Why in Bethlehem

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

By the grace of God, we now stand before the great days of Christendom—specifically, the Nativity of our Lord Jesus Christ, His Circumcision, His Baptism, Theophany, and so forth. With your kind permission, today I would like to say something that might prepare us in a more positive way for these holy days. As Orthodox Christians, whether only on paper or also in practice,

we celebrate Christmas. Yet in our Church, Christmas is presented under three aspects. The first is the Nativity of Christ, the second is the visit of the Magi from the East, and the third is the flight of our Lord into Egypt. Most of us, being occupied with work and other concerns, follow only the latter two events. When we go to church on Christmas Day, we do not hear the account of Christ’s birth itself, but the events that followed it. For, as you know, we hear: “Now when Jesus was born in Bethlehem of Judea, behold, Magi from the East...” and so forth. Yes, but how exactly was He born? How, where, and why? That too is important. The Church certainly tells us this as well, but not on Christmas Day. She tells us before Christmas, when most of us do not attend church, whether because of work or because, through negligence, we happen not to go. That is precisely why our knowledge of the events surrounding the birth of Jesus is so limited. These events are presented to us by our Church...

through the Evangelist Matthew. He tells us about the genealogy of our Christ, which we shall hear next Sunday, the Sunday before the Nativity of Christ. He also tells us about the coming of the Magi, Christ’s flight into Egypt, and His return, to put it briefly. The Evangelist Luke then completes the account by telling us about the birth itself. As I said, this passage is read on the eve of Christmas, and the faithful do not know it, do not pay attention to it, and are unfamiliar with the details. They know in broad terms that He was born in Bethlehem. But why He was born in Bethlehem, how He came to be born there, and what else took place there remain, in a sense, hidden from most people.

So today, since you have given me the opportunity, I would like to say something from the Evangelist Luke about the birth of Jesus. The Apostle and Evangelist Luke has preserved these events for us in the second chapter, from verse one onward. First he speaks about the two Annunciations and about the birth of the Precious Forerunner, who preceded Christ by six months both in the Annunciation and in birth. Then he comes to the birth of our Christ, and specifically to the fact that He was born in Bethlehem. “It came to pass,” he says, “in those days that a decree went out from Caesar Augustus that all the world should be registered.” This census...

“took place while Quirinius was governing Syria.” Those who study these matters already know this; it is simply a reminder, especially for those who do not study them. Luke says here that this census—or rather, the decree ordering the census—was issued under Caesar Augustus. “Caesar” is a Roman word meaning “emperor.” Concerning this Caesar Augustus, let me say a few words from what I found about him. He is said to have been the nephew of Julius Caesar, whom he succeeded. He was also called Octavian, meaning “venerable.”

Later, the name “Octavian” was replaced by “Augustus,” which likewise means “venerable,” on account of his greatness; that is, he was a person of great importance. This title, it is said, was bestowed upon him by the Senate.

Then, in his honor, the sixth month was named August after him. For us August is the eighth month, but at that time they counted the months from March, not from January. Likewise, the preceding month was named July in honor of his uncle, Julius Caesar. For those who enjoy studying such matters, I also found that Augustus was born on September 23, in the year 691 from the founding of Rome. Thank you.

That was sixty-three years before Christ. He died on August 19, in the year 767 from the founding of Rome, or in the year fourteen after Christ, at about seventy-six years of age. He was proclaimed emperor in nineteen before Christ, and it was then that he sought information about the population and ordered the census. That, briefly, is for those who want to know more about this man. “And all went to be registered, each to his own city”—that is, to the place where he had been born, just as we go to vote

in our birthplace if we have not transferred our voting rights. And when a census is to be taken, as happened recently, we go to the place where we were born. “Joseph also went up from Galilee, out of the city of Nazareth, into Judea, to the city of David, which is called Bethlehem, because he was of the house and lineage of David, to be registered with Mary, his betrothed wife, who was with child.” Amid all the people moving from one place to another, one couple also set out. The one was called Joseph and the other Mary, and they too came to the house of David, in Bethlehem.

I do not know whether God has counted you worthy to visit that region. Galilee is very far from Judea. More specifically, if we consider the distance from Nazareth to Bethlehem, we must reckon about 145 kilometers from Nazareth to Jerusalem and another twelve kilometers from Jerusalem to Bethlehem. Now that roads have been built, the distances have, in a sense, become shorter. At that time the journey may have been ten or fifteen kilometers longer. Think, then, how far these people walked.

One hundred and sixty to one hundred and seventy kilometers. There were no swift means of transport in those days, no motorcars. There may have been carts. The most practical means of travel at the time was perhaps a donkey, a camel, or simply going on foot. Along the roads from Jerusalem toward Jericho and Nazareth, the remains of inns can still be seen today.

Indeed, on the road toward Samaria there is one such inn where, according to tradition, Joseph and our Most Holy Theotokos spent a night. In their condition, especially with the days of the birth so near,

they could not possibly have hurried on foot. I imagine that it took them about four days at the very least, or five to six days at the most, to travel from Galilee to Bethlehem. But why did they come to Bethlehem? The Evangelist tells us briefly: “because he”—Joseph—“was of the house and lineage of David.” Joseph, he says, belonged to the house and lineage of David. Have you ever given any thought to this? Have you ever traced David’s roots and asked where David came from? In the Katavasiae, which are wholly doctrinal, our Church says the following in the Fourth Ode:

“O Christ, a rod from the root of Jesse and a flower from it, You blossomed forth from the Virgin. From the mountain overshadowed by the forest, O Praised One, You came, made flesh from her who knew no man, You who are immaterial and God. Glory to Your power, O Lord.” It is all doctrine, all substance, all Orthodoxy. If we turn to the Old Testament, to First Kings, chapter sixteen, from verse one onward—or, for those who have the Bible Society edition, because unfortunately some people listen even to that version of Scripture—you will find it in First Samuel,

again in chapter sixteen, from verse one onward. There we read that God once commanded Samuel to go and anoint a king in place of Saul. Saul, it seems, was not acceptable to God because of the way he lived. So the prophet filled his horn with oil. A horn is a type, or symbol, of power. It is the horn of those animals whose strength lies there—oxen, rams, and others. The horn is hollow inside toward its base, and people used it as a vessel. Samuel placed in it the oil with which he would anoint the man as king. Kings were anointed, and this was a Mystery.

A king is anointed. And the king was a person representing God, even if he were opposed to Christ and opposed to God, because he was a christ, an anointed one. Paul himself taught us this. On one occasion, when he spoke without knowing that the man before him was the high priest, he acknowledged that this man was a christ of God, one set apart for God. Every christ of God is regarded as set apart and as a person of great importance, regardless of who he may be. This is also why Paul commanded that prayers be offered for kings, for those in authority, and so forth, even though none of those kings was baptized or a believer, “that we may lead a quiet life.” This too is something we Orthodox Christians today must know: we must respect those who are anointed by God.

As you see, today we do not respect them. In our present circumstances, of course, these are our clergy. We have no kings, but we do have our clergy. Yet none of us sees in the person of the clergyman the anointing, the priesthood, and God. We look instead at the individual person, and by focusing on the person we go on, in effect, to blot out God. Very well. What does Jesus Christ tell Samuel? He is to go. To put it simply and briefly, Samuel arose and went to Bethlehem. There he went to Jesse’s house and told him why he had come. Jesse had eight sons, but God had not told Samuel which of the eight he was to anoint as king. “There I will tell you,” God said to him. Samuel informed Jesse that a king would arise from his household. Naturally, relying on his own intelligence and judgment, Jesse presented to Samuel, one by one, the sons whom he thought suited to that office. Thank you.

But God did not direct Samuel to anoint any of them. Meanwhile, seeing Samuel’s bewilderment—“What is happening here? Am I to anoint this one or that one?”—God forestalled him and said: “Take care, for you human beings look at outward appearance, but God looks at the heart.” So put aside impressive bearing, put aside education, put all such things aside. What matters is the heart, so that we may speak with Him and He may speak with us. The seven sons who were in the house passed before Samuel, but grace gave no command that any of them be anointed king. Samuel asked, “Is there another son?” Jesse said, “No”—then added,

“There is another one; yes, there is one more.” “Well, where is he?” Jesse had already judged from the outset that this son could not possibly become king. He was a shepherd. Jesse’s reasoning was: “I can understand him tending goats; I can understand him tending lambs. But tending people—that I cannot understand.” Yet God had just told Samuel: “I do not judge as you judge, by outward appearances, but according to what is within.” “Where is the other son?” Samuel asked. “The other one is a shepherd,” Jesse replied. “Whatever he may be, bring him here. We will not sit down at the table until he comes and the task for which I was sent has been completed.” With a heavy heart, Jesse sent word to the fields of Bethlehem, where David was tending the sheep, telling him to come down to the house. And then envy began to stir among the other brothers...

They said, “Is that country bumpkin going to come from out there and take the kingdom away from us?” How could they have imagined that he was God’s chosen one? Before long, David arrived. You can understand—just picture how he must have looked when he came. Perhaps he wore his little shepherd’s cloak, perhaps he held his staff in his hand, with rough peasant sandals on his feet, his ankles bare, and perhaps a piece of cornbread in his bag, and so forth. As the grace of the Holy Spirit has preserved for us, he was fair-haired and had beautiful eyes—fair-haired, perhaps, with the eyes of faith shining brightly. Then Samuel was immediately instructed by grace: “This is the one you shall anoint as king.” And he anointed him king before all his brothers and before the astonished elder Jesse. He anointed this shepherd as king. In any case, Jesse, then, is the father of David.

The day after tomorrow, when the genealogy is read, you will hear the line traced as far as David, and then David’s descendants, and so on. And now Christ is addressed in the words of the prophets: “Son of David, have mercy on me! Son of David, have mercy on me!” Everyone presents Him as the Son of David. Why? Because both our Most Holy Theotokos and Joseph, even though there was no marital union between them, belonged to this royal house of David. In other words, even according to His humanity, our Christ was of royal birth. He was not merely descended from a royal line; both in His divinity and in His humanity He was royal, and they traced their ancestry to that house. So when this decree is issued, He returns, as it were, to His ancestral home, because He is a descendant of David.

The law!

This is how our Church presents Him. You should know that David comes from the tribe of Judah. The day after tomorrow, in the genealogy, we shall hear: “Abraham begot Isaac, Isaac begot Jacob, and Jacob begot Judah and his brothers.” Not Reuben, nor Simeon, nor Levi, nor Issachar, nor Zebulun. It says Judah. It passes over all the others and seeks out Judah, because it was from the tribe of Judah that God was to borrow His flesh. And the prophecy was so clear that the wise men from the East who came—and we shall hear this when we go to church on Christmas night—asked precisely this. They came to Judea and asked, “Where is He who has been born King of the Jews?”

And they came from the pagan world. Those events have another aspect as well. Why did the Magi come from the East? And why, as we have seen here, was David from Bethlehem? Where did he come from? We find that his ancestry goes back to Judah. Judah is the root, David is the trunk, the Theotokos (God-bearer) is a branch growing from that trunk, Christ is the blossom upon the branch, and the fruit is our salvation. If God ever counts you worthy to reach Mount Sinai, where so many prefigurations of the Most Holy Theotokos are found, there is a small chapel there. I have photographed it and made slides of it. Inside that little chapel is the Bush—forgive me.

The Bush is there, and inside that little chapel of the Bush, almost an entire wall is covered with an iconographic composition. Jesse lies at the bottom, and from his loins grows a tree that spreads into branches. And whom will you see there? Christ, the Most Holy Theotokos, David—all those who spring from the root of Jesse. That is the point of departure; that is where the story begins, and that is why they came to Bethlehem. This couple were descendants of David, and David was from Bethlehem, specifically from the family of Jesse the Bethlehemite. Therefore, because Joseph was of the house and lineage of David, we need to follow—or at least to know—what I am telling you now.

Let us continue. They went, it says, to be registered “with Mary, his betrothed wife.” Those of you who study the text should pay attention to what Luke says here. Luke, being Greek and naturally knowing the Greek language, expressed it correctly, unlike Matthew, where some confusion can arise: “Do not be afraid to take Mary your wife.” The Gospel according to Matthew was translated from Aramaic, and the expression “your wife” is partly a Hebraism.

Joseph saw her when she was three months pregnant. But if she was his wife in the usual sense, how is it that now, when she is about to give birth, she is still his betrothed? The words “his wife” do not mean what immediately comes to our minds—marital relations and “the will of the flesh and the will of man,” as John says. No. Luke tells us that she is about to give birth and is still his betrothed: “his betrothed wife, who was with child.” The relationship between Joseph and Mary never became a consummated marriage. It never became a marriage in the human sense, as we blasphemously claim. This brings to mind a feast concerning their marriage that Roman Catholicism has instituted. I do not know whether you are aware of it, but the Roman Catholic Church has a feast of the marriage of the Most Holy Theotokos to Joseph, one of its many little-known feasts.

The Roman Catholic Church invented this feast of the marriage of the Most Holy Theotokos to Joseph, which is celebrated, I believe, on January 23 or 24. If you are interested, I can look it up. “And it came to pass, while they were there, that the days were fulfilled for her to give birth. And she gave birth to her firstborn Son, wrapped Him in swaddling cloths, and laid Him in a manger, because there was no room for them in the lodging place.” While they were there, the time came for her to give birth. She gave birth to her firstborn Son, wrapped Him in swaddling cloths, and laid Him in the manger, because there was no room for them in the lodging place. Now, concerning the word “firstborn.”

The Protestants and the rest of the heterodox world disagree with the Orthodox, who believe that the term “firstborn” does not presuppose children born afterward—a second or a third child, for example, with the firstborn being merely the eldest among many siblings. Here “firstborn” means the only-born: the first to open the womb, the only-begotten. Other parallel passages from Holy Scripture demonstrate that this is exactly as we Orthodox believe. Allow me to share a few observations on this matter.

Here “firstborn” does not mean the first child followed by others, but the only child. For if “firstborn” does not mean the first and only child here, but the first followed by others, then let us ask them to show us who the Lord’s brothers are who were born of the Virgin and share the same essence and nature as He. For if “firstborn” means the first among other children born afterward, then those later children would necessarily have to share the same essence and nature as the first, whom they follow. But what relationship does Holy Scripture establish between Jesus the God-Man and

those called the Lord’s brothers, whom even they do not claim were born of the Virgin? Therefore, if they suppose that the Virgin bore other children by Joseph, Scripture should not call Jesus the Firstborn, because there is no such relationship between Jesus and those supposed sons of the Virgin whom they have invented in their imagination. For the one is begotten of God the Father, while the others would have to be begotten of Joseph. What is the difference? It is the father who begets; the woman does not beget. The man begets, while the woman gives birth. Abraham begot Isaac; Sarah did not beget him. Isaac begot Jacob; Rebecca did not beget him. Jacob begot... Did Rachel beget Jacob? How does the passage put it?

Jacob—Jacob begot Judah and his brothers; Rachel did not beget them. Consequently, this interpretation is not correct. In this case, the word “firstborn” primarily denies any previous birth: she had never given birth before. This was her first child, and the Son was therefore the Firstborn. Yet the term is also used of an only child, an only-begotten child. We find proof of this in Holy Scripture. Although Scripture assures us that the Son and Word (Logos) of God is only-begotten—“He gave His only-begotten Son,” as it is written in John 3:16—nevertheless, even though it calls Him the only-begotten Son, it also says: “But when God again brings the Firstborn Son”

“into the world, let all the angels of God worship Him.” Hebrews 1:6. He will bring the Firstborn Son into the world. Who, then, is God’s second-born son, if the word has the meaning they give it? What are we to conclude—that there is also a second-born Son of God simply because Scripture calls Him the Firstborn, merely because certain people insist upon it? Here “firstborn,” by excluding every previous birth, is equivalent to “only-born” and “only-begotten.” Just as Jesus, in His eternal and beginningless begetting, is called the Firstborn in Hebrews 1:6 yet is the only-begotten Son of the Father in John 3:16, so also in His birth within time, although He is called the Firstborn of the Virgin,

He is the only-begotten Son of His immaculate Virgin Mother. Elsewhere in Holy Scripture we also find “only” expressed by the word “first”—that is, the only-born described as the firstborn, and the only one described as the first. Listen: Adam, for example, the only man formed directly from the earth, is called the first-formed by Holy Scripture. See Wisdom of Solomon 7:1 and Wisdom of Solomon 10:1. Yet there was no second-formed or third-formed man fashioned directly from the earth in the same way. He is called the first-formed, though there is no second-formed man. According to the interpretation of these supposed teachers of the Gospel, if there is a first, there must also be a second. But there is no such second.

In the forty-first chapter of Isaiah—you will have read this passage in connection with the Jehovah’s Witnesses—what does verse 6 say? “Thus says God, the King of Israel, and God Sabaoth, who has delivered him: I am the first, and I am after all things; besides Me there is no God.” He says, “I am the first; I am the last.” Then who are those in between? He alone is all in all. It is therefore perfectly clear that the word “first” is used here in the sense of “only.” Thus, the Firstborn does not necessarily have a second-born after Him. Nor should we stumble over the expressions used in Scripture. And to show that a first need not have a second, hear Paul say: “Reject a heretical man after a first and second admonition.”

That is not how the Gospel phrases it. After saying “after one,” it should have said “after two,” or else “after a first and a second.” Instead, it says, “after one and a second.” This is a Hebraism, and we should not stumble over it, since the Church has already pronounced upon the matter. Therefore, just as the first-formed Adam has no second-formed man fashioned in the same way; just as God, who is the First, has no second god; just as Paul’s phrase “after one” is not followed by “after two,” and “a second” is not preceded by “a first”; so the Firstborn of God has no second-born, and the Firstborn of Mary likewise has no second-born. Such, more or less, is the reasoning. Saint Basil the Great also offers a beautiful observation somewhere: “The firstborn is not necessarily called such by comparison with children born afterward”—as though he were first in relation to others—“but the one who first opens the womb is called firstborn.” In a few words, he gives us the definition.

That settles the matter. She therefore gave birth to Him, whatever others may say or loudly insist. She bore Him and laid Him in the manger, because there was no room for them in the lodging place. That is why He was born and found in a manger. There was no room in the lodging place; none could be found. Joseph searched, but found nothing. He asked, but no one offered them shelter. Naturally, in his anxiety he must have appealed to the people there, to the innkeepers and to others. Did none of the women see that this young maiden needed help, with her belly reaching down to her knees, as we say in everyday speech? Yet not one of them offered even a corridor.

They offered no bed, nothing at all. Why was the world so hard? This is the reason: Satan attacks the people of God. This couple—this apparent couple—belonged to God. Satan had no claim over them, and so he put them through fire and iron. He hardened the hearts of the people under his power. At that time, he held them all in his hands and used them to take revenge on this couple, though of course he did not know what this young maiden carried in her womb. Satan did not know. And so, in this instance, God is persecuted even before He is born. Even before His birth, He already has His people, as the angel said: “He will save”

“His people.” Why, before He is even born, He already has a people! He is no ordinary person, no empty figure; He has a people even before His birth. “He will save His people from their sins,” I say. He was persecuted even before He was born. As John says so beautifully, “He came to His own”—He came to what was His, to the things He Himself had made. “Without Him nothing was made that was made,” yet no one gave Him a place. Will we give Christ a place in which to be born today? Is Christ born in the Nativity scenes we make, in the Christmas decorations on our windows, and in all our other displays? Or is He born in the decorations of our rooms, by which we try to prove that we are Christians? Christ is born in human hearts. Will our hearts give Him a place today? Will they make room for Christ to be born, or will Christ remain unborn in the lives of so many people?

I am sorry to put it this way, but the God who is present everywhere is, in practice, absent almost everywhere. You know, out of a thousand people, perhaps scarcely five truly know anything of Christ. It makes no difference what they call themselves, what they claim, what they think, or how proudly they say they are Christians. The question is whether they truly are—whether Christ Himself signs His name beneath them and says, “This one is Mine; his heart belongs to Me.” He asked for that heart in the Old Testament: “My son, give Me your heart.” Many will appear with Christian works, yet without Christ. They will do many such things, as though trying to place Christ under obligation. Yet they do not allow Christ to be born in their hearts. And Christ is not present in a person merely in proportion to how much that person knows about Christ.

Many people think that because they know many things from the Gospel and about the Mysteries, they are Christians. But you must know whether Christ is within you. How can I tell? Ask a pregnant woman, and she will tell you. Say to her, “Do you know that you are pregnant?” She will say, “Of course I do.” “How do you know? I tell you that you are not.” “Can I not feel the child leaping within me? The child is coming forth from within me—what are you talking about? Are you joking? Do you think I am mad?” Does Christ leap within your heart? Do you have this joy? Do you feel this assurance, this blessedness? Do you have a foretaste of it here and now? Go into supposedly Christian homes these days, homes whose outward works seem more than Christian, yet whose members act like actual demons. In such homes Christ is not born. Is there room in the lodging for Christ today?

The age has reached its fullness, with so much knowledge, so many miracles, and so many other teachings proving that God truly exists. Yet no room was found. God made Himself the least. God made Himself the least. And so, just as then, so now, Christ unfortunately is not born in people’s hearts. Human hearts are still like those of irrational animals, and this depends upon us. He made Himself the least; and little by little, asking and being turned away, asking and being turned away, He reached the outskirts of Bethlehem. Even today, if someone goes a little higher, he will see that the cave where our Christ was born still lies almost at the edge of Bethlehem. Of course, the city has now expanded and is no longer a small town.

Today it is a large city with many thousands of inhabitants, yet the cave still appears to be on its outskirts. After suffering so much, and without knowing, of course, what would happen that night, he arrived there, and there Christ was born. Now let us go there in our minds. How the Lady, His mother, wrapped Him in swaddling clothes, how she cared for Him that night, and how she endured it all, I cannot say. I wish to say only this: God came to earth, and no one knew Him—neither officials nor ordinary people, neither those of the Church nor those of the state. No one. Not even His mother or the man accompanying her yet knew or fully understood who He was, what this was all about, whom they were serving, or what had come into the world at that moment. She tore a piece from her garment and cared for Him as best she could.

She laid Him there somewhere on the straw, in a manger, through the cold night. What can I tell you? It was December. I do not know exactly how it was. In any case, I know one thing: He was born there without anyone knowing Him. Yet at the very moment He was born, an act was set in motion from the great royal court of Heaven. Many generations earlier, in that very place, David—the man from whose line Christ, born today, took flesh—had tended his sheep. He had been called from there to become king and, without realizing it, to serve the divine plan of the Incarnation. Now, in that same place, somewhere out in the fields, other men were tending their own sheep; and there this herald arrived

to say, “Once, from this place, we took someone for a certain role. Now we tell you that the purpose for which we took him has been fulfilled.” And this is what happened: “There were shepherds in that same country, living out in the fields and keeping watch over their flock by night. And behold, an angel of the Lord stood before them, and the glory of the Lord shone around them, and they were greatly afraid.” So, while these shepherds—the successors of that first great shepherd, David—were there, an angel of the Lord came to tell them certain things. Glory, that is, a radiant light, shone around them, and naturally they were terrified. But the angel immediately said, “Do not be afraid.”

“For behold, I bring you good tidings of great joy, which shall be for all the people.” This is not only for you, but for the whole world. What is this joy, O angel? “For unto you is born this day a Savior.” A Savior. Not merely a tall man, not a communist or a socialist, as some people say, nor merely an intelligent man. A Savior has been born. And if we join this with Matthew’s words, “He shall save His people from their sins,” we can understand what “Savior” means. Lord: “who is Christ the Lord, in the city of David.” He was born today; He was born tonight.

Would you like to go and see Him? Take care: you will not be able to find Him on your own. If you wish to go, I must help you. “And this shall be the sign unto you.” Perhaps other children have also been born in the city. Which one is He? If, for example, we looked at the registry office in Athens, theoretically we might find eighty to one hundred and twenty births in a single day. Let us say that five children were born in Bethlehem. I am not saying ten, fifteen, or twenty—just five. Which one is He? And perhaps two or three were boys. Which one is He? So the angel gives them a sign. Pay attention, he says, pay attention: “You shall find an infant wrapped in swaddling clothes, lying in a manger.” This is the second time we hear the words “in a manger.” You will not find Him in a house.

You will find Him in a manger. You will indeed find Him there. That is the strange thing. And this strange thing is the event I am proclaiming to you at this moment. Then suddenly, while the angel was speaking to the shepherds, “there was with the angel a multitude of the heavenly host, praising God and saying,” those words: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.” “And it came to pass, when the angels had gone away from them into Heaven,” that the shepherds spoke to one another. The angels sang, delivered the message, proclaimed in song the reconciliation of earth with Heaven, and departed. Now the shepherds looked at one another. “Let us now go to Bethlehem and see this thing,” this event, “which the Lord

has made known to us.” I do not know how you would behave at such a moment. By our reasoning, they should perhaps have been a little more cautious. “Should we not stop and think about this? What do you say? Was it from the good one or from the evil one? Should we not wait for God to bring the daylight, so that we can hear some news or learn something more?” They did none of the things that would be considered reasonable. What did they do? “And they came with haste”—that is, they left everything and went. They hurried into Bethlehem and found Mary and Joseph, and the infant lying in a manger. For the third time: “in a manger.”

“And when they had seen Him, they understood the saying that had been told them concerning this Child.” The information they had received corresponded with what had happened, and they understood that this was He. You see, the people of God are those who are pure in heart. They are not simply those who make icons, light candles, and so forth. God forbid that we should reject such things; but above all, those who have a pure heart and also do these things receive direct assurance that this message is from the Lord and not from the evil one. They understand it at once. They do not need, after seeing a dream or a vision, to run to a dream interpreter or to some elderly woman in the neighborhood who interprets dreams and visions, asking for her opinion. Thank you.

An angel goes and says, “Arise, take the mother of the Child and the Child, and flee into Egypt.” Do this, and so forth. He gathers everything and leaves, without asking questions, without demanding signs or miracles. He receives the message directly and acts upon it. There are not many hearts pure enough to have this direct contact with Christ and to act as they did: they hastened. There is another moral lesson here. Why, good shepherds, are you out here at night? First, we are guarding our sheep so that no one steals them. Second, so that wild animals do not devour them. And third, so that they may graze at night. Where are you going now? Are you not leaving your entire livelihood behind? Why not wait until dawn and then go one at a time? Let one stay behind to guard the flock while another goes. But they left it all, abandoned it, and went. This is what Christ does. He makes people mad

by human standards. Just as He once made the Samaritan woman seem mad. She even left her water jar behind. Will you not take some water home for your good-for-nothing husband to drink, to mix the chickens’ feed, and to water your birds? Instead, you go out into the public square and tell others to come and see the One who told you your whole life. She even left her water jar. So do not be surprised if someone leaves a little job unfinished, closes the shop, and goes to Church, to Vespers, to Matins, and so forth. Do not be surprised. You are surprised when someone gives. For today, the one who gives is considered mad, while the one who hoards is considered clever, even if he often acquires things unlawfully. “He who does not gather with Me scatters,” as Christ says. This is a great thing. They abandoned everything and hastened. They went and were counted worthy; and here the Evangelist adds something more.

He is a painter: he writes the events and paints them before our eyes. He says, “And all who heard it”—apparently the night was cold and there were others inside that cave. The couple went there, but it seems that others were also present—“and all who heard it marveled at the things told them by the shepherds.” They marveled at what the shepherds related. “But Mary kept all these sayings, pondering them in her heart.” What is this Child whom I have borne? Where will all this lead? What is the work I am doing? She gathered all these things within herself, kept silent, and marveled at what was happening. Then the passage concludes: “And the shepherds returned, glorifying and praising God for all that they had heard and seen, as it had been told them.” For all that they had heard and

seen. Yet we, supposedly, want to alter this way of things. “Unless I see, I will not believe.” Yes, but here it says that he heard and saw.

How did he hear? Did he labor to discover it? No. He took care to keep his heart pure; and when God saw him, He gave him inner assurance, announced this to him, and revealed things that wise and prudent men had longed and desired to see but did not see. Yet they were seen by rough countrymen, mountain folk, uneducated men—men who possessed nothing but a pure heart. And what lesson do we draw from this? Christ is not discovered; He is revealed. Read as much as you like, struggle until you collapse. Unless you cleanse your heart, you will learn nothing about Christ. You will know only the things that...

Jewish tour guides also say when they guide foreigners through Jerusalem. They do not take them inside the Church of the Resurrection; they lead them only as far as the door and say, “It is also said that the tomb of the Christians’ God is in here.” That is how our own worldly educated people will speak as well, because knowledge and learning make people clever; God makes them good. The point is not merely for a person to be clever, but to be good—and without Christ no one is truly good. Perhaps someone here enjoys debating and will ask: “Then is God only with the poor in spirit, with those who do not know, those who are uneducated?

Is that why God concerns Himself with them?” Read Matthew and speak with the Magi from the East—the astrologers, observers, philosophers, men of universal learning, each holding four degrees, or at least three—then you can speak with them. Christ makes use of everyone and receives everyone. He wants the philosopher, and He wants the simple person as well.

Ευρισκόμεθα, με τη χάρη του Θεού, μπροστά στις μεγάλες ημέρες της Χριστιανοσύνης και συγκεκριμένως της Γεννήσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, της Περιτομής, της Βαπτίσεως Αυτού, των Θεοφανείων κλπ. Θα ήθελα, αν μου επέτρεπε η αγάπη σας, σήμερα να έλεγα κάτι που να μας προετοίμαζε κατά κάποιον τρόπο θετικότερο για τις άγιες ημέρες αυτές. Σαν Ορθόδοξοι, είτε στα χαρτιά είτε στην πράξη,

εορτάζουμε τα Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα παρουσιάζονται όμως σε τρεις όψεις στην Εκκλησία μας. Η μία είναι η γέννηση του Χριστού, η άλλη είναι η επίσκεψη των Μάγων εξ Ανατολών και τρίτη είναι η φυγή του Κυρίου μας εις Αίγυπτον. Εμείς οι περισσότεροι, εμπερίστατοι σε εργασίες κλπ., τις δύο περιπτώσεις παρακολουθούμε, διότι, όταν πηγαίνουμε στην εκκλησία τα Χριστούγεννα, δεν παρακολουθούμε τη γέννηση του Χριστού, αλλά τα γεγονότα μετά τη γέννηση. Διότι, όπως ξέρετε κι εσείς, ακούμε: «Του δε Ιησού γεννηθέντος εν Βηθλεέμ της Ιουδαίας, ιδού Μάγοι εξ Ανατολών» κλπ. Ναι, πώς εγεννήθη, βέβαια; Πώς, πού και γιατί; Είναι κι αυτό κάτι. Βέβαια η Εκκλησία το λέγει και αυτό, αλλά το λέγει όχι την ημέρα των Χριστουγέννων· προ Χριστουγέννων, που οι περισσότεροι δεν εκκλησιαζόμεθα, λόγω εργασίας ή λόγω αμελείας το τυχαίνουμε που δεν εκκλησιαζόμεθα, και γι’ αυτό ακριβώς υποτυπωδώς γνωρίζουμε γύρω από τα γεγονότα της γεννήσεως του Ιησού. Τα περιστατικά η Εκκλησία μας τα...

παρουσιάζει μέσω του Ευαγγελιστού Ματθαίου, ο οποίος μας ομιλεί τόσο για το γενεαλογικό δέντρο του Χριστού μας, που θα ακούσουμε την ερχομένη Κυριακή, την Κυριακή προ της Χριστού Γεννήσεως, όσον και για την έλευση των Μάγων και για τη φυγή του Χριστού μας στην Αίγυπτον και την επιστροφή, να πω συνοπτικώς. Ο Ευαγγελιστής Λουκάς έρχεται να συμπληρώσει τα γεγονότα και να μας μιλήσει και για τη γέννηση. Αυτό, λέγω, διαβάζεται παραμονές των Χριστουγέννων, που οι πιστοί δεν το ξέρουν, δεν το προσέχουν και δεν γνωρίζουν τις λεπτομέρειες. Γνωρίζουν χοντρικά ότι εγεννήθη στη Βηθλεέμ. Τώρα, γιατί εγεννήθη στη Βηθλεέμ, πώς εγεννήθη στη Βηθλεέμ, τι άλλα εχώρησαν εκεί, μένει κατά κάποιον τρόπο στους περισσοτέρους κεκαλυμμένο.

Ήθελα, λοιπόν, σήμερα, μια και μου δίνετε την ευκαιρία, να έλεγα κάτι από τον Ευαγγελιστή Λουκά γύρω από την υπόθεση της γεννήσεως του Ιησού. Ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς τα περιστατικά αυτά μας τα έχει διασώσει στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 1 και κατωτέρω. Εφόσον ομιλεί πρώτα για τους δύο Ευαγγελισμούς και ομιλεί και για τη γέννηση του Τιμίου Προδρόμου, που προηγήθηκε κατά έξι μήνες, τόσο στον Ευαγγελισμό όσο και στη γέννηση, έπειτα έρχεται να μας πει τη γέννηση του Χριστού μας και συγκεκριμένως ότι εγεννήθηκε στη Βηθλεέμ. «Εγένετο», λέγει, «εν ταις ημέραις εκείναις, εξήλθε δόγμα παρά Καίσαρος Αυγούστου, απογράφεσθαι πάσαν την οικουμένην». Αυτή η απογραφή...

«εγένετο ηγεμονεύοντος της Συρίας Κυρηνίου». Και σ’ αυτούς που μελετούν αυτά είναι γνωστά. Αυτή μια υπενθύμιση γίνεται, και μάλιστα σ’ αυτούς που δεν μελετούν. Αναφέρει εδώ ότι αυτή η απογραφή, αυτό το διάταγμα δηλαδή της απογραφής, βγήκε, λέει, επί Καίσαρος Αυγούστου. Καίσαρ είναι ρωμαϊκή λέξη που ερμηνεύεται αυτοκράτωρ. Αναφορικώς με αυτόν τον Καίσαρα Αύγουστο, να σας έλεγα δύο λόγια από αυτά που βρήκα γύρω από το πρόσωπό του. Λέγεται ότι είναι ανεψιός του Ιουλίου Καίσαρος, τον οποίο διεδέχθη. Εκαλείτο δε και Οκταβιανός, δηλαδή σεβαστός.

Έπειτα αντικατεστάθη το «Οκταβιανός» διά του «Αυγούστου», που πάλι κι αυτό ερμηνεύεται σεβαστός, λόγω δηλαδή του μεγαλείου του, ήτο δηλαδή ένα βαρύνον πρόσωπο. Τον τίτλο αυτόν τού τον απένειμε, λέγεται, η Γερουσία.

όπιν! Κατόπιν, για τη χάρη του, τιμής ένεκεν, εκλήθηκε ο έκτος μήνας Αύγουστος, και έχουμε τον Αύγουστο όγδοο κατ’ εμάς, αλλά τότε μετρούσαν από Μαρτίου, δεν μετρούσαν από Ιανουαρίου. Καθώς και ο προηγούμενος αυτού, Ιούλιος, εις τιμήν του θείου του, του Ιουλίου Καίσαρος. Ακόμη, για αυτούς που φιλολογούν απάνω στα θέματα αυτά, βρήκα ότι ο Αύγουστος γεννήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου του 691 από κτίσεως Ρώμης. Ευχαριστώ.

Εξήντα τρία προ Χριστού, και απέθανε στις δεκαεννέα Αυγούστου το επτακόσια εξήντα επτά, πάλι από κτίσεως Ρώμης, ή το δεκατέσσερα χρόνια μετά Χριστόν, περίπου εβδομήντα έξι ετών. Ανακηρύχθη δε αυτοκράτωρ το δεκαεννέα προ Χριστού και τότε ζήτησε πληροφορίες περί του πληθυσμού και διάταξε την απογραφή. Αυτά, συνοπτικώς, για τους θέλοντας περισσότερα γύρω από το πρόσωπο αυτό. «Και επορεύοντο πάντες απογράφεσθαι, έκαστος εις την ιδίαν πόλιν», δηλαδή εκεί που είχε γεννηθεί, όπως εμείς πάμε να ψηφίσουμε

στον τόπο της γεννήσεώς μας, εάν δεν έχουμε μεταφέρει τα δικαιώματα τα πολιτικά, και όταν πρόκειται να γίνει η απογραφή, όπως είχε γίνει τελευταίως, θα πάμε στο μέρος που εγεννήθημε. «Ανέβη δε και ο Ιωσήφ από της Γαλιλαίας, εκ πόλεως Ναζαρέτ, εις την Ιουδαίαν, εις πόλιν Δαβίδ, ήτις καλείται Βηθλεέμ, διά το είναι αυτόν εξ οίκου και πατριάς Δαβίδ, απογράψασθαι συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί, ούση εγκύω». Μέσα, λέει, στον κόσμο αυτό που διεκινήθη από το ένα μέρος στο άλλο και από το άλλο στο άλλο, διεκινήθη ένα ζεύγος. Ο ένας λέγεται Ιωσήφ και η άλλη Μαρία, και ευρίσκονται κι αυτοί στον οίκο του Δαβίδ, στη Βηθλεέμ.

Δεν ξέρω εάν σας έχει αξιώσει ο Θεός και έχετε πάει κάποτε προς τα εκεί. Η Γαλιλαία, εν σχέσει με την Ιουδαία, είναι πολύ μακριά. Και αν πιο συγκεκριμένα λάβουμε υπόψη τη Ναζαρέτ με τη Βηθλεέμ, θα πρέπει να λογαριάσουμε περίπου 145 χιλιόμετρα από τη Ναζαρέτ στα Ιεροσόλυμα και 12 χιλιόμετρα από τα Ιεροσόλυμα στη Βηθλεέμ. Τώρα που φτιάχτηκαν οι οδοί και κατά κάποιον τρόπο έχουν συντομεύσει οι αποστάσεις, τότε πιθανόν να ήταν 10-15 χιλιόμετρα πιο πολύ. Σκεφτείτε, λοιπόν, πόσο περπάτησαν αυτοί οι άνθρωποι.

Εκατόν εξήντα με εκατόν εβδομήντα χιλιόμετρα. Μέσα επικοινωνίας ταχύπλοα δεν υπήρχαν τότε, τα αυτοκίνητα· άμαξες ίσως να υπήρχον. Το μέσο το πιο πρόσφορο για τότε ήταν κάποιο γαϊδουράκι, κάποια καμήλα ή πεζή. Καθ’ οδόν και μέχρι σήμερον υπάρχουν λείψανα των πανδοχείων

προς την Ιεριχώ και προς τη Ναζαρέτ από Ιεροσόλυμα. Και μάλιστα υπάρχει καθ’ οδόν, πηγαίνοντας προς τη Σαμάρεια, ένα εξ αυτών, από τα οποία θέλει η παράδοση ότι διέμεινε ο Ιωσήφ με την Παναγία μας ένα βράδυ εκεί. Διότι γι’ αυτούς, σε μια τέτοια κατάσταση, μάλιστα στις τελευταίες ημέρες της γεννήσεως,

πεζοί αυτοί, δεν θα ήταν δυνατόν να τρέχουν. Θα κάνανε περίπου τέσσερις ημέρες, το φαντάζομαι εγώ, το λιγότερον, πέντε με έξι το περισσότερον, για να φτάσουν από τη Γαλιλαία να έρθουν στη Βηθλεέμ. Τώρα, γιατί ήρθαν στη Βηθλεέμ; Ήρθαν, λέγει εδώ ο Ευαγγελιστής συνοπτικά, «διά το είναι αυτόν», τον Ιωσήφ, «εξ οίκου και πατριάς Δαβίδ». Ο Ιωσήφ, λέει, ήτο από τον οίκο και από την πατριά του Δαβίδ. Σας έχει αυτό απασχολήσει ποτέ; Έχετε βρει ποτέ τη ρίζα του Δαβίδ, από πού ο Δαβίδ; Η Εκκλησία μας, στις Καταβασίες που είναι όλο δογματικές, αναφέρει στην Τετάρτη Ωδή το εξής:

«Ράβδος εκ της ρίζης Ιεσσαί, και άνθος εξ αυτής, Χριστέ, εκ της Παρθένου ανεβλάστησας, εξ όρους ο αἰνετός, κατασκίου δασέος, ήλθες σαρκωθείς εξ απειράνδρου, ο άυλος και Θεός· δόξα τη δυνάμει σου, Κύριε». Όλο δογματική, όλο ψαχνό, όλο Ορθοδοξία, όλα αυτά. Εάν ανατρέξουμε εις την Παλαιάν Διαθήκη, την Α΄ Βασιλέων, στο 16ο κεφάλαιο, στίχος 1 και κατωτέρω, ή, οι έχοντες αυτήν της Βιβλικής Εταιρείας, διότι, δυστυχώς, ορισμένοι ακούνε κι αυτή τη Γραφή, θα το βρούνε στο Α΄ Σαμουήλ,

16ο κεφάλαιο πάλι, 1 και κατωτέρω. Εκεί θα βρούνε ότι κάποτε ο Θεός έδωσε εντολή στον Σαμουήλ να πάει να χρίσει βασιλέα εκεί αντί του Σαούλ, ο οποίος Σαούλ, ως φαίνεται, δεν ήταν ευπρόσδεκτος στον Θεό λόγω της πολιτείας. Και ο προφήτης πράγματι έβαλε έλαιον στο κέρας του. Κέρας είναι τύπος δυνάμεως· κέρας είναι το κέρατο αυτών των ζώων που η δύναμή τους είναι εκεί, και των βοών και των κριών και των άλλων. Μέσα, το πίσω μέρος, το κέρατο αυτό, το κέρας αυτό, είναι τρύπιο. Μέσα εκεί, αυτό χρησιμοποιούσαν, μέσα εκεί έβαλε το έλαιον που θα έχριε αυτόν βασιλέα. Και εχρίοντο οι βασιλείς. Και ήτο μυστήριον.

Χρίεται βασιλεύς. Και ο βασιλιάς ήταν πρόσωπο του Θεού, έστω κι αν ήταν αντίχριστος, αντίθεος, διότι ήταν χριστός. Ο Παύλος μάλιστα μας το έχει διδάξει αυτό. Όταν μάλιστα μίλησε, χωρίς να ξέρει ότι είναι αρχιερεύς κάποιος μπροστά, μίλησε ότι είναι χριστός του Θεού αυτός, είναι άγιος του Θεού. Κάθε χριστός του Θεού θεωρείται άγιος, θεωρείται πρόσωπο σοβαρό, αδιαφόρως ποιος ήταν. Και γι’ αυτό έδωσε και εντολή τότε ο Παύλος να κάνουμε προσευχές υπέρ βασιλέων, υπέρ των αξιωματούχων κλπ., παρότι κανένας βασιλιάς δεν ήτο ούτε βαπτισμένος ούτε πιστός, «ίνα βίον ήσυχιον έχωμεν». Είναι κι αυτό κάτι που πρέπει εμείς οι σημερινοί Ορθόδοξοι να το ξέρουμε και να σεβόμεθα τους χριστούς του Θεού.

Όπως βλέπετε, σήμερα δεν τους σεβόμεθα. Εν προκειμένω, βέβαια, είναι οι κληρικοί μας σήμερα· εμείς δεν έχουμε βασιλείς, αλλά είναι οι κληρικοί μας. Και όλοι εμείς δεν βλέπουμε εν τω προσώπω του κληρικού το χρίσμα, την ιεροσύνη, τον Θεό, αλλά βλέπουμε το πρόσωπο και, βάζοντας το πρόσωπο, να σβήσουν κατ’ επέκτασιν τον Θεόν. Εντάξει. Ο Ιησούς Χριστός τι του λέει; Θα πάει. Σηκώθηκε, σας τα λέω με απλά λόγια και συνοπτικά, σηκώθηκε ο Σαμουήλ και πήγε στη Βηθλεέμ. Εκεί πήγε στο σπίτι του Ιεσέ και του είπε τον σκοπό που επήγε εκεί. Δεν του είπε όμως, οκτώ παιδιά είχε ο Ιεσέ, ποιο από τα οκτώ παιδιά θα χρίσει βασιλέα. «Εκεί θα σου πω», του λέει. Εμήνυσε στον Ιεσέ ότι θα γίνει βασιλιάς από το σπίτι του. Ως ήτο φυσικό, με βάση τη δικιά του νοημοσύνη και κρίση, ένα ένα τα παιδιά που ενόμιζε ότι είναι κατάλληλα γι’ αυτό το αξίωμα τα παρουσίασε στον Σαμουήλ. Ευχαριστώ.

Ο Θεός σε κανένα εξ αυτών δεν τον προέτρεψε να χειροτονήσει. Στο μεταξύ δε, διότι έβλεπε ο Θεός ότι διατελεί εν απορία ο Σαμουήλ, «τι γίνεται εδώ; Εδώ θα χρίσω και εκεί θα χρίσω;», τον προλαμβάνει ο Θεός και του λέει: «Πρόσεξε», του λέγει, «διότι εσείς οι άνθρωποι βλέπετε το φαινόμενο. Ο Θεός», λέει, «βλέπει την καρδίαν». Κατά συνέπεια, άσε τα παραστήματα, άσε τη μόρφωση, άσε αυτά να τα ξέρει. Ενδιαφερόμεθα για καρδιά, να μπορούμε να μιλάμε με Αυτόν και να μιλάει Αυτός με εμένα. Πέρασαν οι επτά οι οποίοι βρίσκονταν στο σπίτι και σε κανέναν δεν έδωσε εντολή η χάρις να χρισθεί βασιλεύς. Ερωτά: «Υπάρχει άλλο παιδί;» Λέγει ο Ιεσέ: «Όχι», λέει,

«υπάρχει άλλο, υπάρχει», λέει, «ένα». «Ε, πού είναι αυτό;» Αυτός το είχε εκ προοιμίου καταδικάσει ότι αυτός δεν μπορεί να γίνει βασιλιάς. Τσοπάνος είναι· να φυλάει κατσίκια το καταλαβαίνω, να φυλάει αρνιά το καταλαβαίνω, αλλά να φυλάει ανθρώπους αυτό δεν το καταλαβαίνω. Έτσι έλεγε η λογική του. Αλλά την είχε πει προ ολίγου στον Σαμουήλ ο Θεός: «Εγώ δεν κρίνω όπως κρίνετε εσείς, εξωτερικώς, αλλά εσωτερικώς». «Πού είναι», λέει, «το άλλο;» «Το άλλο», λέει, «είναι τσοπάνης». «Ό,τι θέλει ας είναι. Να έρθει εδώ. Δεν πρόκειται να καθίσουμε στην τράπεζα εάν δεν έρθει, να τελειώσει η εργασία για την οποία απεστάλη». Ο Ιεσέ, με βαριά καρδιά, ειδοποίησε εκεί στα χωράφια της Βηθλεέμ, όπου έβοσκε τα πρόβατα ο Δαβίδ, να κατέβει στο σπίτι. Και, διότι άρχισε ο φθόνος τώρα μεταξύ των άλλων αδελφών...

λέει: «Να έρθει αυτός από εκεί πέρα να μας πάρει τη βασιλεία, ο βλάχος;» Πώς να φανταστούν τον εκλεκτό του Θεού; Ο κύριος Δαβίδ, μετά από λίγη ώρα, ήρθε. Καταλαβαίνετε, φανταστείτε τον τώρα πώς ήρθε. Ίσως με την καποτούλα του, ίσως με την κλίτσα στο χέρι, με τα γουρουνοτσάρουχά του, ξεσκασμένα τα πόδια του, ίσως με την μπομποτούλα του μέσα στο σακούλι του και λοιπά. Όπως έχει διασώσει η χάρις του Πνεύματος του Αγίου και λέει, ήτο ξανθός και ευόφθαλμος. Λέτε ένας ξανθός και πετάγανε τα μάτια της πίστεως. Ειδοποιήθη, λοιπόν, αμέσως διά της χάριτος ο Σαμουήλ: «Αυτόν θα χρίσεις βασιλέα». Και τον έχρισε βασιλέα ενώπιον όλων των αδελφών και αυτού του καταπλήκτου γέροντος Ιεσέ. Έχρισε βασιλέα αυτόν τον τσοπάνη. Εν πάση περιπτώσει, ο Ιεσέ τώρα είναι πατέρας του Δαβίδ.

Μεθαύριο, στο γενεαλογικό δέντρο, θα ακούσετε μέχρι Δαβίδ και τη γενεαλογία του Δαβίδ και λοιπά. Και έρχεται ο Χριστός τώρα να λέγεται παρά τοις προφήταις: «Υιέ Δαβίδ, ελέησόν με. Υιέ Δαβίδ, ελέησόν με». Όλοι τον παρουσιάζουν ως υιόν του Δαβίδ. Γιατί; Διότι η Παναγία μας και ο Ιωσήφ, ανεξαρτήτως αν δεν υπήρξε σχέση γάμου μεταξύ των, ήσανε από το βασιλικό γένος αυτό του Δαβίδ. Δηλαδή ο Χριστός μας και κατά το ανθρώπινο ήταν βασιλόπουλο. Δεν ήταν μόνο από βασιλική γενιά, ήταν και κατά το θείον και κατά το ανθρώπινο βασιλόπουλο, και είχαν την καταγωγή από εκεί. Γι’ αυτό τώρα που γίνεται αυτή η διαταγή, σαν να γυρίζει και πηγαίνει στο πατρικό πίσω, καθώς είναι απόγονος του Δαβίδ.

Νόμος!

Η Εκκλησία μας τον παρουσιάζει. Ο Δαβίδ, να ξέρετε, είναι από τη γενεά του Ιούδα. Μεθαύριο στη γενεαλογία θα ακούσουμε: «Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ, Ισαάκ εγέννησε τον Ιακώβ, Ιακώβ εγέννησε τον Ιούδα και τους αδελφούς αυτού». Ούτε Ρουβήν, ούτε Συμεών, ούτε Λευί, ούτε Ισσάχαρ, ούτε Ζαβουλών. Ιούδα· πηδάει όλους αυτούς και ψάχνει να βρει τον Ιούδα. Διότι από του Ιούδα τη φυλή επρόκειτο να δανειστεί σάρκα ο Θεός. Και ήταν τέτοια η προφητεία, που και αυτοί οι σοφοί της Ανατολής που ήρθανε —θα τα ακούσουμε όταν πάμε τη νύχτα στα Χριστούγεννα— αυτό ζήτησαν. Στην Ιουδαία ήρθαν και ζήτησαν: «Πού εστίν ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων;»

αυτοί Από την ειδωλολατρική πλευρά. Από μια άλλη πλευρά είναι άλλα τα γεγονότα εκείνα. Γιατί οι Μάγοι εξ Ανατολών, όπως τώρα εδώ, γιατί ο Δαβίδ από τη Βηθλεέμ, πόθεν προέρχεται; Εκεί, λοιπόν, θα βρούμε ότι είναι από τον Ιούδα πίσω. Ο Ιούδας είναι η ρίζα, ο Δαβίδ είναι ο κορμός, κλάδι από τον κορμό είναι η Θεοτόκος, άνθος από το κλαδί είναι ο Χριστός και καρπός είναι η σωτηρία η δικιά μας. Εάν σας αξιώσει ποτέ και φτάσετε στο όρος Σινά, εκεί που είναι οι τύποι της Παναγίας οι περισσότεροι, υπάρχει ένα παρεκκλήσιο μικρό, το έχω και φωτογραφίσει, το έχω βγάλει σε slides αυτό, που μέσα εκεί, είναι μικρό, είναι η Βάτος αυτή, συγγνώμη.

Βάτος είναι εκεί, και μέσα στο παρεκκλήσιο αυτό της μικρής Βάτου υπάρχει μία πλευρά σχεδόν ολόκληρη αγιογραφημένη, με βάση κάτω τον Ιεσέ, που μέσα από την οσφύ του βγαίνει ένα δέντρο το οποίο διακλαδώνεται. Τι θα δείτε; Τον Χριστό, την Παναγία, τον Δαβίδ, όλους που βγαίνουν από τη ρίζα του Ιεσέ. Αυτός είναι η αφετηρία, εκεί είναι η αφορμή, και γι' αυτό ευρέθηκε να φτάσει στη Βηθλεέμ. Το ζεύγος αυτό είναι απόγονοι από τον Δαβίδ, και διότι ο Δαβίδ είναι από τη Βηθλεέμ και από την οικογένεια, συγκεκριμένως, του Ιεσέ του Βηθλεεμίτου. Γι' αυτό λοιπόν, διότι το είναι εξ οίκου και πατριάς Δαβίδ ο Ιωσήφ, θα πρέπει να ακολουθήσουμε ή να γνωρίζουμε, όπως λέμε, αυτά που σας λέγω αυτή την ώρα. Έλα ξανά!

Προχωρούμε. Πήγανε, λέει, να απογραφούν συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί. Όσοι μελετάτε, να το προσέξετε αυτό που λέγει ο Λουκάς. Διότι ο Λουκάς, γνωρίζοντας την ελληνική προφανώς, καθό Έλλην, μίλησε σωστά, εν αντιθέσει μετά του Ματθαίου, που εκεί γίνεται μια σύγχυση: «Μη φοβηθείς να παραλάβεις Μαριάμ τη γυναίκα σου». Έχει ερμηνεύσει από την Αραμαϊκή που εγράφη το κατά Ματθαίον, και αυτό είναι κομμάτι εβραϊσμός, «τη γυναίκα σου».

Όταν την είδε έγκυον τριών μηνών. Καλά, αν είναι γυναίκα, τότε πώς τώρα που θα γεννήσει σε δύο μέρες είναι μνηστή του; Το «γυναίκα του» δεν είναι αυτό που δίνουμε εμείς με το νου μας αμέσως, σε γάμους, σε σχέσεις, σε θελήματα σαρκός και αιμάτων, που λέγει ο Ιωάννης. Όχι. Ο Λουκάς μάς λέγει: αύριο γεννάει και ακόμη είναι μνηστή του, «μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί ούση εγκύω». Ποτέ δεν έφτασε στο γάμο η υπόθεση του Ιωσήφ και Μαρίας, δεν έφτασε ποτέ στο γάμο κατά το ανθρώπινον, όπως βλασφημούμε εμείς. Και έρχεται στο νου μου μια εορτή γάμων που έχει θεσπίσει ο παπισμός. Δεν ξέρω αν ξέρετε, έχουν εορτή γάμων της Παναγίας μετά του Ιωσήφ, στην παπική εκκλησία, μέσα από τα πολλά άσημα που έχει.

Εφεύρει η Παπική Εκκλησία, έχει και τον γάμο, να το, μετά της Παναγίας, που εορτάζεται στις 24 ή στις 23 Ιανουαρίου, νομίζω. Αν σας ενδιαφέρει, θα μπορώ να το βρω. «Εγένετο», λέει, «εν τω είναι αυτούς εκεί, επλήσθησαν αι ημέραι του τεκείν αυτήν, και έτεκε τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον, και εσπαργάνωσεν αυτόν, και ανέκλινεν αυτόν εν τη φάτνη, διότι ουκ ην αυτοίς τόπος εν τω καταλύματι». Στις ημέρες που ευρέθη εκεί, συνεπληρώθηκαν να γεννήσει, και γέννησε τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον και τον εσπαργάνωσε εν τη φάτνη, διότι ουκ ην αυτοίς τόπος εν τω καταλύματι. Αναφορικώς με το πρωτότοκον.

Επίσης οι Προτεστάντες και όλος ο κόσμος ο άλλος, ο αιρετικός, πλην μόνο των Ορθοδόξων, οι οποίοι Ορθόδοξοι πιστεύουν ότι το «πρωτότοκος» δεν προϋποθέτει και υστεροτόκους, εν προκειμένω δεύτερον και τρίτον, ξέρω γω, που μεταξύ πολλών αδελφών είναι ο πρώτος. Το «πρωτότοκος» ερμηνεύεται «μονότοκος», είναι ο πρώτος που διήνοιξε μήτρα, ο μονογενής. Από άλλα παράλληλα χωρία αυτής της Αγίας Γραφής αποδεικνύεται ότι έτσι είναι ακριβώς όπως εμείς οι Ορθόδοξοι πιστεύουμε. Επιτρέψατέ μου να σας μεταφέρω μερικές γνώμες απάνω σε αυτά.

Πρωτότοκος δεν σημαίνει εδώ τον πρώτον τόκον, μεθ' ον έποντο και άλλοι, αλλά τον μόνον. Διότι, εάν το «πρωτότοκος» δεν σημαίνει εδώ τον πρώτον και μόνον, αλλά τον πρώτον μεθ' ον και άλλοι έπονται, τότε ας παρακαλέσουμε αυτούς να μας δείξουν ποιοι είναι οι αδελφοί του Κυρίου, οι όμοιοι αυτώ εις την ουσίαν και εις την φύσιν, εκ της Παρθένου γεννηθέντες. Διότι, εάν το «πρωτότοκο» σημαίνει τον πρώτο μεταξύ άλλων υστεροτόκων, κατ' ανάγκην θα πρέπει να είναι και οι υστερότοκοι ούτοι της αυτής ουσίας και φύσεως προς αυτόν τον πρώτον, του οποίου αυτοί έπονται. Αλλά ποία σχέση στην Αγία Γραφή υπάρχει μεταξύ Θεανθρώπου Ιησού και

των λεγομένων αδελφών του Κυρίου, τους οποίους ούτε υποθέτουν ότι εγέννησε η Παρθένος; Ώστε, εάν υποθέσουν ότι η Παρθένος έτεκε και άλλα τέκνα μετά του Ιωσήφ, δεν πρέπει να ονομάζει η Γραφή τον Ιησούν Πρωτότοκον, καθότι ουδεμία σχέση υπάρχει μεταξύ του Ιησού και των διά της φαντασίας αυτών πλασθέντων δήθεν υιών της Παρθένου. Διότι ο μεν ένας είναι από τον Θεό Πατέρα, ο άλλος πρέπει να είναι από τον Ιωσήφ. Ποια διαφορά; Γέννησε έναν ο πατέρας, πρέπει να είναι, γιατί δεν γεννάει η γυναίκα. Γεννάει ο άντρας, ο ανήρ γεννά, η γυναίκα τίκτει. Αβραάμ γέννησε Ισαάκ, δεν εγέννησε η Σάρα. Ισαάκ γέννησε Ιακώβ, δεν εγέννησε η Ρεβέκκα. Ιακώβ εγέννησε... Ραχήλ γέννησε τον Ιακώβ; Πώς λέει εκεί πέρα;

Ιακώβ, Ιακώβ εγέννησε, δεν εγέννησε η Ραχήλ, τον Ιούδα και τους αδελφούς αυτού. Κατά συνέπεια, λοιπόν, δεν είναι έτσι. Η λέξις «πρωτότοκος» εκφράζει εν προκειμένω κυρίως την άρνηση προηγουμένου τόκου. Δεν ξανά είχε γεννήσει. Ο πρώτος τόκος, πρωτότοκος ο Υιός. Λέγεται δε και επί του μόνου και επί του μονογενούς. Απόδειξη της αληθείας των λόγων μας έχουμε την Αγία Γραφή. Παρότι μας βεβαιώνει ότι ο Υιός και ο Λόγος του Θεού είναι μονογενής, «Τον Υιόν αυτού τον μονογενή έδωκε», που γράφει στον Ιωάννη, γάμα 16, εν τούτοις, παρότι λέγει «τον Υιόν τον μονογενή», λέγει και τα εξής: «Όταν δε πάλιν εισαγάγη ο Θεός τον Πρωτότοκον Υιόν».

«εις την οικουμένην, και προσκυνησάτωσαν αυτώ άγγελοι Θεού». Εβραίους, Α6. Θα εισαγάγει τον πρωτότοκον Υιόν. Ποιος είναι ο δευτερότοκος του Θεού, αν έχει ερμηνεία όπως είναι η ερμηνεία η δικιά τους; Τι λοιπόν θα συμπεράνουμε; Ότι υπάρχει και δευτερότοκος Υιός του Θεού, επειδή η Γραφή ονομάζει αυτόν πρωτότοκον; Διότι το θέλουν οι Α και οι Β; Το «πρωτότοκος» εν προκειμένω, αποκλείον πάντα προηγούμενον τόκον, είναι ίσον προς το «μονότοκος», «μονογενής». Και όπως ο Ιησούς κατά την άναρχον αυτού γέννησιν, παρότι λέγεται πρωτότοκος, Εβραίους Α6, είναι ο μονογενής Υιός του Πατρός, Ιωάννης Γ16, ούτως είναι και κατά την εν χρόνω γέννησιν, παρότι λέγεται πρωτότοκος της Παρθένου.

Μονογενής Υιός της Παναχράντου αυτού Μητρός Παρθένου. Αλλά και αλλαχού της Αγίας Γραφής συναντώμεν τη λέξη «μόνος» να ερμηνεύεται «πρώτος», το «μονότοκος» δηλαδή που λέμε να ερμηνεύεται «πρωτότοκος», το «μόνος» να ερμηνεύεται «πρώτος». Ακούστε: τον Αδάμ, παραδείγματος χάριν, τον μόνον εκ χοός πλασθέντα άνθρωπον, η Αγία Γραφή τον καλεί πρωτόπλαστον. Λοιπόν, Σοφία Σολομώντος Ζ1 και Σοφία Σολομώντος 10:1. Χωρίς να υπάρχει, κατά τον ίδιον τρόπον, δηλαδή απευθείας εκ του χοός πλασθείς, και δευτερόπλαστος ή τριτόπλαστος. Πρωτόπλαστος. Δευτερόπλαστος δεν υπάρχει. Διότι, κατά την ερμηνεία των δήθεν διδασκάλων του Ευαγγελίου, αφού υπάρχει πρώτος, θα πρέπει να υπάρχει και δεύτερος. Και τούτος δεν υπάρχει.

Ο Ησαΐας έχει στο τεσσαρακοστό πρώτο κεφάλαιό του — θα το έχετε διαβάσει για λογαριασμό των Ιεχωβάδων αυτό — στο στίχο 6, τι λέει; «Ούτως λέγει ο Θεός, ο βασιλεύς Ισραήλ και ρυσάμενος αυτόν Θεός Σαβαώθ· εγώ πρώτος και εγώ μετά ταύτα· πλην εμού ουκ έστι Θεός». Εγώ, λέει, πρώτος, εγώ τελευταίος. Καλά, ποιοι είναι οι ενδιάμεσοι; Ένας είναι όλος, όλος. Είναι ολοφάνερο λοιπόν εδώ ότι η λέξις «πρώτος» είναι αντί της λέξεως «μόνος». Δεν είναι υποχρεωτικό λοιπόν ο πρωτότοκος να έχει και δευτερότοκον. Και ας μην παραξενευόμεθα από τις εκφράσεις της Γραφής. Και ότι μπορεί ο πρώτος να μην έχει δεύτερον, ακούσατε του Παύλου λέγοντος: «Αιρετικόν άνθρωπον μετά μίαν και δευτέραν νουθεσίαν παραιτού».

Δεν το έχει το Ευαγγέλιο. Το «μετά μίαν» θα έπρεπε να λέει και «μετά δύο», ή «μετά πρώτην και δευτέραν». Λέει «μετά μίαν και δευτέραν». Εβραϊσμός αυτή η λέξη, που δεν πρέπει να σκοντάφτουμε εμείς, εφόσον έχει αποφανθεί η Εκκλησία πώς έχει το θέμα αυτό. Όπως λοιπόν ο Πρωτόπλαστος Αδάμ δεν έχει, κατά τον ίδιο τρόπο, δευτερόπλαστον, όπως ο Θεός ο Πρώτος δεν έχει και δεύτερον, όπως το «μετά μίαν» του Παύλου δεν έχει και «μετά δύο», όπως το «δευτέραν» δεν έχει και «μετά πρώτην», έτσι και ο Πρωτότοκος του Θεού δεν έχει δευτερότοκον, ούτω και ο Πρωτότοκος Μαρίας δεν έχει δευτερότοκον. Τι συλλογισμοί περίπου. Έχει και μια ωραία γνώμη ο Μέγας Βασίλειος κάπου: «Ου πάντως ο πρωτότοκος προς τους επιγενομένους έχει την σύγκρισιν», πρώτος έχει εν σχέσει με τους άλλους, «αλλ' ο πρώτος διανοίγων μήτραν πρωτότοκος ονομάζεται». Με δυο λόγια δίδει τον ορισμό.

Λύει την υπόθεση. Αυτόν λοιπόν έτεκε, και ας λέγουν και ας φωνάζουν ό,τι νομίζουν. Τον έφερε, τον εγέννησε, λέει, στη φάτνη και τον ανέκλινε εκεί, διότι ουκ ην αυτοίς τόπος εν τω καταλύματι. Αυτός είναι ο λόγος που ευρέθη στη φάτνη και γεννήθη. Δεν ην τόπος εν τω καταλύματι, δεν ευρέθη. Έψαξε δηλαδή, αλλά δεν ευρέθη. Ζήτησε, αλλά δεν του προσέφερον. Ήτο φυσικό, από φόβο, αυτός να ζητούσε μεταξύ των ανθρώπων εκεί και των εχόντων τα πανδοχεία και των άλλων. Οι κυρίες δεν είδαν την παιδίσκην ενδιαφέρουσα, με μια κοιλία μέχρι τα γόνατα, όπως λέμε στην απλή μας γλώσσα; Καμία όμως ούτε διάδρομο.

Κρεβάτι, τίποτα δεν προσέφεραν. Γιατί ήταν τόσο σκληρός ο κόσμος; Αυτό είναι. Ο σατανάς τούς ανθρώπους του Θεού τούς βάλλει. Το ζεύγος αυτό, το φαινομενικό ζεύγος αυτό, ήταν ζεύγος του Θεού. Ο σατανάς δεν είχε δικαιώματα επ' αυτών. Και αυτούς τους ανθρώπους τούς περνάει διά πυρός και σιδήρου. Σκληρύνει την καρδία των ανθρώπων που έχει στα χέρια του. Και τότε τους είχε όλους στα χέρια του, για να τους εκδικηθεί αυτούς, χωρίς να γνωρίζει βέβαια τι είναι αυτό που μεταφέρει στην κοιλία της αυτή η παιδίσκη. Δεν γνώριζε ο σατανάς αυτό. Και ο Θεός διώκεται εν προκειμένω πριν γεννηθεί ακόμη. Ο λαός του, τον οποίο λέγει ότι είχε πριν γεννηθεί, όπως είπε ο άγγελος, «αυτός θέλει σώσει».

«τον λαόν αυτού». Βρε, πριν γεννηθεί έχει και λαό. Δεν είναι από τους κοινούς, είναι από τους κενούς αυτός, και έχει και λαό πριν γεννηθεί. «Θέλει σώσει τον λαόν αυτού εκ των αμαρτιών αυτού», λέω. Αυτός εδιώχτηκε πριν γεννηθεί ακόμη. Όπως λέγει ωραιότατα ο Ιωάννης, «εις τα ίδια ήλθε», λέει, στα δικά του ήλθε, σ' αυτά που έφτιαξε αυτός. «Εκτός αυτού δεν έγινε τίποτα ο γέγονε», και κανείς δεν του έδωσε μέρος. Σήμερα θα του δώσουμε άραγε μέρος να γεννηθεί ο Χριστός; Πού γεννάται ο Χριστός; Στις φάτνες που φτιάχνουμε και οι εορτές των Χριστουγέννων στα τζάμια και λοιπά τα δικά μας; Ή στον διάκοσμο των δωματίων μας, για να αποδείξουμε ότι είμαστε χριστιανοί; Ο Χριστός γεννάται στις καρδίες των ανθρώπων. Θα δώσουν οι καρδιές σήμερα, θα δώσουν μέρος να γεννηθεί ο Χριστός; Ή δεν θα γεννηθεί ο Χριστός σε πολύ κόσμο;

Λυπούμαι που θα πω έναν ορισμό: ο πανταχού παρών Θεός σχεδόν είναι πανταχού απών. Ξέρετε, στους χίλιους ανθρώπους ζήτημα οι πέντε εάν γνωρίζουν περί Χριστού. Αδιαφόρως αν λέγονται, αν διατείνονται, αν θεωρούν, σεμνύνονται ότι είναι. Αν είναι στην πραγματικότητα, αν ο Χριστός μονογράφει ότι «αυτός είναι δικός μου, η καρδία του είναι δικιά μου». Του τη ζήτησα από την Παλαιά Διαθήκη: «Υἱέ μου, δός μοι σην καρδίαν». Πολλοί θα παρουσιαστούν με έργα χριστιανικά, άνευ Χριστού όμως. Θα κάνουν πολλά πράγματα κατ' αυτά, να υποχρεώσουν τον Χριστό. Τον Χριστό όμως δεν τον αφήνουν να γεννηθεί στην καρδιά τους. Και ο Χριστός δεν είναι κατ' αναλογίαν των γνώσεων του ανθρώπου για τον Χριστό.

Πολλοί νομίζουν ότι γνωρίζουν πολλά πράγματα από το Ευαγγέλιο, τα μυστήρια, ότι είναι και χριστιανοί. Μέσα σου πρέπει να ξέρεις αν υπάρχει Χριστός. Πώς θα το καταλάβω; Να ρωτήσεις τη γυναίκα την έγκυο να σου το πει. Πες της: «Ξέρεις εσύ, είσαι έγκυος;» Θα σου πει: «Βέβαια είμαι». «Πώς το ξέρεις; Εγώ σου λέω δεν είσαι». «Μα δεν καταλαβαίνω που σκιρτά το παιδί μέσα μου;» Βγαίνει μέσα μου το παιδί, τι λες; Αστειεύεσαι; Τρελή είμαι; Σκιρτάει στην καρδία σου ο Χριστός; Έχεις την χαρά αυτήν; Νιώθεις την ασφάλεια αυτήν; Νιώθεις τη μακαριότητα αυτή; Την προγεύεσαι από εδώ; Μπες σε χριστιανικά σπίτια κατ' αυτάς, που τα έργα τους είναι παραπάνω από χριστιανοί· σατανάδες πραγματικοί είναι στην πράξη. Με ό,τι δεν γεννάται ο Χριστός. Τόπος εν τω καταλύματι και σήμερα

υπάρχει για τον Χριστό; Επληρώθη ο αιών, με τόσες γνώσεις, με τόσα θαύματα και με τόσα άλλα διδάγματα που αποδεικνύουν ότι πράγματι υπάρχει Θεός. Δεν ευρέθη. Έκαμε τον μικρότερον ο Θεός. Έκαμε τον μικρότερον ο Θεός. Έτσι λοιπόν τότε, έτσι και τώρα, δεν γεννιέται ο Χριστός, δυστυχώς, στις καρδιές των ανθρώπων. Είναι άλογες οι καρδιές των ανθρώπων ακόμα και εξαρτάται αυτό από εμάς. Έκαμε τον μικρότερον, σιγά-σιγά, ρωτώντας και αποπεμπόμενος, ρωτώντας και αποπεμπόμενος, έφτασε στην άκρη της Βηθλεέμ. Σχεδόν και σήμερα το σπήλαιο της Βηθλεέμ, αν κανείς θέλει να ανέβει λίγο πιο ψηλά, θα δει ότι και σχεδόν και σήμερα ακόμη είναι προς την άκρη της Βηθλεέμ, το σπήλαιο εκεί που εγεννήθη ο Χριστός μας. Τώρα βέβαια που έχει επεκταθεί η πόλη, δεν είναι μια μικρή πολίχνη.

Μια πόλη μεγάλη σήμερα, με αρκετές χιλιάδες κατοίκους, και σήμερα φαίνεται ότι είναι στην άκρη. Πάσχει λοιπόν τόσος, χωρίς βέβαια να γνωρίζει τι θα συμβεί το βράδυ εκείνο, έφτασε εκεί και εκεί εγεννήθηκε. Τώρα, ας μεταφερθούμε νοερώς. Πώς τον εσπαργάνωσε, πώς τον περιποιήθηκε η Κυρία, η μητέρα του, εκείνο το βράδυ, και πώς εστάθη, δεν μπορώ εγώ να πω. Εγώ ένα θέλω να πω: ότι ο Θεός ήρθε στη γη και κανένας δεν τον ήξερε, ούτε επίσημοι ούτε ανεπίσημοι, ούτε της Εκκλησίας ούτε της πολιτείας, κανένας. Μηδέ αυτή η μητέρα του, μηδέ αυτός ο συνοδός, γνώριζαν ακόμη και είχαν συνειδητοποιήσει περί τίνος πρόκειται, τι είναι, σε τι υπηρετούν, τι είναι αυτό που ήρθε εκείνη τη στιγμή. Τώρα έσκισε το φόρεμά της και τον περιποιήθηκε λίγο.

Έβαλε κάπου εκεί στα άχυρα, σε μια φάτνη, για τη νύχτα, για το κρύο. Τι να σας πω; Δεκέμβριος ήταν. Πώς ακριβώς έχει, δεν ξέρω. Εν πάση περιπτώσει, ένα ξέρω: ότι εγεννήθη εκεί χωρίς να τον γνωρίζει κανένας. Ταυτόχρονα όμως, τη στιγμή που αυτός εγεννήθη, μια ενέργεια από το μεγάλο αυλαρχείο ενεργείται. Και στο μέρος που, πολλές γενεές πίσω, ο Δαβίδ, αυτός που εδάνεισε σάρκα σ' Αυτόν που γεννιέται σήμερα, εφύλαττε τα πρόβατά του και εκλήθη να έρθει να γίνει βασιλεύς και να υπηρετήσει ανύποπτα στην ένσαρκον οικονομία, στο ίδιο μέρος, εκεί στα χωράφια κάπου, τώρα υπάρχουν άλλοι άνθρωποι οι οποίοι βόσκουν τα δικά τους πρόβατα, και εκεί φτάνει ο κήρυξ αυτός

να λέει: «Εδώ κάποτε πήραμε κάποιον για έναν ρόλο. Σας λέμε λοιπόν ότι επραγματοποιήθη αυτός ο ρόλος για τον οποίο τον επήραμε». Και τα γεγονότα έχουν ως εξής. «Ποιμένες», λέει, «ήσαν εν τη χώρα τη αυτή αγραυλούντες και φυλάσσοντες φυλακάς της νυκτός επί την ποίμνην αυτών. Και ιδού άγγελος Κυρίου επέστη αυτοίς και δόξα Κυρίου περιέλαμψεν αυτούς, και εφοβήθησαν φόβον μέγαν». Εκεί λοιπόν που ήσαν τώρα απόγονοι τσοπαναραίοι του πρώτου μεγάλου αυτού τσοπάνου, του Δαβίδ, άγγελος Κυρίου πηγαίνει να τους πει ορισμένα πράγματα και δόξα, δηλαδή λάμψη, περιέλαμψε, και τρόμαξαν, ως ήτο φυσικόν. Έσπευσε όμως και είπε: «Μη φοβείσθε».

«Ιδού γαρ ευαγγελίζομαι υμίν», με ύψιλον, ευαγγελίζομαι εσάς, «χαράν μεγάλην, ήτις έσται παντί τω λαώ». Και δεν είναι μόνο για εσάς, αλλά για όλο τον κόσμο. Ποια είναι η χαρά αυτή, άγγελε; «Ότι ετέχθη υμίν», με ύψιλον πάλι, για εσάς, «σήμερον σωτήρ». Σωτήρ. Δεν ετέχθη ένας ψηλός άνθρωπος, δεν ετέχθη ένας κομμουνιστής ούτε ένας σοσιαλιστής, που λένε ορισμένοι, ούτε ένας έξυπνος. Ετέχθη σωτήρ. Και εν συνδυασμώ με του Ματθαίου, «αυτός θέλει σώσει τον λαόν αυτού εκ των αμαρτιών αυτού», θα μπορέσει να βγάλει συννόημα τι πάει να πει σωτήρ. Κύριος. «Ός εστι Χριστός Κύριος», ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, «εν πόλει Δαβίδ». Ετέχθη σήμερα, απόψε ετέχθη.

Θέλατε να πάτε να τον δείτε; Προσέξετε, δεν θα μπορέσετε να τον βρείτε. Αν το θελήσετε να πάτε, θα χρειαστείτε να σας διευκολύνω. «Και τούτο υμίν το σημείον». Γιατί θα έχουν γεννηθεί ίσως κι άλλα παιδιά στην πόλη. Ποιο είναι από όλα; Βεβαίως, αν παραδείγματι κοιτάξουμε το ληξιαρχείο των Αθηνών, θεωρητικώς, θα βρούμε 80 μέχρι 120 γεννήσεις στο εικοσιτετράωρο. Ας πούμε, στη Βηθλεέμ εγέννησαν πέντε παιδιά. Εγώ δεν σου λέω δέκα, δεκαπέντε, είκοσι· πέντε παιδιά. Ποιο είναι από όλα; Και γεννήθηκαν και δύο-τρία αρσενικά. Ποιο είναι από όλα; Δίδει λοιπόν σημείο. Πρόσεξε, λέει, πρόσεξε: «Ευρήσετε βρέφος εσπαργανωμένον, κείμενον εν φάτνη». Δεύτερη φορά η λέξη «εν φάτνη». Δεν θα το βρείτε σε σπίτι.

Θα το βρείτε σε... να το βρείτε σε φάτνη, θα το βρείτε. Αυτό είναι το παράξενο. Αυτό λοιπόν το παράξενο εκείνο είναι το γεγονός το οποίο εγώ αυτή την ώρα σας ευαγγελίζομαι. Και ξαφνικά, εκεί που τα λέγανε, που έλεγε ο άγγελος προς τους ποιμένες, «συν τω αγγέλω πλήθος στρατιάς ουρανίου, αινούντων τον Θεόν και λεγόντων» εκείνο το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». «Και εγένετο ως απήλθον απ' αυτών εις τον ουρανόν οι άγγελοι», και οι άνθρωποι, οι ποιμένες, είπον προς αλλήλους. Έψαλαν, έδωσαν την αγγελία, έψαλαν την ειρήνευση της γης μετά του ουρανού και απεχώρησαν. Τώρα κοιτάγονται μεταξύ τους οι ποιμένες. «Διέλθωμεν δη έως Βηθλεέμ και ίδωμεν το ρήμα τούτο», το γεγονός, «ο ο Κύριος»

«εγνώρισεν ημίν». Δεν ξέρω εσείς πώς θα συμπεριφέρεστε σε μια τέτοια στιγμή. Θα έπρεπε να ήσαν, κατά τη λογική τη δικιά μας, λίγο πιο συγκρατημένοι. «Δεν αφήνετε να το σκεφτούμε; Τι λέτε εσείς; Ήτο εκ του αγαθού ή εκ του πονηρού; Δεν αφήνετε να ανοίξει ο Θεός την ημέρα, να μάθουμε κανένα νέο, τίποτα άλλο;» Δεν έκαμαν τίποτα τέτοιο που θα εθεωρείτο λογικό να ενεργηθεί. Τι έκαναν; «Και ήλθαν σπεύσαντες», δηλαδή τα παράτησαν και πήγαν. Και πήγαν γρήγορα μέσα στη Βηθλεέμ και ανεύρον τη Μαριάμ και τον Ιωσήφ και το βρέφος κείμενον εν φάτνη. Τρίτη φορά «εν φάτνη».

«Ιδόντες δε διεγνώρισαν περί του ρήματος του λαληθέντος αυτοίς περί του παιδίου τούτου». Συνετάχθησαν οι πληροφορίες με τα γενόμενα και έβγαλαν ότι αυτό είναι. Βλέπετε, οι άνθρωποι του Θεού, οι καθαροί δηλαδή την καρδία, είναι οι άνθρωποι του Θεού. Δεν είναι αυτοί που φτιάχνουν εικόνες, που ανάβουν κεριά κλπ. Όχι ότι απορρίπτονται αυτά, μη γένοιτο, αλλά κατ' εξοχήν οι άνθρωποι που έχουν καθαράν καρδίαν και κάνουν και αυτά έχουν πληροφορία απευθείας ότι είναι του Κυρίου το ρήμα αυτό, δεν είναι εκ του πονηρού. Ερμηνεύουν αμέσως. Δεν είναι ανάγκη ένα όνειρο που θα δούνε, ένα όραμα κλπ., να τρέξουν στον ονειροκρίτη ή στη γιαγιά τη γερόντισσα που ερμηνεύει τα όνειρα και τα οράματα στη γειτονιά, να μας πει τη γνώμη της. Ευχαριστώ.

Πάει άγγελος και λέει: «Σήκω, πάρε τη μητέρα του παιδίου και το παιδί και φύγε εις Αίγυπτον». Κάνε αυτό και λοιπά, τα μαζεύει, φεύγει, χωρίς να ρωτήσει, χωρίς να ζητά πράγματα, θαύματα· το παίρνει αμέσως από πρώτο χέρι και το ενεργεί. Δεν υπάρχουν τέτοιες καθαρές καρδιές πολλές, ώστε να έχουν την επαφή απευθείας αυτήν από τον Χριστό και να ενεργούν όπως ενήργησαν· έσπευσαν. Εδώ χωράει και ένα άλλο ηθικό μάθημα. Γιατί, κύριοι ποιμένες, τσοπάνηδες, είστε εδώ τη νύχτα; Πρώτον, φυλάμε τα πρόβατά μας, μη μας τα κλέψουν. Δεύτερον, μη μας τα φάνε άγρια ζώα. Και τρίτον, να τα νυχτοβοσκήσουμε. Τώρα πού πάτε; Δεν αφήνετε ολόκληρη περιουσία τώρα; Δεν αφήνετε να ξημερώσει και δεν πάτε ένας ένας; Να μείνει ο ένας να φυλάξει πίσω και ο άλλος να πάει; Το άφησαν, το εγκατέλειψαν και έφυγαν. Αυτός είναι ο Χριστός. Τους κάνει τους ανθρώπους τρελούς.

Του ανθρώπινου. Όπως έκανε και την ποτέ Σαμαρίτιδα τρελή. σε! Άφησε και την υδρία της. Δεν παίρνεις νεράκι να πας στο σπίτι σου, να πιει ο προκομμένος σου, να ρίξεις το φαΐ στις κότες, να πιουν τα πουλιά σου; Και μετά βγαίνεις στο καφενείο και λες στους άλλους να έρθουν να ιδούν αυτόν που σου είπε τη ζωή σου. Άφησε και την υδρία. Μη σας φαίνεται λοιπόν παράξενο αν αφήσει κάποια δουλίτσα, την κλείσει και πάει στην εκκλησία, και πάει στον Εσπερινό, και πάει στον Όρθρο, και κάνει και λοιπά. Μη σου φανεί παράξενο. Σου φαίνεται παράξενο εάν δίδει. Γιατί σήμερα θεωρείται τρελός όστις δίδει και έξυπνος όστις μαζεύει, αδιαφόρως αν μαζεύει και παρανόμως πολλές φορές. «Όστις δεν συνάγει μετ’ εμού, σκορπίζει», όπως λέγει ο Χριστός. Μεγάλο πράγμα αυτό. Τα εγκατέλειψαν, σπεύσαντες. Τώρα θα πάτε. Πήγαν και αξιώθηκαν, και αναφέρει εδώ συμπληρωματικά ο Ευαγγελιστής.

Ζωγράφος, τα γράφει και τα ζωγραφίζει, και λέει: «Και πάντες οι ακούσαντες» —φαίνεται ήταν η βραδιά ψυχρή και ήσαν και άλλοι μέσα εκεί, στο σπήλαιο αυτό. Πήγε το ζευγάρι, αλλά ήσαν και άλλοι, ως φαίνεται— «και πάντες», λέει εδώ, «οι ακούσαντες εθαύμασαν περί των λαληθέντων υπό των ποιμένων προς αυτούς». Αυτά που διηγήθησαν. «Η δε Μαριάμ πάντα συνετήρει τα ρήματα ταύτα, συμβάλλουσα εν τη καρδία αυτής». Τι είναι αυτό το παιδί που γέννησα, δηλαδή πού θα βγει αυτό το πράγμα, τι δουλειά κάνω εγώ; Τα μάζευε, έκλεινε το στόμα της και θαύμαζε το γεγονός. Και κλείνει και λέγει: «Και υπέστρεψαν οι ποιμένες, δοξάζοντες και αινούντες τον Θεόν επί πάσιν οις ήκουσαν και είδον, καθώς ελαλήθη προς αυτούς». Οἷς ήκουσαν και

Αυτόν τον τρόπον εμείς, σαν και καλά, θέλουμε να τον αλλοιώσουμε. Εγώ, αν δεν δω, δεν πιστεύω. Ναι, αλλά εδώ λέγει ότι ήκουσε και είδε.

Πώς ήκουσε; Εκουράστηκε; Όχι. Φρόντιζε την καρδιά του να είναι καθαρή και, βλέποντάς τον ο Θεός, τον πληροφόρησε αυτόν και του ανήγγειλε αυτό και του απεκάλυψε πράγματα που ήθελαν και επιθυμούσαν σοφοί και συνετοί να ιδούνε, δεν τα είδον, και τα είδαν άνθρωποι αγροίκοι, άνθρωποι του βουνού, άνθρωποι αγράμματοι, άνθρωποι παρά μόνο με καθαρή καρδιά. Και τι μάθημα βγαίνει από εδώ; Ότι ο Χριστός δεν ανακαλύπτεται, αποκαλύπτεται. Διαβάστε όσο θέλετε, χτυπηθείτε κάτω. Αν δεν καθαρίσετε την καρδιά, για τον Χριστό δεν μαθαίνετε τίποτα. Θα ξέρετε απλώς αυτά που...

λένε και οι ξεναγοί των Εβραίων, όταν ξεναγούν ξένους στην Ιερουσαλήμ. Δεν τους βάζουν μέσα στον Ναό της Αναστάσεως· τους πηγαίνουν μέχρι την πόρτα και τους λένε το εξής: «Επίσης, εδώ μέσα λέγεται ότι είναι ο τάφος του Θεού των Χριστιανών». Έτσι θα λένε και οι δικοί μας, οι μορφωμένοι κατά κόσμον, διότι οι γνώσεις, τα γράμματα φτιάχνουν έξυπνους. Ο Θεός φτιάχνει καλούς. Και δεν είναι απλώς ο άνθρωπος να είναι έξυπνος άνθρωπος, αλλά να είναι καλός άνθρωπος· και χωρίς Χριστόν κανένας δεν είναι καλός άνθρωπος. Υπάρχει κανείς ίσως εδώ που του αρέσει η συζήτηση: άρα ο Θεός είναι με τους φτωχούς τω πνεύματι, αυτούς που δεν ξέρουν, που δεν γνωρίζουν

τα γράμματα; Ο Θεός γι’ αυτό καταπιάνεται με αυτούς; Να διαβάσεις τον Ματθαίο και να μιλήσεις με τους μάγους εξ Ανατολών, τους αστρολόγους, τους θεωρούς, φιλοσόφους, πανεπιστήμονες, τους έχοντας τέσσερα, τρία, το λιγότερον, διπλώματα, για να μιλείς με αυτούς. Όλους ο Χριστός και τους μεταχειρίζεται και τους δέχεται· και τη φιλοσοφία θέλει και τον απλόν θέλει.