The Rich Man and Lazarus

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, with God’s help, I would like to say a few words about one of the many parables Christ told—a parable He addressed to hard-hearted people. It seems that a large proportion even of those who call themselves Christians are hard-hearted toward others.

Sometimes we are moved when it is someone close to us. But if something happens outside our own family,

it does not move us. And yet the greatest virtue is love for our fellow human being. This love for our neighbor is expressed through almsgiving to our neighbor. Almsgiving, of course, takes many forms. It is not simply a matter of giving money.

There are many ways in which we can show mercy to another person. There is spiritual almsgiving, material almsgiving, and personal almsgiving, because people have many different needs. Someone may say, “I do not want money; I want to speak to this person and receive justice. I do not want money; I want what I actually need. I need money. Or I need you to stay here for half an hour, so that I too can go to Church and light a candle.”

Mercy toward another person means understanding his weakness and helping him in his need. Yet in such situations we are hard-hearted. A person must not be hard-hearted, because as he conducts himself toward his neighbor, so Christ will conduct Himself toward him.

As the familiar saying goes, “As you make your bed, so you will lie in it.” If you showed no mercy, do not ask for mercy. If you did not forgive, do not expect forgiveness. If you did not love, you will not be loved. No, no, no, no. And I repeat: Christ told this parable because, for the most part, we are hard-hearted. It is the parable we have known since our schooldays, the so-called parable of the rich man and poor Lazarus. There Christ shows clearly what awaits anyone who has no compassionate heart toward his neighbor. And it is not limited to the degree presented here: a rich man was indifferent to a poor man. The rich man could easily have cared for the poor man without even noticing the cost or feeling any loss. But the teaching does not stop there; it goes further. You must show mercy to another person out of what you yourself lack. If you give from your abundance, God accepts that too. But it is of greater value to show mercy from what you need yourself—to go without it yourself.

What you give should meet and satisfy the other person’s need. You should share it with him. Do not eat your fill, so that he too may have at least a little to eat. For if the rich man in the parable had taken an interest in poor Lazarus, he would not even have noticed the cost. He could have continued living comfortably, while at the same time another person could have

cared for Lazarus there at his mansion, wherever it was, by his gateway. Yet what is given to another should, if possible, involve some sacrifice as well. I repeat, I do not know how you think; I judge from myself. If, for example, someone close to me is suffering, I take it very seriously. But if someone farther away is suffering, in the next neighborhood—in Evangelismos or Psychiko—it does not affect me as deeply.

It ought to affect me just as deeply, if that were possible, and I ought to respond there as well. A person should examine his conscience whenever someone else is suffering or has a material or spiritual need and he does not stand by him. He should know that he is losing something—losing a great deal, losing a great blessing—personally, financially, in his work, and in everything else, whenever his wealth, abilities, strength, and knowledge are not placed at the service of someone in need. Someone once asked, “Why did God make people different, so that they would have needs? Everyone ought to be self-sufficient and have no need of anyone else.” But there would be no greater egotist in the world than man himself

if he felt that he needed no one. If even now, when we need the mosquito and the ant, we still behave like beasts, how much more would that be true then? The answer is that God made people different so that they might complete one another. Do you see how my fingers are? They are different. But do you see what they form together? A bouquet. This is God’s design. God made no mistake. Modern systems try to eliminate the poor and make everyone rich. There could be no greater misery in the world. There could not. There could be no greater misery in the world. But if man were willing to apply the Gospel amid all the differences that exist,

there would still be the strong and the weak, the rich and the poor, the laborer and the scholar, the inventor, and so on. But this whole system could become a beautiful harmony, with each person placing himself at the service of the others. One might eat chicken, for example, while another ate bean soup. I believe that then the earth would become something like Paradise. But this does not happen. The poor laborer seeks to steal from his employer, while the employer seeks to exploit the laborer, and so we get the conditions we see around us. Do you remember what Judas said, pretending to care like a champion of the workers? Do you remember his words? “This ointment should have been sold for three hundred denarii and the money given to the poor.” What concern that great thief showed for the poor!

The Lord answered, “Leave her alone. Why do you trouble the woman? You will always have the poor with you. You will not always have Me, for I am going away. But you will always have the poor with you.” There are people who do not want to work, labor, study, occupy themselves usefully, or become anything at all. Do we not have children whom we keep urging to learn, to become proper human beings, yet they grow into something less than human? What will such a person become? What will he become? Poor. Then tomorrow he blames the system, the government, and God. Who is really to blame? You worked, sweated, suffered, and carried the burden of your families. Why should someone who refused to educate himself stand in the same place as you? Is that not in our own hands? Later we say, “If only I had had the sense.” So is your mind to blame? You were unwilling; no one else is to blame.

Then someone says, “I did not want to share it out.” Share what? Another person’s sweat? Another person’s labor? I hear some people criticizing Bodosakis. I do not know what the man does or what he has accomplished. But I do know that he is in his office at six in the morning and still there at midnight, year after year. And then people regard him as a beast. That is not how things are. God made no mistake; we are the ones who have somehow tangled everything up.

A person must be careful, because one day circumstances will change and we will be called to give an account. In this world, of course, we may do as we please, but this world comes to an end, and the whole scene changes. Here we may succeed in trampling on other people, on another person’s blood and sweat, and rise in worldly terms. But when the time comes for us to leave this world, the rich and the poor will depart, the clever and the cunning and the good—all will depart. From that point onward, the justice of God takes effect and sets everything in order. It was for this class of people—the hard-hearted, whatever category they may belong to—that Christ told the so-called parable of the rich man and poor Lazarus. This is also what the Fathers say: “The Lord fashioned this discourse,”

says the divinely inspired John Chrysostom, “to instruct the merciless”—to address those who will not open their hands to help another person in need—“about the punishments awaiting them, and also to teach those who suffer what good things they are destined to enjoy because of the hardships they endured here.” And as I told you, many hardships are not permitted by God but are created by man. Among the mail I received today was a letter from Skydra, up there, from a village, I believe. It included a photograph of a family—a husband and wife with four children—and a priest’s written certification concerning the family,

stating, “This man is an honest family man,” and so forth. There was also a long, two-page letter from the man to me, saying that his property was being put up for auction, that the bank was taking everything from him, and so forth. He asked me to take an interest, to write to people, notify them, and speak to those I know, so that they might help him and prevent his children from being left out on the street. Now, this may indeed be how matters stand. Here, this is how the case appears—if that is truly how matters stand. For I would like to believe that the priest would not have issued a signed and sealed certificate unless these things were really happening to the man. Up to this point, then, the case is clear.

But afterward I can investigate how he reached this point. Why did he reach it? For there may be a particular reason why he came to this and why his family is now about to be put out on the street.

There are cases where people gambled everything away at cards, squandered it on women, wasted it in other ways, and finally came to this point. Then, in the meantime, the man lost his health, and all sorts of extraordinary things happened. The Master above knows all this. Someone may then be moved with pity and say, “This is the state for you; this is the government for you. Can you not see that he is suffering?” But why is he suffering? Tell me why he is suffering.

I remember that when I was a child in my village, I would hear noises at night and think they were demons. In fact, it was a woman with twelve children throwing stones at a house where her husband had gone to gamble away his day’s wages while the children went hungry. Do you understand? We must examine why we are in a certain condition and why we suffer: why I became ill and ended up confined to bed, why I lost my health. If you had seen the landlord I had in Pangrati years ago, you would have said, “Poor man, poor man.” God forbid!

He had lived for the flesh, for the world, for pleasure and self-interest, and so forth, and now he blamed God. There are many such cases. Yet we are called, in each person’s case, to help relieve his condition, not to indulge the person himself. And what we do will still come back to us from God. Whether we act harshly and remain indifferent or act well, we will receive in proportion to our deeds. But if we look into the background, we will find that God is not to blame. We are to blame. We failed to take care over something, failed to consider something, failed to reckon with something. In any event, this divinely inspired Father says, “This is why the Lord fashioned this parable.” So listen now, those of you who do not remember it, although everyone who attended school will remember it from there.

Besides, the Church recounts it every year. “There was a certain rich man who was clothed in purple and fine linen and feasted splendidly every day.” Purple and fine linen are royal garments. Yet this man, though he was not a king, lived and dressed in such a way that he raised himself to the level of royalty. This is selfishness; this is extravagance; this is wanton living. For Christ did not say that he feasted now and then for a little recreation. He feasted every day. And He does not simply say that he feasted, but that he feasted splendidly. “Splendidly” means extravagance;

it means wanton living; it means utter disregard for money. What does it matter to me whether your father owns oil wells or whatever else you may possess? Your stewardship must be responsible. You must not regard yourself as the owner of what you possess, but as its steward. Someone else could have possessed it, just as someone else will possess it tomorrow, after you are gone. And you would want the wealth flowing from that business, from that rich source, to be managed well for the benefit of more people. That is what you must do now as well. If your business happens to yield more than another person’s, whether temporarily or permanently, you must take that into account. You must ask whether you have the right to live this way while someone else is suffering.

Do you have the right to spread a banquet every evening with anything you desire, gathering around you—if you will permit the expression—all those thieves, prostitutes, and adulterous women? For the most part, those are the sorts of people who gather at such banquets and in such surroundings: idlers and people devoted to the flesh, the world, and self-interest. Does he have that right? No, he does not. The man in the parable was such a person. At the same time, another scene is shown at his home, which must have been some sort of mansion. “And there was a certain poor man named Lazarus.” There was another man, He says, whose name was Lazarus. I do not know whether you remember or have noticed this: He gives no name for the rich man. But He tells us the poor man’s name. The interpreters say that Lazarus

was a well-known person in Jerusalem at that time, a poor man, utterly destitute. The Lord took this familiar name and used it in the parable. But He does not mention the rich man’s name, evidently because the rich man was ungodly. And as for an ungodly man—how can I put it?—God does not even wish to hear of him: neither for his name to be taken upon people’s lips nor for God Himself to remember him. Concerning the names of the ungodly, He says in Psalm 15, “I will not take up their names upon my lips.” I will not take the names of these ungodly people upon my lips. That is why He does not give the name of the rich man here—this hard-hearted, indifferent man—in contrast to the other man,

whose name He does give: Lazarus. Lazarus, He says, “was laid at his gate, covered with sores.” He lay there, cast down before the doorway through which the rich man entered, covered with ulcers and wounds, “desiring to be fed with the crumbs which fell from the rich man’s table.”

No one offered to give him a plate of food or even a little care. He simply watched for any crumb that might fall, hoping he might somehow receive it. “Moreover, the dogs came and licked his sores.” The dogs came and licked him; so to speak, they became his nurses. For apparently he remained there and must also have been paralyzed, and

a dog could easily have attacked him. Yet the dogs became his nurses, as I said, and licked his wounds. Picture the scene: upstairs they were feasting, dancing, leaping about, and reveling through the night. Ladies and gentlemen drove past him in their fine cars, while down below Lazarus was burning in agony. Wounds, you know—if any of you have cared for wounded soldiers at the front—bring terrible thirst. Thirst! The man was suffering; the man was in torment. Would it really have cost the rich man anything to give an order? “Look, God has brought this man to our door, and we have so many good things. Take him, put him in a room over there, and appoint someone to care for him. Give him a plate of food, or call one of my physician friends”—for the household surely had a physician—“to tend his wounds, change his dressings, and so forth.”

It would not have taken much, and it would hardly have cost him anything. He would simply have shown some humanity—that he too was a human being and not a lion. That is all it would have shown: that he was human. But he did not do it. Then, as the parable continues, everything, as I have told you, comes to an end. Happiness comes to an end, and misery comes to an end. Health comes to an end, and sickness comes to an end. Naturally, death eventually came to these two men as well. Indeed, shall I call what happened next natural too? It says that events unfolded so that the poor man, Lazarus, died: “So it was that the poor man died and was carried away by the angels.” Here he had been cast aside by man, but at his death the angels received him.

They carried him to the bosom of Abraham. What does “bosom” mean? Where else might you picture a bosom like this? What do bays along the sea provide? They are small or large harbors where those battered by the sea can rest, find refuge, repose, and consolation. So it is there as well. From the struggle of this life—from temptations, toil, and the malice and hardness of men—a person takes refuge in blessedness and rest, in the bosom, the embrace, of Abraham. That is how we should understand it. The angels took Lazarus to Abraham to be comforted. Here he had seen the malice of the world and felt its hardness. Now he goes to the bosom of Abraham.

Someone might then ask, “What happened to the other man? Did he not die too? Was he left behind because he possessed so much?” Great possessions do not guarantee a long life. Indeed, many who possess much depart sooner than those who possess little. There have been Croesuses of wealth even in our own time who have departed. They could not hold on to this world; they had to leave it. And then there are others whom we read about in the newspapers: people who reach 107 or 109 years of age, though they lived on bread and onions, or bread and olives. Wealth is not the issue. A rich man with tuberculosis may cough up blood into a golden basin.

I may spit into an earthen one. That is the only difference between us. Your end will come as well. It is impossible for your end not to come. That is why it says, “The rich man also died and was buried.” His hour came too. He followed second, not miles behind but only a short while later. During that extra time, all he did was add to his sins. A long life is certainly a good thing, but only if a person uses it for good. If he does not use it for good but merely continues to sin, it would be better for him to have a shorter life, so that his condemnation might be less. Here, then, the rich man dies second, but he follows Lazarus closely. People will say, of course, “Well, at least he had a good time here.” You may say that to me, and I may say it to you.

If there were no life beyond the grave, you would be right. You could say that we had our pleasure here: “Let us eat and drink, for tomorrow we die.” But things are not like that. There is life beyond the grave. We, of course, can see only as far as the cemetery. Once a person is lowered into the grave, we do not know what happens beyond it. Many of us do not truly believe that there is life beyond the grave. That is why, as I told you on another occasion, we call such places necropolises—cities of the dead—instead of cemeteries, places of sleep. We imagine that we have sent our loved one into oblivion, not into a bedchamber from which he will one day awaken. Yet death is sleep. “Our friend has fallen asleep.” Is that not what it says? “Our friend has fallen asleep.” And what did He say recently about the daughter of Jairus? “She is not dead,” He says. “She is sleeping.”

And they laughed at Him. We too have failed to understand the matter in this way. That is why the places we commonly call necropolises are properly called cemeteries—places of sleep—not cities of the dead. When a person understands that he has laid his loved one in a cemetery, in a bedchamber, he himself receives consolation from what the word promises: that his loved one will awaken one day. Listen to what John Chrysostom says about this in one of his homilies: “It is called a cemetery, a place of sleep, so that you may learn that those who have departed and lie here, and those who are brought here, have not died but are sleeping and at rest.” When you bring a dead person here, when you bring someone here who has died,

do not tear yourself apart; do not lose yourself in despair and pull out your hair. “For you have not brought him to death,” to oblivion, “but to sleep. This name alone—cemetery—is enough to console you in your misfortune.” The very fact, he says, that you bring him to a cemetery and not to a city of the dead—the word alone consoles you. You have brought him to a bedchamber; you have not brought him into oblivion. But, as I tell you, we do not discuss these things. We neither know nor understand them; we pay no attention to them and simply follow our own notions. Yet although we can see only as far as the grave and cannot see beyond it,

Christ Himself draws back the curtain and shows us what lies beyond each person’s death. And from this point onward...

There is life beyond the grave. Christ’s parable shows us not merely where the departed were then, but where they will be and what we ourselves will face when we die. At that time there were neither the final torments of Hell nor Paradise in their fullness. There was Hades, and everyone went to that same realm. Here, however, we see the states distinguished and clearly defined. Christ is showing us, “Take heed: this is what will happen to you.” Do you understand? And is it not striking—I do not know whether you noticed—what He says about the rich man? “The rich man also died and was buried.” He was buried. The one was carried above; the other was buried. This was the continuation of the life he had lived, for even here his soul had been buried within his body.

The interpreters say, “For in truth, even while he was alive, his soul lay buried, carrying his flesh about like a tomb.” There really are people who, within this little body destined for worms and corruption, possess a deadened soul, which they feed, cherish, and gratify with carnal things—like the worms that feed upon a person’s remains in the cemetery. “He was buried,” it says. He died and was buried. Buried here within flesh and body, he could not see beyond them to the life that is to come. His state after death was simply the continuation of this. In any case, I have told you that the One who drew back the curtain...

so that we might see what happens beyond the grave is Christ. For Christ stands with authority in both realms. He is the One “who has authority over both the dead and the living, as the immortal King.” We can be either on this side or on the other. While we are on this side of the grave, we are not on the other; and once we have crossed over there, we are no longer here. But Christ holds authority in both realms, “having authority over both the dead and the living, as the immortal King.” He now opens the path beyond and shows us what happens there. Listen to what He says: “And being in Hades, in torments, he lifted up his eyes and saw Abraham afar off, and Lazarus in his bosom.” If a person passes into oblivion...

how can he feel that he is in torment, and how can he see? Therefore, there is life beyond the grave. It is just as when a person sleeps. When someone is asleep, is he alive or dead? You will say he is alive. Yes, he is alive. But then why can someone steal his trousers and leave him naked, if he is alive? Why does he not notice? Well, sleep is a kind of death. Yet if it is death, why does he breathe? The body lies as though dead, while the spirit sees dreams and travels about. So it is when a person is separated from the flesh. The spirit enters its own world, while the flesh remains here to pay the debt it owes: “You are dust, and to dust you shall return.” This passage, then, shows that there is life beyond the grave. Indeed, it says that the rich man was “in torments.” He did not find things pleasant there as he had here. There he came face-to-face with the justice of God. God’s justice changes the scene and assigns each person his place—not the place he assigned himself, nor the place others assigned him, but the place corresponding to his true worth, according to his faith and his works in this world. Everything is taken into account: right faith and right practice. Orthodoxy of faith and orthopraxy together form the path of a person’s salvation. These are weighed with utmost seriousness. What people say about someone cannot determine the judgment.

What did people say about Christ? “You are the Prophet; You are Jeremiah; You are John the Forerunner; You are Elijah”—one said this, another that. But what did Peter say? “You are Christ, the Son of the living God.” Ah, Peter, blessed are you; yet you did not say this on your own—My Father spoke it through you. What matters, then, is the judgment of the Father above and the judgment of Christ, not our own opinion or the marks we give to our dear little boy, our dear girl, our wife, our husband, or our brother. Such things carry no weight there. The justice of God therefore took the rich man and sent him into Tartarus, into the Abyss, into torments. And God placed before his eyes the very man he had wronged and treated so harshly, so that he could see him now enjoying blessedness.

becomes...

That made his anguish all the greater. But was it not also anguish for poor Lazarus, as the aromas of the food they prepared for their dancing and revelry drifted down to him, while he did not have so much as a crust of bread? Did this man not endure all these things here on earth? Now the scene has changed. You, sir, will endure them, and you will behold the blessedness of the other man and understand the harm you caused. And this will remain a timeless example for everyone to see and read, so that they will not conduct their lives in this way, because they will be repaid in kind. That is what this passage teaches. In any case, driven by his need, he dared to cry out to Abraham. He did not speak to Lazarus; he spoke to Abraham. He could have addressed Lazarus with his request, but he was ashamed to face him.

Because of the way he had treated Lazarus here, and the cruelty he had shown him, he was ashamed to face him. So he turns to Abraham and says, “Have mercy on me.” You, who were fabulously wealthy; you, who made the earth tremble—what mercy could you possibly need? “Send Lazarus,” he says—send that insignificant man over there—“so that he may dip the tip of his finger in water and cool my tongue, for I am in agony in this flame.” Do you understand what that means? Let him dip his finger in water. How much water can a human finger carry? He did not say, “Send me a glass of water,” or, “Send me a pitcher of water,” or anything of the sort. “My torment here, where I now find myself, is so terrible that even the little water he can carry on his finger—just one drop brought from there to here—would be enough.”

Do you understand? This is the state beyond the grave, and we too will have to face these things. Christ uncovered the whole matter and says: “My friend, this is how things are beyond the grave. I have told you; if you choose not to believe, you will come face-to-face with yourself and with your own unbelief. For My part, I have done My duty.” Abraham answered him gently and humbly. He did not say, “You hard-hearted, inhuman beast! What is this you are asking?” The Saints do not speak that way. “Son, remember that in your lifetime you received your good things, and likewise Lazarus evil things.” You received them in full; you took everything. You did not merely receive them—you received your full share. You enjoyed them all, and now they are gone. You left nothing that you might have shared with your neighbor.

That is what you did here. And Lazarus endured every hardship—all the bitterness and cruelty, all the pain and harshness. You treated him cruelly, while he bore it with steadfastness and patient endurance, without turning against you. He could have cursed you from where he lay and said, “May it choke you!”

He could have uttered other curses—understandable ones, humanly speaking—though such a thing is never permissible. Yet this was precisely what saved him and brought him before God: his patient endurance, above all his refusal to harbor resentment, and his gentleness. You may give, let us say, a small coin; after all, you had that coin to give. But what about the person who had no money—what did he lose?

Do you need money in order to enter the Kingdom of Heaven? It is a matter of disposition. When the right disposition is absent, nothing can be done. The difference between the dwelling places—notice that expression—the difference between the dwelling places, where you will abide beyond the grave, is determined by the choice you make on this side of the grave. What you were here will determine where you will abide there. So here you had no humane disposition; indeed, your disposition was not even that of a beast. Accordingly, you will go to your place in the life beyond. God is just. In any case, Abraham answers him that he has no right to ask this. Lazarus received his sufferings, while you received your good things. “But now he is comforted here, and you are in anguish.”

He says to him, “And besides all this.” Even if this were not so—even if God’s justice did not prevent you from receiving any comfort here—“between us and you a great chasm has been fixed, so that those who wish to cross from here to you cannot, nor can those from there cross over to us.” He shows that there is a chasm between these two states, these two great categories of people, and consequently I cannot help you. Now, people use this passage to criticize us. Since this concerns the state beyond the grave, as Christ says, and the one there cannot come here, nor can the one here go there, then what is the purpose of the kollyva, the memorial services, and the Paraklesis?

What, then, is the purpose of the offerings? Do you not see that this is plainly just a business run by the priests? That is what people say—especially the heretics and our own unbelievers, who have no concern for these things. On the contrary, this very situation shows why we need the Church and the memorial services, the Divine Liturgy, the Paraklesis, and all the rest. That is precisely the point, sir. No one can leave that place by himself and come here, or go from here to there. So we fall down before Christ, who is present both here and there, and we implore Him to help. That is exactly what happens. Christ bridges the gulf, for He holds both those here and those there in His hand. A soul cannot leave that place on its own and come here, where things are better. If souls could move from place to place, leave, travel about, and go wherever they wished, which soul would remain in Hell? Would any soul remain there?

Would any soul remain there? So wherever you go, there you will remain; wherever you are assigned, there you will remain. That is precisely why, through His Church, we ask Christ to judge mercifully and, in His providence, to make provision for those on the two sides, who are separated from one another by the great gulf between them. That is how matters stand. So never listen to such claims. Indeed, based on this passage and on the thinking of these unbelievers, we unfortunately see notices in the newspapers saying, “Instead of a memorial service, so many drachmas for my mother, my brother,” and so on. Do you know what “instead of a memorial service” really means? It means: “Let my mother remain in Hell.” For when you say, “instead of a memorial service,” you are saying: “I do not want You, Christ. I do not want the Church. I do not want the way You have shown us. I will send my mother a five-hundred-drachma note myself.”

Where is your mother now? Where will you send the money order? Where is your mother’s soul? Who holds it? Does the nursing home hold it? When the nursing home receives the five hundred drachmas, what will they say? Why are you sending it? So that your mother may be forgiven. What will they say? Can the elderly forgive your mother? Will they not say, “May God forgive her”? It is God who must forgive her. The very place you refuse to go, that is where they direct you. What will the orphans say? “May God forgive her.” What else can they say? So it is God who forgives. Neither the orphans nor the widows—nor anyone else—can forgive her. Christ forgives. He forgives in His Church. That is where you must go. And woe to those who leave their loved ones behind in this way. The departed receive nothing from it, and those who, from here, give out of their hard-earned wages, supposedly to help their loved ones, gain nothing either.

Someone may ask, “Should we not give even a single drachma to a nursing home?” Give ten—but first take your offering and your kollyva to the church. Go there first, and then give here as well from whatever remains. No one is preventing you. But if you give only here and say, “You see? I held a memorial service for my mother,” you are deceived and deluded. Woe to your mother, and woe to you as well. That is the answer. It is precisely the saying, “A great chasm has been fixed,” that grounds and establishes the practice of memorial services, Paraklesis services, Divine Liturgies, and all the work undertaken by the Orthodox Church to help those who have fallen asleep. Where I cannot reach, Christ can. Let me give a simple example. I am at the front, suffering. For four months, as happened to us in 1940, we have not taken off our gaiters or unlaced our army boots.

There in the trench, for four months. Could I simply leave, come back from the front, rest, recover, and stretch my limbs? They would shoot me as a deserter. So what can be done? Someone back home—a politician, a military officer, someone with influence—writes to my captain and puts pressure on him. The captain comes to our unit up at the front and orders, “Panagopoulos is to spend ten days behind the lines.” And now Panagopoulos can lawfully withdraw and go back for ten days to rest in the dugout. That is how it is. If I had left on my own, I would have faced a court-martial. But the one above me, the one with greater authority, my superior, was prevailed upon; he brought me back, and I rested. That is how it is. This is Christ; this is Christ. Everything rests in the hands of Christ.

Our human justice can do nothing there. Wherever we may be, we are assigned our place there. We are placed there according to how we have lived and labored here. A popular tradition tells of two neighbors who once died, one very rich and the other very poor, and both appeared before the Apostle Peter on the same day. The Apostle Peter said to the rich man, “Go into that shack.” Then he turned to the other man, the poor one, and said, “You go into that two-story house.” The rich man was astonished and dared to say, “Saint Peter, you have made a mistake.” “Why?” he asked. “This man and I were neighbors,” he said. “He lived in a shack, while I lived in a tall house.” Then the Apostle Peter said to him:

“Things do not work here the way they do down there. Here, we build and prepare for each person according to whatever he sends ahead. Tell me,” he said to him, “what did you send here? You spent it all on food and revelry. What did you send here? Tell me.” Then he looked through the poor man’s account. “Was this man a beggar?” he asked. “Yes.” “Did he beg on a bridge?” “Yes.” “And was there a blind man begging at the other end of the bridge?” “Yes.” “Do you know that this man gave alms, while you gave none?” he said. “What alms did he give?” the rich man asked. “When he got up to leave at midday, after collecting a few drachmas...”

He would pass by the blind man’s cap to see whether he had collected anything, whether people had put any money in it. And when he saw that they had not given the blind man as much as they had given him, he would put in some of the money he himself had received as alms, so that the blind man would have enough for the day and could take a loaf of bread home. Then he would leave with the little that remained, because he believed the blind man was in greater need, since he was blind, while he himself could do some other kind of work. ‘And with those alms,’ he tells him, ‘we built this two-storey house for him.’ Then he searches through his books to find the rich man’s own account. He finds it. ‘You have sent nothing here,’ he tells him. ‘Do you not wonder how this shack came to be here? Do you know why this shack exists? Listen, and I will tell you. Because God is just. Behind your house, on the other side of the back wall, there lived a widow with six children. Tell me, what...’

“Did you ever give even one loaf of bread to that widow and her children?” The man said nothing. “The young woman who worked in your house,” he told him, “would secretly take whatever was left over and pass it over the wall to that poor widow’s children behind your house, so they would not die. But that is counted as theft. Yet because it still came from what belonged to you, God commanded us to build you this little wooden shack here. Go,” he told him, “this is where you belong.” God is just; God is not unjust. But unfortunately, we imagine that although we sow oats here, we will reap wheat there. No. As Paul says, if you sow to the flesh, from the flesh you will reap corruption; if you sow to the spirit, from the spirit you will reap incorruption. According to how you live here...

That is exactly what will happen there. “You enjoyed your good things, sir,” he tells him, “while Lazarus endured his suffering. Now you will be punished, and he will be comforted.” The good God sent a whole truck right to your door, man, to break open your heart, and you remained indifferent. You loaded nothing onto it to send ahead. For whatever you give to relieve another person’s pain is as though you were loading it in advance and sending it up to Heaven. It is transformed, exchanged, and carried up there. But how are we ever to grasp this and become truly human? Sadly, we are beasts. In any case, when the rich man saw that he had achieved nothing, he thought of his family. There were six sons in all, he and five other brothers, who thought exactly as he did. And since he had accomplished nothing for himself, he thought that perhaps he could...

Then he begs Abraham to send Lazarus to his father’s house and tell his brothers, “Be careful! Do you know what happened to your brother? Take it from me.” “Send Lazarus, then, I beg you,” he says, “for I have five brothers, so that he may warn them in my father’s house, lest they too come to this place of torment.” Torment. “What, are there cauldrons over there?” people ask. Are there? Go there, and then we will talk. When Christ says that there is torment there, how can you alter His words? How else was He to speak to you? Did He not have to speak in human terms? He tells us there is fire, that the man clung to his money, and that there is, as it were, grinding and gnashing of teeth. He speaks in human terms. Even here, you can experience Hell in another person...

You may have someone close to you with whom you cannot live under the same roof, and you say, “I am living in Hell, together with the devil.” Then what will it be like there? What will I be like there? That is how it is. The condition there is not good. “Here I am in torment, in this place of suffering, because throughout my life I took no care to consider what would happen after this life.” What, then, does he say? “I beg you.” Abraham answers him: “No. They have Moses and the Prophets; let them listen to them.” There are books for them to read, he tells him. There are books for them to read. God has left mankind uninformed about nothing that can help and save them. Of course, a person tries to justify himself by the life he has led—just as this man paid no attention to these things, regarding them as fairy tales written by men, asking who had said such things, and repeating all the usual things we ourselves say. So he turns to Abraham and says, “No, Father Abraham; but if someone goes to them from the dead, they will repent.”

“They do not believe the books,” he says, just as the rich man himself had not believed them. He was judging by his own experience. “But if someone goes to them from here”—that is, if someone rises from the dead—then they will believe. Abraham answers him: “If they do not hear Moses and the Prophets, neither will they be persuaded though one rise from the dead.” Those who are so hard-hearted and indifferent that they refuse to believe the Scriptures will not turn back even if they witness someone rising from the dead. And this is true. If someone rises from the dead, they will say, “He was only apparently dead.” Did Lazarus not rise? Did Christ not raise him while leaving his hands bound? Why do you think He left his hands bound?

He brought him out of the tomb after four days, though his sister had said, “He has been dead four days. He stinks. His body has begun to decay; his eyes and his body have broken down. Where are You going? There is a stench; do nothing.” Yet Christ left his hands bound. Why? So that the very people who had wrapped him in the burial cloths could unbind him. They were to see for themselves: this was no apparition, and he had not merely seemed to be dead. It was Lazarus himself. Did anyone believe? No one believed. You can read it all for yourself.

Does a person not spend the whole day wearing out his eyes? What does he not read on the screen? What does he not hear on the radio? What does he not read in the newspapers and magazines? But does he read the Gospel? He considers all those things necessary and the Gospel unnecessary, though the Gospel is the one thing necessary and all the others are unnecessary. Man has turned everything completely upside down. Make it a rule to read one line a day. Is that so tiring? I am not telling you to read a chapter or several pages—just one line a day. And you will see that, after one week, the devil will stop you from reading even that single line. Some say they cannot read. Why did you never learn?

“My father did not teach me.” So what? Once you grew up, could you not learn for yourself? How many foreign words, fashions, and colors have we learned? You will learn so many other things. How do you learn songs? Why did you learn them? A friend of mine, a technician, once happened to be in Spata. At a kiosk he saw an elderly woman buying a magazine called Saint Marina. He knew that I published Saint Marina, so he said, “I see you are buying the Saint Marina magazine—and two copies as well. Grandmother, do you read it?” “I do not read it, my child; I cannot read. Others read it to me. I give my granddaughter five drachmas, and she reads it aloud to me.” And so she listens. “Do you understand what you hear?” “I understand.” As the elderly women in the village say, there is always a way. “I cannot read” is no excuse. If they send you a letter in English, you will say, “Tomorrow I will go and have someone read it for us.”

If you receive a prescription in a foreign language, you will find out what it says, because your legs hurt and you are compelled by your need to learn. Why, then, do you refuse to learn about these incorruptible things? You are not interested, my friend. We take no interest in Holy Scripture. You cannot read? Put on a cassette and sit down to listen. You cannot even listen? Then how do you listen to someone accusing her daughter-in-law, her neighbor, the widow, and the orphan? How can you listen to all that? We are not among the chosen. We do not want to be saved, my beloved, and one day we will stand face-to-face with Christ. Christ has done everything; He has left nothing undone. “You are mistaken, not knowing the Scriptures.” I tell you: make this a rule for yourself. Hold yourself condemned, and curse the day you were born if you fail to do it. Read one line from the New Testament every day, and you will see: within a week you will stop reading. Then you will understand the power at work against it. Satan will not let you read.

If you do read, your eyes will open: “Where am I going? What am I doing? Who will come near me? Who will come to help me if I do not put myself right, if I do nothing, if I give it no thought?” “But what can I do? I am poor.” Are you poor? Then pray, my child. Pray for the government, pray for the Church, pray for your neighbor, pray for the young, pray for the girls, pray for the clergy. How can you say you have no alms to offer when you can offer this kind? Do you not even have a prayer to give? How can you not? Must almsgiving always mean having money to spend? Offer prayer. “Yes, that I can do.” You can fast for the person who does not fast. Is there any greater almsgiving than this? Go to Kefalonia and hear what Satan says about those in a monastery who undertake a forty-day fast. They fast for forty days because they see a young man there who is possessed by a demon—a stranger whom they do not even know.

Of their own free will, they begin fasting for him, on his behalf. You should hear what the devil says about those people—how deeply he is struck and how he burns with rage. Christ has left no one without a part to play. We are deceiving ourselves, then. One day the curtain will fall, and we must be found blameless on the other side. Pursue goodness. Pursue works of mercy, both spiritual and material, and show love toward your neighbor, because beyond the grave the paths are divided. As I have told you, each person travels along the road he has made for himself. I pray that we may not receive the portion on the left, but that we may receive the portion on the right. Amen.

Το βράδυ, με τη βοήθεια του Θεού, να πω δύο λόγια γύρω από μια παραβολή που έχει πει ο Χριστός, μέσα στις πολλές που έχει πει, που την είπε εξαιτίας των σκληρών ανθρώπων. Φαίνεται ότι ένα μεγάλο ποσοστό και αυτών των λεγομένων χριστιανών είναι σκληροί έναντι των άλλων.

Συγκινούμεθα καμιά φορά, αν κάποιος είναι δικός μας. Αν κάτι συμβαίνει παρέξω από τη συγγένειά μας,

δεν μας συγκινεί. Και εν τούτοις η μεγαλυτέρα αρετή είναι η αγάπη προς τον συνάνθρωπο. Και η αγάπη προς τον συνάνθρωπο εκδηλούται δια της ελεημοσύνης προς τον συνάνθρωπο. Η ελεημοσύνη βέβαια είναι ποικίλη. Δεν στέκεται μόνο στο να δώσεις δραχμές.

Πολλοί τρόποι που μπορεί να ελεηθεί κάποιος άλλος. Είναι και πνευματική ελεημοσύνη, είναι και υλική ελεημοσύνη, είναι και ατομική ελεημοσύνη. Γιατί ο άνθρωπος έχει πολλές ανάγκες. Δεν θέλω χρήματα, θέλω να μιλήσω σε αυτόν τον άνθρωπο, να πάρω το δίκιο μου. Δεν θέλω χρήματα, μα θέλω εκείνο που είναι ανάγκη. Θέλω χρήματα, θέλω να σταθείς μισή ώρα εδώ, να πάω Εκκλησία και εγώ να ανάψω ένα κερί.

Έλεος προς τον άλλον, να καταλαβαίνεις την αδυναμία του, να τον βοηθάς στην ανάγκη του. Και εμείς σε αυτές τις περιπτώσεις είμεθα σκληροί και ο άνθρωπος δεν πρέπει να είναι σκληρός, διότι όπως πολιτεύεται προς τον συνάνθρωπο, έτσι θα του πολιτευθεί ο Χριστός αυτού.

Η λαϊκή έκφραση λέει: «Όπως στρώνεις, θα κοιμηθείς». Δεν έκαμες έλεος, μη ζητάς να σου γίνει έλεος. Δεν συνεχώρησες, μην περιμένεις συγχώρηση. Δεν ηγάπησες, δεν πρόκειται να σ' αγαπήσει. Δεν, δεν, δεν, δεν. Και επαναλαμβάνω, διότι ως επί το πλείστον είμεθα σκληροί, έχει πει αυτή την παραβολή. Είναι η παραβολή που την ξέρουμε από το σχολείο ακόμη, η λεγομένη του πλουσίου και του πτωχού Λαζάρου. Εκεί δείχνει καθαρά τι περιμένει τον κάθε άνθρωπο, εάν δεν δείχνει σπλάχνα οικτιρμών προς τον συνάνθρωπό του. Και όχι στον βαθμό αυτόν, τον οποίον εδώ παρουσιάζει: ένας πλούσιος αδιαφόρησε για έναν φτωχόν. Ο πλούσιος άνετα μπορούσε να ενδιαφερθεί για τον πτωχόν και ούτε καν να το καταλάβει, ούτε καν να το αισθανθεί. Δεν σταματάει μέχρι εδώ, προχωρεί και παρακάτω. Πρέπει εκ του υστερήματος να ελεήσεις τον άλλον. Εκ του περισσεύματος αν τον ελεήσεις, το δέχεται και αυτό ο Θεός. Αλλά έχει μεγαλύτερη αξία να ελεήσεις κάποιον άλλον εκ του υστερήματος. Να το στερηθείς εσύ.

Εκείνο το οποίο δίνεις, να καλύψεις και να ικανοποιήσεις την ανάγκη του άλλου. Να το μοιραστείς με αυτόν. Να μην χορτάσεις απόλυτα, να χορτάσει και αυτός λίγο. Γιατί αν ο πλούσιος, στο παράδειγμα της παραβολής, ενδιαφέρετο για τον πτωχό Λάζαρο, ούτε καν θα το καταλάβαινε. Αυτός θα έκανε τη ζωή του άνετα. Ταυτόχρονα όμως θα μπορούσε και ένας άνθρωπος άλλος

να περιποιηθεί εκεί, στο αρχοντικό του, κάπου που ήταν, στον πυλώνα του. Δεν θέλει να είναι, ει δυνατόν, και από θυσία ακόμη αυτό το οποίο θα δοθεί στον άλλον. Εμείς, επαναλαμβάνω, δεν ξέρω πώς σκέπτεστε, εγώ από τον εαυτό μου παίρνω. Αν κάποιος δικός μου, παραδείγματι, υποφέρει και λοιπά, το λαμβάνω σοβαρώς υπόψη. Εάν υποφέρει κάποιος παραπέρα, στην παρακάτω γειτονιά, Ευαγγελισμός, Ψυχικό, αυτό δεν με τόσο επηρεάζει.

Έπρεπε εξίσου να με επηρεάζει, αν ήταν δυνατόν, και εκεί να ανταποκριθώ. Ο άνθρωπος πρέπει να ελέγχεται στη στιγμή που κάποιος άλλος υποφέρει, που έχει ανάγκη υλική, πνευματική, και δεν του παραστέκεται. Και να γνωρίζει ότι χάνει, πολύ χάνει, μεγάλη ευλογία χάνει, και αυτός προσωπικώς και οικονομικώς και η δουλειά του και τα πάντα, εφόσον η περιουσία η δικιά του και η αξία η δικιά του και η δύναμις η δικιά του και η γνώση η δικιά του δεν παραστέκεται και δεν βοηθάει και κάποιον άλλον που έχει ανάγκη. Έλεγε ένας: «Γιατί», λέει, «έφτιαξε ο Θεός τους ανθρώπους ανόμοιους, να έχουν ανάγκη; Θα πρέπει να είναι όλοι αυτάρκεις και να μην έχει ανάγκη ο ένας τον άλλον». Δεν θα υπήρχε μεγαλύτερος εγωιστής στον κόσμο από τον άνθρωπο.

Δεν θα υπήρχε μεγαλύτερο θηρίο από τον άνθρωπο, αν αισθάνετο ότι δεν έχει την ανάγκη κανενός. Αν τώρα που έχουμε την ανάγκη του κουνουπιού και του μυρμηγκιού και πάλι είμεθα θηρία, πολλώ μάλλον τότε. Η απάντηση είναι: έφτιαξε ο Θεός τους ανθρώπους ανόμοιους, για να συμπληρώνει ο ένας τον άλλον. Βλέπετε πώς είναι τα δάχτυλά μου; Ανόμοια. Βλέπετε όμως τι κάνουν; Μπουκέτο. Αυτό είναι του Θεού. Δεν έκαμε λάθη ο Θεός. Τα συστήματα τα σημερινά κοιτάν να βγάλουν τους φτωχούς, να τους κάνουν όλους πλουσίους. Δεν θα υπάρξει μεγαλύτερη δυστυχία στον κόσμο. Δεν θα υπάρξει. Μεγαλύτερη δυστυχία στον κόσμο δεν θα υπάρξει. Αν όμως θελήσει ο άνθρωπος να εφαρμόσει το Ευαγγέλιο μέσα σε αυτή την ανομοιότητα που παρουσιάζεται,

παρουσιάζεται και ο δυνατός και ο αδύνατος και ο πλούσιος και ο πτωχός και ο εργάτης και ο επιστήμων και ο εφευρέτης και δεν ξέρω τι. Όλο αυτό το σύστημα να γίνει όμορφος συνδυασμός όμως. Να θέτει ο ένας στην υπηρεσία του άλλου. Να τρώει και ο άλλος, φερ' ειπείν, το κοτόπουλο, να τρώει και ο άλλος τη φασολάδα. Ξέρω ότι τότε κάτι θα ήταν παράδεισος η γη. Αλλά δεν γίνεται αυτό το πράγμα. Και ο πτωχός, ο χειρώναξ, ζητάει να κλέψει τον αφέντη και ο αφέντης ζητάει να εκμεταλλευτεί τον άλλον, και εκεί γίνονται τα πράγματα αυτά τα οποία γίνονται. Θυμόσαστε τι είπε ο Ιούδας, που ενδιαφέρθηκε δήθεν ως εργατοπατέρας; Τότε θυμόσαστε τι είπε; Έπρεπε, λέει, να πραθεί αυτό το μύρο τριακόσια δηνάρια, λέει, και να δοθεί στους φτωχούς. Ενδιαφέρθηκε ο κλεφταράς για τους φτωχούς.

Απήντησε ο Κύριος και είπε: «Αφήστε την. Γιατί βασανίζετε τη γυναίκα; Τους φτωχούς», λέει, «πάντοτε θα τους έχετε μεθ' υμών. Εμένα δεν θα με έχετε, θα φύγω. Τους φτωχούς πάντοτε θα τους έχετε μεθ' υμών». Οι άνθρωποι οι οποίοι δεν θέλουν να δουλέψουν, δεν θέλουν να εργαστούν, δεν θέλουν να διαβάσουν, δεν θέλουν να απασχολούνται, δεν θέλουν να γίνουν τίποτα. Δεν έχουμε παιδιά που τα κυνηγάμε να μάθουν γράμματα, να γίνουν άνθρωποι, και γίνονται υπάνθρωποι; Τι θα γίνει αυτός; Τι θα γίνει; Πτωχός. Του φταίει αύριο το σύστημα, του φταίει η κυβέρνηση, του φταίει ο Θεός. Ποιος του φταίει; Εσείς που εργαστήκατε, τραβήξατε τον ιδρώτα σας και υποφέρατε και κρατήσατε το βάρος των οικογενειών σας και λοιπά και λοιπά, γιατί αυτός θα είναι στο ίδιο μέρος, που δεν θέλει να μορφωθεί; Στο χέρι μας δεν είναι; Δεν το βρίσκουμε εκ των υστέρων: «Αχ, να είχα το μυαλό». Άρα σου φταίει το μυαλό; Δεν ηθέλησες, δεν σου φταίει κανένας άλλος.

Επίσης: «Δεν ήθελα να τα μοιράσω». Τι να μοιράσεις; Τον ιδρώτα του αλλουνού να μοιράσεις; Και τον κόπο του αλλουνού; Ακούω μερικούς κατηγορούν τον Μποδοσάκη. Δεν ξέρω τι κάνει ο άνθρωπος, δεν ξέρω τι κατόρθωσε. Ξέρω όμως ότι στις έξι το πρωί είναι στο γραφείο του. Και στις δώδεκα τη νύχτα είναι στο γραφείο του. Χρόνια ολόκληρα. Και έπειτα σε βλέπουνε για θηρίο. Δεν είναι έτσι. Δεν έκαμε λάθος ο Θεός, εμείς κάπως τα μπλέξαμε.

Είναι ανάγκη ο άνθρωπος να προσέχει, γιατί κάποια μέρα θα έρθουν τα πράγματα έτσι που θα μας ζητηθεί λόγος. Μπορεί βέβαια στον κόσμο τούτο να κάνουμε, ξέρω εγώ, τα δικά μας, αλλά ο κόσμος τούτος έχει τέρμα και τα σκηνικά αλλάσσουν. Μπορεί εδώ να κατορθώσουμε να πατήσουμε απάνω στους ανθρώπους, να πατήσουμε απάνω στο αίμα του άλλου, στον ιδρώτα του άλλου κλπ., και να ανεβούμε κατά κόσμον. Αλλά όταν θα έρθει η ώρα να φύγουμε του κόσμου τούτου, που και οι πλούσιοι θα φύγουν και οι πτωχοί θα φύγουν και οι έξυπνοι και οι πονηροί και οι αγαθοί, όλοι θα φύγουν, από εκεί και πέρα ενεργεί η δικαιοσύνη του Θεού και τα πράγματα τακτοποιεί. Για αυτή την τάξη λοιπόν των ανθρώπων, των σκληρών ανθρώπων, σε οποιαδήποτε κατηγορία και αν ευρίσκονται, είπε αυτή την παραβολή, τη λεγομένη του πλουσίου και του πτωχού Λαζάρου. Έτσι λένε άλλωστε και οι Πατέρες: «Εσχημάτισε», λέει, «τον λόγον»

ο θείος Χρυσόστομος, «ο Κύριος, δια να παιδεύσει τους ανελεήμονας», για να μιλήσει σ' αυτούς που δεν ανοίγουν το χέρι τους να βοηθήσουνε τον άλλον που έχει την ανάγκη, «τις κολάσεις τους αναμένουσας, και πάλι να διδάξει τους κακοπαθούντας», αυτοί που τυχόν υποφέρουν κλπ., «τι αγαθά μέλλουν να απολαύσουν, διά της κακοπαθείας όπου υπέμειναν εδώ». Και όπως σας είπα, πολλές φορές είναι κακοπάθειες τις οποίες δεν τις επέτρεψε ο Θεός, τις έφτιαξε ο άνθρωπος. Με τη σημερινή αλληλογραφία που πήρα, ήρθε και ένα γράμμα από τα Σκύδρα, εκεί επάνω, από ένα χωριό, νομίζω, με μια φωτογραφία μιας οικογενείας μέσα, ένα αντρόγυνο και τέσσερα παιδιά. Μια βεβαίωση ενός ιερέως περί της οικογενείας,

«Αυτός είναι τίμιος οικογενειάρχης» και τα λοιπά και τα λοιπά, και μία επιστολή δισέλιδη, μεγάλη, αυτού προς εμένα, ότι του βγαίνει η περιουσία του στον πλειστηριασμό και του τα παίρνει η τράπεζα και τα λοιπά, και να ενδιαφερθώ, να γράψω, να ειδοποιήσω, να μιλήσω στον κόσμο που γνωρίζω, να τον βοηθήσουνε για να μην μείνουν τα παιδιά του έξω στον δρόμο και τα τοιαύτα. Τώρα, έτσι είναι η υπόθεση, βέβαια. Εδώ έτσι είναι η υπόθεση. Εάν έτσι είναι η υπόθεση. Γιατί και ο ιερεύς, θέλω να παραδεχτώ, δεν θα την ημπορούσε να δώσει αυτή τη βεβαίωση ενυπόγραφον και σφραγισμένη, ότι πράγματι του συμβαίνει αυτό το πράγμα. Η υπόθεση είναι καθαρή όμως μέχρι εδώ.

Ύστερα μπορώ να μάθω πώς έφτασε μέχρι εδώ. Γιατί έφτασε μέχρι εδώ; Γιατί υπάρχει εκδοχή εξαιτίας του να έφτασε εδώ και να βγαίνει η οικογένειά του σήμερα στον δρόμο.

Περιπτώσεις που τα παίξανε στα χαρτιά, που τα φάγανε στις γυναίκες, που σπαταλήσανε και λοιπά, και φτάνει σε αυτή τη στιγμή, φτάνει τώρα εδώ. Έχασε την υγεία του εν τω μεταξύ, πράγματα, θαύματα. Αυτά τα ξέρει το αφεντικό επάνω. Αν έρθει λοιπόν αυτός που μπορεί να τον πάρει ο οίκτος και να πει: «Αυτό είναι το κράτος, αυτή είναι η κυβέρνηση, δεν βλέπετε ότι υποφέρει;» Γιατί υποφέρει; Πες μου γιατί υποφέρει.

Εγώ, αν θυμούμαι, στο χωριό μου που ήμουν, όταν ήμουνα μικρός, άκουγα τη νύχτα και νόμιζα ότι είναι δαιμόνια. Και ήταν μια γυναίκα με δώδεκα παιδιά που πήγαινε και λιθοβολούσε ένα σπίτι, στο οποίο ο άντρας πήγαινε μέσα και έπαιζε το μεροκάματό του. Και τα παιδιά πεινούσαν. Καταλάβατε; Πρέπει να εξεταστεί γιατί είμαι σε αυτή την κατάσταση και γιατί υποφέρω, γιατί αρρώστησα εκεί μες στο κρεβάτι, γιατί έχασα την υγεία μου. Αν έβλεπε ένας τον οικοκύρη που είχα στο Παγκράτι προ ετών, θα λέγατε: «Το καημένο, το καημένο». Με τον Θεό.

Έχει εργαστεί με τη σάρκα του, με τον κόσμο, με την ηδονή του, με το συμφέρον και λοιπά, και τώρα του φταίει ο Θεός. Πολλές περιπτώσεις. Όμως τώρα εμείς καλούμεθα, στην περίπτωση του καθενός, να βοηθήσουμε την κατάστασή του και όχι το πρόσωπό του. Κι έτσι πάλι απ' τον Θεό θα τα βρούμε μπροστά. Είτε πράξουμε σκληρά, αδιαφορήσουμε, είτε πράξουμε καλά, πάλι θα βρούμε κατ' αναλογία των εργασιών μας. Όμως, αν εξεταστεί πίσω, θα βρούμε ότι δεν φταίει ο Θεός. Φταίμε εμείς. Κάτι δεν προσέξαμε, κάτι δεν λογαριάσαμε, κάτι δεν υπολογίσαμε. Εν πάση περιπτώσει, ο θείος αυτός Πατήρ λέει: «Γι' αυτό εσχημάτισε αυτή την παραβολή». Ακούστε λοιπόν, όσοι δεν την ενθυμείσθε, γιατί όλοι όσοι πήγατε σχολείο θα την ενθυμηθείτε από το σχολείο αυτό.

Εκτός από το ότι κάθε χρόνο η Εκκλησία το αναφέρει. «Ἄνθρωπός τις ἦν πλούσιος καὶ ἐνεδιδύσκετο πορφύραν καὶ βύσσον, εὐφραινόμενος καθ' ἡμέραν λαμπρῶς». Η πορφύρα και ο βύσσος είναι βασιλικά ενδύματα. Όμως αυτός είναι ένας, παρότι δεν είναι βασιλεύς, όμως η ζωή είναι τέτοια ζωή και ενεδιδύσκετο κατά τέτοιο τρόπο που έχει φέρει τη θέση του μόνος του στο βασιλικό επίπεδο. Αυτό είναι εγωισμός, αυτό λέγεται σπατάλη, αυτό λέγεται ασωτεία, διότι εδώ ο Χριστός δεν είπε ότι ευφραίνετο κάπου κάπου να ξεσκάσει. Ευφραίνετο κάθε μέρα. Και δεν λέγει ευφραίνετο απλώς, αλλά ευφραίνετο λαμπρώς. Το «λαμπρώς» πάει να πει σπατάλη,

πάει να πει ασωτεία, πάει να πει αδιαφορία στο χρήμα. Τι να σε ξέρω εγώ σαν αυτόν τον πατέρα, ξέρω εγώ τις πετρελαιοπηγές, δεν ξέρω τι έχεις. Η διαχείριση θα πρέπει να είναι υπεύθυνος. Να μην θεωρηθείς εσύ ως ιδιοκτήτης όσων κατέχεις, αλλά ως διαχειριστής. Γιατί μπορούσε να το έχει κάποιος άλλος. Όπως και αύριο, όταν φύγεις εσύ, θα το έχει κάποιος άλλος. Και θα ήθελες αυτό το χρυσίον που απορρέει από τη δουλειά αυτή, από το πλουσορυχείο αυτό, να το διαχειριστεί καλά, προς ωφέλεια περισσότερων ανθρώπων. Αυτό θα πρέπει να το κάνεις κι εσύ τώρα. Εφόσον μια δουλειά η οποία αποδίδει περισσότερο από ό,τι αποδίδει κάποιου άλλου, είτε περιστατικώς είτε, δεν ξέρω τι, μονίμως, θα πρέπει να το λογαριάσεις αυτό το πράγμα. Αν έχεις δικαίωμα, καθ' ην ώρα ο άλλος υποφέρει, να φέρεσαι έτσι.

Να στρώνεις τραπέζι κάθε βράδυ για ό,τι θέλεις. Όλους αυτούς, καμιά φορά, μου επιτρέψετε την έκφραση, τους λωποδύτες και τις πόρνες και τις μοιχαλίδες. Γιατί, ως επί το πλείστον, σε τέτοια τραπέζια και σε τέτοιες καταστάσεις τέτοιοι μαζεύονται. Τεμπέληδες και άνθρωποι της σαρκός, του κόσμου και του συμφέροντος. Αν έχει το δικαίωμα; Δεν έχει το δικαίωμα αυτός. Ένας τέτοιος ήτανε αυτός ο άνθρωπος. Ταυτόχρονα παρουσιάζει μια άλλη στιγμή στο σπιτικό του, γιατί θα είχε κανένα αρχοντικό σπίτι, δεν ξέρω πώς. «Πτωχὸς δέ τις ἦν ὀνόματι Λάζαρος». Υπήρχε και ένας άλλος, λέει, τον οποίο τον λέγανε Λάζαρο. Δεν ξέρω αν θυμόσαστε ή αν προσέχετε: για τον πλούσιο δεν είπε όνομα, πώς τον λέγανε. Για τον πτωχό τού λέει το όνομα. Λένε οι ερμηνευτές ότι ο Λάζαρος

ένα γνωστό πρόσωπο στα Ιεροσόλυμα τότε, φτωχό, πάμφτωχο, και αυτό το όνομα γνωστό, το πήρε ο Κύριός μας και φτιάχνει αυτή την παραβολή και λέγει. Όμως για τον πλούσιο δεν αναφέρει το όνομα, γιατί προφανώς ήταν ασεβής ο πλούσιος. Και ο ασεβής δεν είναι, δηλαδή πώς να σου το πω, ο Θεός δεν θέλει να τον ακούει καν, ούτε το όνομά του να πιάνεται στο στόμα των ανθρώπων, ούτε ο ίδιος να τον θυμηθεί. Το όνομα των ασεβών ανθρώπων. Και αναφέρει στο 15ο ψαλμό του το εξής: «οὐ μὴ μνησθῶ τῶν ὀνομάτων αὐτῶν διὰ χειλέων μου». Δεν θα πιάσω τα ονόματα των ανθρώπων των ασεβών αυτών στα χείλη μου. Γι’ αυτό και τον πλούσιο εδώ, αυτόν τον σκληρό τον άνθρωπο, αυτόν τον αδιάφορο και τα τοιαύτα, δεν του λέει το όνομά του, εν αντιθέσει με τον άλλον,

του οποίου του λέει το όνομά του, που τον λέγανε Λάζαρο. Ο Λάζαρος, λέει, «ἐβέβλητο πρὸς τὸν πυλῶνα αὐτοῦ ἡλκωμένος», ήτο πεσμένος, ριγμένος μπροστά στην πόρτα που έμπαινε μέσα, ηλκωμένος, με έλκη, με πληγές, «καὶ ἐπιθυμῶν χορτασθῆναι ἀπὸ τῶν ψιχίων τῶν πιπτόντων ἀπὸ τῆς τραπέζης τοῦ πλουσίου» αυτού.

Δεν προσεφέροντο να του δώσουν ένα πιάτο φαγητό, κάτι, μια μικρή περιποίηση. Αλλά αν κάνα ψίχουλο, ξέρω εγώ, από αυτό κοιτούσε, αν είναι δυνατόν. «Ἀλλὰ καὶ οἱ κύνες ἐρχόμενοι ἀπέλειχον τὰ ἕλκη αὐτοῦ». Τα σκυλιά, λέει, ερχόσαντε και του γλύφανε, του κάναν τον νοσοκόμο, ούτως ειπείν. Γιατί, όπως φαίνεται, ήτο εκεί, αλλά θα ήταν και παράλυτος ταυτόχρονα και

θα μπορούσε ο σκύλος να χτυπήσει, ώστε οι σκύλοι του κάνανε τον νοσοκόμο, όπως σας είπα, και του απέλειχον. Καταλαβαίνετε τώρα αυτή τη σκηνή: επάνω να ευφραίνονται, να χορεύουν, να πηδάνε, να ξενυχτάνε, να περνάνε από μπροστά του με τις κούρσες τους οι κυράδες και οι άλλοι κύριοι κλπ., και αυτός από κάτω να ψήνεται. Γιατί, ξέρετε, οι πληγές, δεν ξέρω αν έχετε κάνει τραυματίες σε μέτωπα, και δίψα, δίψα. Υποφέρει ο άνθρωπος, βασανίζεται ο άνθρωπος. Και του κόστιζε αυτού του ανθρώπου τώρα να δώσει μια εντολή; Βρε, ο Θεός που μας τον έφερε εδώ πέρα, εμείς έχουμε τόσα αγαθά, πάρτε τον, βάλτε τον σε ένα δωμάτιο εκεί πέρα και να βάλει έναν άνθρωπο να τον περιποιείται ή να του δίνει ένα πιάτο φαγητό ή να ειδοποιεί κάποιο φίλο του γιατρό, που ασφαλώς θα είχε γιατρό το σπίτι, να του περιποιείται, ξέρω εγώ, τις πληγές, να του τις αλλάζει και τα τοιαύτα.

Δεν χρειάζονταν πολύ, δεν θα του στοίχιζε αυτού. Απλώς θα έδειχνε τον ανθρωπισμό του, ότι είναι και άνθρωπος, δεν είναι λιοντάρι. Αυτό θα έδειχνε, ότι είναι και άνθρωπος. Όμως αυτό δεν το έκανε, αυτό το πράγμα. Όπως λέγει στη συνέχεια, ξέρετε, όπως σας είπα, όλα έχουν τέρμα. Και η ευτυχία έχει τέρμα και η δυστυχία έχει τέρμα και η υγεία έχει τέρμα και η αρρώστια έχει τέρμα. Και φυσικό ήταν να φτάσει και ο θάνατος κάποτε και σε αυτούς. Τώρα θέλετε ακόμη φυσικό να πω; Αναφέρει εδώ ότι ήρθαν τα πράγματα έτσι που πέθανε ο φτωχός, ο Λάζαρος. «Ἐγένετο δὲ ἀποθανεῖν τὸν πτωχὸν καὶ ἀπενεχθῆναι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀγγέλων». Εκεί ήταν πεταμένος από τον άνθρωπο, όμως στο θάνατό του τον παίρνουν οι άγγελοι.

Τον μεταφέρουν εις τον κόλπον του Αβραάμ. Κόλπος, τι πάει να πει; Έχετε έτσι, φαντάζεστε πως μπορείτε να τοποθετήσετε πουθενά αλλού κόλπο; Οι κόλποι στη θάλασσα σε τι προσφέρονται; Τα μικρά λιμάνια ή σαν μεγάλα, που αναπαύονται, ξεκουράζονται, βρίσκουν κάποιο καταφύγιο, μια ανάπαυση, μια παρηγοριά οι άνθρωποι που θαλασσοπνίγονται. Λοιπόν, έτσι είναι και εκεί. Ο άνθρωπος από εδώ, από τον αγώνα της ζωής αυτής, από τους πειρασμούς, από το μόχθο, από την κακία και τη σκληρότητα των ανθρώπων, καταφεύγει σε μακαριότητα, σε ανάπαυση, στον κόλπο, στην αγκαλιά του Αβραάμου. Έτσι θα το φανταστούμε. Τον πήρανε οι άγγελοι και τον πήγαν στον Αβραάμ να παρηγορηθεί. Εδώ είδε την κακία του κόσμου, αισθάνθηκε τη σκληρότητα του κόσμου. Τώρα πάει προς τους κόλπους του Αβραάμ.

Αποτέλεσμα είναι ότι θα μπορεί να πει κανείς: τι να έγινε ο άλλος; Δεν απέθανε ο άλλος; Έμεινε πίσω διότι είχε πολλά; Τα πολλά δεν εξασφαλίζουν μακροζωία και μάλιστα πολλοί με πολλά φεύγουν γρηγορότερα από εκείνους που έχουν λίγα. Υπάρχουν και σύγχρονοι Κροίσοι του πλούτου οι οποίοι έφυγαν. Δεν κατόρθωσαν να κρατηθούν στον κόσμο τούτον, αλλά έφυγαν. Και υπάρχουν άλλοι, διαβάζω στις εφημερίδες, 107 ετών, λέει, 109 ετών. Άνθρωποι που τρώγαν ψωμί και κρεμμύδι, που τρώγαν ψωμί και ελιές. Δεν είναι αυτό το θέμα. Ο έτσι πλούσιος μπορεί να φτύνει αίμα, φυματικός ων, σε χρυσό μέσα δοχείο.

Εγώ φτύνω σε πήλινο. Αυτή είναι η διαφορά μας. Όμως θα έρθει και εσένα το τέλος σου. Δεν είναι δυνατόν να μην έρθει το τέλος και το δικό σου. Γι’ αυτό λέγει: «ἀπέθανε δὲ καὶ ὁ πλούσιος καὶ ἐτάφη». Ήρθε και αυτού η ώρα, πήγε δεύτερος, δεν πήγε κανά μίλι, μέσα σε λίγο πιο πίσω. Εδώ φόρτωσε αμαρτίες. Δεν έκαμε τίποτα άλλο. Βέβαια η μακροζωία είναι αγαθό, αλλά αν ο άνθρωπος τη χρησιμοποιεί επ’ αγαθώ. Εάν ο άνθρωπος δεν τη χρησιμοποιεί επ’ αγαθώ, αλλά για να συνεχίσει να αμαρτάνει, καλύτερα να μην έχει μακροζωία, να έχει μικροζωία, για να κολαστεί λιγότερο. Εδώ λοιπόν τον φέρνει δεύτερο να πεθάνει, όμως πήγε κοντά κι αυτός. Τώρα βέβαια λένε οι άνθρωποι: ε, πέρασε εδώ καλά. Εμένα θα μου πεις, εσένα θα σου πω.

Αν δεν υπήρχε ζωή πέραν του τάφου, θα είχες δίκιο. Αν πεις ότι περάσαμε εδώ πέρα, «φάγωμεν, πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποθνῄσκομεν». Αλλά εδώ τα πράγματα δεν είναι έτσι. Υπάρχει ζωή και πέραν του τάφου. Βέβαια εμείς φτάνουμε μέχρι το κοιμητήριο. Όταν πέσει μέσα στον τάφο, δεν ξέρουμε τι έγινε από εκεί. Πολλοί βέβαια δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Και γι’ αυτό, όπως σας έλεγα και μια άλλη φορά, τα λέμε νεκροταφεία, δεν τα λέμε κοιμητήρια. Τον στείλαμε τον άνθρωπό μας στην αφάνεια, όχι στο υπνοδωμάτιο που θα ξυπνήσει κάποια μέρα. Πως ο θάνατος είναι ύπνος. «Ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται». Έτσι δεν αναφέρει; «Ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται». Τι είπε προχτές στην κόρη του Ιαείρου; «Οὐκ ἀπέθανεν», λέγει. «Καθεύδει», κοιμάται.

Και εγέλων αυτόν. Και εμείς δεν το έχουμε πιάσει έτσι το θέμα. Γι’ αυτό και η ονομασία των λεγόμενων παρ’ ημίν νεκροταφείων είναι κοιμητήρια, δεν είναι νεκροταφεία. Και όταν ο άνθρωπος τοποθετήσει έτσι το θέμα, ότι τοποθέτησε τον άνθρωπό του στο κοιμητήριο, στο υπνοδωμάτιο, τότε παρηγορείται και ο ίδιος. Ό,τι του υπόσχεται η λέξη η ίδια, ότι θα ξυπνήσει καμιά μέρα. Για ακούστε σε μια στροφή, σε ένα λόγο του ο θείος Χρυσόστομος, τι έχει πει γι’ αυτό. «Καλεῖται», λέγει, «κοιμητήριον, ἵνα μάθῃς ὅτι οἱ τελευτήσαντες καὶ ἐνταῦθα κείμενοι καὶ ἐρχόμενοι ἐνταῦθα οὐ τεθνήκασιν, ἀλλὰ κοιμῶνται καὶ καθεύδουσι». Όταν φέρεις ενταύθα νεκρόν, όταν φέρεις άνθρωπο εδώ νεκρό,

μη κατακόπτου σεαυτόν, μη κόβεσαι και απελπίζεσαι και μαλλιοτραβιέσαι. «Οὐ γὰρ πρὸς θάνατον αὐτὸν ἔφερες», για αφάνεια, «ἀλλὰ πρὸς ὕπνον. Ἀρκεῖ σοι τοῦτο τὸ ὄνομα, κοιμητήριον, εἰς παραμυθίαν συμφορᾶς». Και μόνο, λέει, το ότι τον φέρνεις σε κοιμητήριο, όχι σε νεκροταφείο, μόνο η λέξη αυτή, λέει, σε παρηγορεί, ότι τον έφερες εδώ σε υπνοδωμάτιο, δεν τον έφερες σε αφάνεια. Αλλά εμείς βέβαια αυτά, όπως σας λέγω, δεν τα συζητούμε και δεν τα ξέρουμε και δεν τα κατέχουμε και δεν τα προσέχουμε και κάνουμε πάνω το δικό μας. Διότι όμως εμείς φτάνουμε μέχρι εκεί και δεν μπορούμε πάρα πέρα να δούμε,

ο ίδιος ο Χριστός τραβάει τον περντέ και μας δείχνει τι είναι και πίσω από το θάνατο ενός εκάστου. Και από εδώ και κάτω...

Υπάρχει η ζωή πέραν του τάφου. Όχι πού ήταν τότε που λέει ο Χριστός μας την παραβολή, αλλά πού θα είναι. Πώς εμείς θα αντιμετωπίσουμε την κατάσταση όταν αποθάνουμε. Γιατί τότε δεν υπήρχανε ούτε κολάσεις ούτε παράδεισοι. Άδης υπήρχε, που όλοι πηγαίνανε στο ίδιο μέρος. Εδώ βλέπουμε χωρισμένη την κατάσταση, ορισμένη την κατάσταση. Μας δείχνει ότι, προσέξετε, αυτό θα σας συμβεί. Καταλάβατε; Χαρακτηριστικό δεν είναι, δεν ξέρω αν το προσέξατε, αυτό που λέγει για τον πλούσιο; Ότι «ἀπέθανε δὲ καὶ ὁ πλούσιος καὶ ἐτάφη». Ετάφη. Ο άλλος μεν πήγε επάνω, ο άλλος ετάφη. Είναι προέκταση της ζωής του. Και εδώ ήταν θαμμένος μέσα στο σώμα του.

Λένε οι ερμηνευτές: «διότι», λέει, «κατ’ ἀλήθειαν καὶ ζῶντος αὐτοῦ κατορωρυγμένη ἦν ἡ ψυχὴ αὐτοῦ, ὡς τάφον περιφέρουσα τὴν σάρκα του». Πράγματι είναι άνθρωποι που μέσα στο σαρκίο αυτό, που είναι βρώμα σκωλήκων και δυσωδία, έχουν μια θάνατη ψυχή, που την τρέφουν, τη θάλπουν, την ικανοποιούν με σαρκικά πράγματα κλπ., όπως τα σκουλήκια μέσα που τρέφονται από το λείψανο του ανθρώπου στο κοιμητήριο. Ετάφη, λέγει. Απέθανε και ετάφη. Θαμμένος εδώ μες στη σάρκα και στο σώμα, δεν έβλεπε και παραπάνω ότι υπάρχει και άλλη ζωή. Έτσι είχε την προέκταση. Εν πάση περιπτώσει, σας είπα ότι αυτός ο οποίος σήκωσε τον περντέ...

να δούμε τι γίνεται από εκεί, από τον τάφο, είναι ο Χριστός. Διότι ο Χριστός είναι καβαλάρης με δυο ποδάρια. Είναι «ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων τὴν ἐξουσίαν ἔχων, ὡς ἀθάνατος Βασιλεύς». Εμείς ή θα είμεθα από εδώ ή θα είμεθα από εκεί. Όσο είμεθα από εδώ του τάφου, δεν είμεθα από εκεί. Και όταν περάσουμε από εκεί, δεν είμεθα από εδώ. Ο Χριστός όμως είναι καβαλάρης σε δυο περιπτώσεις, «ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων τὴν ἐξουσίαν ἔχων, ὡς ἀθάνατος Βασιλεύς». Λοιπόν, ανοίγει λοιπόν το πέρα τώρα μονοπάτι να μας δείξει τι γίνεται από εκεί. Ακούστε τι λέει: «Καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ, ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ, ὑπάρχων ἐν βασάνοις, ὁρᾷ τὸν Ἀβραὰμ ἀπὸ μακρόθεν καὶ Λάζαρον ἐν τοῖς κόλποις αὐτοῦ». Αν πηγαίνει στην αφάνεια ο άνθρωπος...

αυτός αισθάνεται ότι είναι σε βάσανα και πώς βλέπει; Άρα είναι ζωή πέραν του τάφου. Είναι ακριβώς όπως ο άνθρωπος κοιμάται. Όταν κοιμάται ο άνθρωπος, είναι ζωντανός ή πεθαμένος; Θα πει κανείς, είναι ζωντανός. Ναι, είναι ζωντανός. Αλλά γιατί του κλέβεις το παντελόνι και τον αφήνεις γυμνό, εφόσον είναι ζωντανός; Γιατί δεν σε καταλαβαίνει; Ε, μα είναι θάνατος ο ύπνος. Και εφόσον είναι θάνατος, γιατί αναπνέει; Το σώμα κείται σαν νεκρό. Το πνεύμα βλέπει όνειρα, πράγματα, ταξιδεύει. Έτσι ακριβώς είναι και όταν ο άνθρωπος χωριστεί της σαρκός. Το πνεύμα στο δικό του κόσμο και τη σάρκα εδώ πέρα αναλαμβάνει να πάει να πληρώσει το γραμμάτιο που οφείλει: «χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσει». Εδώ λοιπόν δείχνει ότι πέραν του τάφου υπάρχει ζωή. Και μάλιστα λέει «ὑπάρχων ἐν βασάνοις». Δεν τα βρήκε καλά εκεί, όπως τα βρήκε εδώ. Εκεί ήρθε αντιμέτωπος με τη δικαιοσύνη του Θεού. Η δικαιοσύνη του Θεού αλλάζει τα σκηνικά και τακτοποιεί τον καθέναν, όχι εκεί που έχει τακτοποιήσει αυτός τον εαυτό του ή άλλοι, αλλά εκεί που είναι πραγματικά η πραγματική του αξία, με βάση την πίστη του και τα έργα του στον κόσμο τούτον. Λαμβάνονται όλα υπόψη, η ορθή πίστη και η ορθή πράξη. Ορθοπιστία και ορθοπραξία είναι αυτά που συνθέτουν τη σωτηρία του ανθρώπου. Αυτά λαμβάνονται σοβαρώς υπόψη. Δεν μπορεί και να ρωτηθεί κανένας τι λένε οι άνθρωποι.

Λέγει αυτός, ο Ηλίας τι λέγει; Οι άνθρωποι για τον Χριστό είπαν: εσύ ο Προφήτης, εσύ ο Ιερεμίας, εσύ ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, εσύ ο Ηλίας, εσύ, εσύ, εσύ, εσύ. Όμως τι είπε ο Πέτρος; «Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος». Α, Πέτρε, μακάριος εσύ, αλλά δεν το είπες εσύ, το είπε ο Πατέρας μου διά σου. Άρα τι γνώμη έχει αυτός ο Πατέρας επάνω, τι γνώμη έχει ο Χριστός, όχι τι γνώμη έχουμε εμείς και τι βαθμό βάζουμε στο παιδάκι μας εμείς, στην κοπελίτσα μας, στη γυναικούλα μας, στον αντρούλη μας, στον αδερφούλη μας. Δεν περνάνε αυτά. Η δικαιοσύνη λοιπόν του Θεού τον πήρε και τον έστειλε στα Τάρταρα, τον έστειλε στην Άβυσσο, τον έστειλε στα βάσανα μέσα. Και τον έβαλε μάλιστα αντιμέτωπο να βλέπει ότι εκείνον που αδίκησε, εκείνον που του συμπεριφέρθηκε σκληρά, ότι απολαμβάνει τώρα

γίνεται...

Μεγαλύτερος ο καημός. Μα μήπως δεν ήταν καημός για το φτωχό το Λάζαρο, που ερχόσανε και οι μυρωδιές από πάνω, από τα φαγιά που φτιάχναν αυτοί λόγω των χορών και των ξεφαντωμάτων, και αυτός δεν είχε ξεροκόμματο; Δεν αντιμετώπισε αυτά τα πράγματα ο άνθρωπος αυτός εδώ; Τώρα άλλαξαν τα σκηνικά. Θα τα αντιμετωπίσεις εσύ, κύριε, και θα βλέπεις τη μακαριότητα του άλλου και θα καταλάβεις τι ζημιά έκανες. Και θα μείνει κλασικό παράδειγμα να το βλέπουν όλοι και να το διαβάζουν, να μην πολιτευτούν κατά αυτή την έννοια, διότι θα πληρωθούν με το ίδιο νόμισμα. Αυτό διδάσκει εδώ. Εν πάση περιπτώσει, προς την ανάγκη ετόλμησε να φωνάξει στον Αβραάμ. Δεν εμίλησε στον Λάζαρο. Εμίλησε στον Αβραάμ. Θα μπορούσε ως εξ αιτήσεώς του να μιλήσει στο Λάζαρο. Τον ντρεπόταν το Λάζαρο.

Τη συμπεριφορά και τη σκληρότητα που του έδειξε εδώ, τον ντρεπόταν το Λάζαρο. Και γυρίζει στον Αβραάμ και του λέει: «Ἐλέησόν με». Εσύ ο ζάμπλουτος, εσύ που κουνούσες τη γη, εσύ τι να σε ελεήσει; «Πέμψον Λάζαρον», τι λέει, αυτόν το μικρό εκεί, «ἵνα βάψῃ τὸ ἄκρον τοῦ δακτύλου αὐτοῦ ὕδατος καὶ καταψύξῃ τὴν γλῶσσάν μου, ὅτι ὀδυνῶμαι ἐν τῇ φλογὶ ταύτῃ». Ξέρετε τι πάει να πει; Να βουτήξει το δάχτυλό του. Πόσο μπορεί νερό να σηκώσει το δάχτυλο του ανθρώπου; Δεν του είπε στείλε μου ένα ποτήρι νερό, στείλε μου μια καράφα νερό, στείλε μου, ξέρω εγώ. Είναι τέτοια η βάσανός μου εδώ που βρίσκομαι τώρα, ώστε έστω και αυτό που θα μπορεί να μεταφέρει με το δάχτυλό του, θα φτάσει εδώ πέρα, σταλαγματιά νερό από εκεί εδώ.

Καταλαβαίνετε; Είναι κατάσταση πέραν του τάφου και αυτά θα τα αντιμετωπίσουμε. Ο Χριστός ξεσκέπασε την υπόθεση και λέει: κύριε, αυτή είναι η υπόθεση πέραν του τάφου. Εγώ σου τα είπα, εσύ μην τα πιστεύεις. Θα είσαι αντιμέτωπος του εαυτού σου και της απιστίας σου. Εγώ από την πλευρά μου έκανα το καθήκον μου. Απήντησε ο Αβραάμ και του λέγει όμορφα, ταπεινά. Δεν του είπε: σκληρέ, απάνθρωπε, ξέρω εγώ, θηρίο κλπ., τι είναι αυτά που ζητάτε; Δεν την έχουν αυτή τη γλώσσα οι Άγιοι. «Τέκνον, μνήσθητι ὅτι ἀπέλαβες τὰ ἀγαθά σου ἐν τῇ ζωῇ σου, καὶ Λάζαρος ὁμοίως τὰ κακά». Τα απέλαβες, τα πήρες όλα. Όχι απλώς έλαβες, απέλαβες. Τα απέλαβες, όλα τα απόλαυσες, πάει. Δεν άφησες τίποτα που θα μπορούσες και του άλλου να δώσεις.

Εδώ έκανες. Και αυτός απέλαυσε όλα τα άσχημα, όλη την πικρία, όλη την κακία, υπέφερε όλον τον πόνο, όλη τη σκληρότητα. Εσύ με σκληρότητα εναντίον του άλλου και αυτός με στωικότητα και μακροθυμία, όχι εναντίον σου. Θα μπορούσε να σε καταραστεί από κάτω και να πει: στο λαιμό να σας πιάσει.

Άλλες κατάρες μπορούσαν να δοθούν και δικαιολογημένες, όπως τα λέγαμε κατά το ανθρώπινο, που δεν επιτρέπεται ποτέ αυτό το πράγμα. Αυτό άλλωστε και τον έσωσε, αυτό άλλωστε και τον παρουσίασε, διότι η μακροθυμία του, η ανεξικακία του, προ πάντων, και η πραότητά του ήταν εκείνο που τον παρουσίασε στο Θεό. Δίνεις, λέει, με ένα λεφτάκι, ξέρω εγώ, τα είχες και αυτό, ας πούμε. Και ο άλλος που δεν είχε λεφτά, τι έχασε;

χρημάτων για να πας στη Βασιλεία των Ουρανών; Είναι θέμα διαθέσεως. Όταν δεν υπάρχει διάθεση, δεν γίνεται τίποτα. Τη διαφορά των μονών, προσέξτε με το χαρακτηρισμό, τη διαφορά των μονών, το πού θα μείνεις πέραν του τάφου, το κανονίζει η προαίρεσή σου εντεύθεν του τάφου. Τι ήσουν από εδώ θα κανονίσει πού θα μείνεις από εκεί. Ώστε λοιπόν από εδώ δεν είχες προαίρεση ανθρώπινη, αλλά ούτε θηρίου προαίρεση δεν είχες. Ανάλογα θα πας στο από εκεί μέρος. Είναι δίκαιος ο Θεός. Εν πάση περιπτώσει, του απαντά ότι δεν δικαιούσαι. Ο μεν απέλαβε τα άσχημά του, εσύ τα καλά σου. «Νῦν δὲ ὧδε παρακαλεῖται, σὺ δὲ ὀδυνᾶσαι».

Του λέγει: «Καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις». Κι αν αυτό δεν συνέβαινε, που η δικαιοσύνη του Θεού δεν σου επιτρέπει να έχεις κανένα εδώ αναπαυτικό, «μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν χάσμα μέγα ἐστήρικται, ὅπως οἱ θέλοντες ἐντεῦθεν διαβῆναι πρὸς ὑμᾶς μὴ δύνωνται, μηδὲ οἱ ἐκεῖθεν πρὸς ἡμᾶς διαπερῶσιν». Δείχνει ότι υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ των δύο αυτών καταστάσεων, των δύο μεγάλων κατηγοριών των ανθρώπων, και κατά συνέπεια δεν μπορώ να σε βοηθήσω. Μας κατηγορούνε εξ αφορμής αυτού του εδαφίου. Εφόσον είναι κατάσταση πέρα του τάφου, όπως λέει ο Χριστός, και ο μεν δεν μπορεί να πάει από εκεί εδώ και ο από εδώ να πάει εκεί, προς τι τα κόλλυβα, προς τι τα μνημόσυνα, προς τι οι παρακλήσεις,

προς τι οι προσφορές; Δεν το βλέπετε ότι είναι καθαρά εμπόριο των παπάδων; Έτσι λένε οι άνθρωποι και μάλιστα οι αιρετικοί και οι δικοί μας οι άπιστοι, που αδιαφορούν για αυτά τα πράγματα. Ίσα ίσα αυτό ακριβώς το περιστατικό επιβάλλει, διά της Εκκλησίας και των μνημοσύνων, και τη λειτουργία και την παράκληση και τα πάντα αυτά. Ακριβώς αυτό συμβαίνει, κύριε. Διότι δεν μπορεί ο καθένας από εκεί να φεύγει και να έρχεται από εδώ ή από εδώ από εκεί. Προσπέφτουμε προς Αυτόν, ο οποίος είναι και από εδώ και από εκεί, και τον παρακαλούμε να βοηθήσει. Ακριβώς αυτό είναι. Γεφυρώνει ο Χριστός, που έχει και τους μεν και τους δε στο χέρι του. Και διότι δεν μπορεί μόνος του να φύγει από εκεί, να έρθει από εδώ που είναι καλύτερα. Διότι αν μπορούσαν οι ψυχές να μετατεθούν, να φύγουν, να περπατούν και να πηγαίνουν όπου θέλαν, ποια θα καθόταν στην κόλαση; Θα καθόταν καμία;

Θα καθόταν καμία; Άρα όπου πας, εκεί θα μείνεις, όπου τοποθετηθείς, εκεί θα μείνεις. Γι' αυτό ακριβώς παρακαλούμε τον Χριστό, διά της Εκκλησίας του, να κρίνει επιεικώς και να οικονομήσει σε αυτά τα πράγματα αυτών των δύο, που το χάσμα το μεταξύ τους έχει χωρισμένους. Έτσι έχει το θέμα. Μην ακούτε λοιπόν ποτέ. Άλλωστε, με βάση αυτό το εδάφιο και τη θεωρία αυτών των απίστων, υπάρχει αυτό που διαβάζουμε δυστυχώς στις εφημερίδες: «Αντί μνημοσύνου, δραχμάς τόσες για τη μητέρα μου, για τον αδελφό μου» κλπ. Ξέρετε τι πάει να πει «αντί μνημοσύνου»; Η μάνα μου να μείνει στην κόλαση. Γιατί όταν λες «αντί μνημοσύνου», λες: «Δεν σε θέλω, Χριστέ, δεν θέλω την Εκκλησία, δεν θέλω τον τρόπο που υποδεικνύεις. Εγώ θα στείλω ένα πεντακοσάρικο στη μάνα μου».

Πού μένει η μάνα σου; Πού θα στείλεις την επιταγή; Πού είναι η ψυχή της μάνας σου; Ποιος την έχει; Την έχει το γηροκομείο; Τι θα πει το γηροκομείο όταν πάρει το πεντακοσάρικο; Γιατί το στέλνεις; Για να συγχωρεθεί η μάνα σου. Τι θα πούνε; Συγχωράνε οι γέροι τη μάνα σου; «Θεός σχωρέσ' τη» δεν θα πούνε; Ο Θεός να συγχωρέσει. Εκεί που δεν θέλεις να πας εσύ, εκεί σε στέλνουν εκείνοι. Τι θα πούνε τα ορφανά; «Θεός σχωρέσ' τη». Τι θα πούνε; Ο Θεός συγχωρεί, λοιπόν. Δεν συγχωρούν τα ορφανά, ούτε οι χήρες, ούτε, ούτε. Ο Χριστός συγχωρεί. Στην Εκκλησία Του συγχωρεί. Εκεί θα πας. Και αλίμονο σ' αυτούς οι οποίοι αφήνουν τέτοιους ανθρώπους πίσω. Ούτε εκείνοι λαμβάνουν εκεί τίποτα, ούτε αυτοί που από εδώ δίδουν από τον ιδρώτα τους, δήθεν για να βοηθήσουν τους ανθρώπους των, κερδίζουν τίποτα.

Θα πει κανείς, να μη δώσουμε σε ένα γηροκομείο μια δραχμή; Δώσε δέκα, αφού πας πρώτα την προσφορά σου και το κόλλυβό σου στην εκκλησία. Θα πας πρώτα εκεί και ό,τι περισσέψει δώσε κι από εδώ. Δεν σε αποκλείει κανείς. Αν δώσεις μόνο από εδώ και πεις «Δεν είδατε; Εγώ έκανα για τη μάνα μου μνημόσυνο», είσαι γελασμένος και πλανεμένος. Κι αλίμονο απ' τη μάνα σου κι αλίμονο κι από σένα. Αυτή είναι η απάντηση. Ακριβώς αυτό το «χάσμα μέγα εστήρικται» θεμελιώνει, θεσπίζει τον θεσμό των μνημοσύνων, των παρακλήσεων, των λειτουργιών και γενικά της ενέργειας που κάνει η Ορθόδοξη Εκκλησία για να βοηθήσει τους κεκοιμημένους. Εκεί που δεν φτάνω εγώ, φτάνει ο Χριστός. Έστω ένα απλό παράδειγμα. Είμαι εγώ στο μέτωπο και υποφέρω. Έχω τέσσερις μήνες, όπως είχαμε το '40, να βγάλουμε τις γκέτες μας, να ανοίξουμε τα άρβυλά μας.

Μες στο χαράκωμα εκεί, τέσσερις μήνες. Να φύγω, να έρθω πίσω, να ξεκουραστώ, να αναπαυτώ, να ξεμουδιάσω; Θα με τουφεκίσουν ως λιποτάκτη. Τι να γίνει; Πιέζεται ο λοχαγός μου, του γράφει κάποιος από εδώ, ένας πολιτικός, ένας στρατιωτικός, κάποιος γνωστός. Αυτός έρχεται στη μονάδα μας μπροστά, στο μέτωπο: «Ο Παναγόπουλος για δέκα μέρες πίσω». Και ο Παναγόπουλος νομίμως τώρα αποσύρεται και έρχεται πίσω δέκα μέρες και ξεκουράζεται στο αμπρί. Αυτό είναι. Αν έφευγα μόνος μου, θα ήμουν σε ένα στρατοδικείο. Διότι πιέστηκε ο πίσω μου, ο δυνατότερός μου, το αφεντικό μου, με έφερε πίσω και ξεκουράστηκα. Αυτό είναι. Αυτός είναι ο Χριστός, αυτός είναι ο Χριστός. Στα χέρια του Χριστού.

Η δικαιοσύνη η δικιά μας δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Οπουδήποτε κι αν είμεθα, τοποθετούμεθα εκεί που είναι. Κατά αναλογία που εργαστήκαμε εδώ, τοποθετούμεθα εκεί. Λέγει μία παράδοση λαϊκή ότι πέθαναν κάποτε δύο γείτονες, ένας πολύ πλούσιος και ένας πολύ πτωχός, και παρουσιάστηκαν αυθημερόν και οι δύο στον Απόστολο Πέτρο. Ο Απόστολος Πέτρος είπε στον πλούσιο: «Πέρασε», του λέει, «σε αυτή την παράγκα» και γυρίζει, λέει, στον άλλον, τον πτωχό: «Πέρασε», του λέει, «εσύ σε αυτό το διώροφο». Εξενίστηκε ο πλούσιος και τόλμησε και λέει: «Άγιε Πέτρε, κάνετε λάθος». Λέει: «Γιατί;» «Με αυτόν», λέει, «είμαστε γείτονες. Αυτός», λέει, «έμενε σε παράγκα και εγώ έμενα σε ψηλό». Εκεί του λέει:

«Δεν ισχύουν αυτά που έχετε εσείς εκεί, εδώ. Εδώ, ό,τι στέλνει ο καθένας, εμείς του κτίζουμε και του ετοιμάζουμε. Πες μου», του λέει, «τι έστειλες εσύ εδώ; Τα έφαγες και τα γλέντησες. Τι έστειλες εδώ; Πες μου». Και φυλάει, λοιπόν, την παρτίδα αυτούνου, του πτωχού. Του λέει: «Αυτός ήτο επαίτης;» Λέει: «Ναι». «Επαιτούσε», του λέει, «σε ένα γεφύρι;» Λέει: «Ναι». «Στην άλλη άκρη του γεφυριού επαιτούσε ένας τυφλός;» Λέει: «Ναι». «Ξέρεις ότι αυτός έκανε ελεημοσύνη που εσύ δεν έκανες;» του λέγει. «Τι ελεημοσύνη», του λέει, «έκανε;» «Όταν σηκωνόταν το μεσημέρι να φύγει και είχε μαζέψει μερικές δραχμές αυτός...»

Περνούσε από του τυφλού την τραγιάσκα να ιδεί, έχει μαζέψει τίποτα αυτός; Του ρίξανε; Και όταν έβλεπε ότι δεν του έχουν ρίξει όσα είχαν ρίξει σ' αυτόν, έριχνε από τα δικά του, που του είχαν ελεήσει αυτού, για να κάνει μεροκάματο και καρβέλι να πάει στο σπίτι του. Και πήγαινε αυτός με τα υπόλοιπα τα λίγα, γιατί θεωρούσε ότι εκείνος έχει μεγαλύτερη ανάγκη, που είναι τυφλός, ενώ αυτός μπορούσε να κάνει και κάτι άλλο. Και με αυτά», του λέγει, «του χτίσαμε αυτό το διώροφο». Και φυλάει, λοιπόν, τα βιβλία του να βρει την παρτίδα τη δικιά του. Βρίσκει την παρτίδα τη δικιά του. «Τίποτα», του λέει, «δεν έχεις στείλει εδώ πέρα. Δεν απορείς», του λέει, «πως υπάρχει αυτή η παράγκα; Ξέρεις», του λέει, «πως υπάρχει αυτή η παράγκα; Άκουσε», του λέει, «να σου πω. Γιατί ο Θεός είναι δίκαιος», του λέει. «Πίσω από το σπίτι, στο πίσω μέρος από τη μάντρα», του λέει, «έμενε μια χήρα με έξι παιδιά. Λέγε μου, τι...»

Έδωσες ποτέ εσύ ένα καρβέλι ψωμί αυτής της χήρας με τα παιδιά; Αυτός δεν μιλούσε. «Η κοπέλα που είχε στο σπίτι σου», του λέγει, «κρυφά από σένα, ό,τι περίσσευε το έδινε από τη μάντρα στα παιδάκια εκείνα, πίσω, της χηρούλας, να μην πεθάνουν. Αλλά αυτό θεωρείται κλοπή. Ο Θεός όμως, διότι ήταν πάλι απ' τα δικά σου, μας έδωσε εντολή να σου φτιάξουμε αυτή την παράγκα, τη ξύλινη, εδώ. Πήγαινε», του λέει, «εδώ». Είναι δίκαιος ο Θεός, δεν είναι άδικος ο Θεός. Αλλά δυστυχώς εμείς έχουμε τη γνώμη, εφόσον εδώ σπέρνουμε βρώμη, ότι εκεί θα θερίσουμε σιτάρι. Όχι. Σπείρεις, λέει ο Παύλος, στα σαρκικά, εκ των σαρκικών θα θερίσεις φθοράν. Σπείρεις στα πνευματικά, εκ των πνευματικών θα θερίσεις αφθαρσία. Όπως θα πολιτευτείς εδώ...

Ακριβώς θα γίνει εκεί. «Απέλαυσες, κύριε», του λέει, «τα αγαθά σου. Αυτός τα δεινά του. Εσύ θα τιμωρείσαι, αυτός θα παρηγορείται». Σου έστειλε ο αγαθός Θεός ένα φορτηγό, ένα καμιόνι στην πόρτα σου, να σου σπάσει την καρδιά σου, πλήρες, άνθρωπε, και αδιαφόρησες. Δεν εφόρτωσες τίποτα να στείλεις. Διότι ό,τι δώσεις στον πόνο του άλλου είναι σαν να τα φορτώνεις προκαταβολικώς και να τα στέλνεις στον ουρανό. Γίνεται μεταποίηση, γίνεται αντάλλαγμα και περνάει εκεί επάνω. Αλλά πού να το πιάσουμε εμείς αυτό το πράγμα και να γίνουμε άνθρωποι; Είμεθα θηρία, δυστυχώς. Εν πάση περιπτώσει, όταν ο πλούσιος είδε ότι δεν κατάφερε τίποτα, σκέφτηκε το σπίτι του. Ήταν έξι παιδιά αυτοί, άλλα πέντε αγόρια, τα οποία κι αυτά σκέφτονταν σαν κι αυτόν. Και εφόσον δεν επέτυχε τίποτα για τον εαυτό του, ενόμισε ότι μπορεί...

Είναι μια στιγμή να παρακαλέσει τον Αβραάμ να στείλει τον Λάζαρο στο σπίτι του πατέρα του, να πει στα αδέρφια: «Προσέξετε. Ο αδερφός σας ξέρεις τι έπαθε; Εμένα να ρωτήσεις». «Πέμψον, λοιπόν, σε παρακαλώ», λέει, «τον Λάζαρο. Έχω γαρ πέντε αδελφούς, όπως διαμαρτύρηται αυτοίς εις τον οίκον του πατρός μου, ίνα μη και αυτοί έλθωσιν εις τον τόπον τούτον της βασάνου». Της βασάνου. Όχι, υπάρχουν, λέει, καζάνια από εκεί; Υπάρχουνε; Για πήγαινε από εκεί, θα συζητούμε. Όταν ο Χριστός λέει εδώ είναι βάσανος εκεί, εσύ πώς θα το τροποποιήσεις; Πώς ήθελε να σου μιλήσει; Δεν έπρεπε να σου μιλήσει ανθρωπίνως; Ότι υπάρχει πυρ, ότι υπάρχει, όπως κόλλησε τα λεφτά, ότι υπάρχει, ξέρω εγώ, ο βρυγμός και ο τριγμός των οδόντων; Ανθρωπίνως τα λέει. Εδώ έχεις κόλαση στον άνθρωπό...

Άνθρωπό σου που δεν μπορείς να συνοικήσεις στο σπίτι και λες: «Άσε, είμαι μες στην κόλαση, με το διάβολο μαζί». Τι θα είσαι εκεί πέρα; Τι θα είμαι εκεί πέρα; Έτσι είναι. Δεν είναι καλή η κατάσταση εκεί πέρα. «Εδώ βασανίζομαι, της βασάνου, μέρος που βασανίζομαι, διότι δεν εφρόντισα τίποτα στη ζωή μου, να υπολογίσω τι θα γίνει από εδώ». Τι λέει, λοιπόν; «Σε παρακαλώ». Απαντά ο Αβραάμ και λέει: «Όχι. Έχουσι Μωσέα και Προφήτας. Ακουσάτωσαν αυτών». Υπάρχουν βιβλία, του λέει, να διαβάσουν. Υπάρχουν βιβλία να διαβάσουν. Δεν έχει αφήσει τίποτα απληροφόρητο στον άνθρωπο ο Θεός, που θα μπορεί να τον βοηθήσει και να τον σώσει. Δικαιολογείται αυτός από τη ζωή του, βέβαια, όπως αυτός τα αδιαφορούσε και τα θεωρούσε παραμύθια και τα γράψαν άνθρωποι και ποιος τα είπε αυτά και τα συνηθισμένα που λέμε εμείς. Και γυρίζει και του λέει: «Ουχί, πάτερ Αβραάμ, αλλά εάν τις από νεκρών πορευθεί προς αυτούς, μετανοήσουσιν».

Δεν πιστεύουν αυτοί, λέει, στα βιβλία, όπως δεν πίστευε κι αυτός. Έπαιρνε από τον εαυτόν του. Αλλά αν κάποιος, λέει, πάει από εδώ, τότε δηλαδή να γίνει η νεκρανάσταση. Και του απαντά ο Αβραάμ και του λέει: «Ει Μωσέως και Προφητών ουκ ακούουσιν, ουδέ αν τις αναστή, πεισθήσονται». Οι άνθρωποι, λέει, που έχουν τη σκληρότητα και την αδιαφορία να μη θελήσουν να πιστεύσουν εις τας Γραφάς, και νεκρανάσταση, λέει, να ιδούνε, δεν πρόκειται να γυρίσουν πίσω. Και είναι αλήθεια αυτό το πράγμα. Εάν γίνει μία νεκρανάσταση, θα πούνε: «Ήτο νεκροφάνεια». Δεν ανέστη ο Λάζαρος; Δεν τον ανέστησε ο Χριστός και του άφησε τα χέρια δεμένα; Γιατί, νομίζετε, άφησε τα χέρια δεμένα;

Τον έβγαλε από τον τάφο τετραήμερο, που η αδελφή του είπε: «Τεταρταίος εστί. Βρωμάει», λέει, «άρχισε η διάλυσις, σπάσαν τα μάτια του, σπάσαν το σώμα του. Πού πας;» λέει. «Βρωμάει, μην κάνεις τίποτα». Και τον άφησε με δεμένα τα χέρια. Γιατί τον άφησε με δεμένα τα χέρια; Να τον λύσουνε αυτοί οι ίδιοι οι οποίοι τον είχαν σαβανώσει. Όχι, να δούνε, δεν είναι φάντασμα, δεν είναι νεκροφάνεια, είναι αυτός ο ίδιος. Πίστεψε κανένας; Κανένας δεν πίστεψε. Όλα τα διαβάζεις.

Δεν ροκανάει ο άνθρωπος την ημέρα με τα μάτια του; Τι δεν διαβάζει στην οθόνη, τι δεν ακούει στο ραδιόφωνο, τι δεν διαβάζει στις εφημερίδες, τι διαβάζει στα περιοδικά. Το Ευαγγέλιο το διαβάζει; Όλα τα θεωρεί απαραίτητα και αυτό το θεωρεί περιττό, εφόσον είναι το μόνο απαραίτητο και όλα τα άλλα περιττά. Και έχει τροποποιήσει τόσο αντίθετα ο άνθρωπος. Βάλε ως αρχή να διαβάζεις μια γραμμή την ημέρα. Είναι κουραστικό; Δεν σου λέω κεφάλαιο, δεν σου λέω σελίδες. Μια γραμμή την ημέρα και θα ιδείς ότι, πέραν της μίας εβδομάδος, σου απαγορεύει ο διάβολος να διαβάζεις κι αυτή τη γραμμή. Ορισμένοι λέμε δεν ξέρουν γράμματα. Γιατί δεν έμαθες;

Δεν με έμαθε ο πατέρας μου. Και επειδή; Από όταν μεγάλωσες, εσύ δεν έμαθες; Πόσες μας γλώσσες, πόσες μας μόδες, πόσα μας χρώματα; Θα μάθεις τόσα άλλα πράγματα. Πώς θα μάθεις τραγούδια; Γιατί το έμαθες; Σπιτάς μου ένας φίλος μου, τεχνικός, ευρέθηκε εκεί και βλέπει σε ένα περίπτερο μια γιαγιά, η οποία παίρνει ένα περιοδικό, «Αγία Μαρίνα». Αυτός ήξερε ότι εγώ τη βγάζω την «Αγία Μαρίνα» και έτσι λέει: «Βλέπω, παίρνεις το περιοδικό, την “Αγία Μαρίνα”, και παίρνεις και δύο φύλλα», λέει. «Γιαγιά, το διαβάζεις;» «Δεν το διαβάζω, παιδάκι μου, εγώ δεν ξέρω γράμματα. Μου το διαβάζουν άλλοι. Δίνω ένα τάλιρο στην εγγονή μου και μου το διαβάζει». Και έτσι, λέει, ακούει κι αυτή. «Τ' ακούς;» «Τ' ακούγω». Να λες, λένε οι γριές στο χωριό. Δεν χωράει «δεν ξέρεις γράμματα». Σου στέλνουν αγγλέζικο γράμμα; Θα πάω αύριο να το διαβάσεις για εμάς.

Συνταγή σε ξένη γλώσσα; Θα μάθεις τι λέει η συνταγή, γιατί σε πονάνε τα πόδια σου, είσαι σκλάβος, θα το μάθεις. Πώς γι' αυτά τα πράγματα, τα άφθαρτα, δεν θέλεις να τα μάθεις; Δεν ενδιαφέρεσαι, άνθρωπε. Για την Αγία Γραφή δεν ενδιαφερόμεθα εμείς. Δεν ξέρεις γράμματα να διαβάσεις; Βάλε μια κασέτα και κάτσε να ακούσεις. Ούτε να ακούσεις; Πώς ακούς την άλλη που σου κατηγορεί τη νύφη της και σου κατηγορεί τη γειτόνισσα και τη χήρα και το ορφανό; Πώς θα ακούσεις αυτά τα πράγματα; Δεν είμεθα εκλεκτοί. Δεν θέλουμε να σωθούμε, αγαπητοί μου, και θα βρεθούμε αντιμέτωποι μια μέρα με τον Χριστό. Ο Χριστός έκαμε όλα. Δεν έχει αφήσει τίποτα. «Πλανάσθε μη ειδότες τας Γραφάς». Σας το λέγω. Βάλτε το κανόνα στον εαυτό σας. Αφορίστε τον εαυτό σας και καταραστείτε την ημέρα που εγεννήθητε. Διαβάστε μια σειρά την ημέρα από την Καινή Διαθήκη και θα δείτε, σε μια εβδομάδα δεν θα διαβάσετε. Για να ιδείτε τι δύναμη έχει. Δεν αφήνει ο σατανάς.

Άμα διαβάσεις, θα ανοίξουν τα μάτια: «Ρε, πού πάω; Τι κάνω; Ποιος θα έρθει κοντά μου; Ποιος θα έρθει να με βοηθήσει, αν εγώ δεν φτιάξω, αν εγώ δεν κάνω, αν εγώ δεν σκεφτώ;» Τι να κάνω, φτωχός; Φτωχός είσαι; Να προσεύχεσαι, παιδί μου. Προσεύχου για την κυβέρνηση, προσεύχου για την Εκκλησία, προσεύχου για τη γειτόνισσα, προσεύχου για τα νιάτα, προσεύχου για τις κοπέλες, προσεύχου για τον κλήρο. Πώς δεν έχεις ελεημοσύνη από αυτήν που μπορείς να κάνεις; Δεν έχεις ούτε προσευχή; Πώς δεν έχεις; Να είναι λεφτά, να ξοδέψεις δηλαδή, για να κάνεις ελεημοσύνη; Αυτός ευχηθείς. Μάλιστα, εγώ να το κάνω. Να νηστέψεις εσύ, που δεν νηστεύει ο άλλος. Μεγαλύτερη ελεημοσύνη υπάρχει από αυτή; Για πηγαίνετε στην Κεφαλληνία να ιδείτε τι λέει ο σατανάς γι' αυτούς οι οποίοι σε ένα μοναστήρι κάνουνε σαραντάρι, νηστεύουν σαράντα μέρες, διότι βλέπουν ένα παλικάρι εκεί πέρα δαιμονισμένο, ξένο, δεν το γνωρίζουνε.

Θεληματικά αυτοί αρχίζουν και νηστεύουν γι' αυτόν, για λογαριασμό εκείνου. Να ιδείτε τι λέει ο διάβολος γι' αυτούς τους ανθρώπους. Πόσο θίγεται, πόσο καίγεται. Δεν έχει αφήσει αμέτοχο κανέναν ο Χριστός. Πλανώμεθα, λοιπόν. Κάποια μέρα θα πέσει η αυλαία και πρέπει να βρεθούμε ασπροπρόσωποι από εκεί. Φροντίζετε καλοσύνη, φροντίζετε αγαθοεργία πνευματική και υλική, αγάπη προς τον συνάνθρωπο, διότι τα πράγματα είναι χωρισμένα πέραν του τάφου. Τα μονοπάτια, και πηγαίνει ο άνθρωπος, όπως σας είπα, τον δρόμο που έχει φτιάξει, από αυτόν τον δρόμο. Εύχομαι να μην τύχουμε της αριστεράς μερίδος, αλλά να τύχουμε της δεξιάς μερίδος. Αμήν.