερο και νηστεύουν και Πέμπτη της Καθαράς Εβδομάδος και Παρασκευή και ξανατρώνε λάδι το Σάββατο.

Επιτρέπεται και την Κυριακή, που επιτρέπεται, διότι η νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, για τους έχοντας υγεία, είναι λάδι μόνο Σάββατο και Κυριακή. Τα άλλα είναι πολυτέλειες. Αν υπάρχει ασθένεια, δεν υπάρχει και νηστεία. Και τη Μεγάλη Παρασκευή ακόμη ο ασθενής μπορεί να λύσει τη νηστεία του, αν υπάρχει ασθένεια. Αν δεν υπάρχει όμως ασθένεια, θα δώσει λόγο. Πρέπει να καθαίρεται ο κληρικός, όπως λέει ο εξηκοστός ένατος κανών των Αγίων Αποστόλων, και να αφορίζεται ο λαϊκός, να αποκόπτεται από την Εκκλησία ο λαϊκός, ο οποίος δεν νηστέψει τις ημέρες αυτές. Επαναλαμβάνω, εάν υπάρχει, λέγω, ασθένεια, δεν θα υπάρξει νηστεία, διότι η νηστεία έχει σκοπόν

καταστολή των παθών. Είναι παθοκτόνος η νηστεία, δεν είναι σωματοκτόνος. Δεν έχει σκοπό να γεμίσει τα τρελάδικα, να γεμίσει τις νευρολογικές κλινικές, να γεμίσει τα σανατόρια. Όχι. Έχει σκοπό να αδειάσει τα διαφθορεία, να γκρεμίσει τα παράνομα κρεβάτια. Αυτό έχει σκοπό η νηστεία. Γι’ αυτό λέγω, είναι παθοκτόνος και ουχί σωματοκτόνος. Και όπου εισροή αίματος, εκεί εκροή πνεύματος, λένε οι Πατέρες. Και προσέχτε, μανάδες, τα παιδιά σας, να βρείτε τρόπο να τα μάθετε να νηστεύουνε. Γιατί, εφόσον δεν νηστεύουνε και τα τρέφετε φοβούμενοι μην πάθουν τίποτα, θα κτυπηθείτε με την παντούφλα στο κεφάλι από τους ίδιους. Ο Θεός ευλογεί τους ανθρώπους οι οποίοι ακούνε τα προστάγματά Του. Οι μέρες αυτές είναι άγιες. Δεν έχεις δικαίωμα

να κρατήσεις την Ανάσταση και ρίξε το χέρι σου, εφόσον δεν ηθέλησες να ταπεινωθείς, να πενθήσεις, να νηστέψεις, να προσευχηθείς. Θα έχεις δικαίωμα να χαρείς, εφόσον πρώτα πενθήσεις. Γι’ αυτό περνάμε από Μεγάλη Εβδομάδα, από Εβδομάδα των Παθών, για να φτάσουμε στην Ανάσταση. Αλλά εμείς ούτε καν τη λογαριάζουμε, ούτε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, που ο Χριστός ενήστεψε 40 μέρες και 40 νύχτες, που ανάμνηση αυτής της νηστείας είναι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, ούτε την Εβδομάδα των Παθών του Χριστού την υπολογίζουμε. Όλοι πάμε για το Πάσχα. Άσε τον Χριστό να σταυρώνεται και εμείς πάμε για το αρνί, εμείς πάμε για την κρουαζιέρα, εμείς πάμε για τον μισθό, το δώρο να πάρουμε από τον Γιάννη, και άσε τον Γιάννη να σταυρώνεται. Δεν είναι. Είναι λάθη αυτά και πρέπει πλέον να διορθωθούν και λίγο λίγο, λίγο σιγά σιγά, να θέλουμε να μπούμε στον σωστό δρόμο.

Η πρώτη Κυριακή αυτής της περιόδου της Τεσσαρακοστής είναι αφιερωμένη εις την Ορθοδοξία. Γι’ αυτό λέγεται η πρώτη Νηστειών Κυριακή της Ορθοδοξίας. Μπορεί να πιστεύεις ό,τι θέλεις; Να μπορεί να πιστεύεις σε έναν ανώτερο, σε μια ανώτερη δύναμη, στον Θεό, τον Ιεχωβά, στον Βούδα, στον αυτόν και λοιπά; Μπορεί να πιστεύεις ότι είσαι καλός άνθρωπος και θα σωθείς; Όχι. Πίστευε σωστά στον Χριστό, πίστευε στην Εκκλησία Του την Ορθόδοξον. Ο Χριστός έχει μίαν πίστη και μίαν θρησκεία και μίαν Εκκλησία. Δεν έχει πολλά είδη πίστεως, δεν έχει εκκλησίες, που λέει «ένωσις των εκκλησιών». Ποια ένωση εκκλησιών; Μία είναι η Εκκλησία, η Ορθόδοξος. Τα άλλα φαντάσματα τα έχουν φτιάξει οι άνθρωποι, τα έχουν φτιάξει οι εγωισμοί, τα έχουν φτιάξει τα συμφέροντα. Ρωτήστε τον σατανά να σας απαντήσει. Ρωτήστε τον σατανά. Πάρτε έναν δαιμονισμένο μαζί σας. Πηγαίνετέ τον στον παπισμό.

Αδιαφορεί. Πηγαίνετέ τον στον Προτεσταντισμό, ούτε καν τον λογαριάζει. Πηγαίνετέ τον στους Ιεχωβάδες, τίποτα. Πηγαίνετέ τον στον Βούδα, πηγαίνετέ τον στον Ζωροάστρη, πηγαίνετέ τον, ξέρω εγώ, στον Μωάμεθ, όπου θέλετε, τίποτα. Όταν όμως τον πας σε εκκλησία Ορθόδοξη και μπει πετραχήλι Ορθόδοξο, εκεί θα γκρεμίσει τον ναό κάτω. Εκεί θα δείτε πού είναι η αλήθεια, εκ του αρνητικού πληροφορία. Δεν είναι ανάγκη. Δεν είναι να πιστεύει ο άνθρωπος ό,τι θέλει. Να πιστεύει σε Αυτόν που εδογμάτισε ο Άγγελος στις γυναίκες τις μυροφόρες: «Τί ζητεῖτε; ὧδε Ἰησοῦν τὸν ἐσταυρωμένον, τὸν Ναζαρηνόν· οὐκ ἔστιν ὧδε». Αυτόν τον Ιησούν. Και τον Ιησούν εκείνον που είπε ο Πέτρος ότι «Σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ»,

ζώντος Θεού. Συ είσαι ο Υιός του ζώντος Θεού. Περί αυτού, λοιπόν,

ο άνθρωπος χρειάζεται, για να σωθεί, ορθοπιστία και ορθοπραξία. Δυο κουπιά. Βέβαια, η μέρα εκείνη είναι αφιερωμένη κατ’ εξοχήν στην αναστήλωση των Αγίων Εικόνων. Αλλά γενικότερα, σαν Κυριακή της Ορθοδοξίας, ο άνθρωπος πρέπει να σκεφτεί και να πει: «Βαδίζω σωστά;». Η ειλικρίνειά μου προς την πίστη δεν παίζει κανένα ρόλο. Δεν μου αποκλείει το ναυάγιο.

να κυβερνείτε, που κάθετε, ρώτησέ τον, πας σωστά, «Βέβαια, τι σε νοιάζει εσένα;». Αν έχει κάνει λάθος, όμως, βγαίνει τίποτα από την ειλικρίνειά του; Σε λίγο θα ναυαγήσει. Δεν είναι αρκετό, λοιπόν, ο άνθρωπος να πιστεύει με τον τρόπο του, όση ειλικρίνεια και αν βάζει. Θέμα είναι αν πιστεύει σωστά. Γι’ αυτό και ακριβώς η Εκκλησία έχει βάλει φανάρια στον δρόμο του πιστού. Έχει Οικουμενικές Συνόδους, έχει κανόνες, έχει το Πιστεύω.

Είναι σύνολον, άθροισμα δογμάτων. Ο άνθρωπος πρέπει, λοιπόν, να πιστεύει, επαναλαμβάνω, σωστά και χρειάζεται ορθοπιστία και ορθοπραξία. Χρειάζεται δυο κουπιά. Στο ένα γράφει «ορθή πίστη» και από εδώ «σωστά έργα». Όχι με τα κλεμμένα του αλλουνού, όχι με τα αδικημένα του αλλουνού, τον ιδρώτα τον δικό σου. Όταν αυτά τα δύο υπάρχουν, ο άνθρωπος θα πάει μπροστά. Αυτά. Ο Προτεσταντισμός έχει ένα κουπί και λέει πίστη, δεν χρειάζεται τίποτα. Ο Παπισμός λέει έργα, τίποτα. Η βάρκα θα γυρίζει γύρω γύρω. Και πίστη και έργα. Αυτά έχει η Εκκλησία. Και ο άνθρωπος ο οποίος δεν πιστεύει έτσι, δεν πρόκειται να σωθεί. Ας βγάλει το πιστοποιητικό αυτός και λέει ότι εγώ είμαι εντάξει. Και οι άλλοι με λένε εντάξει. Εντάξει, πιστοποιητικά αυτά δεν περνάνε στον Θεό. Γι’ αυτό έχει τοποθετήσει. Θέλεις να βαδίσεις,

να φτάσεις στα Σεπτά Πάθη και στην Αγία Ανάσταση Αυτού, του Θεού σου; Θα ορθοπιστήσεις και θα ορθοπραξήσεις. Τη Δεύτερη Κυριακή — αυτά είναι γεγονότα της περιόδου που άνοιξε χθες το βιβλίο αυτό, τι θα αντιμετωπίσουμε, και σας δίνω το πλάνο ούτως ειπείν, το πρόγραμμα δηλαδή, χωρίς βέβαια τις λεπτομέρειες, χοντρικά σας τα παριστάνω.

Η Δευτέρα Κυριακή είναι αφιερωμένη σε ένα μεγάλο Πατέρα της Εκκλησίας, με μεγάλο πόλεμο κατά του παπισμού, κατά αυτού του θηρίου του Πάπα. Είναι ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, πρόσωπο του 14ου αιώνος. Διαβάστε, αν θέλετε, στο τέταρτο κεφάλαιο της Φιλοκαλίας. Εκεί θα βρείτε γύρω από το πρόσωπο αυτό τι αγώνες έκανε για την ορθή μας πίστη.

Γιατί όλα, ξέρετε, σήμερα που σώζουν, που έχουν σχέση με την Ορθοδοξία και με τον Ελληνισμό, τα σβήνουνε καθημερινώς, τα σκεπάζουνε, τα ελέγχουνε. Δεν βγαίνουν τα πρόσωπα αυτά επάνω. Η Εκκλησία τον παρουσιάζει για να τον δώσει προς μίμηση της ορθής πίστεως, όπως και στην Πρώτη Κυριακή που ομιλεί περί ορθής πίστεως, εξού και Κυριακή της Ορθοδοξίας. Στην Τρίτη Κυριακή υψώνει τον Τίμιο Σταυρό. Είναι στα μέσα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής περίπου και λέγει: «Όσοι αγωνίζεστε, προσκυνήστε τον Σταυρό, αντλήσετε δύναμη για να κάνετε το υπόλοιπο της πορείας». Γι’ αυτό λέγεται της Σταυροπροσκυνήσεως, η Τρίτη Κυριακή των Νηστειών, που είναι στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Αν κοιτάξεις προς την Καθαρά Δευτέρα και αν κοιτάξεις προς του Λαζάρου, θα δεις ότι είσαι στο μέσον ακριβώς.

Αντρόδας, δύναμη ο πιστός, ο αγωνιζόμενος, ο νηστεύων, ο εγκρατευόμενος και από χύτρα και από κοίτη και από κρεβάτι. Και η νηστεία δεν είναι μόνο βρωματική, είναι και σαρκική η νηστεία αυτή. Τότε προχωρεί στην Τετάρτη Κυριακή. Μετά, η Κυριακή παρουσιάζει τη δύναμη του σατανά και την εξουσία, αλλά και τη δύναμη του Χριστού επί του σατανά. Θεραπεύει έναν δαιμονισμένον. Ταυτόχρονα, όμως, παρουσιάζει και τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος την ημέρα εκείνη, μεγάλο νηπτικό πρόσωπο, το οποίο μιλεί πολλά πράγματα. Λέγεται της Κλίμακος γιατί έχει κάνει πολλές ομιλίες και τις παρουσιάζει σαν μια σκάλα. Κάθε μια ομιλία και αρετή.

Την εφαρμόζει ο άνθρωπος, ανεβαίνει ένα σκαλοπάτι, και έχει περίπου 30 ομιλίες. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος. Υπάρχει βιβλίο και μάλιστα στη Νεοελληνική. Έχουν και στα κείμενα, αλλά στη Νεοελληνική, που μπορούμε να τα καταλάβουμε. Αν διαβάσει αυτό το βιβλίο, ο άνθρωπος θα καταλάβει ότι είναι πολύ μακριά, αποτυχημένος, και πλανάται να πιστεύει ότι θα σωθεί. Πλανάται. Γιατί ο άνθρωπος, όταν πιστεύει ότι δεν θα σωθεί, τότε θα σωθεί. Αν πιστεύει ότι θα σωθεί, δεν θα σωθεί. Το έχει πάθει σαν τους Προτεστάντες, σαν τους άλλους, διότι πήραν ένα βιβλίο, νομίζουν ότι σώθηκαν. Όχι. Ο άνθρωπος είναι απογοητευμένος από τη δικαιοσύνη του, απογοητευμένος από τη ζωή του. «Τίποτα δεν κάνω», και ας κάνει τα καλά. «Τίποτα δεν κάνω». Τότε θα είναι ταπεινός. Αυτά διδάσκονται από το πρόσωπο αυτό. Είναι πρόσωπο της μετάνοιας.

Πρόσωπο της εξομολογήσεως. Είναι πρόσωπο που γυρίζει τον άνθρωπο και του μιλάει μέσα στην καρδιά του. Δεν τον ξεγελά τον άνθρωπο, τον γυρίζει μέσα του, κάνει εσωστρέφεια, γιατί όλοι αυτοί οι νηπτικοί Πατέρες αυτό κάνουνε: γυρίζουν τον άνθρωπο μέσα να δει την κηδεία που έχει μέσα ο ίδιος, το φέρετρο που έχει μέσα ο ίδιος, να μη βλέπει τα φέρετρα του άλλου και να κατηγορεί τους άλλους και να βγάλει τον εαυτόν του αθώον. Έπειτα προχωρεί στην Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών, που εκτός των άλλων που λέγει, «Ἰδοὺ ἀναβαίνομεν εἰς Ἱεροσόλυμα καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου θα παραδοθεί, θα υποστεί, θα σταυρωθεί και θα αναστηθεί», τότε, την προφητεία αυτή που κάνει, ανασταίνει και ένα άλλο πρόσωπο αξιοπροςμίμητο, και μάλιστα στις ημέρες πηγαίνει σωστά, την Οσία Μαρία την Αιγυπτία. Γιατί τη βάζει εκεί;

Να μιλήσει σε όλους τους ανθρώπους: «Άνθρωπε, όσο βαρυποινίτης κι αν είσαι, υπάρχει σωτηρία, εφόσον υπάρχει μετάνοια». Δεν υπήρξε πιο διεφθαρμένη γυναίκα στον κόσμο από την Οσία Μαρία την Αιγυπτία. Και εν τούτοις έγινε Αγία, διότι μετενόησε και αυτό το σαρκίο το έβαλε στο καμίνι και έγινε Αγία. Ξέρετε τα περιστατικά, ε; Όπως κι εμείς με το φίλο μας και με τη φιλενάδα μας πηγαίνουμε στο πανηγύρι να ανάψουμε κερί στην Αγία Κατερίνη και στην Αγία Μαρίνα και στον Αη-Δημήτρη, με όλη τη βρωμιά επάνω μας, έτσι πήγε και αυτή να προσκυνήσει τον Τίμιο Σταυρό στις 14 Σεπτεμβρίου στα Ιεροσόλυμα. Ναύλο, τη σάρκα της έδωσε ναύλο.

Πήγε με το θράσος αυτό που πηγαίνουμε κι εμείς, με χίλιες δυο αμαρτίες, να ανάψει ένα κερί και να προσκυνήσει τον Τίμιο Σταυρό. Και δεν μπόρεσε να μπει μέσα. Μια αόρατος δύναμη την κράτησε πίσω. Να μπει; Τίποτα. Επ’ ουδενί λόγω. Και κατάλαβε ότι κάτι ανώτερο γίνεται. Και άρχισε να ελέγχεται εκεί μπροστά. Τότε στον ναό της Αναστάσεως ήταν δυο πόρτες μεγάλες. Σήμερα είναι μία αριστερά, που εισερχόμεθα και εξερχόμεθα. Δίπλα ακριβώς από αυτή είναι μία άλλη φραγμένη πόρτα. Αυτή η πόρτα οδηγούσε τότε μπροστά, που είναι ο Γολγοθάς, σε δεκαπέντε μέτρα επάνω, που ήταν ο Σταυρός. Από εκεί έβλεπε, αλλά δεν μπορούσε να μπει. Μπροστά ήταν μία εικόνα της Παναγίας μας, η οποία υπάρχει μέχρι σήμερα στα Ιεροσόλυμα.

Στάθηκε εκεί και λέγει στην Παναγία: «Παναγία μου», λέει, «μεσολάβησε στον Κύριό μας να μπω να προσκυνήσω και σταματάω την αμαρτία». Πράγματι, ένιωσε ότι απεδεσμεύθη εκείνη την ώρα και εμπήκε και προσκύνησε. Δεν ξαναγύρισε στην Αίγυπτο. Έφυγε προς την έρημο με δύο καρβέλια ψωμί στη μασχάλη και πέρασε αβρόχοις ποσί τον Ιορδάνη και πήγε στην έρημο του Ιορδάνου και έμεινε εκεί 46 χρόνια με τα δύο καρβέλια αυτά το ψωμί. Κι έπειτα από 46 χρόνια, γιατί δεν είχε σωθεί ακόμη, τίποτα. Οικονόμησε ο Θεός να πάει ο γέρο-Ζωσιμάς εκεί τις ημέρες αυτές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και να τη βρει γυμνή εκεί και να του φωνάξει αυτή: «Ρίξε μου ένα ρούχο, είμαι άνθρωπος γυμνός».

Γυναίκα. Και έριξε ένα ρούχο επάνω και του παρουσιάστηκε και εξομολογήθηκε. Γιατί χωρίς εξομολόγηση, δύναται να τρως ένα εκατομμύριο χρόνια. Δεν έχεις εξομολογηθεί τις αμαρτίες σου, οι αμαρτίες θα υπάρχουν. Δεν κοινώνησες κατόπιν εξομολογήσεως; Δεν υπάρχει σωτηρία. Έπειτα από 46 χρόνια εξομολογήθηκε, παρότι έτρωγε ρίζες. Η Αγία πετούσε στον αέρα.

Τον Παράδεισο δεν έκανε, όμως. Οι αμαρτίες δεν σώζονται με τη νηστεία, ευχή μόνον ή με την αποχή της Θείας Κοινωνίας. Αποτέλεσμα. Αποτέλεσμα, αφού την εξομολόγησε, τον παρακάλεσε του χρόνου που θα ξαναβγεί έξω να φέρει να την κοινωνήσει. Και πράγματι πήγε Θεία Κοινωνία και την κοινώνησε τον άλλο χρόνο, μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Τη συνάντησε περίπου στο ίδιο μέρος που την είχε συναντήσει πέρυσι. Έφυγε, τον ευχαρίστησε.

Πήγε ξανά τον τρίτο χρόνο ο γέρων, ο Ζωσιμάς, στο μέρος εκείνο και τη βρήκε νεκρά, πεθαμένη. Είχε γράψει στην άμμο κάτω και του λέει: «Αββά Ζωσιμά, σε ευχαριστώ διότι με εξομολόγησες και με κοινώνησες. Την ημέρα που με κοινώνησες εκοιμήθην. Σε παρακαλώ, ενταφίασε το αμαρτωλό μου σώμα εις την γην». Να το θάψει. Έμεινε άταφη. Πώς να το θάψει; Πού τα τσαπιά, πού τα ξινάρια, ξέρω εγώ με τι; Να ένα λιοντάρι μεγάλο ερχότανε. «Α, εκεί που δεν ήθελα, να βοηθήσεις εδώ να θάψουμε την Οσία». Και έρχεται σαν άνθρωπος, έρχεται με τα νύχια του και έβγαλε γούβα μέσα στη γη και την έθαψαν, την Αγία Οσία Μαρία την Αιγυπτία.

Την παρουσιάζει η Εκκλησία μας την ημέρα εκείνη και λέει: «Πόσο αμαρτωλή είσαι, ρε γυναίκα; Πόσο αμαρτωλός είσαι, ρε άντρα; Υπάρχει σωτηρία. Μετανόησε όπως η γυναίκα αυτή και να προχωρήσεις έπειτα να κάνεις και Σεπτά Πάθη, να κάνεις και Αγία Ανάσταση». Μυαλωμένα πράγματα, όμορφα πράγματα, αλλά μένουν σκεπασμένα και απαρατήρητα.

Δεν πηγαίνει ο άνθρωπος στην Εκκλησία. Πού να τα ακούσει; Στην αγορά; Πού να τα ακούσει; Στη λαϊκή; Πού να τα ακούσει; Στο καρναβάλι; Πού να τα ακούσει αυτά τα πράγματα και πού θα τα δει, εφόσον στην Εκκλησία δεν πηγαίνει; Εκεί, λέγονται, τα δηνάρια έμειναν στο πανδοχείο, τα έχουν οι πανδοχείς, και όταν ο άνθρωπος περιπέσει εις ληστάς πρέπει να πάει στο πανδοχείο, στην Εκκλησία, εκεί που τους πάντας δέχεται, αν θέλει να θεραπευθεί.

Τελειώνει η Σαρακοστή με του Λαζάρου.

Η Ανάσταση, η Ανάσταση του Λαζάρου, έχει τοποθετηθεί εκεί· δεν είναι την ημέρα εκείνη, είναι πολύ γρηγορότερα η Ανάσταση του Λαζάρου. Αλλά ήρθε ο Λάζαρος την ημέρα εκείνη και έγινε τραπέζι, όπως ξέρετε· του κάμανε οι αδελφές του τραπέζι ευχαριστήριον του Χριστού, διότι τους είχε αναστήσει τον αδελφό. Έμειναν εκεί μαζί το βράδυ και την άλλη μέρα το πρωί ανέβησε το γαϊδουράκι ο Χριστός μας και εισήλθε στα Ιεροσόλυμα. Έκλεισε η Μεγάλη Τεσσαρακοστή εκεί και ανοίγει μια άλλη περίοδος, της Μεγάλης Εβδομάδος, της Εβδομάδος των Παθών. Γιατί Μεγάλη Εβδομάς; Για τα γεγονότα, όχι για τις ώρες· για τα μεγάλα γεγονότα που έλαβαν χώραν, τα ανεπανάληπτα, λέγεται Μεγάλη Εβδομάς ή Εβδομάς των Παθών, η οποία και αυτή τελειώνει τη νύχτα της Αναστάσεως, δώδεκα με μία. Όπως δε υπάρχει

τριήμερο στην είσοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, έτσι υπάρχει και τριήμερο νηστείας στην έξοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής: Μεγάλη Παρασκευή, Μεγάλο Σάββατο, μέχρι τη νύχτα της Αναστάσεως. Οι άνθρωποι ούτε τρώνε ούτε πίνουν τίποτα. Οι μη δυνάμενοι να κρατήσουν τις δυόμισι μέρες αυτές θα φάνε τη Μεγάλη Παρασκευή και δεν θα φάνε το Μεγάλο Σάββατο. Το Μέγα Σάββατο είναι ανώτερο σε γεγονότα απ' τη Μεγάλη Παρασκευή. Τη Μεγάλη Παρασκευή, έστω και σταυρωμένον, τον έχουμε τον Χριστό. Το Μέγα Σάββατο δεν τον έχουμε. Και λέγει ο λαός με τη θεολογία τη δικιά του: «Όλα τα Σάββατα καταλύονται πλην του Μεγάλου Σαββάτου». Πώς εσύ τρως κουλούρια; Πώς εσύ τρως αυγά; Πώς εσύ λες «έγινε η πρώτη Ανάσταση»; Αφού λέγει «πλην του Μεγάλου Σαββάτου». Άρα είναι όλα ψέματα τα άλλα και κακώς πράττεις. Γι' αυτό οι μη δυνάμενοι, λέγω, να νηστέψουν δύο μέρες θα

καταλύσουν ή θα λύσουν τη νηστεία της Μεγάλης Παρασκευής και όχι του Μεγάλου Σαββάτου. Γιατί ο Χριστός μας είπε:

Αρφίσιτ «Ἐλεύσονται», λέει, «οι μέρες κατά τις οποίες ἀπαρθῇ ὁ νυμφίος ἀφ' ὑμῶν». Θα σας τον πάρουν, λέει, τον νυμφίο, και τότε, λέει, νηστεύσατε. Πότε τον πήραν τον νυμφίο; Το Σάββατο μόνο δεν τον έχουμε. Την Παρασκευή, επαναλαμβάνω, τον έχουμε, έστω και σταυρωμένον. Μόνο το Σάββατο δεν τον έχουμε. Κυριακή πρωί πρωί, ξανά παρών. Άρα αυτή η μέρα είναι η μέρα νηστείας. Σας σκιαγράφησα ούτως ειπείν αυτή την περίοδο, η οποία άρχισε από χθες και θα τελειώσει τότε. Μέσα υπάρχουν και άλλα περιστατικά. Είναι η υπόθεση των πέντε Χαιρετισμών του Ακαθίστου λεγομένου Ύμνου.

Έχουν σχέση με την Παναγία. Το πρωτεύον πρόσωπο αυτών των ημερών είναι ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, ο οποίος έχει τα πρωτεία. Το δεύτερο πρόσωπο, που έχει τα δευτερεία αμέσως κατόπιν, είναι η Παναγία Θεοτόκος, που διά των πέντε αυτών ακολουθιών, λοιπόν, του Ακαθίστου λεγομένου Ύμνου ή Χαιρετισμών, κάθε Παρασκευή υπενθυμίζονται τα γεγονότα και κατεξοχήν ο ρόλος που έπαιξε η Παναγία μας γύρω στην υπόθεση της ενσάρκου οικονομίας, μαζί με την υπόθεση του Ευαγγελισμού, όλο δογματικά. Ο άνθρωπος που ξέρει την ερμηνεία του Ακαθίστου Ύμνου ξέρει όλη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη απ' έξω και ξέρει όλο το δόγμα που έχει σχέση με την πίστη του και με τη σωτηρία του.

Υπάρχουν οι Προηγιασμένες Λειτουργίες, η ηγιασμένη Θεία Ευχαριστία, άρτος και οίνος ηγιασμένος από το Σάββατο και την Κυριακή, που προσφέρονται ενδιαμέσως, Τετάρτη και Παρασκευή, στην Εκκλησία, για να κοινωνούν οι πιστοί. Διότι η Θεία Ευχαριστία δεν επιτρέπεται πλην Σαββάτου και Κυριακής, διότι είναι χαρμόσυνο γεγονός η Θεία Λειτουργία, και διότι είναι πένθιμος η περίοδος, δεν επιτρέπεται χαρμόσυνο γεγονός πλην Σαββάτου και Κυριακής. Διότι όμως δεν αρκεί ο πιστός να κοινωνεί δύο φορές τη βδομάδα μόνο, αλλά πρέπει περισσότερο, γι' αυτό η Εκκλησία κρατάει ετοιμασμένον άρτον, ηγιασμένον, και οίνον από την περασμένη Λειτουργία, που έχει κάνει την κανονική, και σερβίρει και δυο φορές ακόμη, και έτσι να μπορεί τέσσερις φορές τη βδομάδα να κοινωνήσει.

Αυτά είναι κινέζικα για τους ανθρώπους που έχουν από μικρά παιδιά να κοινωνήσουν ή από άλλους που νομίζουν ότι είναι λεχώνα η Θεία Κοινωνία και πρέπει να σαραντίσει. Όσο για την κοιλιά, δεν κοιτάει να σαραντίσει· τρώει δύο, τρεις, τέσσερις φορές την ημέρα. Αλλά για την ψυχή, ας σαραντίσει η ψυχή, για να πάρει, δεν ξέρω, το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Είναι η τροφή της ψυχής και είναι ο τρόπος που ο άνθρωπος θα αλλάξει και από κοινός θα γίνει καινός και από πρόσκαιρος αιώνιος και από χωματένιος πνευματικός. Και χωρίς τη Θεία Κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει φύση του, να γίνει πριγκιπόπουλο, βασιλόπουλο, για να κληρονομήσει τη Βασιλεία των Ουρανών, που σε λίγες μέρες πάλι θα ακούσουμε. Αυτά είναι τα σχετικά. Αυτό είναι το πλάνο, κατά κάποιον τρόπο, το σχέδιο αυτής της περιόδου που βαδίζουμε από χθες, επιγραμματικώς, με τις δύο παραβολές, τη χθεσινή και την ερχομένη.

Είπα στην αρχή ότι οι δύο παραβολές έχουν ομοιότητες, αλλά η μία συμπληρώνει την άλλη. Στην πρώτη παραβολή παρουσιάστηκε κερδισμένος ο Τελώνης, ο οποίος αρκέστηκε μόνο να μην πει τίποτα άλλο: «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ», και να χτυπάει το στήθος του. Ο άλλος παρουσίασε έργα: «Δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους, δεν είμαι μοιχός, δεν είμαι πόρνος, δεν είμαι κλέφτης. Είμαι άνθρωπος ελεήμων, ἀποδεκατῶ πάντα ὅσα κτῶμαι, νηστεύω δυο φορές τη βδομάδα». Πέμπτη και Δευτέρα που νήστευαν αυτοί. Και εντούτοις ο Χριστός τον έβγαλε έξω. Κατέβη δικαιωμένος αυτός που ζήτησε το έλεος του Θεού, παρά εκείνος που στάθηκε ότι «δεν είμαι σαν τους άλλους εγώ και πρόσεξέ με». Υπάρχουν πολλοί τέτοιοι άνθρωποι, οι οποίοι εκδίδουν πιστοποιητικά στον εαυτό τους. «Δεν είμαι σαν κι εκείνον, δεν είμαι σαν κι εκείνη». Θυμάμαι μια φορά μιλούσα με μια κυρία αναφορικώς με την παιδοκτονία.

Λέει: «Είναι αλήθεια, κύριε Παναγόπουλε, ότι εγώ έχω κάνει δεκαεπτά εκτρώσεις. Αλλά υπάρχουν άλλες που ξέρω εγώ· μία έχει είκοσι τέσσερις και μία έχει κάνει είκοσι επτά». Εντάξει, άγγελος τώρα αυτή με τις δεκαεπτά, μπροστά στις άλλες τις βαριά αμαρτωλές. Υπάρχει πολύς κόσμος τέτοιος. «Δεν είμαι εγώ σαν κι αυτόν». Είσαι όμως εκείνο που θέλει ο Θεός; Το θέμα μου δεν είναι να παραλληλίσω τον εαυτό μου με το χειρότερό μου,

με το καλύτερό μου...

Ευαγγελισμός, Άσχημα να σου λέει, ακόμη και παπάς να είναι, εσένα δεν σε δικαιολογεί. «Ἃ λέγουσιν ὑμῖν τηρεῖτε καὶ ποιεῖτε· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν μὴ ποιεῖτε· λέγουσι γὰρ καὶ οὐ ποιοῦσι». Ας το προσέξει, λοιπόν, ο άνθρωπος. Εξαρτάται η σωτηρία του από τον Θεό. Ακούει τον Θεό ή κοιτάει αν έκαμε κάνα καλό και νομίζει θα το παρουσιάσει στον Θεό; Σας είπα γρηγορότερα ότι δεν υπάρχει έργο σωτηρίας.

Σωτηρία υπάρχει. Λαμβάνονται υπόψη τα έργα του ανθρώπου, εφόσον γίνουν κατά Θεόν και έχουν σχέση με τη θέση του ανθρώπου στον Παράδεισο. Με τη θέση, όχι με την είσοδο. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν αγοράσει πληρωμένη θέση στο γήπεδο. Τι είναι μέσα η θέση; Το νούμερο εκατό, παραδείγματος χάριν. Δεν μπορούν να μπουν όμως. Η πόρτα είναι κλειστή. Τι να το κάνω εγώ αν έχει πληρωμένη θέση μέσα, εφόσον δεν μπορεί να μπει;

Οικοδόμημα· έχω διαμέρισμα στον έκτο όροφο, ρετιρέ, πέντε δωμάτια, έξι, παράδεισος πραγματικός. Δεν έχω κλειδί όμως να μπω κάτω και κάθομαι απ' έξω και με βαράει το ανεμόβροχο. Πώς είμαι έξω, κύριε; Το κλειδί έχω χάσει. Κλειδί, ο Χριστός. Αν δεν περάσεις από τον Χριστό, δεν θα πάρεις το διαμέρισμα επάνω. Το διαμέρισμα το έκανες με τα έργα σου. Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Δεν με κοινωνείς, δεν έχουμε καμία επαφή μαζί μας.

Θα περάσεις μέσα; Αυτός είναι το κλειδί, αυτός είναι η οδός, αυτός είναι η ζωή, αυτός είναι το φως, αυτός είναι τα πάντα, αυτός είναι η αλήθεια, αυτός τα πάντα. Έχεις καλά έργα, έχεις βαλίτσες, είσαι στο αεροδρόμιο και ο υπάλληλος μπροστά σου λέει: «Το εισιτήριό σας, κύριε». «Έχω αποσκευές». «Το εισιτήριό σας». «Μα, παραδείγματος χάριν, έχω αποσκευές».

Δεν είναι οι πραμάτειες. Όλοι πλανώνται, λοιπόν, ότι είναι εντάξει, κάνουνε καλά έργα. Αυτό είπε και ο Φαρισαίος. «Κόπιασέ μου έξω, δεν μου κάνει». Πού; Αυτός, λέει, δεν ήταν άδικος, δεν ήταν πόρνος, δεν ήταν μοιχός, δεν ήταν κλέφτης, δεν ήταν φονιάς. Έκανε ελεημοσύνη από ό,τι κέρδιζε. «Δεν μου κάνεις, έξω». Εμείς που δεν έχουμε τίποτα από αυτά, και τα παιδιά τα σκοτώνουμε και δεν νηστεύουμε και κλέβουμε και ψευδόμεθα και χωρίζουμε και ζηλεύουμε και βλαστημούμε και παίζουμε και κάνουμε και φτιάχνουμε, που δεν μας το κάνουνε με το τσιγκέλι μια δεκάρα να δώσουμε, εμείς που δεν νηστεύουμε, εμείς που δεν έχουμε τίποτα, πού θα πάμε; Βάλτε από την άλλη μεριά και κάτσε να συζητήσουμε. Όμως, γιατί πολλοί θα πούνε «κι εγώ θα χτυπήσω το στήθος μου και θα σωθώ», την πληρώνει με την παραβολή του Ασώτου Υιού, ότι το «μνήσθητί μου» αυτό δεν περνάει.

λένε πολλοί, θα πω το μνηστή μου λέει που είπε ο ληφτής Ο ληστής το «μνήσθητί μου» το είπε πριν ο Χριστός πει το «τετέλεσται». Καταλαβαίνεις; Ο Χριστός δεν είχε πει το «τετέλεσται», ο Χριστός δεν είχε κατεβεί στον Άδη, δεν είχε αναστηθεί, δεν είχε φτιάξει Εκκλησία. Όταν ο Χριστός ανέστη: «Ελάτε εδώ», λέει, περιμένουμε την Πεντηκοστή. «Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Τι λέει αυτό;

Μετάνοια και Εξομολόγηση. Δεν έχει μνήτηση. Πορευθέτες, μαθητεύθετε, πάντα τα έχετε. Βαπτίζοντες αυτούς. Σώμα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Βάπτισμα. Ο τρώγω μου τη θάκα και πίνω μου το αίμα εν εμειμένη κακό εναυτώ κι εγώ αναστήσω αυτόν την αισχάτη ημέρα. Τι είναι αυτό, Θεία Κοινωνία. Άρα δεν έχει μνήση τι.

Ποιος σου είπε ότι θα προλάβεις να πεις το «μνήσθητί μου»; Περνάς και κόπηκε ένα σύρμα λεωφόρου από ένα τρόλεϊ και σου 'κοψε το κεφάλι. Ποιος σου είπε ότι θα πεις το «μνήσθητί μου»; Πηγαίνεις στο πεζοδρόμιο και ανεβαίνει ο άλλος με τη ρόδα και σε μπάζει μέσα στο καφενείο. Ποιος σου είπε ότι θα πεις το «μνήσθητί μου»; Έπαθες μια καρδιακή προσβολή. Ποιος σου είπε ότι θα πεις το «μνήσθητί μου»; Εδαιμονίσθης. Ποιος σου είπε ότι θα πεις το «μνήσθητί μου»; Έπαθες μια μαλάκυνση στο κεφάλι. Ποιος σου είπε ότι θα πεις το «μνήσθητί μου»; Έγινε μια έκρηξη, ένας σεισμός. Ποιος σου είπε ότι θα πεις το «μνήσθητί μου»;

Τι είναι αυτά τα πράγματα; Δεν χωράει «μνήσθητί μου». Είναι δουλειά συστηματική, με προσοχή και με λεπτομέρεια. Δεν είναι, λοιπόν, θέμα απλώς να χτυπήσεις. Και γιατί δεν χτυπάει το κεφάλι και χτυπάει το χέρι στην καρδιά; Γιατί από εδώ ξεκινάνε, δεν είναι από το κεφάλι. Η καρδία διευθύνει, δεν διευθύνει ο νους. Ο νους είναι πουλημένος. Ο νους δεν είναι αργυρώνητος της καρδίας, πληρωμένος από την καρδιά. Έχει σακατευθεί η καρδιά, πελαγωμένη από αμαρτίες. Ο νους είναι ελεύθερος προς παν έργον αγαθόν. Η καρδία είναι πονηρά, είναι μοιχαλίς, έχει αμαρτίες άλλες και λοιπά, κλεψιές, ατιμίες. Ο νους είναι πονηρός. Και όσο εξυπνότερος είναι ο άνθρωπος, αλλά ο νους του είναι σε μια διεφθαρμένη καρδιά, τόσο πιο φόβητρο είναι και για τον εαυτό του και για τους άλλους.

Ξεκινά, λοιπόν, από τον νουν. Γι' αυτό λέει εδώ μέσα. Και η καρδιά του ανθρώπου είναι σφουγγάρι. Το σφουγγάρι έχει τρύπες. Το βάζεις μες στο νερό και να σηκώσει δυο κιλά νερό επάνω. Όταν το στύψεις, θα δεις: «Βρε, πού ήταν κρυμμένο;» Μέσα έχει τρυπίτσες. Έτσι έχει η καρδιά. Εδώ είναι ο διάβολος της μοιχείας, εκεί είναι της δειλίας, το άλλο είναι της πορνείας, το άλλο είναι της αποφυγής της τεκνογονίας, από εκεί είναι να μην νηστεύσεις, από εκεί είναι να μην προσευχηθείς. Γεμάτο είναι. Κατράμι παχύ μέσα, αυτό το περιεχόμενο της καρδιάς. Και θέλει πόλεμο, ένα ένα να το βγάλεις από μέσα. Θα διώξεις αυτά τα πράγματα, θα το καθαρίσεις. Θα έχετε υπόψη εσείς αν πρηστούν οι αμυγδαλές στην πάθηση. Πύον μέσα εκεί, λέγει· στύβεις και βγάζεις ή θα τις πετάξεις όλες. Έτσι είναι η καρδιά του ανθρώπου. Και ορισμένοι την έχουν καθαρίσει την καρδιά, αλλά λίγο, χοντρά χοντρά. Μέσα υπάρχει το καρκίνωμα όμως. Μέσα θα υπάρχει το δηλητήριο και εκείνες οι δυο αμαρτίες παραμένουν εκεί με τον Σατανά μέσα. Γι' αυτό λέει εδώ φταίει, δεν φταίει εδώ. Φέρει ο Χριστός που χτυπάει.

Για να μην το πούνε, λέγω, αυτό, είπε τη δεύτερη παραβολή, πάλι με τους δύο ανθρώπους, που θα ακούσουμε μεθαύριο. Ο ένας κάθεται και ο άλλος τότε. Παρουσίασε έναν πατέρα, έναν άνθρωπο με δυο παιδιά, που ο νεότερος έφυγε από το σπίτι. Ζήτησε από τον πατέρα να του δώσει την περιουσία, το μερτικό. Δεν είχε λάβει τίποτα, τα ακούσαμε προχτές με τα τάλαντα. Όμως του έδωσε. Εργάστηκε με τον τρόπο τον δικό του, μακριά από τον Θεό, μακριά από την Εκκλησία, μακριά από το πατρικό. Έφτασε χοιροβοσκός, αυτός με τα μεταξωτά και με τα χρυσά μανικέτια. Τι να φάει; Ξυλοκέρατα. Τι τα ξυλοκέρατα; Οι ηδονές. Όταν θέλεις τρέχα πίσω από τη σάρκα, όταν θέλεις τρέχα πίσω από το χρήμα, όταν θέλεις τρέχα πίσω από την κοιλιά, πίσω από... Θα πνιγείς επάνω σε αυτά τα πράγματα. Και ο άνθρωπος θα επιστρέψει με τον δρόμο αυτόν. Θα μετανοήσει και

πάει να κοινοποιήσει τη μετάνοιά του στους εντεταλμένους, τους αρμοδίους, «έφταιξα». Το να μετανοήσει ο άνθρωπος και να μην τακτοποιήσει, δεν γίνεται τίποτα. Και όταν ο άνθρωπος μετανοήσει, τότε ο Θεός τον αποκαθιστά, τότε ο Θεός τού δίδει ξανά τη στολή την πρώτη και σφάζει τον μόσχον τον σιτευτόν και τον κοινωνεί και γίνεται η χαρά στον ουρανό. Αυτός είναι ο τρόπος της σωτηρίας του ανθρώπου. Υπάρχουν υποθέσεις για τον μεγάλο αδερφό, αλλά δεν μας παίρνει η ώρα και θα φροντίσουμε να το προσθέσουμε στην επόμενη ομιλία μας. Ο Θεός βοηθός!