The Divine Passion

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

By the grace of God, I would like to direct your loving attention to a subject that might be called “The Mystery of the Divine Passion.” We have all experienced this Divine Passion at close hand, perhaps for many years.

Perhaps we have not entered into it as deeply as we should. So today, with your patience and by the grace of the Lord, I would like to say a few words that may bring into focus this whole matter, which is, so to speak, the very center of our salvation.

My beloved, once man without God had made gods of his corrupted passions and fashioned matter into shapes and forms that satisfied him, he also composed his own corresponding gospel. Sadly, as you know, it bears the title, “Your death is my life,” and he hastens to put it into practice as though driven by an urgent necessity. This is because, as Paul says, “Since they did not see fit to retain God in their knowledge, God gave them over…”

“…to a debased nous, the spiritual intellect, to do what ought not to be done,” as he writes in Romans 1:28. And there is also that patristic saying: “The nous that turns away from God becomes either beastlike or demonic.” For this reason, people imagined their prison to be a kingdom. Moreover, they began condemning one another—the condemned passing judgment on their fellow prisoners—and, with the most loathsome cannibalism, whether open or hypocritical, concealed or exposed, they gave themselves over to devouring one another.

Is this not also the gospel preached by society? Entire peoples and races stand before the merciless tribunal of mutual condemnation, begging to be granted a little more time to live. “Your death is my life,” commands the social pulpit. Turn your gaze, then, toward international conferences and international organizations, and there you will see this dreadful picture in all its detail: humanity without God. Man separated himself from God under the delusion that he too would become God. Instead, we might say, he became a peculiar kind of devil, patterned after the one who deceived him, and inherited corruption and death as his reward. This universal bankruptcy, this condemnation of all humanity, was so tragic, so immense, and so absolute that only a power at least equal to the catastrophe could set it right. This debt required a price of at least equal worth if it was to be paid. At various times, righteous and devout people grasped the full extent of this calamity. Each in turn cried out to the One whom they believed able to heal the wound and pay the debt. One said, “Bow down the heavens and descend.”

Again: “Make Your face shine, and we shall be saved.” Another said, “Raise my life up from corruption.” Another said, “Bring my soul out of prison.” And again: “Take up weapon and shield, and rise to my aid.” These, of course, are the prophets. My beloved, at last the most loving Redeemer heard this heartrending cry and these unending groans, which suffering humanity had uttered for whole ages, from the first-formed man, Adam, until righteous Zacharias. Bowing down the heavens, He descended. When? When the appointed fullness of time had come.

He overturned the sentence of death and raised fallen man from his death. No one else could renew the nature of created things, disfigured by sin and death, except the first Craftsman and Creator—He through whom all things came into being, He who “spoke, and they came to be; He commanded, and they were created.” He alone was able both to pay the debt and to renew man, the image that had been darkened. As we know, “through the envy of the devil death entered the world,” and each person was bound by the chains of his own sins. “Death reigned from Adam…”

“…until Moses,” as Paul says in Romans 5:14, “even over those who had not sinned in the likeness of Adam’s transgression.” Therefore, in a manner fitting and worthy of His divine and all-wise wisdom, Christ—the power of God and the wisdom of God, the perfect Image of the Father, His Only-begotten Son, the radiance of His glory and the exact imprint of the hypostasis, the person, of God the Father, “upholding all things by the word of His power”—came to the land of our exile from God and undertook our healing. Thus began the active work of the Divine Economy. Every work of His divine majesty also revealed the power of His divine attributes. Through His condescension, for example, He manifested His divine goodness. The manner in which He appeared revealed His all-wise wisdom, and His work for our healing revealed His righteousness. Although the manner of His kenosis, His self-emptying, remains a mystery to us, our God-bearing Fathers explain some of the reasons for His becoming man, so that we may marvel at the divine majesty. The first reason given for His divine Incarnation is His desire to save man—the divine image whom the enemy, the devil, sought to destroy through the Fall—and to embrace him more closely within the bosom of His divinity, thereby thwarting the plans of God.

Another reason, according to Saint Isaac the Syrian, was that He might veil His divine majesty beneath man’s material nature, so that creation could behold and approach Him without being consumed, as it would have been by the unveiled presence of the divine nature. Yet another reason was that He might outwit the devil by the very means the devil had used for our destruction, and so abolish his dominion. The devil had clothed himself in the nature and form of the serpent. He did not appear openly as the demon he truly was, and in this way he deceitfully led man astray.

Now our Christ likewise concealed His divinity within the human nature He had assumed, in order to outwit that first deceiver, the devil. The devil was certainly suspicious, because he knew from the Scriptures that the Redeemer would one day come to earth to destroy his dominion; but he did not know whether that time had arrived. He therefore carried out various tests to discover the truth. Thus, for example, when our Lord withdrew into the wilderness after His Baptism and began to fast and pray, you remember how the devil approached and tested Him with the three familiar temptations that we read about in the fourth chapter of Matthew

and in the fourth chapter of Luke,

trying to draw out whether He truly was the One who was to overthrow him. There we see with what prudence and wisdom our Lord repelled him, without revealing His divine identity. Nor could the devil be allowed to learn the truth of the Divine Economy, for then he would not have entered the battle, lest he be defeated and lose both the spoils he had held until that moment and even himself. He saw the miracles Jesus performed, but at the same time he also saw Him bearing natural human weaknesses, and this bewildered him. He saw Him grow weary, thirst, hunger, fear, hide Himself, humble Himself, and say:

“My soul is exceedingly sorrowful, even unto death,” and he doubted whether this Man could be God. Thus, as we might say, he took the bait. My beloved, through the Divine Economy of our Christ, both evils brought upon us by our destroyers—the devil and death—had to be abolished. Because man willingly obeyed the devil’s counsel and transgressed the divine commandment, he necessarily fell under death. From that time onward, all humanity, as his offspring, came under this inherited condemnation. “Death reigned from Adam until Moses,” Paul writes, “even over those who had not sinned in the likeness of Adam’s transgression.”

In other words, the sin of disobedience that came first justly subjected the whole of human nature to death. It was now necessary, therefore, to find a sinless man whom Hades would draw down into its realm, so that its tyranny might be condemned as unjust. But how could anyone born according to human nature be free from ancestral guilt? That was the problem. And even if such a person were found, if he were only a man, could he overthrow the tyranny of death? Therefore, the sinless man also had to be God, who, being almighty and Life itself, could abolish death forever throughout the whole vast expanse of past, present, and future, and thus set all humanity free. This was the all-wise mystery contained in the Incarnation of God the Word. Through His becoming man from the Ever-Virgin Mother, without corruption and beyond the natural laws to which all other people were subject, He was free from ancestral sin and therefore sinless. And through the unconfused union of His two natures in the one and only hypostasis, the person, of the divine Word, He united the divine and the human as the God-Man,

and remade the corrupted image of God into a new man—the New Adam, the one “created according to God,” as the Apostle says. In this way He came before the tribunal of death to pay, as we might say, the debt of all humanity. Although the crowning point of our Lord’s sufferings is the Cross, through which death, corruption, and condemnation in general were abolished, our Holy Fathers also explain the meaning and significance of all the other, particular sufferings of the Lord. For the transgression of our first parents was not merely a simple refusal or verbal contradiction, as we might say; it was followed by the actual deed that put their disobedience to the divine commandment into effect.

It naturally followed, then, that these actions also had to be healed. Thus, every act involved in the first Adam’s transgression is repeated in reverse by the New Adam, our Lord Jesus, so that each may be healed of the sickness of disobedience. Eve stretched out her hands toward the forbidden fruit; Jesus stretched out His hands upon the Cross. Adam transgressed the commandment and disobeyed; Jesus became obedient unto death, in order to heal disobedience. The tree from which came the fruit of disobedience was wood; our Redeemer was hung upon the wood of the Cross in order to heal that disobedience. It was in a garden, in Paradise, that Adam sinned and from which he was exiled.

Gethsemane too was a garden, where our Jesus was betrayed. Adam imagined that his transgression would bring him equality with God and glory; our Lord accepted dishonor and spitting. Through his exile Adam inherited thorns and thistles; our Jesus was crowned with thorns. Adam tasted the sweetness of the fruit; our Jesus tasted vinegar and gall. Deception came through Eve, who had been taken from Adam’s side; the side of Jesus was pierced with a spear, so that blood and water might flow from it, the elements of the mystical cleansing of human nature. In general, every perverted act involved in the transgression of our first parents

is healed, if we follow its reverse repetition in the Passion of our Savior. Yet the foundation and center of all these divine-human works is the Precious Cross, where the great miracle would be accomplished—the greatest miracle ever known or heard of. It is the center of all events in the world, the beginning and the end of prehistory, history, and all that comes after history. Here begins true life and all eternity. Here begins the recapitulation of all things—everything that has come into being, that now exists, and that shall exist. Here begins the abolition and eradication of corruption and death—of every kind of death. Here is born the assurance of security for every world and every age.

Here all things enter into participation, so to speak, in the divine gifts and graces, according to God’s purpose for His creation. Adam’s transgression and Fall obstructed the Creator’s good pleasure for the sanctification and perfection of all things. But our Lord’s sacrifice through the Cross is precisely the starting point for the restoration of all things to their intended purpose, to His glory. Paul, for example, writes in 1 Corinthians 15:22: “For as in Adam all die, even so in Christ all shall be made alive.” And in Romans 5:15 he says: “For if by the transgression of the one the many died…”

“…much more did the grace of God and the gift by the grace of the one Man, Jesus Christ, abound to the many.” No one doubts, then, that our Lord’s Resurrection is, so to speak, the distribution of all these gifts of which we have spoken. But the root from which they all sprang, blossomed, and bore fruit is the Cross. This is the glory of our Jesus. For this reason John says that before the sacrifice of the Cross, Jesus “was not yet glorified,” in John 7:39. If, for example, the harvest was gathered at the Resurrection, then the fruit was brought to maturity through the Cross and the Passion. The almighty Word of God, my beloved,

The almighty Word of God was united with our nature and, through His life of perfect virtue, healed all our weaknesses and passions, and the whole inclination contrary to nature that lies within us, bent upon evil and bearing its bitter fruit. At last He ascended the Cross, which, as you know, was regarded as a curse; and together with the curse inherited by our nature, He abolished death itself. It was entirely fitting that the great Architect of our divine restoration should desire to heal completely what He had assumed—namely, human nature. Having therefore shown us, by word and deed, the virtue proper to our nature, He healed the wounds of death.

These bodily afflictions also symbolized the distortions within our souls. He healed the blind, the lame, the leper, the man with the withered hand, the woman bent double, and the paralytic; and He healed the captivity to Satan symbolized by these instruments of death. Then, through the Cross, He approached death itself, to abolish it as well and thus, in the words of Paul, to deliver “those who through fear of death were all their lifetime subject to bondage.” In other words, He transformed the instrument of shame and fear, the symbol of curse and horror, into a symbol of victory and triumph, a weapon of strength and an ally of human nature throughout every generation and age.

Now, by the power and protection of the Cross, those who call upon it trample down the powers of the devil and death. By the grace and power of the Cross, the forces of sin are overcome, the passions and sinful habits are brought into submission, a weak character is transformed, and the faithful are illumined to choose the will of God. In short, they attain the virtues: they acquire patient endurance, meekness, righteousness, and purity, and above all, the greatest virtue—they grow in compassion and love. When our Jesus was lifted up from the earth, He also raised toward Himself all who believed and who believe in Him, delivering them, then and always, from every vain and passionate pursuit. And when He was raised between heaven and earth, upon the Cross, and stretched out His arms,

He embraced the whole creation and proclaimed peace to all, “to those who were far off and to those who were near.” He became “all things in all” and brought into unity what had been divided. Having broken down “the middle wall of separation” and reconciled everyone to God through His body—“through the Cross, thereby putting the enmity to death,” as Paul says—He “wiped out the handwriting that was against us” and “took it out of the way, having nailed it to the Cross.” And “having disarmed principalities and powers, He made a public spectacle of them, triumphing over them in it,” as Paul writes in Colossians 2:14–15. What remained now was His descent into Hades, so that, as the Apostle Peter says in 1 Peter 3:19, “He might go and preach to the spirits in prison,” precisely because…

“He who ascended far above all the heavens” is also “He who descended into the lower parts of the earth,” “that He might fill all things”—He who fashioned and governs all things, as Paul tells us in Ephesians 4:9–10. But here, I think, we should pause to describe certain events that must not pass unnoticed. When Moses, for example, had completed his mission as guide and deliverer of the Hebrews and had handed authority over to his successor, Joshua the son of Nun, together with all the promises and blessings God had pledged to him, he composed a song of lament, the Second Ode.

It expressed his pain and bitterness because he foresaw that they would not obey and therefore would not be counted worthy of the blessings and promises God had given them. In a similar way, our Christ, the true Redeemer and only Savior of the world, after accomplishing salvation for all through His divine kenosis, His self-emptying, and the Cross, foresaw, sadly, that not everyone for whom He sacrificed Himself would be saved. For this very reason, at the most critical hour of His Passion, He moved His parched lips and said, “I thirst.” Certainly, the intense pain of His prolonged ordeal also produced the natural need for water; but the cry of Jesus, “I thirst,”

was not merely an expression of bodily thirst from the One who had once fasted completely for forty days. His thirst expressed His all-good heart, burning with love and thirsting for the salvation of every human being. His sacrifice was so great that it could have saved even worlds belonging to every heavenly body, had they been inhabited. At the same time, the words “I thirst” sharply rebuke every rational nature, every conscience and heart that has been counted worthy of the knowledge of God yet, through negligence, betrays His love. They are a severe rebuke of every indifference, every excuse, and every betrayal of this great sacrifice,

which neither in the past, nor now, nor throughout the long ages to come can ever be adequately described. His burning heart, my beloved, expressed His fervent thirst to continue, if it were possible, His most pure sufferings, so as to move and urge forward those who are insensible and hardened, who do not enter but sadly remain outside. Yet here too we see an overwhelming mystery unfolding. We see His divine love extending to humanity in all its fullness, as though condemning them to immortality, equality with God, and adoption as sons, while human wickedness, in turn, rejects the gift.

Not even a cup of cold water—a kindness to which every human being is entitled, even a traitor or criminal—was given to the greatest Benefactor of humanity. He who shook the land of Judea with His supernatural wonders, who went throughout the whole region doing good and healing everyone, and who taught peace, compassion, and love by His deeds—when He cried out as a condemned man, “I thirst,” they offered Him vinegar and gall instead of water. How blind wickedness is, my beloved! Yet this gives each of us an opportunity to compare and examine ourselves, to look at our inner dispositions and see where we stand. For history, as you know, repeats itself. Finally,

our sweetest Jesus, the Lamb of God who takes away the sin of the world, once again tasted the ingratitude of those He had benefited. And after fully accomplishing the will of the Father, He uttered His final words.

Those around Him did not accept the offering of His love, and that utterly lawless crowd refused to understand. When no possibility remained of moving their hardened hearts, He turned to His heavenly Father and, with a kind of holy insistence, asked Him as a gift to forgive those who crucified Him, saying

those incomparable words: “Father, forgive them, for they do not know what they are doing.”

A word, my beloved, both shattering and awe-inspiring. Who else could have uttered such a word except the one and only God-Man? That voice alone, that prayer alone, was enough to proclaim to the whole universe that He, and He alone, was the Only-Begotten Son of God. “And bowing His head,” it says, “He gave up His spirit.” A mystery of mysteries! We know that every human being first gives up the spirit and then bows the head. But our Jesus first bowed His head and afterward gave up His spirit—when He willed and exactly as He was pleased to do.

This is what He meant when He said, “I have authority to lay down My life, and I have authority to take it up again,” as we read in John 10:18. Saint John of Damascus says the following in his hymnography: “Death approaches You in fear, like a handmaid obeying a command, O Master of life.” With His final word, “It is finished,” Christ released His spirit and completed the whole Divine Economy of this supremely great mystery, ordained in the eternal counsel of God. In this way He completed the whole offering made through weakness and suffering, by which, as the Son of Man, He brought about the restoration and re-creation of our corrupted nature. Saint Athanasius the Great

says the following in his discourse on the Passion and the Cross of our Lord:

“He descended in order to prepare our ascent, and He experienced birth so that through Him we might be reconciled to the unbegotten Father. He became weak for our sake, so that we might rise in power and say with Paul, ‘I can do all things through Christ who strengthens me.’

“He was stripped by the executioners, removing the garments we had put on in Adam, so that instead we might be clothed with Christ. He suffered and endured anguish for us, so that we might be freed from suffering. They placed a reed in His right hand, so that in the end He might shatter them like a potter’s vessels.” But more mystical still is this: “Through the reed, as through a writing instrument, He signs the decree of our freedom and the overthrow of our common enemies, death and the devil.” Let us now speak of what our Jesus accomplished after these things. The phase of the Divine Economy we have described had passed, and the Word of God, the Maker of all, who yesterday suffered as the Son of Man, is now revealed in all His divine omnipotence. Yesterday, Pilate’s servants struck Him in the face; today, with the lightning flash of His divinity, He strikes the kingdoms of death and Hades. Yesterday, the scribes, the Pharisees, and the wretched Jewish mob mocked Him. “Ha!” they said. “You who destroy the temple of God, come down from the Cross, and we will believe.”

Today, however, He mocks and terrifies the rulers of darkness and Hades. As soon as our Lord Jesus descended into Hades with His deified human soul, all the heavenly powers accompanied Him—not, of course, to strengthen Him. What help could the almighty Word of God possibly need, He who upholds all things by the word of His power? They came as His royal escort, and still more to marvel at His great counsels and designs, through which He was bringing His ineffable Divine Economy to fulfillment: “to gather together,” as Paul says in Ephesians 1, “all things in Himself, things in heaven, things on earth, and things under the earth.” Going before Him and following after Him, all the heavenly powers sang with great awe: “Holy, Holy, Holy, He who is and who was and who is to come, the King of Hosts.”

The dark prisons of Hades were shaken. The ruler of darkness and all his apostate powers, realizing that the hour of their condemnation had come, made one final effort to defend themselves. Allow me to offer you a few more thoughts from a related discourse by our great Father, Saint Epiphanius. Do you know what he says? He says: “The powers of the bodiless ministers, going before and accompanying our Savior, drew near and cried out to the tyrants of darkness hidden within: ‘Lift up your gates, O rulers, and the King of glory shall enter.’” And the dark inhabitants of Hades, not understanding what this voice meant,

answered timidly and in confusion: “Who is this King of glory? No one has ever reached the kingdoms of Hades with such authority. Could He be the One who snatched from our treasuries the widow’s son, the daughter of Jairus, and Lazarus, who had been dead four days? Or, more than this, could He be the One who drove our servants out of human beings and healed the diseases and infirmities we had brought upon them? That One—yes, that very One—we acted against through our own servants, the Jews, and they crucified Him. He offered no resistance, but appeared weak and afraid, and prayed, saying, ‘My God, My God, why have You forsaken Me?’”

“He said, ‘I thirst,’ and we gave Him gall. How, then, can He now be called the King of glory?” And the heavenly powers continued, repeating with authority: “Lift up your gates, O rulers, and do not delay. Do not question, do not wonder, and do not make excuses.” But when the powers of darkness continued to delay and asked once more, “Who is this King of glory?” the heavenly powers cried out boldly: “The Lord of hosts—He is the King of glory.” At these words the gates were shattered, the bars were crushed, and the entrance to the dark prisons of Hades was torn up by the roots. Then dread, trembling, and fear seized the rulers of darkness.

They fled and hid in the deepest caves and recesses of Hades before the glory of the Lord. Then the tyrant was bound with unbreakable chains, and all his authority and power over humanity were taken from him. He no longer has dominion over anyone who believes in and follows the Lord Jesus Christ. Foreseeing this, David said: “The swords of the enemy have utterly failed.” Then the Lord illumined every dark region and hidden recess of Hades with the lightning of His divinity, and immediately came to Adam, our first-created, first-mortal forefather, whom death guarded more deeply than all other human beings.

Adam arose, stood up, and cried out in amazement to the dead of all the ages gathered around him: “My friends and my children, I hear the sound of footsteps I know. It is the same sound I heard on that accursed evening when I hid in Paradise because of my transgression. If it truly is He, and He is coming toward us, take courage, for our deliverance is drawing near.” While Adam was saying this, the Lord came before him in His divine-human form. Then aged Adam struck his breast and cried out, “The Lord be with you all!” And Jesus answered, “And with your spirit. Arise, My creature; arise, My image. Arise from the dead, and God shall shine upon you. Arise, get up; let us depart from here. No longer shall you remain in Hades, but in Heaven itself. I did not create you for Hades, but for My life. For your sake I took your nature upon Myself, becoming your descendant and your Son, so that I might grant you adoption by My own Father. Arise, get up; let us depart from here.” Thus, beloved, according to what our Holy Church has handed down to us, we believe

that through the condescension of God the Word (Logos), the renewal of creation—and especially the restoration of human nature—was fully accomplished. Through His hypostatic union with His creature, man, the divine Word imparted, and continues unceasingly to impart, His divine graces to all creation and especially to humanity, whom, as Paul says, He made members of His own body. We are no longer strangers or sojourners, but fellow citizens with the Saints and members of the household of God, because we share one body with Him. He has joined us to His own body, which is the Church. Allow me...

to add a few words from a divinely inspired theologian of our Church. He says: “When God the Word became flesh and took a body, He accomplished within His body the whole Divine Economy of the world’s salvation. Thus His body became the Church, within which the salvation of the whole world from every power of corruption and death continues without ceasing.” This is also what Paul emphasizes when he says that the Savior acted within His own body. By becoming the God-Man, our Lord brings us into a kinship of blood with God. I do not know whether you have noticed this. The New Testament, established in the blood of Christ the God-Man, is not merely a covenant of words, teaching, law, commandment,

or any other agreement. It is a covenant in blood both divine and human, and this blood is precisely the source and cause of all the life-giving and wonderworking powers that carry out the divine-human Divine Economy of our salvation.

When Paul speaks of gathering up “all things in Christ, things in heaven and things on earth,” he means nothing other than bringing all things into Christ and making all things Christlike. All things, he says, are to be gathered together into one body—the body of Christ, the Church—and thus attain their divine and eternal purpose: “the fullness of Him who fills all in all.”

What, then, is the Mystery of God, the Gospel, the good news that embraces the whole meaning of the existence of heaven and earth and of all created things? The Gospel is Christ the God-Man within us, in all the fullness of His divine-human existence, with His form imprinted upon everything that constitutes our nature. The Mystery of God, the Gospel, consists in Christ living within us, rather than our living for ourselves; in our becoming Christlike throughout our entire being, so that His form is reflected in everything we are. This is accomplished only through the Church, through the divine Mysteries—above all through the Holy Eucharist and Holy Communion—and then through the holy virtues.

Every Mystery and every virtue forms this divine likeness within us. It grows until all the virtues, together with the Mysteries, gradually form His divine image fully within us. Metanoia, beloved—that is, repentance—confession to the priest, fasting, prayer, regular attendance at Church, frequent Holy Communion, faith, love, meekness, and longsuffering:

these are formed within us little by little, and when they have taken shape in us, then Christ Himself will be formed within us. Yes, only Christ—no one else, not even our own self—may take shape within us. Without the form of Christ within him, a human being is nothing; I would even say that he becomes like a beast, or even like a demon. But as we struggle in the life in Christ, we continually partake of the whole body and life of Christ, and each of us separately and all of us together become Christ manifested again throughout the ages. We partake of all the Godlike gifts He imparted to our nature through His Holy Passion and the Resurrection. Though we are on earth, our citizenship is in Heaven; and though we live among human beings, our life is hidden with Christ in God. As Paul says in Colossians 3:2–3: “Let us set our minds on the things above, not on the things of the earth.”

Only one brief event is needed, the event called death: the shell is broken, the body remains here, and the bird flies away to eternal rest. This I pray for you and for us. Amen.

Με τη χάρη του Θεού ήθελα να απασχολήσω την αγάπη σας με ένα περιστατικό, το οποίο θα μπορούσε να επονομαστεί «Το μυστήριο του Θείου Πάθους». Όλοι έχουμε ζήσει, ίσως και πολλές χρονιές, από κοντά το Θείο αυτό Πάθος.

Ίσως να μην έχουμε εμβαθύνει όσο πρέπει. Ήθελα, λοιπόν, σήμερα, με την ανοχή σας και με τη χάρη του Κυρίου, να έλεγα δυο λόγια που θα μπορούσαν να δώσουν έμφαση σε όλη αυτή την υπόθεση, που είναι το κέντρον, ούτως ειπείν, της σωτηρίας μας.

Αγαπητοί μου, ο χωρίς Θεόν άνθρωπος, αφού έκαμε θεότητές του τα διεφθαρμένα του πάθη και διαμόρφωσε την ύλη σε σχήματα και μορφές που τον ικανοποιούν, συνέγραψε και το ανάλογο Ευαγγέλιό του, όπως ξέρετε δυστυχώς, που επιγράφεται «Ο θάνατός σου, η ζωή μου», και σαν σε επιτακτική ανάγκη επείγεται στην εφαρμογή του. Και τούτο επειδή, λέγει ο Παύλος, «Ουκ εδοκίμασαν τον Θεόν έχειν εν επιγνώσει, παρέδωκεν αυτούς ο Θεός».

«εις αδόκιμον νουν, ποιείν τα μη καθήκοντα», όπως γράφει στους Ρωμαίους, το Α΄ 28, και κατά το πατερικόν εκείνο που λέγει: «Νους αποστάς του Θεού ή κτηνώδης γίνεται ή δαιμονιώδης». Ένεκα, λοιπόν, τούτου φαντάστηκαν τη φυλακή τους για βασίλειο οι άνθρωποι και, επιπλέον, άρχισαν να καταδικάζουν οι μεν τους δε, δηλαδή οι κατάδικοι τους συγκαταδίκους των, και με τον πιο απαίσιο κανιβαλισμό, φανερό ή υποκριτικό, καλυμμένο ή ακάλυπτο, επεδόθησαν στην ανθρωποφαγία.

Αυτό δεν είναι και το κοινωνικό ευαγγέλιο; Ολόκληροι λαοί και φυλές στέκονται στο αμείλικτο εδώλιο της αλληλοκαταδίκης, εκλιπαρώντας να τους δοθεί παράταση ζωής. «Ο θάνατός σου, ζωή μου», επιτάσσει ο κοινωνικός άμβων. Γυρίστε, λοιπόν, το βλέμμα σας στα διεθνή συνέδρια, στους διεθνείς οργανισμούς, και θα δείτε με λεπτομέρειες τη φρικαλέα αυτήν εικόνα, τη χωρίς Θεόν ανθρωπότητα. Αφού, λοιπόν, χωρίστηκε από τον Θεό ο άνθρωπος, με την ψευδαίσθηση να γίνει κι αυτός Θεός, και έγινε μάλλον ένας ιδιότυπος διάβολος, θα μπορούσαμε να πούμε, κατά το πρωτότυπο αυτού που τον απάτησε, εκληρονόμησε σαν αμοιβή τη φθορά και τον θάνατο. Η πανανθρώπινος αυτή χρεοκοπία, η πανανθρώπινος αυτή καταδίκη, ήταν τόσο τραγική, τόσο τεραστία, τόσο απόλυτη, που χρειαζόταν μια δύναμη τουλάχιστον ανάλογη αυτής της καταστροφής για να την επανορθώσει. Αυτό το χρέος χρειαζόταν ένα τίμημα τουλάχιστον ισάξιο για να εξοφληθεί. Αυτή τη συμφορά, στην έκτασή της, συνέλαβαν κατά καιρούς οι διάφοροι δίκαιοι και ευσεβείς, που με τη σειρά τους ο καθένας φώναξαν σε Εκείνον που πίστευαν ότι μπορούσε να θεραπεύσει την πληγή και να εξοφλήσει το χρέος. Και άλλος έλεγε: «Κλίνον ουρανούς και κατάβηθι».

Πάλιν: «Επίφανον το πρόσωπόν σου και σωθησόμεθα». Κι άλλος έλεγε: «Ανάγαγε εκ φθοράς τη ζωή μου». Κι άλλος έλεγε: «Εξάγαγε εκ φυλακής την ψυχή μου» και πάλιν: «Επιλαβού όπλου και θυρεού και ανάστηθι εις τη βοήθειά μου». Αυτοί, βέβαια, είναι οι προφήτες. Αυτή τη γοερή κραυγή και τους αλήκτους στεναγμούς, αγαπητοί μου, όπου για αιώνας ολοκλήρους, από του πρωτοπλάστου, δηλαδή Αδάμ, μέχρι του δικαίου Ζαχαρίου, όλη η δύστυχη ανθρωπότης εξέπεμπε, επήκουσεν τέλος ο φιλανθρωπότατος Λυτρωτής και, κλίνας ουρανούς, κατέβηκε. Πότε; Όταν ήλθε το προκαθορισμένο πλήρωμα του χρόνου.

Μετέτρεψε την καταδίκη του θανάτου και ανέστησε τον νεκρωθέντα άνθρωπο. Δεν ήταν δυνατόν άλλος κανείς να ανακαινίσει την παραμορφωθείσαν από την αμαρτία και τον θάνατο φύση των πραγμάτων, παρά μόνον ο πρώτος τεχνίτης και δημιουργός, μόνον δηλαδή Εκείνος δι’ ου τα πάντα εγένετο, Εκείνος όπου «είπε και εγενήθησαν, ενετείλατο και εκτίσθησαν». Ήταν ο μόνος ικανός και το χρέος να εξοφλήσει και την αμαυρωθείσαν εικόνα, τον άνθρωπο, να ανακαινίσει. «Φθόνω διαβόλου», όπως γνωρίζουμε, «θάνατος εισήλθεν εις τον κόσμον» και σειραίς των αυτού αμαρτημάτων έκαστος εδεσμείτο. «Εβασίλευσεν ο θάνατος από Αδάμ»

«μέχρι Μωσέως», όπως λέγει ο Παύλος στο Ε΄ 14 Ρωμαίους, «και επί τους μη αμαρτήσαντας επί τω ομοιώματι της παραβάσεως Αδάμ». Με τρόπον, λοιπόν, αρμόδιον και αντάξιον της θεϊκής του πανσοφίας, ο Χριστός, η Θεού δύναμις και Θεού σοφία, η απαράλλακτος εικών του Πατρός, ο Υιός αυτού ο Μονογενής, το απαύγασμα της δόξης και ο χαρακτήρ της υποστάσεως του Θεού Πατρός, ο «φέρων τα πάντα τω ρήματι της δυνάμεως αυτού», επεδήμησε στον τόπο της θεϊκής μας εξορίας και ανάλαβε τη θεραπεία μας. Έτσι αρχίζει η πρακτική ενέργεια της Θείας Οικονομίας. Όλες οι ενέργειες της θείας του μεγαλοσύνης απεδείκνυαν και τη δύναμη των θείων του ιδιοτήτων. Διά της συγκαταβάσεώς του, φερ’ ειπείν, εξεδήλωνε τη θεία του αγαθότητα. Ο τρόπος με τον οποίον εφανερώθη έδειχνε την πανσοφία του και η ενέργειά του για τη θεραπεία μας έδειχνε τη δικαιοσύνη του. Παρ’ όλο που ο τρόπος της κενώσεώς του παραμένει για μας μυστήριο, οι θεοφόροι Πατέρες μας ερμηνεύουν μερικούς από τους λόγους της ενανθρωπήσεώς του, για να θαυμάσουμε τα θεία μεγαλεία. Έτσι, σαν πρώτος λόγος για τη θεία του ενανθρώπηση, προβάλλεται η επιθυμία του να σώσει και να εναγκαλιστεί στενότερα στους κόλπους της θεότητός του τη θείαν εικόνα, τον άνθρωπο, που ο εχθρός, ο διάβολος,

επεδίωκε διά της πτώσεως να καταστρέψει, αλλοιώνοντας έτσι τα σχέδια του Θεού. Άλλος λόγος, κατά τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο, ήταν να καλύψει τη θεία του μεγαλοσύνη κάτω από την υλική φύση του ανθρώπου, για να μπορέσει έτσι η κτίση να τον δει και να τον πλησιάσει χωρίς να κατακαεί, όπως θα συνέβαινε στη γυμνή παρουσία της θείας φύσεως. Άλλος λόγος, πάλιν, ήταν να παραπλανήσει τον διάβολο με τα ίδια μέτρα που αυτός μεταχειρίστηκε για τη δική μας καταστροφή και να καταργήσει το κράτος του. Όπως, δηλαδή, ο διάβολος εφόρεσε τη φύση και τη μορφή του όφεως και δεν παρουσιάστηκε γυμνός δαίμων, όπως ήταν, και έτσι πλάνεσε με τον δόλο τον άνθρωπο,

τώρα και ο Χριστός μας έκρυψε τη θεότητά του μέσα στην ανθρωπίνη φύση που έλαβε, για να παραπλανήσει τον πρώτον, τον απατεώνα διάβολο. Υποπτευόταν, βεβαίως, ο διάβολος, γιατί γνώριζε από τις Γραφές ότι κάποτε θα έλθει ο Λυτρωτής στη γη για να τον καταργήσει, αλλά δεν ήταν βέβαιος αν ήταν αυτός ο καιρός. Και γι’ αυτό έκαμε διάφορα πειράματα για να πιστοποιήσει τούτο. Έτσι, όταν ο Κύριός μας, επί παραδείγματι, αποσύρθηκε μετά το βάπτισμά του στην έρημο και άρχισε να νηστεύει και να προσεύχεται, ενθυμείστε εκεί ότι τον πλησίασε και τον δοκίμασε με τους τρεις γνωστούς πειρασμούς που διαβάζουμε στο τέταρτο κεφάλαιο του Ματθαίου

στο τέταρτο κεφάλαιο του Λουκά,

να μπορέσει να εκμαιεύσει αν πράγματι ήταν Αυτός που επρόκειτο να τον καταργήσει. Βλέπουμε εκεί με πόση σύνεση και σοφία τον απέκρουσε ο Κύριός μας, χωρίς να του δώσει πληροφορία για τη θεία του ιδιότητα. Επίσης, έπρεπε να μη μάθει ο διάβολος την πραγματικότητα της Θείας Οικονομίας, γιατί δεν θα προσερχόταν στη μάχη, για να μην ηττηθεί και χάσει και τα λάφυρα που κατείχε μέχρι εκείνη τη στιγμή και τον εαυτόν του. Έβλεπε τα θαύματα που έκαμε ο Ιησούς, αλλά συγχρόνως, βέβαια, έβλεπε και Αυτόν με φυσικές ανθρώπινες αδυναμίες και πάθαινε σύγχυση. Τον έβλεπε να κοπιάζει, να διψά, να πεινά, να φοβάται, να κρύβεται, να ταπεινώνεται και να λέει:

«Περίλυπός εστιν η ψυχή μου έως θανάτου», και αμφέβαλε αν Αυτός μπορούσε να ήταν Θεός. Έτσι έπιασε το δόλωμα, όπως θα λέγαμε. Έπρεπε, διά της του Χριστού μας οικονομίας, αγαπητοί, να καταργηθούν αμφότερα τα κακά που προεκάλεσαν οι δικοί μας καταστροφείς, ο διάβολος και ο θάνατος. Αφού υπήκουσεν εκούσια ο άνθρωπος στη διαβολική συμβουλή και έγινε παραβάτης της Θείας Εντολής, υπέκυψε κατ’ ανάγκη στον θάνατο και έκτοτε όλη η ανθρωπότητα, η απόγονος αυτού, υπέκυπτε στην κληρονομική αυτή καταδίκη. «Εβασίλευσεν ο θάνατος από Αδάμ μέχρι Μωσέως», γράφει ο Παύλος, «και επί τους μη αμαρτήσαντας επί τω ομοιώματι της παραβάσεως Αδάμ».

Η αμαρτία, δηλαδή, της παρακοής που προηγήθηκε υπέταξε όλη την ανθρωπίνη φύση στον θάνατο δικαιωματικά. Πρέπει, λοιπόν, τώρα να βρεθεί ένας άνθρωπος χωρίς αμαρτία, τον οποίον ο Άδης να κατεβίβαζε στα δικά του βασίλεια, και έτσι να καταδικαστεί η δυναστεία του σαν άδικη. Πώς, όμως, θα βρισκότανε άνθρωπος κατά φύση γεννημένος και να είναι απαλλαγμένος της προπατορικής ενοχής; Αυτό είναι το θέμα. Αλλά και πάλι, αν αυτός που θα βρισκόταν ήταν μόνον άνθρωπος, ήταν δυνατόν να καταργήσει του θανάτου τη δυναστεία; Έπρεπε, λοιπόν, μαζί με τον χωρίς αμαρτία άνθρωπο να συνυπήρχε και ο Θεός, ο οποίος, σαν παντοδυναμία και αυτοζωή, να καταργήσει διαπαντός τον θάνατο σε όλη την απεραντοσύνη του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος, και έτσι να μπορέσει ολόκληρη η ανθρωπότητα να ελευθερωθεί. Αυτή, λοιπόν, την πανσοφία περιείχε η ενανθρώπηση του Θεού Λόγου. Διά της ενανθρωπήσεώς του, εκ της Αειπαρθένου Μητρός, αφθόρως και εκτός των φυσικών νόμων στους οποίους υπέκειντο οι υπόλοιποι άνθρωποι, ήτο ελεύθερος από την προπατορική αμαρτία και άρα αναμάρτητος. Διά δε της ασυγχύτου ενώσεως των δύο του φύσεων μέσα στη μία και μόνη υπόσταση του Θείου Λόγου, συνένωσε σαν Θεάνθρωπος το θείο και το ανθρώπινο,

ανακατασκεύασε τη διαφθαρείσαν εικόνα του Θεού εις έναν καινόν, με άλφα γιώτα, άνθρωπον, τον νέον Αδάμ, τον «κατά Θεόν κτισθέντα», όπως λέγει, και προσήλθε στο λογιστήριο του θανάτου με τον τρόπον αυτόν, για να εξοφλήσει, όπως θα λέγαμε, το πανανθρώπινο χρέος μας. Αν και το κεφάλαιο των παθών του Κυρίου μας είναι ο Σταυρός, διά του οποίου καταργήθηκε ο θάνατος και η φθορά και γενικά η καταδίκη, οι Άγιοι Πατέρες μας μάς ερμηνεύουν και όλων των άλλων, των μερικών ας πούμε, παθών του Κυρίου το νόημα και τη σημασία. Επειδή η παράβαση των πρωτοπλάστων δεν ήταν μόνο μια απλή άρνηση, μια απλή αντιλογία, όπως θα λέγαμε, αλλά επακολούθησε και η πρακτική ενέργεια εφαρμογής της απειθείας προς τη Θείαν Εντολή,

ήτο επόμενο να χρειαστεί και τούτων των ενεργειών η θεραπεία. Έτσι, όλες οι ενέργειες των τρόπων της παραβάσεως του πρώτου Αδάμ επαναλαμβάνονται αντίστροφα από τον νέο Αδάμ, τον Κύριό μας Ιησού, για να θεραπευτούν από την αρρώστια της παραβάσεως. Άπλωσε η Εύα τα χέρια στον απηγορευμένο καρπό. Άπλωσε και ο Ιησούς τα χέρια πάνω στον Σταυρό. Παρέβη την εντολή ο Αδάμ και παρήκουσε. Έγινε και ο Ιησούς υπήκοος μέχρι θανάτου, για να θεραπεύσει την παρακοή. Ξύλο, φερ’ ειπείν, ήταν το δέντρο από όπου ο καρπός της παρακοής. Επί του ξύλου εκρεμάστηκε ο Λυτρωτής μας, για να θεραπεύσει αυτήν την παρακοή. Κήπος και Παράδεισος ήταν εκεί όπου ο Αδάμ έπταισε και από όπου εξορίστηκε.

Κήπος ήταν και η Γεθσημανή, όπου ο Ιησούς μας παρεδόθη. Ισοθεΐαν και δόξαν εφαντάστηκε ο Αδάμ στην παράβασή του. Ατιμίαν και πτύσματα εδέχθη ο Κύριός μας. Ακάνθας και τριβόλους εκληρονόμησε με την εξορία του, φερ’ ειπείν, ο Αδάμ. Με ακάνθας εστεφανώθη ο Ιησούς μας. Ηδύ γεύσιν από τον καρπόν αισθάνθηκε ο Αδάμ, όξος και χολήν γεύεται ο Ιησούς μας. Διά της Εύας, η οποία εκ της πλευράς του Αδάμ ελήφθη, έγινε η αποπλάνηση. Την πλευράν του λογχίζεται ο Ιησούς, για να τρέξει από αυτήν αίμα και ύδωρ, συστατικά μυστηριακού καθαρμού της ανθρωπίνης φύσεως. Και γενικά η διαστροφή των τρόπων της παραβάσεως των πρωτοπλάστων

θεραπεύεται, αν παρακολουθήσουμε, την αντίστροφη επανάληψή τους στο πάθος του Σωτήρα μας. Η βάση, όμως, και το κέντρο όλων των θεανθρωπίνων ενεργειών είναι ο Τίμιος Σταυρός, όπου θα επιτελεστεί το μεγάλο θαύμα, το πιο μεγάλο που έγινε ποτέ και ακούστηκε, το κέντρο δηλαδή των παγκοσμίων γεγονότων, η αφετηρία και το τέρμα της προϊστορίας, ιστορίας και μεθιστορίας. Εδώ γεννάται η αρχή της όντως ζωής και όλης της αιωνιότητας. Εδώ αρχίζει η ανακεφαλαίωση των πάντων, όσων έγιναν και υπάρχουν και θα υπάρξουν. Εδώ αρχίζει η κατάργηση και η εξάλειψη της φθοράς και του θανάτου, όλων των θανάτων. Εδώ γεννάται η εγγύηση της ασφαλείας σε όλους τους κόσμους και σε όλους τους αιώνας.

Πραγματοποιείται η είσοδος των πάντων στη μέθεξη, όπως θα λέγαμε, των θείων δωρεών και χαρίτων, όπως ο Θεός διενοήθη για τη δημιουργία Του. Η παράβαση και πτώση του Αδάμ εμπόδισε την ευδοκία του Δημιουργού για τον αγιασμό και την τελειοποίηση των πάντων. Η διά του Σταυρού, όμως, θυσία του Κυρίου μας είναι ακριβώς η αφετηρία της επαναφοράς των πάντων στον προορισμό τους, στη δόξα Του. Ο Παύλος, επί παραδείγματι, στην Α΄ Κορινθίους 15:22 γράφει το εξής: «Ώσπερ γαρ εν τω Αδάμ πάντες αποθνήσκουσιν, ούτω και εν τω Χριστώ πάντες ζωοποιηθήσονται». Και στους Ρωμαίους Ε΄ 15 λέγει: «Ει γαρ τω του ενός παραπτώματι οι πολλοί απέθανον»,

«πολλώ μάλλον η χάρις του Θεού και η δωρεά εν χάριτι τη του ενός ανθρώπου Ιησού Χριστού εις πολλούς επερίσσευσε». Δεν αμφιβάλλει, λοιπόν, κανείς ότι η Ανάσταση του Κυρίου μας είναι η διανομή, τρόπον τινά, όλων αυτών των δωρεών που προείπαμεν. Αλλά η ρίζα από όπου όλα εβλάστησαν και καρποφόρησαν είναι ο Σταυρός. Αυτός είναι η δόξα του Ιησού μας. Γι’ αυτό και ο Ιωάννης λέει ότι πριν από τη σταυρική θυσία ο Ιησούς «ουδέπω εδοξάσθη», στο Ζ΄ 39. Αν ο τρυγητός, επί παραδείγματι, στην Ανάσταση επετελέσθη, η καρποφορία διά του Σταυρού και του πάθους ετελεσιουργήθη. Ο παντοδύναμος του Θεού Λόγος, αγαπητοί,

ενώθηκε με τη δική μας φύση και, διά του παναρέτου βίου του, εθεράπευσε όλες τις αδυναμίες και τα πάθη μας, όλη τη ροπή της παραφύσεως, όπου «επί τα πονηρά έγκειται» και μας εκαρποφορούσε. Ανέβηκε στο τέλος στον Σταυρό, ο οποίος εθεωρείτο κατάρα, όπως ξέρετε, και μαζί με την κατάρα που κληρονόμησε η φύση κατάργησε και αυτόν τον θάνατο. Ήταν πολύ φυσικό για τον μεγάλο αρχιτέκτονα της θεϊκής μας αναπλάσεως να θελήσει να θεραπεύσει εξ ολοκλήρου αυτό που προσέλαβε, την ανθρωπίνη δηλαδή φύση. Αφού, λοιπόν, υπέδειξε διά του λόγου και πράξεως την αρετή που αρμόζει στη φύση μας, εθεράπευσε τις πληγές του θανάτου.

Συμβολίζονται ταυτόχρονα στις ψυχικές μας διαστροφές. Γιάτρεψε τον τυφλό, τον χωλό, τον λεπρό, τον ξηρό, τον συγκύπτοντα, τον παράλυτο, τη σατανική αιχμαλωσία που συμβολιζόταν στα όργανα του θανάτου. Και μετά προσήλθε διά του Σταυρού προς αυτόν τον ίδιο τον θάνατο, για να καταργήσει και αυτόν και έτσι, κατά τον Παύλον, να απαλλάξει «όσους φόβω θανάτου διά παντός του ζην ένοχοι ήσαν δουλείας». Μετέβαλε, δηλαδή, το όργανο της ατιμίας και του φόβου, το σύμβολο της κατάρας και της φρίκης, σε σύμβολο νίκης και θριάμβου, σε όπλο δυνάμεως και συμμαχίας για την ανθρωπίνη φύση και σε όλες τις γενεές και τις εποχές.

Τώρα, με τη δύναμη και προστασία του Σταυρού, καταπατούνται από όσους τον επικαλούνται οι δυνάμεις του διαβόλου και του θανάτου. Διά της χάριτος και δυνάμεως του Σταυρού κατανικώνται οι δυνάμεις της αμαρτίας, υποτάσσονται τα πάθη και οι συνήθειες, μεταβάλλεται ο ασθενής χαρακτήρας, φωτίζονται οι πιστοί στην επιλογή του Θεού θελήματος και επιτυγχάνουν εν ολίγοις τις αρετές, κατορθώνουν υπομονή, πραότητα, δικαιοσύνη, αγνότητα και, προπαντός, το πιο μεγάλο, προκόπτουν στη συμπάθεια και την αγάπη. Αφού, λοιπόν, υψώθη ο Ιησούς μας από της γης, ανύψωσε προς τον εαυτόν του και όλους όσους επίστευσαν και πιστεύουν εις Αυτόν και απήλλαξεν και θα απαλλάσσει από κάθε μάταιη και εμπαθή προσπάθεια. Αφού υψώθηκε μεταξύ ουρανού και γης, δηλαδή πάνω στον Σταυρό, και άπλωσε τις αγκάλες,

εναγκαλίστηκε ολόκληρη την κτίση και ευαγγελίστηκε ειρήνη σε όλους, «τοις μακράν και τοις εγγύς», όπως λέγει, και έγινε «τα πάντα εν πάσι», έφερε τα διεστώτα εις εν. Και αφού έλυσε «το μεσότοιχον του φραγμού» και αποκατήλλαξε τους πάντας διά του σώματος αυτού τω Θεώ, «διά του σταυρού, αποκτείνας την έχθραν εν αυτώ», κατά τον Παύλον, «εξαλείψας το καθ’ ημών χειρόγραφον», και αυτό «ήρεν εκ του μέσου, προσηλώσας αυτό τω σταυρώ· απεκδυσάμενος δε τας αρχάς και τας εξουσίας, εδειγμάτισεν εν παρρησία, θριαμβεύσας αυτούς εν αυτώ», όπως γράφει ο Παύλος, Κολοσσαείς Β΄ 14-15. Υπελείπετο τώρα η κάθοδός του στον Άδη, «ίνα τοις εν φυλακή πνεύμασι πορευθείς κηρύξη», κατά τον Απόστολον Πέτρον, Α΄ Γ΄ 19, γιατί ακριβώς…

«αναβάς υπεράνω πάντων των ουρανών», «αυτός εστι και ο καταβάς εις τα κατώτερα μέρη της γης», «ίνα πληρώση τα πάντα». Ο πάντων τεχνουργός και κυβερνήτης, όπως μας λέγει ο Παύλος στην Εφεσίους Δ΄ 9-10. Αξίζει, όμως, νομίζω, εδώ να κάνουμε έναν σταθμό, για να περιγράψουμε μερικά γεγονότα που δεν πρέπει να μείνουν απαρατήρητα. Όταν, φερ’ ειπείν, ο Μωσής συνετέλεσε την αποστολή του ως οδηγός και λυτρωτής των Εβραίων και παρέδωκε την εξουσία στον διάδοχό του, Ιησού του Ναυή, με όλες τις επαγγελίες και ευλογίες που του υποσχόταν ο Θεός, έγραψε με παράπονο μια ωδή, τη Δευτέρα.

η οποία εκφράζει τον πόνο και την πικρία του, γιατί ακριβώς προέβλεψε ότι δεν θα πειθαρχούσαν και δεν θα αξιώνονταν των ευλογιών και των επαγγελιών που τους υποσχόταν ο Θεός. Κατά παρόμοιο τρόπο και ο Χριστός μας, ο πραγματικός λυτρωτής και μόνος σωτήρ του κόσμου, όταν επετέλεσε την πανσωτηρία δια της Θείας Του κενώσεως και του Σταυρού, προέβλεψε δυστυχώς ότι δεν θα σωθούν όλοι οι άνθρωποι για τους οποίους εθυσιάστη και γι' αυτό ακριβώς, στην κρισιμότερη ώρα του πάθους του, εκίνησε τα μαραμένα του χείλη και είπε «Διψώ». Και ναι μεν ο δριμύς πόνος από την παρατεταμένη δοκιμασία του δημιουργούσε και μια φυσική ανάγκη δίψας, αλλά η κραυγή του Ιησού «Διψώ»

δεν ήταν έκφραση της σωματικής του μόνο δίψας, εκείνου που επί τεσσαρακονθήμερον διατέλεσε νήστης παντελώς. Η δίψα του ήταν η έκφραση της φλεγομένης από αγάπη παναγάθου καρδίας του, η οποία διψούσε όλων των ανθρώπων τη σωτηρία. Η θυσία του ήταν τόσο μεγάλη, ώστε θα μπορούσαν να σωθούν και όλων των ουρανίων σωμάτων οι κόσμοι, αν ήσαν κατοικημένοι. Η λέξη «διψώ» είναι συγχρόνως το οξύ κέντρο ελέγχου κάθε λογικής φύσεως, κάθε συνειδήσεως και καρδίας που αξιώθηκε της Θείας Επιγνώσεως και εξ αμελείας προδίδει την αγάπη Του. Είναι ο δριμύς έλεγχος κάθε αδιαφορίας, κάθε προφάσεως, κάθε προδοσίας της μεγάλης αυτής θυσίας,

η οποία ούτε πριν, ούτε τώρα, ούτε και στο παρατεταμένο μέλλον θα μπορέσει να περιγραφεί. Η φλεγομένη του καρδία, αγαπητοί μου, εξέφραζε τη διακαή του δίψα να συνεχίσει, αν ήταν δυνατόν, τα πανάχραντά του πάθη, για να συγκινήσει και να σπρώξει τους αναισθήτους και πεπωρωμένους που δεν εισέρχονται και μένουν εκτός, δυστυχώς. Αλλά και εδώ βλέπουμε να εκτυλίσσεται ένα μυστήριο συγκλονιστικό. Βλέπουμε τη θεϊκή του αγάπη, σ' όλη της την έκταση, να απλώνεται στους ανθρώπους, να τους καταδικάζει στην αθανασία, στην ισοθεΐα και στην υιοθεσία, ενώ η ανθρωπίνη κακία με τη σειρά της να αρνείται την προσφορά.

Που δικαιούται κάθε άνθρωπος, και αυτό ακόμη ο προδότης και κακοποιός, ένα ποτήρι ψυχρού ύδατος δεν το έδιδε ούτε στον μεγαλύτερο ευεργέτη της ανθρωπότητας. Αυτός που συνεκλόνισε την Ιουδαϊκή γη με τα υπερφυσικά του θαυμάσια, ο περιελθών πάσαν την περίχωρον ευεργετών και ιώμενος τους πάντας, Αυτός που δίδαξε έμπρακτα την ειρήνη, τη συμπάθεια και την αγάπη, όταν κατάδικος έκραζε «Διψώ», Του προσέφεραν αντί ύδατος όξος και χολήν. Πόσο τυφλό πράγμα είναι η κακία, αγαπητοί! Όμως είναι μια ευκαιρία για μας συγκρίσεως, ώστε ο καθένας μας να ερευνήσει τον εαυτό του και να δει από τις εσωτερικές του διαθέσεις σε ποιο σημείο βρίσκεται. Διότι η ιστορία επαναλαμβάνεται, όπως ξέρετε. Τέλος,

ο γλυκύτατός μας Ιησούς, ο αμνός του Θεού, αίρων την αμαρτία του κόσμου, για πολλοστή φορά εγεύθη την αχαριστία αυτών που ευεργέτησε και, αφού ήδη εξετέλεσε πλήρως την Πατρική Βουλή, εξεφώνησε και τα τελευταία του λόγια.

Δεν αποδέχθηκαν οι άνθρωποι του περιβάλλοντός του την προσφορά της αγάπης του και ο παρανομότατος εκείνος όχλος ουκ ηβουλήθη συνιέναι και, αφού δεν έμεινε κανένα πλέον περιθώριο να συγκινηθεί η πεπωρωμένη τους καρδιά, στράφηκε προς τον ουράνιο Πατέρα του και, τρόπον τινά απαιτητικά, του ζήτησε σαν χάρη να συγχωρήσει τους σταυρωτές του. Λέγων

τα επαναλήπτα, Πάτερ άφεσ' αυτής ουγαρίδας ηττυποιούς.

Λόγος, αγαπητοί μου, συνταρακτικός και συγκλονιστικός. Ποιος άλλος θα μπορούσε να εκφράσει αυτόν τον λόγο εκτός από τον μόνον Θεάνθρωπο; Και μόνη η φωνή αυτή και μόνη η ευχή αυτή ήταν ικανή να πει σε όλο το σύμπαν ότι Αυτός και μόνον ήταν ο Υιός του Θεού ο Μονογενής. «Και κλίνας», λέγει, «την κεφαλήν, παρέδωκε το πνεύμα». Μυστήρια μυστηρίων. Ξέρουμε πως κάθε άνθρωπος πρώτα παραδίδει το πνεύμα και μετά κλίνει την κεφαλήν. Ενώ ο Ιησούς μας πρώτα έκλινε την κεφαλή και μετά παρέδωκε, όταν δηλαδή ηθέλησε και όπως ευδόκησε, το πνεύμα του.

Εννοούσε όταν έλεγε «Εξουσίαν έχω θείναι την ψυχήν μου και εξουσίαν έχω πάλιν λαβείν αυτήν», που διαβάζουμε στον Ιωάννη, Ι΄ 18. Ο δε Θείος Δαμασκηνός στην υμνολογία του αναφέρει τα εξής: «Φόβω σοι ως θεραπαινίς η τελευτή, προσταχθείσα, πρόσεισι τω Δεσπότη της ζωής». Με τον τελευταίο του λόγο, «Τετέλεσται», ο Χριστός αφήκε το Πνεύμα και συνεπλήρωσε όλη την οικονομία του παμμεγίστου αυτού μυστηρίου της προαιωνίας Βουλής του Θεού. Με αυτά συνεπλήρωσε όλη την εξ ασθενείας και των παθών προσφορά του, με την οποία ως Υιός του ανθρώπου ετελεσιούργησε την ανάπλαση και αναδημιουργία της παραφθαρμένης μας φύσεως. Ο Μέγας Αθανάσιος

στον λόγο του περί του πάθους και του σταυρού του Κυρίου μας αναφέρει τα εξής:

«Καταβέβηκε γαρ ίνα ημών την άνοδον κατασκευάσει και πεπείραται γενέσεως, ίνα ημείς δι' αυτού το αγέννητο Πατρί, δηλαδή, φιλιώσωμεν. Ησθένησε δι' εμάς, ίνα ημείς εγερθώμεν εν δυνάμει και είπωμεν ως ο Παύλος, πάντα ισχύω εν τω ενδυναμούντί με Χριστώ.

Υπό των δημίων εκδύσκεται, ους ημείς εν τω Αδάμ ενεδυσάμεθα χιτώνας, ίνα αντί τούτου τον Χριστόν ενδυσάμενοι δυνηθώμεν. Υπέρ ημών οδυνάται και μεριμνά, ίνα ημείς ανώδυνοι γενώμεθα. Κάλαμον επί την δεξιάν αυτού έδωκαν, ίνα καταλήξει να συντρίψει αυτούς ως σκεύη κεραμέως». Αλλά και το μυστικότερο είναι: «Διά του καλάμου, ως γραφικού οργάνου, υπογράφει ημών την ελευθερία και του κοινού ημών εχθρού, θανάτου και διαβόλου, την καθαίρεση». Ας αναφερθούμε τώρα και στα εξ αυτών ενεργηθέντα υπό του Ιησού μας. Οι λόγοι πλέον της οικονομίας παρήλθαν και ο Παντεχνουργός του Θεού Λόγος, ο οποίος χθες έπασχεν ως Υιός ανθρώπου, αποκαλύπτεται τώρα σε όλη του τη θεοπρεπή παντοδυναμία. Χθες οι υπηρέται του Πιλάτου τον εράπιζαν. Σήμερα, τη αστραπή της θεότητός του, ραπίζει του θανάτου και του Άδου τα βασίλεια. Χθες, υπό των γραμματέων και φαρισαίων και του ελεεινού όχλου των Ιουδαίων, ενεπαίζετο. «Ουά», έλεγον, «ο καταλύων τον ναόν του Θεού, κατάβηθι από τον Σταυρόν και πιστεύσομεν».

Σήμερα όμως εμπαίζει και φοβίζει τους άρχοντας του σκότους και του Άδου. Μόλις ο Κύριός μας Ιησούς κατέβηκε με την τεθεωμένη Του ψυχή στον Άδη, Τον συνακολούθησαν όλες οι ουράνιες δυνάμεις. Όχι βέβαια για ενίσχυση. Ποιαν ενίσχυση χρειάζεται ο παντοδύναμος Λόγος του Θεού, ο φέρων τα πάντα τω ρήματι της δυνάμεώς Του; Αλλά για δορυφορία και περισσότερο για θαυμασμό των μεγάλων του βουλών και σχεδίων, διά των οποίων ετελεσιούργει την άρρητον αυτού οικονομίαν. «Ανακεφαλαιώσασθαι», όπως λέγει ο Παύλος, Εφεσίους Α΄, «τα πάντα εν εαυτώ, τα επί της ουρανής και τα επί της γης και τα υπό την γην». Προπορευόμεναι μεν και ακολουθούσαι δε, όλες οι ουράνιες δυνάμεις με πολύ δέος έψαλλον: «Άγιος, Άγιος, Άγιος, ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Βασιλεύς των Δυνάμεων».

Εσείσθησαν του Άδου τα σκοτεινά δεσμωτήρια. Ο δε άρχων του σκότους και όλες οι αποστατικές δυνάμεις του, αισθανόμενες ότι έφτασε η ώρα της καταδίκης των, κατέβαλαν και την τελευταία προσπάθεια να αμυνθούν. Ας μεταφέρουμε δε ακόμη στην αγάπη σας μερικά νοήματα από σχετικό λόγο του μεγάλου μας Πατρός Επιφανίου. Ξέρετε τι λέει γι' αυτό; Λέει: «Προσήγγιζαν αι προπορευόμεναι δυνάμεις των ασωμάτων λειτουργών, οι οποίες συνεπορεύοντο μετά του Σωτήρος ημών, έκραζαν προς τους εντός και κρυμμένους τυράννους του σκότους· άρατε πύλας, οι άρχοντες, υμών και εισελεύσεται ο βασιλεύς της δόξης». Και, χωρίς να εννοούν οι σκοτεινοί κάτοχοι του Άδου

τι σημαίνει η φωνή αυτή, απήντησαν δειλά και ταραγμένα: «Τις εστιν ούτος ο βασιλεύς της δόξης; Ουδέποτε ουδείς έφτασε εις του Άδου τα βασίλεια με τοιαύτην εξουσία. Μήπως είναι Εκείνος ο οποίος ήρπασεν από τα ιδικά μας ταμεία τον υιόν της χήρας και τη θυγατέρα του Ιαΐρου και τον τετραήμερον Λάζαρον; Περισσότερον, μήπως είναι Εκείνος ο οποίος εξέβαλε τους δικούς μας υπηρέτες από τους ανθρώπους και θεράπευσε τας νόσους και μαλακίας, τις οποίες εμείς εδημιουργήσαμε εις αυτούς; Εκείνον, εκείνον εμείς ενεργήσαμε, δια των υπουργών των ιδικών μας, δηλαδή των Εβραίων, και τον εσταύρωσαν και δεν αντέδρασε, αλλά προσεποιείτο ασθένειαν και φόβον και προσηύχετο και έλεγε, Θεέ μου, Θεέ μου, ίνα τι με εγκατέλιπες;

Εδίψα και εμείς του εδώσαμε χολή. Πώς τώρα εις λέγεται ότι ο βασιλεύς της δόξης;» Και οι ουράνιες δυνάμεις συνέχισαν, επανέλαβον μετ' εξουσίας: «Άρατε πύλας, οι άρχοντες, υμών και μη βραδύνετε, μη ερωτάτε, μη απορείτε, μη προφασίζεστε». Βραδυνόντων δε, λέγει, των σκοτεινών δυνάμεων και διερωτώντων και πάλιν, «Τις εστιν ούτος ο βασιλεύς της δόξης;», εβόησαν αι ουράνιαι μετά παρρησίας: «Κύριος των δυνάμεων, αυτός εστιν ο βασιλεύς της δόξης». Και με τον λόγον αυτόν συνετρίβησαν αι θύραι, κατεθλάσθησαν οι μοχλοί και ανεσπάσθη ριζιδόν η είσοδος των σκοτεινών δεσμωτηρίων του Άδου. Τότε φρίκη, τρόμος και φόβος κατέλαβε τους άρχοντας του σκότους,

οι οποίοι, φεύγοντας, εκρύπτοντο στα βαθύτερα του Άδου σπήλαια και καταγώγια από προσώπου της δόξης του Κυρίου. Τότε διά δεσμών αλύτων κατεδέθη ο τύραννος και πάσα η εξουσία και δύναμις αυτού επί του ανθρώπου αφηρέθη εξ αυτού και ουδενός πλέον εξουσιάζει εκ των όσων πιστεύουν και ακολουθούν τον Κύριο Ιησού Χριστό. Αυτό άλλωστε προβλέπων ο Δαβίδ έλεγε: «Του εχθρού εξέλιπον αι ρομφαίαι εις τέλος». Αφού δε εφώτισε διά της αστραπής της θεότητός του ο Κύριος όλα του σκοτεινού Άδη τα μέρη και καταγώγια, ευθύς ήλθε προς τον πρωτόπλαστον και πρωτόθνητον πρωτοπάτορά μας Αδάμ, τον οποίον βαθύτερον εξ όλων των ανθρώπων ο θάνατος εφύλαττε.

Ο Αδάμ ανέστη και, σταθείς, εβόησε με έκπληξιν εις τους περί αυτόν απ' αιώνος νεκρούς: «Φίλοι μου και τέκνα μου, ακούω γνωστόν εις εμέ ήχον ποδών. Είναι αυτός ο ήχος τον οποίον ήκουσα και τότε, το κατηραμένο εκείνο δειλινόν, ότε εκρυπτόμην εις τον Παράδεισον διά την παράβασή μου. Εάν όντως Εκείνος είναι και έρχεται προς εμάς, θαρσείτε, διότι εγγίζει και η απολύτρωσις ημών». Και λέγοντος αυτά του Αδάμ, προέφθασε αυτόν ο Κύριος διά της παρουσίας του, υπό την θεανδρική αυτού μορφή. Τότε, τύψας το στήθος, ο γηραιός Αδάμ εβόησε: «Ο Κύριός μου μετά πάντων». Και απεκρίθη ο Ιησούς: «Μετά του πνεύματός σου. Ανάστα, πλάσμα το εμόν, ανάστα, εικών η εμή, ανάστα και έγειρε εκ των νεκρών και επιφαύσει σοι ο Θεός. Ανάστα, έγειρε, άγωμεν εντεύθεν. Ουκέτι εις Άδην η παραμονή σου, αλλά εις αυτόν τον Ουρανόν. Δεν σε εποίησα διά τον Άδην μου, αλλά διά την ζωήν μου. Και διά σε εδανείσθην την ιδική σου φύση, γενόμενος απόγονος και Υιός σου, ίνα χαρίσω εις σε την υιοθεσία του ιδίου μου Πατρός. Ανάστα, έγειρε, άγωμεν εντεύθεν». Έτσι, αγαπητοί, σύμφωνα με όσα μας παρέδωκε η Αγία μας Εκκλησία, πιστεύομεν

ότι επιτελέσθη πλήρως διά της συγκαταβάσεως του Θεού Λόγου η ανακαίνιση της κτίσεως και ιδίως η ανάπλαση της ανθρωπίνης φύσεως. Διά της υποστατικής του ενώσεως με το κτίσμα του, τον άνθρωπο, ο Θείος Λόγος μετέδωσε και συνεχώς μεταδίδει τις θεοπρεπείς του χάριτες σε όλη τη δημιουργία και ειδικότερα δε στον άνθρωπο, τον οποίον κατέστησε, κατά τον Παύλον, σύσσωμον Αυτού. Δεν είμεθα πλέον ξένοι, δεν είμεθα πλέον πάροικοι, αλλά συμπολίτες των Αγίων και οικείοι του Θεού, καθώς είμεθα σύσσωμοι με Αυτόν, αφού μας συνήρμοσε στο δικό Του σώμα, δηλαδή στην Εκκλησία. Να μου επιτρέψετε...

να προσθέσω και μερικά λόγια θεοπρεπούς θεολόγου της Εκκλησίας μας. Λέει: «Αφού ο Θεός Λόγος έγινε σαρξ, σώμα, εντός του σώματός του ενήργησε όλη την οικονομία της σωτηρίας του κόσμου και έτσι το σώμα του έγινε Εκκλησία, μέσα στην οποία συνεχίζεται αδιάκοπα όλη η κοσμοσωτηρία από όλους τους παράγοντες της φθοράς και του θανάτου». Αυτό είναι που τονίζει άλλωστε και ο Παύλος, όταν αναφέρει ότι ο Σωτήρ ενήργησε εντός σώματος αυτού. Διά της θεανθρωπίσεώς του ο Κύριός μας εισαγάγει σε μίαν εξ αίματος συγγένεια με το Θεό. Δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει αυτό. Η Καινή Διαθήκη με το αίμα του Θεανθρώπου Χριστού δεν είναι διαθήκη με λόγο ή διδασκαλία ή νόμο ή εντολή

ή άλλη σύμβαση μόνον, αλλά διαθήκη εν αίματι θείω και ανθρωπίνω, που είναι ακριβώς η πηγή και η αιτία όλων των ζωοποιών και θαυματουργών δυνάμεων που ενεργούν την θεανθρωπίνη οικονομία της σωτηρίας μας.

Το «ανακεφαλαιώσασθαι», που λέει ο Παύλος, «τα πάντα εν τω Χριστώ, τα επί της ουρανής και τα επί της γης», δεν σημαίνει άλλο παρά την ενχρίστωσιν, την χριστοποίησιν των πάντων. Να ανακεφαλαιωθούν, λέγει, τα πάντα σε ένα σώμα, το σώμα του Χριστού, την Εκκλησία, και έτσι να φτάσουν στον θείο και αιώνιο σκοπό τους, «το πλήρωμα του τα πάντα εν πάσι πληρουμένου».

Ποιο λοιπόν είναι το μυστήριο του Θεού, το Ευαγγέλιο, η καλή αγγελία που καλύπτει όλο το νόημα της υπάρξεως του ουρανού και της γης, όλων γενικά των κτισμάτων; Το Ευαγγέλιο είναι ο Θεάνθρωπος Χριστός εντός μας, με όλο το πλήρωμα της θεανδρικής του υπάρξεως, με τη μορφή Του στο κάθε τι που συνιστά τη φύση μας. Το μυστήριο του Θεού, το Ευαγγέλιο, συνίσταται στο να ζει ο Χριστός εν ημίν και όχι εμείς εν εαυτοίς, στο να γίνουμε Χριστοειδείς σε όλη μας την ύπαρξη και να αντανακλάται η μορφή Του πάνω σε ό,τι εμείς είμαστε. Τούτο κατορθώνεται μόνο διά της Εκκλησίας, διά των θείων μυστηρίων, κατ' εξοχήν της Θείας Ευχαριστίας, της Θείας Κοινωνίας και των αγίων έπειτα αρετών.

Κάθε μυστήριο, κάθε αρετή μορφώνει μέσα μας αυτή τη Θεία Μορφή, αυξανόμενη έως ότου όλες οι αρετές με τα μυστήρια μορφώσουν προοδευτικά μέσα μας πλήρως την Θείαν Αυτού Εικόνα. Η μετάνοια, αγαπητοί μου, η εξομολόγηση στον ιερέα, η νηστεία, η προσευχή, ο εκκλησιασμός ο συνεχής, η συνεχής Θεία Κοινωνία, η πίστη, η αγάπη, η πραότης, η μακροθυμία,

αυτά μορφώνονται σιγά σιγά μέσα μας και, όταν μορφωθούν αυτά, τότε θα μορφωθεί και ο Χριστός εν ημίν. Ναι, μόνον ο Χριστός, κανένας άλλος, ούτε ο ιδικός μας εαυτός μπορεί να λάβει μέσα μας μορφή. Χωρίς τη μορφή του Χριστού εντός του, ο άνθρωπος είναι τίποτα, να μην πω ότι είναι ένα κτήνος, να μην πω ότι είναι ένας δαίμων. Αγωνιζόμενοι όμως στην εν Χριστώ ζωή, μετέχουμε συνεχώς όλο το σώμα και το βίο του Χριστού μας και γινόμεθα ο καθένας ξεχωριστά και όλοι μαζί ο Χριστός επαναλαμβανόμενος εις τον αιώνα. Μετέχουμε σε όλα τα θεοειδή χαρίσματα που μετέδωσε στη φύση μας διά των Αγίων Του Παθών και της Αναστάσεως. Και αν είμεθα επί της γης, όμως το πολίτευμα ημών εν ουρανοίς υπάρχει. Και ενώ ευρισκόμεθα μεταξύ των ανθρώπων, η ζωή ημών κρύπτεται συν τω Χριστώ εν τω Θεώ. Όπως λέει στους Κολοσσαείς Γ΄ 2-3 ο Παύλος: «Τα άνω λοιπόν φρονώμεν, μη τα επί της γης».

Ένα μικρό επεισόδιο χρειάζεται, που λέγεται θάνατος, να τσακιστεί το τσόφλι, να μείνει το σώμα εδώ, το πουλί να πετάξει στις αιωνίους καταπαύσεις, τα οποία εύχομαι υμίν και ημίν. Αμήν.