Walking Toward Pascha

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Then, by the grace of our Lord, we set out on a path that leads toward Golgotha and Pascha. That is why the title of our subject is “Walking Toward Pascha.” It is a road we have traveled before, as many times as the years each of us has lived. Yet I do not know whether we have paid as much attention as we should to this road—to what it presents, what it calls to mind, and what it teaches.

Alongside the other efforts made from this pulpit to enlighten the listeners and remind them of matters concerning their souls, I thought that this evening, with the love you have shown and with the blessing of the fathers and of the Holy Metropolis as a whole, I might share a few thoughts with you. In this way I may remind both myself and those who are forgetful, because this road teaches us many things, and a person can be greatly benefited by it if he pays attention.

When people are about to set out on a journey, they consider the road ahead, especially when their destination is far away. Our own road begins with the opening of the Triodion. Our journey begins with the Sunday of the Publican and the Pharisee.

It ends, of course, after two stopping places and two changes of scene. It ends on the night of the Resurrection, at cockcrow. Beginning with the Publican and the Pharisee, we come to our first stopping place on Cheesefare Sunday. From there, on Clean Monday, we begin a more difficult road, and we stop on the Saturday of Lazarus. There the scene changes once again. We regroup a little on Palm Sunday and enter upon a narrow road—indeed, I would dare call it a mere footpath—which leads to Golgotha and from there to the Resurrection. The Triodion, then, unfolds in three stages, and this road we are discussing, on which we walk toward Pascha, presents three distinct things. Has anyone noticed anything along it? What has he seen on this road? What does he see, and what does he encounter? What signs does he see there? What new things, which he does not see during the rest of the year? I do not know. Perhaps everyone gathered here...

has noticed them, though some perhaps have not. Those who have noticed them will forgive me for repeating them, and the others should pay attention to what I would like to say. I want to speak about the things we encounter along this road. Now that we have reached the Fourth Sunday of Lent, I ask myself, and I ask you as well: Have you noticed anything up to this point? What have you learned that you did not learn last year? I think we should have paid attention to the starting point, the first step, where the Church placed the parable of the Publican and the Pharisee before us: two men, one of whom was lost and the other saved. We should also have paid attention to the second Sunday, where the Church placed the second step before us—the parable...

of the Prodigal Son. There too we find two men: one was lost and the other was saved. And it was not the Prodigal Son who was lost. The Prodigal Son did what he did, but then he repented and was saved. It was the elder brother who was lost. Has anyone reflected on that? So what do we see in these first two parables? Two men who were sinners in the eyes of the world were saved, while two men regarded as righteous by the world were lost.

Two men who were righteous in the eyes of the world were lost. “Then God is unjust!”

people cry out. The Pharisee had not stolen, dishonored anyone, or committed fornication. He fasted twice a week. He gave alms and paid his tithes, yet he remained outside. Yes, indeed, he remained outside. The elder brother, who had never disobeyed a commandment of his father—and, by extension, of God—and who had served him so faithfully, remained outside. Yes, he too remained outside. But the other men entered: the Publican, who had sucked the blood of the people, and the Prodigal Son, who had lived it up, spent his life with women, and done whatever he pleased. Does that not seem strange to you? Did you notice it? What did you see there?

They displayed their works, but Christ did not accept them, and they remained outside. Yet the man who beat his breast and said, “God, be merciful to me, a sinner,” and the other who said, “I have sinned against heaven and before you,” both entered. What does Christ mean to teach through this? Something fundamental. These are the first two steps on the road leading toward Pascha. Listen, then, in simple words.

Salvation by works. There is no such thing as salvation by works. Does anyone know what another person does or what he secretly harbors within himself? I do not know; I wish I did. What, then, is there? If a good person performs works that bring relief to another person’s suffering and does other such things, what does that mean? How can it be true that there is no salvation by works, and that these two gentlemen are shut outside? There is salvation through Christ.

There is no salvation by works; there is salvation through Christ. Isaiah said long ago, “All our righteousness is like a filthy rag.” If a person could be saved by his works, God would have sent an angel from on high to sound a trumpet and proclaim, “People, do good works! Come, and I will bring you into Paradise.” But He said no such thing. He came Himself, was put to death, and shed His blood so that man might return to Paradise. Gather together all the works of every righteous person, from righteous Abel to the last righteous person at the consummation of the age, and place them all in a single file.

Even if one man possessed all the good works in the world, they would not wipe away a single sin. Yet some people believe that through their good works they will erase their sins and enter Paradise. No, my friend! What, then, should we do? Someone may ask, “Should we stop doing good works?” I am not saying that. You should do good works from morning until night and from night until morning—everything you can, according to the strength you have. But never trust that your works will take you into Paradise. A person’s works secure him a place in Paradise, but they do not grant him entrance into Paradise. To enter...

you need a ticket. If you have no ticket, you will not enter. It is the blood of Jesus Christ that cleanses us from every sin, not any righteousness of our own. Man is a traveler, journeying from this temporal life into eternity. He was not made merely for this passing excursion. The ways of the world tell us that we are permanent inhabitants of the earth. The Christian does not believe that. The Christian believes he is only a temporary resident on earth. He believes that he did not come here simply to live; he came here to die, and through death to live. The Christian’s true life lies beyond the grave. It is for that Kingdom that the Christian lives.

That life has no end. A Christian in his right mind does not live for this world; he lives for the world to come. If he does not believe that there is life beyond the grave, that this is his destination, and that he will ultimately arrive there, then he may as well cast away his reason at once. This present life would not be worth living, for it holds so much pain, so much bitterness, so much evil, dishonor, and corruption. What consoles him and keeps him steadfast is the life beyond the grave. If, then, a person departs relying only on salvation by his works, as these two gentlemen would have done, he will remain outside, in the vestibule. Man, born of woman, as Job says, drinks in lawlessness like water. Besides the stain he inherits—the ancestral sin—he has his own sins as well.

David declared from the beginning, “Behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me.” A person must therefore acknowledge this. But we justify ourselves. We issue certificates of good standing for others and for ourselves. We say, “We are all right. If only others were like us! Do you know what kind of man my husband is? Do you know what kind of woman my wife is? A Christian woman! Do you know what my grandmother was?” Do you know? If I already know, why are you telling me? What is this certificate you are issuing to me? Do you want me to tell you that you will go to Paradise? Your certificate and mine are accepted nowhere. You must ask someone else. Do not ask yourself, and do not ask other people, “What do people say about me?”

There are four opinions about every person. You are hearing me for the first time. Some of you send me to Hell, and others to Paradise. That is nonsense. You can send me neither to the one nor to the other. At home, my coworkers, my family, and the others who know me have a different opinion of me, because they know another side of my life.

You see me here only for a moment, and if asked, you issue one certificate about me. That certificate is accepted nowhere. I know my own life. I also know the hidden things that my children, my wife, and my coworkers do not know. If asked, I too issue a certificate about myself. But that certificate is accepted nowhere either. Whose judgment, then, is accepted? The judgment of Him who was crucified. Your opinion does not decide the matter.

Neither does the opinion of others, nor does my own opinion. His judgment is the one that matters.

What does Christ say about me at this very moment? That is what should occupy me; that is what should concern me. What the world says, what the newspapers write, whether they accuse me or praise me—all that is nonsense. A reasonable person never even takes such things into account. When I see a Pharisee who appears perfect being shut outside, and the elder son, the brother of the Prodigal, failing to enter, I begin to be afraid. So it is not enough simply to do what the priest says and perform good deeds. Do good, but do not place your hope in the good you do. Christ is the One who opened Paradise. Christ issues the tickets. Since you are a traveler, you will be properly prepared for your journey if you have both luggage and a ticket. Many people help us pack luggage.

Good works—suitcases upon suitcases upon suitcases. They intend to travel tomorrow. But if I must leave for Athens tomorrow, can I travel merely by taking my suitcases when I have no ticket? Can I say, “Sir, we have suitcases”? He will answer, “Yes, but bring your ticket along with your suitcases.” People without suitcases have traveled, such as the thief from the Cross, the Publican, and the Prodigal Son. But people with suitcases and no ticket have not traveled. Do we understand? Therefore, we must do what is good. This is what the first two steps taught us when this season opened its gates to lead us toward Golgotha. This is what He taught who, at the end of this season, at the summit of the whole journey, will stretch out His hands like this. This is what He taught: Do what is good.

I will tell you. What is Christ called? He is called the Savior. What is His Cross called? Life-giving. What is His wounded side called? The life-giving, wounded side of the Lord. What is the Most Holy Cross called? Life-giving. So the issue is life—not natural life, which birds, livestock, and dogs also possess, but spiritual life. For man has two kinds of life and two kinds of death. The body lives when it is united with the soul, and the soul lives when it is united with Christ, with God. When the soul does not have Christ, it is living yet dead; it is, so to speak, a walking cemetery. This is what our Christ said about the elder brother and the younger brother:

that...

“Your brother was dead and is alive again.” He had been feasting with his girlfriends, far from his father’s house—far, we might say, from the Church. Such a person is living yet dead. Do you remember the man who once asked permission to go and bury his father, but our Christ did not let him? Someone might say, “How harsh! He would not let the man go and bury his own father.” But what did He tell him? “Leave the dead to bury their own dead.” What a funeral procession! There are dead men wearing neckties in your village who will bury your father. You, come and follow Me. Do you see how many walking cemeteries there are even here in the church tonight? Many—very many. Everyone who has no relationship with Christ is living yet dead. And Christ waits for him to repent, to return, and to entrust to Him both his salvation and the bringing of his soul to life.

“Bestowing life upon those in the tombs.” Christ, the Giver of Life, descended even into the tombs, and there too He brought the dead to life. The question, then, is what relationship we have with Christ. That is the question. Many people take the beautiful teachings of our Church and say, “Ah, I too will beat my breast like the Publican and say, ‘God, be merciful to me, a sinner,’ and I shall be saved.” That is why the Church added the second Sunday, with the account of the Prodigal Son. It contains metanoia—repentance; it contains confession; and it contains the changing of his garment: “Bring out the first robe for him.” Then the father brought him to the fatted calf, so that he might receive his blood and be brought to life. This points to the way of the Mysteries. Thus, in these two great parables, the whole teaching is brought to completion.

Pay attention to what comes next: the Sunday of the Last Judgment, Meatfare Sunday. While others were celebrating Carnival with dances and revelry—for the devil too had opened his own Triodion and was calling the world in that direction—we came here to listen. Christ divided the world into two great categories. Ordinary people, not some exceptional elite, inherit the Kingdom. Therefore, to inherit the Kingdom...

you must understand two things. First, it is not a matter of earning wages. He did not say, “Bring Me your works, and I will pay you what you have earned.” He said, “Come, you blessed, and inherit.” If someone dies abroad and the newspapers announce that they are seeking his heir, what happens? You go to the municipal offices, obtain proof of your title, present the will, and receive the inheritance. It is therefore a matter of having the title of an heir. How, then, does a believer acquire the title by which he may inherit the Kingdom of Heaven? The Kingdom belongs to the Father. What claim could I possibly have to it? Christ, through His blood, replaces the blood of Adam flowing through man’s veins. He gives him the blood of Christ and makes him a royal son, entitled to inherit the Kingdom together with Christ. God has one Son by nature. If we are to be called children of the Father...

we must have Christ as our Brother. If Christ is not our Brother, God is not our Father. Even some of our theologians say that all people are children of God. They are not children of God at all; they are God’s creatures, His created beings. “But as many as received Christ, to them He gave the right to become children of God.” How can those who have not received Christ be children of God? Through Baptism, then, you become a brother of Christ. He gives you His blood to drink and changes your blood. By grace you become a brother of Christ and, consequently, a child of God. Are people who have no relationship with Christ children of God? Why, what does Paul say in Galatians 4:4?

“When the fullness of the time had come, God sent forth His Son, born of a woman, born under the Law, to redeem those who were under the Law, that we might receive adoption as sons.” We had therefore lost that adoption along the paths of sin, in the persons of Adam and Eve.

A person who has not come to know Christ, who does not live in an organic union with Christ, and who has not received within himself this transfusion of royal blood from Christ cannot inherit the Kingdom of Heaven. Yet even to the one who possesses these titles of kinship, He then says, “Listen: I do not want you to be hard-hearted. You believed and received Holy Communion—very well. But you must also do good. I was hungry—did you feed Me? When I suffered, did you come to Me? I was thirsty; I was in prison.” Christ requires these good works from His believer. The unbeliever either does not perform them or, even if he does, remains outside on the pavement, because he does not possess the ticket that grants entry. He does not have Christ, who opens the door to the Kingdom of Heaven. These are the lessons taught by the first three steps of this road,

the road that leads to the Kingdom of Heaven, taking man through the Passion, to Pascha and the Resurrection. And notice this as well: the Kingdom was closed, my dear friends. A curtain stood in the way. What was the first miracle when Christ was crucified? Christ was crucified outside Jerusalem, “outside the camp,” as Paul says. What was the first miracle that occurred? The veil of the temple was torn from top to bottom. At that very moment, while Christ was being crucified outside Solomon’s Temple and cried, “It is finished,” the veil of the temple split open and was torn from top to bottom. Sin is like the iconostasis you see here. The veil was the barrier, and when it was broken, it opened for us what is called the Beautiful Gate. The successor...

of the first Eve, who closed Paradise to us, is the Most Holy Theotokos, and the successor of Adam is our Christ, the New Adam, beneath the Cross. The first pair shut us outside through disobedience. The second pair opened Paradise to us and made for us this Beautiful Gate. Here the tickets are issued. The tickets to Paradise for Orthodox Christians are drawn up in Holy Confession, between the Christian and the innkeeper—the Orthodox priest. They are initialed in red ink and sealed in Holy Communion, here before the Beautiful Gate. From here, through the icon of the Platytera, people pass into the Kingdom of Heaven. Those who refuse reconciliation, who do not accept and do not believe in Christ,

will consequently remain in the vestibule. They have neither entry nor a ticket. “I am the door,” He says. “If anyone enters through Me, he will go in and out.” “I am the door; I am the way; I am the life; I am the light.” The definite article in each of these sayings—“the door,” “the way,” and so forth—shows that His person and His way are unique. So I return to my point: let us not rest our hope upon our works. We shall do good as long as our eyes remain open, but we who are baptized must look to our Christ for entry, through our metanoia—our repentance—and through Holy Confession. Christ did not bring the Prodigal into Paradise in his filthy garment, dressed in rags. He did not place him in the scene depicted in the icon raised above the Holy Table, beneath Saint Gregory the Theologian.

There above is our Christ, taking that filthy garment from him. I say this for those who, deceived by Satan, do not go and say, “I have sinned.” Perhaps they repent of certain sins, but they do not openly declare, “I have sinned”; that is, they do not confess. They repent and make a resolution, but no resolution has force until it is declared. You must therefore go to the appointed person and make your decision known. There, within Holy Confession, the garment will be changed. They will remove the filthy garment and clothe you in the first robe, the clean robe of your Baptism. You cast it off when the time came and you said, “I renounce You, Christ, and unite myself to you, Satan,” although when they gave you that white robe at your Baptism, you had said, “I renounce you, Satan, and unite myself to You, Christ.”

A person grows up—twelve, thirteen, fifteen years old—and it begins: you want your own way, your ego, the world, and all the rest. You turn your back on Christ and deny Him. Christ says, “My child, I want virginity.” But where is virginity now? Virginity is treated as an outdated convention. “I shall go with the devil, who does not want virginity. You want children? I shall go with the devil, who does not want children. You want fasting? I shall go with the devil, who does not want fasting.” Go wherever you think best. “I shall take from you the white garment I gave you at Baptism. If you ever repent and return, I shall keep it here for you and clothe you in it again.” A person must keep this scene before his eyes. Even if outwardly you appear spotless and dressed all in white, like a bride holding lilies as symbols of virginity and purity, if you remain far from Christ, this outward purity will not justify you in the eyes of God. Only metanoia—repentance—only Holy Confession,

only the words “I have sinned” disarm the justice of God and enable man to prevail. God allows Himself to be overcome—yes, overcome. Almighty God is overcome when man humbles himself and asks forgiveness. What, then, remains decisive? The return of the Prodigal. Never let that leave your nous, your spiritual mind. And let no one come here on Great Thursday or Great Saturday merely to receive a little golden morsel. Holy Communion does not only burn away sins; it can also burn souls. When there is humility, metanoia—repentance—Holy Confession, the proper disposition, and preparation, it burns away sins. But it also burns souls when received unworthily. As Paul writes specifically in the tenth chapter of his First Epistle to the Corinthians, many die. Why are there cancers, irrational passions, sudden accidents, and so forth? Because the Body and Blood of Christ are not received properly. These things are taught in the first part.

There, on Meatfare Sunday, the scene changes somewhat and prepares man for Cheesefare Week. Those who have not abstained from meat by then say, “One last Carnival celebration.” How can there be another “last Carnival”? Meatfare means farewell to meat. How many times can you bid farewell to meat? If you continue eating it, the whole thing is absurd. Yet modern man, for all his education, is so deficient in matters like these. It is Cheesefare Week! During this week the Church gives us a beautiful lesson, and I would like to remind you of it. What does the Church permit? Everything else. What does she forbid? Meat. “But can I eat the egg and not the hen?” someone objects.

“Can I consume milk, cheese, and butter from the sheep, yet not eat the lamb? Who has ever heard of such a thing?” And yet you can. This is how it must be. Why does the Church do this? She reminds you of two things. First, she wants to bring you gently down to Clean Monday. She does not want you to go directly from eating meat to fasting without oil. She gives you a week with dairy products and fish, which are lighter foods, so that you may enter the fast naturally. The second lesson is something else she wants to teach you, but you have never gone to church to hear it—not to Vespers and not to Matins. You arrive at church after the third bell or after the Gospel because you imagine that everything before that is for fools—or because you think yourself clever and remain under your blankets. That is what the devil tells you. A person who does not attend Vespers or Matins does not know the doctrine.

He may know the words, but he does not understand the meaning of the feast. The theme appointed for that Sunday is the expulsion of Adam and Eve from Paradise. Why were Adam and Eve expelled from Paradise? Because God told them in the garden, “You may indeed eat from all the trees, but from one tree you must not eat.”

“On the day you eat from that tree, you shall surely die.” If you stretch out your hand toward it, He says, you will die two deaths. And they ate from it. He says the same thing to us. My good people—forgive the expression—the day after tomorrow Adam is cast out of Paradise, and his disobedience becomes the reason why the Other One, whom you see on Great Friday, is crucified farther along the road. Why? Because God gave one command: they could eat from everything except one thing. Pay attention to this yourself, if you wish to enter Paradise.

And yet man refuses to obey.

A person refuses to abstain from meat. The Church has given us the same command: “Everything is yours—only abstain from meat.” Just as God told them, “Everything is yours—only...,” people now rebel against this command. This disobedience is the spiritual deception that caused God to be crucified—the disobedience of the first two human beings. If we believe that Christ came at the end of this season to be crucified and restore man to Paradise, how can we oppose Him and say, “What do You want? Say whatever You like. There is no Meatfare. I will invent my own senseless carnival and do as I please”? And at the same time, such a person flatters himself that he is religious. He is mistaken; he has not understood this. So he goes on drunk, reveling, fornicating, blaspheming, and committing adultery, and still calls that day Clean Monday—though by all his sins he turns the whole day into a filthy Monday. For the sins committed...

during Cheesefare, at the so-called final carnival, and on Clean Monday are not committed in such a way during the rest of the year—either in quantity or in the vileness of their character. I believe you are educated people of the twentieth century: you know, you see, you hear, and you look around you during these days. The Christian must understand the pattern of these provocations. After teaching him all this in the first part, the Church leads him into the second part. These are the things he encounters as he travels along the road. Have they not passed before us here? They have indeed. There is one road, and it contains all these things. You enter the first week. On Wednesday, it says, there is a Presanctified Liturgy; on Friday, another Presanctified Liturgy. What is this now? Did we not have it last year as well? Did you ask what it was? Did you go to Church and attend? Did you take part in the Presanctified Liturgy?

The Liturgy of the Presanctified Gifts is celebrated because, during Great Lent, the full Divine Liturgy with the Eucharistic sacrifice is not celebrated except on Saturdays and Sundays. The Divine Liturgy is a joyful event; it is the Resurrection. For this reason, in principle, the Church does not permit such a celebration on the weekdays. Since this is a season of mourning, we cannot celebrate a joyful event.

But receiving Holy Communion only twice a week is not enough for us. Man needs more than that. So from Sunday we reserve the spiritual food already prepared, keeping it in the tabernacle upon the Holy Table, and we serve it every Wednesday and Friday in conjunction with Vespers. The Presanctified Liturgy is a service joined to Vespers, and the faithful who are struggling receive Holy Communion four times a week, so that they can persevere. For the warfare of the flesh and the spirit during these days of fasting is much fiercer in intensity and in every respect. Without a spiritual counterweight, a person cannot endure it. So, my brother, do you take part in the Presanctified Liturgies, or has it been so long that you do not even remember when you last received Holy Communion?

That is the question. “But we have Presanctified Liturgies.” Yes—if you receive Holy Communion. If you come merely to receive the antidoron that the priest has reserved, you could just as well have that at home. The point is whether you receive Holy Communion. Have you ever listened to what is said there? Have you heard its entrance hymn? Have you ever paid attention to it? What does that Liturgy say in place of the Cherubic Hymn? It is not the usual Cherubic Hymn, “We who mystically represent the Cherubim.” It says: “Now the powers of Heaven invisibly worship with us. For behold, the King of Glory enters. Behold, the mystical sacrifice, already accomplished, is escorted in. Let us draw near with faith and longing, that we may become partakers of eternal life.” Eternal life—we are to receive it with faith and longing.

The Holy Chalice is for you like your mother’s breast. Have you seen how infants nurse, how eagerly they seize their mother’s breast to drink the milk, as though they would devour it? Do you feel such desire, such longing?

The priest stands there and says to those who have neither fear of God nor faith, “With the fear of God, faith, and love, draw near,” yet no one moves from his place. Have you no fear of God, and no faith either? Is that why you hide there? What is happening here? What have you come here for—simply to spend fifty minutes in Church?

Thus, along this road on which we are traveling, Great Lent reminds us of the necessity of receiving Holy Communion continually.

But we do not want to stop sinning, and that is precisely why we cannot come to receive Holy Communion. How can a mother whose hands drip with blood come forward to receive? How can a young man who does not preserve chastity or exercise self-restraint come to receive? How can a young woman who wanders here and there through the alleyways come to receive? And how can the businessman come in when he lies in his trade—whether by the measure, by the weight, or with his own mouth? How can he come while continuing to do such things? It is the sin we refuse to cut off that makes it difficult for us to draw near. Yet Holy Communion is necessary. The Church emphasizes this and sets it before us, and each person must consider it. Tomorrow, of course, you may say, “I did not know.” But Christ does not accept ignorance of the law. The civil authorities do not accept ignorance of the law; how much less will Christ accept it? Whether a person says he can or cannot—that is what Christ is concerned with.

There are, you know, some thirty-five or thirty-six opportunities to receive Holy Communion from the first Presanctified Liturgy through Palm Sunday. Yet there are people who, throughout their whole lives, have never come and cannot come, because they will not stop sinning. If they stop sinning, all the roads open before them—all of them. As long as we refuse to stop, there is tragedy. How can the Fathers instruct us to draw near more frequently so that we may be edified? There must be a transfusion of life from the Holy Chalice into us mortal human beings, so that we may become brothers and sisters of Christ. Above, behind the sanctuary, you will see the vine; at the center is the Mystical Supper, with vines on either side. What does this mean? Read the fifteenth chapter of John and you will see: “I am the vine; you are the branches. He who abides in Me bears much fruit.”

A branch remains upon the vine and draws from it all the vine’s properties—the sugar, the wine, and everything else. How can we receive Holy Communion only two or three times over all these years? How could we then have clusters of grapes, foliage, or fruit? How could that be possible? Let us not condemn those who make even a small effort to receive Holy Communion more frequently. And let us put an end to sin, for these days bring our sins to light. Another thing a person encounters in the first week is fasting—strict fasting. But it is not fasting if I merely stop eating meat and then consume three servings of beans with a hundred drams of oil, half a kilo of wine, and a whole loaf of bread. Most Holy Theotokos, help us! Man is like a blazing furnace, and the more he throws into it...

and so forth, the fiercer the furnace becomes, burning both himself and those around him. Fasting is a great virtue. It was not established through some piece of human wisdom. As Basil the Great says, “Fasting was ordained in Paradise.” The first command Adam received was, “You shall not eat.” These words, “You shall not eat,” established fasting. “If Adam and Eve had fasted then,” he says, “we would not have fallen from that fasting. Let us therefore fast, that we may return to Paradise.” This is what the Holy Father says. Fasting, then, is not the invention of some ridiculous, foolish, or inconsistent person. A living example is the threat against Nineveh. When Jonah preached against Nineveh...

“Three days more, and Nineveh shall be destroyed,” the king learned of it. What weapon did he present before the justice of God? Fasting. The king issued a command that the people should fast, the livestock should fast, and even the infants should fast; no one was to eat or drink. “Who knows whether God may relent?” And God did not destroy Nineveh. What, then, does this prove? The power of fasting. Whatever I may personally want or prefer, and however much I may ignore fasting, its power is tremendous. Yet today there are people who do not fast.

John Chrysostom gives a beautiful admonition: “Take care,” he says, “that you do not refuse to receive fasting as a companion at your table, dishonor it, and send it away, saying, ‘Go away from here. I am rich.’”

“‘Fasting is for the poor. Have you not heard people say, “The servant of God fasts because he has nothing to eat”? But I have plenty; my refrigerator is full.’ Take care,” he says, “because if you do such a thing, fasting will go and accuse you before Christ the Lawgiver, and He will take these things away from you. Then you will fast against your will. Or He may permit an illness that brings conflicting dietary demands—one condition requiring meat and another requiring vegetables. Then you will eat only what the doctor prescribes. Whether you wished to fast or not, you will be fasting by necessity, and such fasting is not counted. The fasting that Christ receives as a virtue and rewards is fasting undertaken willingly. This is now a season of mourning. From Sunday evening until Friday evening, the Holy Table is vested in either purple or black. On Friday evening, for the Salutations to the Theotokos, the black coverings are removed and brighter coverings are put on, so that the joyful Divine Liturgy may be celebrated on Saturday and Sunday.

Your mother is in mourning, then. If your earthly mother had recently died, you would not even offer coffee. Here your mother, the Church, is mourning. If you do not have the Church as your mother, then you do not have God as your Father or Christ as your brother. Understand this; do not deceive yourself or invent your own ways. Today at the restaurant I was eating stuffed vegetables, while beside me a priest was eating fish. Someone might say, “Excuse me, do you know that priest?” No, I do not know him; I merely saw him. How do I know who he is—whether he is a Uniate or follows the Old Calendar? Go on your way. In fact, he was an Old Calendarist. I made inquiries and learned that the priest living at that particular house follows the Old Calendar, and their fasting season begins thirteen days later. Keep your mouth shut. God will not ask you about another person’s failings. If a clergyman sins, he sins on his own account. Never lay hold of a clergyman. A clergyman is like a coal—either black or glowing red. If all is well, good. But if you touch the glowing coal, you will be burned; if you touch the black coal, you will be soiled. Keep your mouth shut. “Whatever they tell you, observe and do; but do not act according to their works, for they speak and do not act.”

“But I saw him buying it.” For whom was he buying it? For himself? Perhaps he was buying it for his sick child, his sick presvytera, or some other sick person. How would you know? Did you go out to pass judgment, or to do your business and return home? Who appointed you judge? Who are you to judge? Are you waiting for saintly priests and hierarchs before you fast or go to Holy Confession? Then you are stumbling badly. Do you want God to send you angels? Their presence would overwhelm you. As I said in Church this morning, instead of looking at our own sins and our own love for God, we shift the matter onto other people.

They too know temptation, poverty, bodily hunger, and every kind of struggle. There is no excuse. My Christ will not become any less because of something I did—or because of what a priest did. The priest will answer for his own deeds, and I will answer for mine. In any case, we now come to the first Sunday of the Fast, called the Sunday of Orthodoxy. What did we say this means? Who was paying attention? For a person to be saved, he needs right faith and right conduct, like two oars. People say they believe. Do you believe? “Of course I believe.” In what? “I believe in a higher power.” Do you believe? “Of course.” In what? “In some higher being—certainly, in something.” And you—what do you believe? “I believe.” In whom? “I believe in Jehovah, in God.” Very well. And you—what do you believe? “I believe in Christ.” In which Christ? The Pope’s Christ? The Protestant’s Christ? Luther’s Christ? The Christ of Orthodoxy? In which Christ do you believe?

When our Christ was on earth, as we read in Matthew 16:16, He asked an important question one day. “My children,” He said, “as you go about among the people, tell Me: who do people say that I am?” Some said He was the Prophet Elijah; others Jeremiah; others John the Forerunner; and still others one of the prophets. Very well, that is what the world outside says. It has various opinions about Me. “But who do you say that I, the Son of Man, am?” Then Peter, energetic and simple in heart, sprang forward and said, “You are Christ, the Son of the living God.” “Blessed are you, Simon Bar-Jonah.” Son of Jonah, you are blessed.

“Flesh and blood did not reveal to you what you have said; it was not something you discovered for yourself, but My Father revealed it to you.”

So, is it enough for me to believe, in my own way, in some higher power or higher being—to believe in God, or to believe in Christ merely as a great man, a reformer, a socialist, or a communist, as today’s new movements claim when they say that Christ was a communist? Is that the Christ you believe in? He is not the son of some god—not of Zeus, Apollo, Ares, or any of the other Olympian gods. For the only living God is our God, the God of Orthodoxy: Christ, the Triune God. And do you believe in that Christ? Many people believe in Christ, but when you bring them as far as the Resurrection, they say, “We will hear you again about this.” That is what our forefathers in Athens said when Paul spoke to them and came to the subject of the Resurrection: “Let us stop here.” The Resurrection sounded so absurd to them. So they tell you, “Believe however you like, my good man.”

Do you believe in—and prove by your deeds—that Christ whom the angel proclaimed? What did the angel say to the Myrrh-bearing Women? “Do not be afraid. You seek Jesus of Nazareth, who was crucified. He is risen; He is not here.” He said all of this. This is the Christ in whom we believe. This Jesus has a Gospel, with exactness and teaching. He has this inn and its innkeepers, and He leads into it all those who have fallen among thieves, so that they may be healed and then depart. There are people who, on the one hand, believe in Christ, yet do not do what Christ says. For Christ said, “He who loves Me will keep My word,” and, “He who believes in Me will keep My word”—the law of God. Has Christ not appointed fasting for these days? Then why do you not fast?

He also gives married couples the blessing of children. Why, then, do you refuse to have children? Does He not require honor, morality, and chastity from young women and young men? Why do they not remain chaste? How will they come tomorrow to receive the prizes and the crowns? “Crown them with glory and honor.” If they live dishonorably, how can this be?

I do not truly believe. For if I believed, I would entrust myself to Him. And our God is almighty; He can always change everything. Nothing can stand before Him. So it is not enough for a person to believe in his own way, because many people believe in their own way. This is why we say that right belief and right conduct together constitute Orthodoxy. Forgive me. Then comes the Second Sunday of Great Lent, another point along the road. What does the Church set before us on that day?

She brings forth a great figure from Thessaloniki: Saint Gregory Palamas. Have you ever read who Saint Gregory Palamas is for Orthodoxy? Or are we completely ignorant of the struggle he waged? If you have the Philokalia—and if you do not, go and obtain the fourth volume—read about Saint Gregory Palamas, about the First Sunday of Orthodoxy and the Second Sunday of Orthodoxy, and about the struggle against the papists. For not all roads lead to Rome. No, my good man. There is one road: the road of the crucified Jesus Christ. It leads the human person back into Paradise, our longed-for homeland, as the hymn says: “Grant me the homeland for which I long, making me once again a citizen of Paradise.” Then we continue and come to the Veneration of the Cross, another station midway through Great Lent. You look toward the end, you look back toward the beginning, and you see that you are halfway there. The Church brings out the Cross and raises it before you: You who are struggling, venerate the Precious Cross, receive strength from it, and complete the rest of the journey.

Complete the rest of the service, the remainder of your canon, your rule of prayer. You cannot do this by yourselves. The Cross is life-giving; the Cross is power. And you women, take some basil—or, since there is none at this season, take violets or rosemary from the Cross—to start leaven in your homes. Put flour and warm water in a bowl, and place this flower from the Cross in it, so that the Orthodox leaven may rise. What is the Cross? The Protestants tell me one thing; the Jehovah’s Witnesses regard it as an instrument of murder; and the papists make its sign with five fingers and in the opposite direction. But what does Holy Scripture say the Cross is? By this afternoon, the flower from the Cross will cause your dough to rise. Knead it again, and it will overflow the bowl. Make prosphora from it and bring them to our Church. Keep some of that leaven as well, so that you can bake with it and bring loaves made of wheat flour to the Church, enabling the priests to perform their ministry properly, instead of having to use those spongy loaves produced by our laziness and indifference...

That does not help the sacred work to be done properly. And so the journey continues, and today we come to the fourth week. The Church brings forth one of the Fathers—alongside so many events from the Gospel—John Climacus, a great figure who lived at Sinai in the sixth century. Read why he is called John Climacus. He composed thirty discourses which, if a person puts them into practice one by one, form a ladder that raises him into the Kingdom of Heaven. But who knows him? What can you not find in libraries today? They contain every kind of foreign book, every kind of filthy thing, all sorts of things both good and bad. Yet John Climacus is absent. Today, the work of John Climacus has been published in translation, and people can be greatly edified by it; nevertheless, they do not possess it. Next Sunday the Church will present Saint Mary of Egypt, the notorious prostitute of her day—that is, a young woman who had become deeply corrupted.

By the age of seventeen she had brought ruin upon Alexandria. Yet through metanoia, through repentance, she crossed the Jordan and lived in the desert. After forty-six years, God sent the elder Zosimas to hear her confession, give her Holy Communion, and bury her with the help of a lion. Read her Life sometime; it will make your hair stand on end. Does the Church set her before us without a purpose? It is as though she says: “You who have fallen behind, you hardened offenders, you who think you are such great sinners that God cannot save you—because Satan is deceiving you—I bring this woman before you as an example. Imitate her.” Are the things Christ does within His Church during these days merely accidental? And then we come to the universal resurrection of Lazarus, on the eve of Palm Sunday. Lazarus was not raised on that Saturday itself. He had been raised much earlier, as we read in the eleventh chapter of John, and had departed for the city of Ephraim; six days beforehand, he returned once again.

Lazarus is received by his sisters, who offer hospitality in thanksgiving, and on the following day the Lord enters Jerusalem seated upon the colt of a donkey, as the Jewish people proclaim. This is why that day is especially celebrated as His Entry into Jerusalem. From that point onward, the scene changes. We enter Holy Week. It is not called “Great” because it has more hours or more days, but because the events are greater; for this reason it is Great and Holy Week. At the same time, it is called the Week of the Passion. From the very first evening, there is more than one can possibly take in: “We commemorate Joseph the All-Comely.” There is an entire world of meaning there that must be studied. From his birth, Joseph was in every respect a type of Christ. Then comes Great and Holy Tuesday: the virgins, the foolish virgins and the wise virgins. And how many foolish virgins—both men and women—are there even today?

I remind you of these things. A person must bow his head before these great events. We hear—and come merely to hear—the melody of Kassiani’s troparion. “Kassiani was a prostitute,” someone says. Really? Were you there? Was Kassiani a prostitute? No! The author is speaking about a sinful woman, the sinful woman commemorated on Wednesday. And the hymnographer sets your own life over against hers. You will see that he is speaking of his own soul, which the darkness and gloom of sin have seized. We pass through the events of Wednesday and arrive at the Mystical Supper on Thursday. When we reach the Mystical Supper of Thursday, the setting and the events change. We bring forward the events of that night. Throughout Holy Week, the services appointed for the morning are transferred to the preceding evening, to Vespers, because Vespers opens into...

...the events of the following day, especially those of Matins (Orthros). “Of Thy Mystical Supper, O Son of God, accept me today as a communicant.” Yet how many people do not even come to this table? How many who are unrepentant, self-seeking, or unjust—how many whose hands drip with blood—come forward merely to receive wishes for many years? And, as I said earlier, consider the mockery encouraged by certain careless mothers, who stand before the Holy Chalice speaking of “a little bone,” “a little golden tooth,” and “a little honey.” Why, my little one? Why honey, a little wine, and a golden tooth? Why? Because this makes a mockery of the Mystery. It is Christ, my child—Christ. In any case, we continue. We enter the events of Great and Holy Friday. Three crosses—three crosses will stand before us. Not merely the one Cross of Christ and two others, nor the second man who dies in remembrance of...

...that mythical account of mine, which does not exist in the New Testament. From the moment Christ rose, everything changed. There is Baptism: “Go therefore and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” There is confession: “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” What does Scripture say when Christ died? “And bowing His head, He gave up His spirit.” However much people may wish...

Μετά, με τη χάρη του Κυρίου μας, σε μία οδό η οποία οδηγεί προς τον Γολγοθά και προς το Πάσχα. Γι' αυτό ο τίτλος του θέματος είναι «Βαδίζοντας προς το Πάσχα». Είναι ένας δρόμος που έχει περπατηθεί κι άλλες φορές, κατ' αναλογίαν των ετών που φέρει ο καθένας. Δεν ξέρω όμως εάν έχει προσεχθεί όσο πρέπει αυτός ο δρόμος, το τι παρουσιάζει, το τι υπενθυμίζει και το τι διδάσκει.

Αυτό, παράλληλα στις άλλες προσπάθειες που γίνονται από τον άμβωνα αυτόν να διαφωτίσουν και να υπενθυμίσουν στους ακροατάς τα περιστατικά που έχουν σχέση με την ψυχή τους, θεώρησα ότι μπορούσα απόψε, την αγάπη σας, με την ευλογία των πατέρων και της Ιεράς Μητροπόλεως γενικότερα, να μεταφέρω ορισμένες σκέψεις, για να υπενθυμίσω τόσον στον εαυτό μου όσον και στους επιλήσμονας, διότι είναι μία οδός που πολλά διδάσκει, πολλά μπορεί εκεί να ωφεληθεί ο άνθρωπος, εάν την προσέξει.

Οι άνθρωποι, όταν πρόκειται να βαδίσουν κάποιο δρόμο, είναι μεγάλος, είναι μακριά εκεί που προοριζόμεθα να πάμε. Ο δικός μας ο δρόμος αρχίζει με το άνοιγμα του Τριωδίου. Από Τελώνου και Φαρισαίου αρχίζει ο δικός μας δρόμος.

Τελειώνει βέβαια με δύο στάσεις και με... αλλαγή των σκηνικών. Τελειώνει τη νύχτα της Αναστάσεως, ἅμα τῇ ἀλεκτοροφωνίᾳ. Αρχίζοντας από Τελώνου και Φαρισαίου, κάνουμε έναν σταθμό την Κυριακή της Τυρινής. Από εκεί αρχίζουμε κάποιον πιο δύσκολο δρόμο από την Καθαράν Δευτέρα και σταματούμε το Σάββατο του Λαζάρου. Εκεί πάλι, αλλάζοντας σκηνικά, ανασυντασσόμεθα λίγο την ημέρα των Βαΐων και μπαίνουμε σε έναν στενό δρόμο, σε ατραπόν τολμώ να πω, ο οποίος οδηγεί στον Γολγοθά και από εκεί στην Ανάσταση. Το Τριώδιο λοιπόν αυτό παρουσιάζεται σε τρεις φάσεις και ο δρόμος αυτός, τον οποίον συζητούμε, που μας οδηγεί να βαδίζουμε προς το Πάσχα, παρουσιάζει τρία ξεχωριστά πράγματα. Άραγε, πρόσεξε κανείς τίποτα σ' αυτόν; Τι είδε σ' αυτόν τον δρόμο; Τι βλέπει, τι συναντά; Αλλά τι συνθήματα βλέπει, τι καινούργια, που δεν τα βλέπει τον άλλο χρόνο; Δεν ξέρω. Ίσως όλοι όσοι βρισκόμεθα εδώ...

τα έχουν προσέξει, ορισμένοι όμως ίσως να μην τα έχουν προσέξει. Ας μου επιτρέψουν αυτοί που πρόσεξαν την επανάληψη και ας προσέξουν και οι άλλοι αυτά που θα ήθελα να πω. Δεν θα ήθελα να θίξω από αυτά που συναντούμε εδώ· γι' αυτά θέλω να μιλήσω. Για να φτάσω εδώ που είμαστε σήμερα, την Τετάρτη Κυριακή των Νηστειών, ερωτώ τον εαυτό μου και ερωτώ και εσάς: Προσέξατε τίποτα μέχρι εδώ σήμερα; Τι διδαχτήκατε εν σχέσει με τον άλλο χρόνο; Θα έπρεπε, νομίζω, να προσέξουμε την αφετηρία, το πρώτο σκαλοπάτι, όπου η Εκκλησία έβαλε την παραβολή του Τελώνου και Φαρισαίου, με δύο ανθρώπους, που ο ένας απωλέσθη και ο άλλος εσώθη. Θα έπρεπε να προσέξει τη Δευτέρα Κυριακή, που ετοποθέτησε το δεύτερο σκαλοπάτι, που έβαλε την παραβολή

Ασώτου Υιού, που και εκεί έχει δύο ανθρώπους, που ο ένας απωλέσθη και ο άλλος εσώθη. Γιατί δεν είναι ο άσωτος υιός; Ο άσωτος υιός έκαμε ό,τι έκαμε, μετενόησε, εσώθηκε. Αλλά έλα που έχασε ο μεγάλος αδελφός. Αυτό απασχόλησε κανέναν; Κατά συνέπεια, στις δύο πρώτες παραβολές τι βλέπουμε; Ότι εσώθησαν δύο αμαρτωλοί κατά κόσμον και εδικαιώθησαν δύο δίκαιοι κατά κόσμον.

Απολέσθηκαν δύο δίκαιοι κατά κόσμον. Άδικος ο Θεός!

φωνάζουν οι άνθρωποι. Ο Φαρισαίος, ο οποίος δεν έκλεψε, δεν ατίμασε, δεν επόρνευσε, ο Φαρισαίος, ο οποίος ενήστευε δυο φορές τη βδομάδα, ο Φαρισαίος που ήταν ελεήμων, που απεδεκάτου, έμεινε έξω. Έλα ντε, έμεινε έξω. Ο μεγάλος αδελφός, ο οποίος ουδέποτε παρήλθε εντολή του Θεού, του πατέρα του, κατ' επέκταση του Θεού, ο οποίος τον εδούλευε με τόση πίστη, έμεινε έξω. Έλα ντε, έμεινε έξω κι αυτός. Και μπήκε ο άλλος μέσα, ο Τελώνης, που έπινε το αίμα των ανθρώπων, και μπήκε ο Άσωτος Υιός και τα γλέντησε, που έκαμε τη ζωή του με τις φιλενάδες του, που έκανε ό,τι ήθελε. Ναι, δεν σου κάνει παράξενο αυτό; Το πρόσεξες; Τι είδες κι εσύ;

Που πρόβαλαν τα έργα τους, δεν τα δέχτηκε ο Χριστός, έμειναν έξω. Κι ο άλλος, που χτύπησε το στήθος του και είπε «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ», κι ο άλλος που είπε «Ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου», πέρασαν μέσα. Τι θέλει να διδάξει δι' αυτού; Βασικά θέματα. Είναι τα δυο πρώτα βήματα αυτής της οδού, η οποία οδηγεί προς το Πάσχα. Άκουσε λοιπόν με απλά λόγια.

Εργοσωτηρία. Εργοσωτηρία δεν υπάρχει. Ξέρει τι κάνει αυτός, ξέρει στα κρυφά τι φτιάχνει; Δεν ξέρω, μακάρι να ήξερα. Τότε τι υπάρχει; Αν ένας άνθρωπος καλός, που κάνει έργα, που παρεμβαίνουν στον πόνο του άλλου και λοιπά, τι υπάρχει τότε; Πώς όντως δεν υπάρχει εργοσωτηρία και τους κλείνει αυτούς τους δύο κυρίους έξω; Υπάρχει Χριστοσωτηρία.

Δεν υπάρχει εργοσωτηρία, υπάρχει Χριστοσωτηρία. Ο Ησαΐας έχει προλάβει και έχει πει: «Πάσα η δικαιοσύνη ημών ως ράκος αποκαθημένης». Αν ο άνθρωπος εσώζετο διά των έργων του, θα στέλναν άγγελο ψηλά και θα εσάλπιζε και θα έλεγε: «Άνθρωποι! Κάμετε καλά έργα, ελάτε να σας βάλω στον Παράδεισο». Δεν είπε τέτοιο πράγμα. Ήρθε ο ίδιος, εθανατώθη, έχυσε το αίμα του, για να επιστρέψει ο άνθρωπος στον Παράδεισο. Όλα τα έργα των καλών ανθρώπων, από Άβελ του δικαίου μέχρι του τελευταίου δικαίου της συντελείας των αιώνων, να μπουν σε ένα φάκελο.

Έναν άνθρωπο και μόνο να τα έχει όλα τα καλά έργα του κόσμου, μία αμαρτία δεν πρόκειται να εξαλείψει. Γιατί ορισμένοι έχουν τη γνώμη ότι με τα έργα τους τα καλά θα εξαλείψουν τις αμαρτίες τους και θα εισέλθουν στον Παράδεισο. Όχι, κύριε! Τι να κάνουμε λοιπόν; Να σταματήσουμε, θα πει κάποιος, να πράττουμε τα καλά έργα; Δε λέγω αυτό. Θα πράττεις τα καλά έργα από το πρωί μέχρι το βράδυ και από το βράδυ μέχρι το πρωί, ό,τι θα μπορείς με το πλαίσιο των δυνάμεών σου· ουδέποτε όμως να έχεις εμπιστοσύνη ότι τα έργα σου θα σε πάνε στον Παράδεισο. Τα έργα του ανθρώπου εξασφαλίζουν θέσιν εις τον Παράδεισον, ουχί είσοδον εις τον Παράδεισον. Εισι-

τήριο θα περάσεις μέσα. Δεν έχεις εισιτήριο, δεν θα περάσεις μέσα. Το αίμα του Ιησού Χριστού είναι εκείνο που καθαρίζει μας από πάσης αμαρτίας. Δεν είναι δικαιοσύνη δικιά μας. Ο άνθρωπος είναι ταξιδιώτης και πρόκειται να ταξιδέψει από την προσωρινότητα στην αιωνιότητα. Δεν είναι φτιαγμένος ο άνθρωπος γι' αυτόν τον βόλτο. Τα κοσμικά μας λένε ότι είμαστε κάτοικοι της γης. Ο Χριστιανός δεν το πιστεύει αυτό. Ο Χριστιανός πιστεύει ότι είναι ένοικος της γης. Ο Χριστιανός πιστεύει ότι δεν ήρθε να ζήσει, ήρθε να αποθάνει και απέθανε για να ζήσει. Η ζωή του Χριστιανού είναι πέραν του τάφου. Ο Χριστιανός πολιτεύεται για εκείνη τη βασιλεία.

Δεν έχει τέλος. Ο μυαλωμένος Χριστιανός δεν πολιτεύεται για τον κόσμο τούτο. Πολιτεύεται για τον κόσμο εκείνον. Εάν δεν πιστεύει ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου και ότι εκεί θα είναι ο προορισμός του και εκεί θα καταλήξει, τότε πρέπει να πετάξει γρήγορα τα μυαλά του στον αέρα από εδώ. Δεν του χρειάζεται η ζωή, γιατί έχει τόσο πόνο, τόση πίκρα, τόση κακία, τόση ατιμία, τόση διαφθορά. Εκείνο όμως που τον παρηγορεί και τον κρατάει καλά είναι η ζωή πέραν του τάφου. Αν λοιπόν ο άνθρωπος θα φύγει μόνο με την εργοσωτηρία του, όπως θα φύγαν αυτοί οι δύο κύριοι, θα μείνουν απέξω, θα μείνουν στον προθάλαμο. Ο άνθρωπος που εγεννήθη από γυναίκα, όπως λέγει ο Ιώβ, πίνει την ανομίαν ὥσπερ ὕδωρ. Εκτός της κηλίδος την οποία φέρει κληρονομικώς, το προπατορικό.

Εκ προοιμίου έχει πει ο Δαβίδ: «Ἐν ἀνομίαις συνελήφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου». Θα πρέπει λοιπόν να το παραδεχτεί αυτό το πράγμα. Εμείς αυτοδικαιωνόμεθα. Βγάζουμε πιστοποιητικά για τους άλλους και για τον εαυτό μας. Εκδίδουμε πιστοποιητικά. Είμαστε εντάξει, μακάρι να ήσαν κι άλλοι σαν κι εμάς. Ξέρεις τι είναι ο άντρας μου; Ξέρεις τι είναι η γυναίκα μου; Χριστιανή! Ξέρεις τι ήταν η γιαγιά μου; Ξέρεις; Εγώ αν ξέρω, γιατί μου το λες; Τι είναι το πιστοποιητικό που μου εκδίδεις; Για να σου πω θα πας στον Παράδεισο; Το πιστοποιητικό το δικό σου και το δικό μου δεν περνάει πουθενά. Άλλον να ρωτήσεις, ούτε τον εαυτό σου να ρωτήσεις, ούτε τους άλλους να ρωτήσεις. «Τι να με λέγουν οι άνθρωποι;»

Για κάθε άνθρωπο υπάρχουν τέσσερες γνώμες. Σεις με ακούτε για πρώτη φορά. Άλλοι με στέλνετε στην κόλαση, άλλοι στον Παράδεισο. Αστεία λέτε. Ούτε στο ένα μπορείτε να με στείλετε ούτε στο άλλο. Σπίτι, που με ξέρουν οι συνεργάτες μου, οι οικείοι μου και λοιπά, κι αυτοί έχουν μια γνώμη διαφορετική για μένα, γιατί ξέρουν κάποια άλλη πλευρά της ζωής μου.

Βλέπετε για μια στιγμή εμένα εδώ και αυτοί εκδίδουν ένα πιστοποιητικό, αν κληθούν. Δεν περνάει πουθενά ούτε αυτό. Εγώ, που ξέρω τη ζωή μου και ξέρω και τα κρυφά που δεν ξέρουν τα παιδιά μου, που δεν ξέρει η γυναίκα μου, που δεν ξέρουν οι συνεργάτες μου, και εγώ εκδίδω, αν κληθώ, κάποιο πιστοποιητικό. Δεν περνάει πουθενά ούτε αυτό. Τότε τίνος γνώμη περνάει; Εκείνου που σταυρώθηκε. Ούτε τη γνώμη έχετε εσείς.

Ούτε τη γνώμη έχουν οι άλλοι, ούτε τη γνώμη έχω εγώ. Τη γνώμη έχει αυτός.

Τι λέει ο Χριστός για μένα αυτή την ώρα; Αυτό θα πρέπει να με συνέχει, αυτό θα πρέπει να με ενδιαφέρει. Το τι λέει ο κόσμος, το τι γράφουν τα φύλλα, αν με κατηγορούν ή αν με παινούν, αυτά είναι αστεία. Και ο λογικός άνθρωπος ούτε καν τα λαμβάνει ποτέ υπόψη του αυτά τα πράγματα. Όταν λοιπόν βλέπω εγώ έναν τέλειο Φαρισαίο να τον κλείνει έξω και να βλέπω έναν γιο μεγάλο, τον αδελφό του ασώτου, να μην μπαίνει μέσα, άρχισα να φοβάμαι. Κατά συνέπεια, τα πράγματα δεν είναι μόνο που λέει ο Πρεσβύτερος, να κάνεις το καλό. Να κάνεις το καλό, δεν θα ελπίζεις όμως στο καλό. Ο Χριστός είναι εκείνος που άνοιξε τον Παράδεισο. Ο Χριστός εκδίδει τα εισιτήρια. Σαν ταξιδιώτης λοιπόν που είσαι, θα είσαι τέλειος ταξιδιώτης, αν έχεις αποσκευές αφενός και εισιτήριο αφετέρου. Πολλοί μας φτιάχνουν αποσκευές.

Καλά έργα, βαλίτσες, βαλίτσες, βαλίτσες, βαλίτσες. Θα ταξιδέψουν αύριο. Μπορώ, αν εγώ αύριο πρέπει να φύγω για την Αθήνα, πάρω μόνο τις βαλίτσες μου και δεν έχω εισιτήριο, θα μπορέσω να ταξιδέψω; Θα μπορώ να του πω «Κύριε, έχουμε βαλίτσες»; «Ναι, το εισιτήριό σας να πάρετε και τις βαλίτσες». Άνθρωποι χωρίς βαλίτσες εταξίδευσαν, όπως ο ληστής από τον Σταυρό, όπως ο Τελώνης, όπως ο Άσωτος. Άνθρωποι με βαλίτσες, χωρίς εισιτήριο, δεν ταξίδευσαν. Καταλαβαίνουμε; Κατά συνέπεια, θα πράττουμε το αγαθό. Αυτό δίδαξαν τα δύο πρώτα σκαλοπάτια, όταν άνοιξε τις πύλες της η περίοδος αυτή, να μας οδηγήσει προς τον Γολγοθά. Αυτό δίδαξε αυτός που, στο τέλος της περιόδου, στην κορυφή της πυραμίδας, θα απλώσει τα χέρια του έτσι. Αυτό δίδαξε: να πράττετε το αγαθόν.

Εγώ θα σας πω. Πώς λέγεται ο Χριστός; Λέγεται Σωτήρ. Πώς λέγεται ο Σταυρός του; Λέγεται Ζωηφόρος. Πώς λέγεται η πλευρά του, η τρωθείσα; Λέγεται Ζωηφόρος, η τρωθείσα πλευρά του Κυρίου. Πώς λέγεται ο Πανάγιος Σταυρός; Λέγεται Ζωηφόρος. Περί ζωής λοιπόν το θέμα, όχι φυσικής, που έχουν τα πουλιά, που έχουν τα κτήνη, που έχουν οι σκύλοι· πνευματική ζωή. Διότι ο άνθρωπος έχει δυο ζωές και έχει και δυο θανάτους. Ζει το σώμα ενωμένο με την ψυχή και ζει και η ψυχή ενωμένη με τον Χριστό, με τον Θεό. Όταν δεν έχει Χριστό, είναι ζωντανή νεκρή ψυχή, είναι κινητό νεκροταφείο, όπως θα λέγαμε. Εκείνο που είπε για τον μεγάλο αδελφό, τον μικρό αδελφό, ο Χριστός μας

ότι...

νεκρός ήταν ο αδελφός σου και ανέζησε. Αυτός γλεντούσε με τις φιλενάδες, ακριβώς έξω από το πατρικό, μακριά, όπως θα λέγαμε, από την Εκκλησία. Είναι ζωντανός νεκρός ο άνθρωπος. Θυμόσαστε κάποτε που ζήτησε ένας άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του και δεν τον άφησε ο Χριστός μας; Και θα έλεγε κανείς: «Σκληρός! Τον πατέρα του δεν τον άφησε να πάει να θάψει». Τι του είπε όμως; «Άφησε τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς». Τι ακολουθία! Είναι νεκροί με γραβάτα στο χωριό σου, που θα θάψουν τον πατέρα σου. Έλα κοντά εσύ. Βλέπετε πόσα κινητά νεκροταφεία υπάρχουν και εδώ μέσα απόψε, στην εκκλησία; Πολλά, πάμπολλα. Καθένας που δεν έχει σχέση με τον Χριστό είναι ζωντανός νεκρός και τον περιμένει ο Χριστός να μετανοήσει, να επιστρέψει, να του εμπιστευτεί, σ' αυτόν, τη σωτηρία του και τη ζωοποίηση της ψυχής του.

«Τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωήν χαρισάμενος». Ο Ζωοδότης Χριστός και εις τα μνήματα κατέβηκε και εκεί η ζωοποίηση. Το θέμα λοιπόν είναι ποια σχέση έχουμε με τον Χριστό. Αυτό είναι το θέμα. Και διότι πολλοί, όμορφα πράγματα της Εκκλησίας μας, πολλοί λένε: «Αχ, κι εγώ, όπως ο Τελώνης, θα χτυπήσω το στήθος μου και θα πω “Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ”, θα σωθώ». Γι' αυτό προσέθεσε τη Δευτέρα Κυριακή, με την περίπτωση του Ασώτου Υιού, που έχει μέσα μετάνοια, που έχει εξομολόγηση, που έχει αλλαγή του ενδύματος: «Φέρτε του τη στολήν την πρώτην». Και έπειτα τον έβαλε στον μόσχο τον σιτευτό, για να του μεταδώσει το αίμα του, να τον ζωοποιήσει. Υποδεικνύει τον τρόπον των μυστηρίων που υπάρχουν και έτσι συμπληρώνονται μέσα στις δύο αυτές τις παραβολές τις μεγάλες. Συμπληρώνεται ολόκληρη η διδασκαλία.

Ταύτα λέει, προσέξτε, για την Κυριακή των Απόκρεω. Και την Κυριακή έχει την Κρίση. Όταν κάναμε εμείς Απόκρεω, όταν κάναμε εμείς τους χορούς μας, όταν κάναμε εμείς τα γλέντια μας, γιατί άνοιξε και ο διάβολος το δικό του το Τριώδιο και κάλεσε τον κόσμο προς τα εκεί, εμείς ήρθαμε εδώ να ακούσουμε. Χώρισε τον κόσμο σε δύο κατηγορίες μεγάλες. Οι κοινοί άνθρωποι, όχι οι πλην τύφες, κληρονομούν τη βασιλεία. Για να κληρονομήσεις λοιπόν βασιλεία...

να μάθεις δύο πράγματα. Πρώτον, ότι δεν είναι αξιομισθία. Δεν είπε «Φέρτε τα έργα σας να σας δώσω τα μεροκάματά σας». Είπε «Δεῦτε οἱ εὐλογημένοι, να κληρονομήσετε». Αν πεθάνει ένας στο εξωτερικό και γράφουν οι εφημερίδες ότι ζητείται κληρονόμος του τάδε, τι θα γίνει; Θα πας στο δημαρχείο να βγάλεις τους τίτλους σου, να δείξεις τη διαθήκη, να πάρεις την κληρονομία. Είναι θέμα λοιπόν τίτλων. Πώς ο πιστός λοιπόν δημιουργεί τίτλους για να κληρονομεί στη Βασιλεία των Ουρανών; Η Βασιλεία είναι του Πατέρα. Εγώ από πού κι ως πού; Ο Χριστός είναι εκείνος που με το αίμα του αλλάζει το αίμα του Αδάμ, του ανθρώπου μέσα από τις φλέβες του, και του βάζει αίμα Χριστού και τον κάνει βασιλόπουλο, για να δικαιούται να κληρονομήσει τη Βασιλεία μαζί με τον Χριστό. Ο Θεός ένα παιδί έχει φυσικό. Εμείς, αν λεγόμεθα παιδιά του Πατέρα...

Πρέπει να έχουμε αδελφό τον Χριστό. Δεν έχουμε αδελφό τον Χριστό, δεν έχουμε Πατέρα τον Θεό. Αυτά λέγουνε και οι θεολόγοι μας ακόμη, ότι οι άνθρωποι είναι παιδιά του Θεού. Δεν είναι καθόλου παιδιά του Θεού· είναι πλάσματα του Θεού, είναι δημιουργήματα του Θεού. «Όσοι έλαβον αυτόν τον Χριστόν, εξουσίαν αυτοίς έδωκεν τέκνα Θεού γενέσθαι». Όσοι τον Χριστόν δεν τον έλαβαν, πώς είναι παιδιά του Θεού; Θα γίνεις λοιπόν αδελφός του Χριστού στο βάπτισμα. Θα σε ποτίσει με το αίμα Του και θα σου αλλάξει το αίμα σου. Θα γίνεις αδελφός κατά χάριν του Χριστού, κατ' επέκτασιν παιδί του Θεού. Οι άνθρωποι που δεν έχουν σχέση με τον Χριστό, τότε είναι παιδιά του Θεού; Γιατί, πώς λέγει ο Παύλος στους Γαλάτας 4:4, ότι

όταν ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού, γενόμενον εκ γυναικός, γενόμενον υπό νόμον, ίνα τους υπό νόμον εξαγοράσει, ίνα την υιοθεσίαν απολάβωμεν. Άρα την είχαμε χάσει την υιοθεσία στα μονοπάτια της αμαρτίας, εν τω προσώπω του Αδάμ και της Εύας.

Άνθρωπος λοιπόν που δεν εγνώρισε τον Χριστό και δεν ζει οργανικά με τον Χριστό και δεν έχει μετάγγιση αίματος βασιλικού από τον Χριστό μέσα του, δεν μπορεί να κληρονομήσει τη Βασιλεία των Ουρανών. Όμως και αυτός έπειτα, όποιος θα έχει τους τίτλους αυτούς της συγγενείας, λέει: «Άκουσε εδώ, δεν σε θέλω σκληρόν. Πίστεψες και κοινώνησες, εντάξει. Θα κάνεις και το αγαθό. Επείνασα, θα με πάτε; Στον πόνο μου ήρθατε; Εδίψασα, ήμουν στη φυλακή». Θέλει από αυτά τα καλά έργα από τον πιστόν Του. Ο άπιστος ή δεν τα κάνει ή, αν τα κάνει, έμεινε στο πεζοδρόμιο, γιατί δεν έχει το εισιτήριο να υπέχει, δεν έχει τον Χριστό, ο οποίος ανοίγει την πόρτα για τη Βασιλεία των Ουρανών. Αυτά διδάσκονται τα τρία πρώτα βήματα αυτής της οδού,

η οποία άγει για τη Βασιλεία των Ουρανών, πηγαίνοντας τον άνθρωπο στα Πάθη, στο Πάσχα, στην Ανάσταση. Και προσέξατε: αυτό είναι ακόμη. Η Βασιλεία ήταν κλεισμένη, αγαπητοί μου. Παραβάνηκε δίπλα. Ποιο είναι το πρώτο θαύμα όταν εσταυρώθη ο Χριστός; Ο Χριστός εσταυρώθη έξω από την Ιερουσαλήμ, έξω της παρεμβολής, όπως λέει ο Παύλος. Τι ήταν το πρώτο θαύμα που έγινε; Το καταπέτασμα του ναού εσχίσθη από άνω έως κάτω. Τον ναό, λέει, του Σολομώντος, εκείνη τη στιγμή ο Χριστός εσταυρώνετο έξω και είπε το «Τετέλεσται», άνοιξε, λέει, και έσπασε το καταπέτασμα του ναού και εσχίσθη από άνω έως κάτω. Η αμαρτία είναι το τέμπλο αυτό που βλέπετε. Το καταπέτασμα ήταν αυτό και έσπασε αυτό και δημιούργησε για μας την Ωραία αυτή λεγομένη Πύλη. Η διάδοχος

της πρώτης Εύας, που μας έκλεισε τον Παράδεισο, είναι η Παναγία, και ο διάδοχος του Αδάμ είναι ο Χριστός μας, ο νέος Αδάμ, κάτω από το πάρο. Οι δύο πρώτοι, το ζευγάρι το πρώτο, μας έκλεισε έξω. Εν τη παρακοή. Το ζευγάρι το δεύτερο μας άνοιξε τον Παράδεισο και μας έκανε αυτή την Ωραία Πύλη. Και εδώ εκδίδονται τα εισιτήρια. Συντάσσονται για των Χριστιανών, των Ορθοδόξων, τα εισιτήρια του Παραδείσου, εις το εξομολογητήριο, μεταξύ αυτού και του πανδοχέως, του κληρικού, του Ορθοδόξου, και μονογράφονται με ερυθράν μελάνην και σφραγίζονται εν τη Θεία Κοινωνία, εδώ μπροστά στην Ωραία Πύλη, και από εδώ οι άνθρωποι πηγαίνουν μέσω της Πλατυτέρας στη Βασιλεία των Ουρανών. Οι άνθρωποι οι οποίοι δεν συνθηκολογούν, δεν δέχονται, δεν πιστεύουν στον Χριστό,

κατά συνέπεια θα μείνουν στον προθάλαμο. Δεν έχουν την είσοδο, δεν έχουν το εισιτήριο. «Εγώ είμαι η θύρα», λέγει, «ο δι' εμού εισέλθη και εξέλθη». «Εγώ είμαι η θύρα, εγώ είμαι η οδός, εγώ είμαι η ζωή, εγώ είμαι το φως». Αυτά τα άρθρα μπροστά, το «η» και λοιπά, μονοπωλούν το πρόσωπο και τον τρόπο. Επανέρχομαι λοιπόν. Μη επαναπαυόμεθα επί των έργων μας. Θα κάνουμε το έργο όσο είναι τα μάτια μας ανοιχτά, όμως θα περιμένουμε από τον Χριστό μας την είσοδο, από τη μετάνοιά μας εμείς οι βαπτισμένοι, από την εξομολόγηση εμείς οι βαπτισμένοι. Δεν τον έβαλε με το βρωμερό ρούχο, τη χειροκαλύβη, τον Άσωτο, στον Παράδεισο ο Χριστός. Δεν τον έβαλε στον πόστο της υψωμένης εικόνος επί της Αγίας Τραπέζης, κάτω από τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο.

Είναι ο Χριστός μας εκεί επάνω, που του βγάζει το βρώμικο αυτό. Και το λέγω για μερικούς οι οποίοι, πλανώμενοι από τον σατανά, δεν πηγαίνουν να πουν το «ήμαρτον». Μετανοούν ίσως για ορισμένα αμαρτήματα, αλλά δεν φωνάζουν το «ήμαρτον», δηλαδή δεν εξομολογούνται. Μετανοούν, παίρνουν απόφαση, αλλά ουδεμία απόφαση ισχύει άνευ κοινοποιήσεως. Θα πας λοιπόν στον ενδεδειγμένο να κοινοποιήσεις την απόφασή σου. Εκεί μέσα θα γίνει η αλλαγή στολής. Θα σου βγάλουνε τη βρώμικη αυτή, θα σου βάλουνε την πρώτη, την καθαρή, του βαπτίσματός σου, την οποία σου την έβγαλαν όταν ήρθε η στιγμή και είπες: «Αποτάσσομαί σοι, Χριστέ, και συντάσσομαί σοι, σατανά», διότι όταν σου δώσανε αυτή τη στολή τη λευκή στο βάπτισμά σου, είπες: «Αποτάσσομαί σοι, σατανά, και συντάσσομαί σοι, Χριστέ».

Μεγαλώνει ο άνθρωπος, δώδεκα, δεκατρία, δεκαπέντε, και αρχίζεις, άρχισε: θέλεις τα δικά σου και το εγώ, τον κόσμο και τα λοιπά. Γυρίζεις στον Χριστό και τον αρνείσαι τον Χριστό. Γιατί, παιδί μου, θέλεις παρθενία; Μετά, πού η παρθενία; Είναι κατεστημένο η παρθενία. Εγώ θα πάω με τον διάβολο, που δεν θέλει παρθενία. Εσύ θέλεις παιδιά; Θα πάω με τον διάβολο, που δεν θέλει παιδιά. Εσύ θέλεις νηστεία; Θα πάω με τον διάβολο, που δεν θέλει νηστεία. Να πας όπου νομίζεις. Θα σου βγάλω το κοστούμι που σου έδωσα στο βάπτισμα, το λευκό, και αν ποτέ μετανοήσεις και επιστρέψεις, θα το έχω εδώ στον τουλάχιστο, θα ξαναστοφορέσεις. Αυτή τη σκηνή θα πρέπει να έχει ο άνθρωπος. Και ας είσαι, όπως ακούστηκε, μια θέληση έξω, μακριά από τον Χριστό, λευκά και ολόλευκα, κρατείς νύμφη όσους κρίνους της Θεής, σύμβολα της παρθενίας και της αγνότητος. Εφόσον είσαι φορτ, δεν υπερέχεις εσύ κοντά να σε αξιοποιήσεις στα μάτια του Θεού. Μόνο η μετάνοια, μόνο η εξομολόγηση,

το «ήμαρτον» είναι εκείνο που αφοπλίζει τη δικαιοσύνη του Θεού και νικά ο άνθρωπος. Νικάται ο Θεός, νικάται. Ο παντοδύναμος Θεός νικάται όταν ο άνθρωπος ταπεινωθεί και ζητήσει τη συγγνώμη. Τι ισχύει; Η επιστροφή του Ασώτου. Μη φύγει ποτέ από τον νου σας. Και μην έρθει κανένας εδώ τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο να κάνει χρυσό δοντάκι. Όχι και οι αμαρτίες, αλλά κατακαίει και ψυχές. Και οι αμαρτίες, όταν υπάρχουν η ταπείνωση, η μετάνοια και η εξομολόγηση, η προδιάθεση, η προετοιμασία, αλλά καίει και ψυχές. Όπως γράφει ο Παύλος συγκεκριμένως στον δέκατο κεφάλαιο της Πρώτης προς Κορινθίους Επιστολής, πολλοί αποθνήσκουν. Γιατί καρκίνοι, γιατί πάθη παράλογα, γιατί έκτακτα δυστυχήματα κλπ.; Διότι δεν γίνεται καλή χρήση του Σώματος και του Αίματος του Χριστού. Αυτά διδάσκονται στην πρώτη.

Εκεί, τη μέρα της Απόκρεω, αλλάζει τα σκηνικά λίγο και ετοιμάζει τον άνθρωπο για της Τυρινής. Λένε οι άνθρωποι που δεν απόκρεψαν μέχρι τώρα: «Τελευταίες Απόκριες». Να υπάρχουν τελευταίες Απόκριες; Απόκρεω θα πει από το κρέας. Είπα να πει δύο φορές έφυγες από το κρέας; Εφόσον συνεχίζεις, είναι αστεία. Και τούτος ο άνθρωπος, ο τόσο μορφωμένος σήμερα, είναι τόσο λειψός σε αυτές τις περιπτώσεις. Τυρινή είναι! Μέσα στην εβδομάδα αυτή κάνει μια ωραία διδασκαλία και θα ήθελα κι αυτή να σας την υπενθυμίσω. Τι επιτρέπει η Εκκλησία; Από όλα! Τι απαγορεύει; Το κρέας. «Μα μπορώ να τρώω το αυγό και να μην τρώω την κότα;» λέει να σπιώσει.

«Να τρώω το γάλα, το τυρί, το βούτυρο από το πρόβατο και δεν μπορώ να φάω τ' αρνί; Πού ακούστηκε αυτό;» Και όμως μπορείς. Έτσι πρέπει να γίνει. Γιατί το κάνει η Εκκλησία αυτό; Σου θυμίζει δύο πράγματα. Ένα, θέλει να σε προσγειώσει ομαλώς στην Καθαρά Δευτέρα. Να μην φύγεις από το κρέας και πέσεις στο αλάδωτο απότομα. Σε αφήνει μια βδομάδα με τα γαλακτερά και με το ψάρι, που είναι ελαφρότερες τροφές, να προσγειωθείς φυσιολογικά στη νηστεία. Το δεύτερο είναι ένα άλλο πράγμα που θέλει να σε μάθει, αλλά δεν πήγες ποτέ στην εκκλησία να το ακούσεις, ούτε στον Εσπερινό ούτε στον Όρθρο. Βγαίνεις μετά την τρίτη καμπάνα και μετά το Ευαγγέλιο στην εκκλησία, γιατί έτσι νομίζεις ότι τα άλλα είναι για τους κουτούς. Ή που είσαι έξυπνος, κάθεσαι κάτω από το πάπλωμα. Αυτό σου λέει ο διάβολος. Και ο άνθρωπος ο οποίος δεν πηγαίνει στον Εσπερινό και δεν πηγαίνει στον Όρθρο, δεν ξέρει το δόγμα.

Ξέρει τα γράμματα, δεν ξέρει την αξία της εορτής. Φέρετε αιτία να μιλήσετε την Κυριακή εκείνη: η έξωση του Αδάμ και της Εύας εκ του Παραδείσου. Γιατί εξώσθη ο Αδάμ και η Εύα εκ του Παραδείσου; Διότι ο Θεός τούς είπε μέσα στον κήπο ότι: «Βέβαια, από όλα τα δένδρα φάτε, από ένα μη φάτε».

«Η μέρα που θα φάγετε από το ξύλο, θανάτω αποθανείσθε». Θα πεθάνετε, λέει, δύο θανάτους, αν απλώσεις το χέρι επάνω. Και αυτοί έφαγαν εξ αυτού. Αυτό λέει και σε εμάς. Λεβέντες μου, συγχωρέστε μου την έκφραση. Μεθαύριο αυτός βγαίνει έξω από τον Παράδεισο και γίνεται αιτία να σταυρωθεί ο άλλος παραμέσα, που βλέπεις τη Μεγάλη Παρασκευή, γιατί έδωσε μια εντολή: από όλα να φάνε και από ένα να μη φάνε. Για πρόσεξε και εσύ, αν θέλεις να μπεις μέσα.

Και όχι άνθρωπος, δεν υπακούει.

Άνθρωπος δεν αποκρεύει. Το ίδιο είχε βάλει: «Όλα δικά σας, μόνο το κρέας». Αυτοί, όπως είπε και σε αυτούς: «Όλα δικά σας, μόνο...» λένε να αντιδράσουν. Είναι το τέχνασμα πνευματικό αυτό που έγινε αιτία να σταυρωθεί ο Θεός, αυτή η παρακοή των πρώτων δύο ανθρώπων. Αν εμείς πιστεύουμε ότι ο Χριστός ήρθε στο τέλος της περιόδου να σταυρωθεί, να επαναφέρει τον άνθρωπο στον Παράδεισο, βγαίνουμε κόντρα και του λέμε: «Τι θέλεις; Λέγε εσύ. Δεν υπάρχει Απόκρεω. Θα φτιάξω δικιά μου άνοια Απόκρεω και θα κάνω το δικό μου». Και ταυτόχρονα κολακεύεται ότι είναι θρησκευόμενος. Είναι λάθος, δεν το έχει προσέξει αυτό. Και περνάει ο άνθρωπος μεθυσμένος, γλεντώντας, πορνεύοντας, βλασφημώντας, μοιχεύοντας, και αποκαλεί αυτήν την Καθαρά Δευτέρα ακόμη και την κάνει βιοβρώμηση Δευτέρα όλη του, έτσι, διότι οι αμαρτίες που γίνονται

της Τυρινής, κατά την τελευταία λεγομένη Απόκρεω και την Καθαρά Δευτέρα, δεν γίνονται όλο τον χρόνο. Σε ποσότητα και σε βρωμιά, σε ποιότητα. Νομίζω ότι είστε άνθρωποι μορφωμένοι επί του 20ού αιώνα και ξέρετε και βλέπετε και ακούτε και εκτείνετε γύρω σας αυτές τις ημέρες. Ο Χριστιανός πρέπει να καταλάβει τους ρυθμούς προκλήσεως. Όταν λοιπόν του διδάξει όλα αυτά στο πρώτο μέρος, τον εισάγει στο δεύτερο μέρος. Αυτά συναντά στον δρόμο βαδίζοντας. Δεν πέρασαν από εδώ αυτά; Πέρασαν και από εδώ. Είναι ένας ο δρόμος αυτός και τα έχει όλα αυτά μέσα. Μπαίνεις μέσα στην πρώτη εβδομάδα. Την Τετάρτη, λέει, Προηγιασμένη. Την Παρασκευή, λέει, Προηγιασμένη. Είναι αυτό πάλι; Δεν το είχαμε τον άλλο χρόνο αυτό; Ρώτησες τι είναι αυτό; Πήγες στην εκκλησία να παρακολουθήσεις; Έλαβες μέρος στην Προηγιασμένη;

Γίνεται η Προηγιασμένη, διότι μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή δεν γίνονται λειτουργίες σωστές με θυσία, πλην Σαββάτου και Κυριακής. Διότι η λειτουργία είναι χαρμόσυνο γεγονός. Γι' αυτό και απαγορεύει κατ' αρχήν την Κυριακή. Είναι χαρμόσυνο γεγονός, είναι Ανάσταση. Και διότι η περίοδος είναι πένθιμος, δεν μπορούμε να κάνουμε χαρμόσυνο γεγονός.

Έλα που δεν φτάνουμε δύο φορές την εβδομάδα να κοινωνεί ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος δεν θέλει εκεί μόνον. Του κρατάμε από την Κυριακή έτοιμο φαγητό πνευματικό μέσα στο βοηθητικό αρτοφόριο επί της Αγίας Τραπέζης και το σερβίρουμε κάθε Τετάρτη και κάθε Παρασκευή μετά των Εσπερινών. Διότι η λειτουργία είναι μια ακολουθία συνδεδεμένη με Εσπερινό και κοινωνούν οι πιστοί που αγωνίζονται τέσσερες φορές τη βδομάδα, για να μπορέσουν να τα βγάλουν πέρα. Διότι ο πόλεμος, ο σαρκικός και ο πνευματικός, ο οποίος δίνεται μέσα στις ημέρες αυτές της νηστείας, είναι πολύ δυνατότερος σε ένταση και λόγοις. Και αν δεν υπάρχει αντίβαρο πνευματικό, δεν μπορεί να τα βγάλει ο άνθρωπος πέρα. Εσύ λοιπόν, αδελφέ, παίρνεις μέρος στις Προηγιασμένες ή έχεις να κοινωνήσεις

δεν ξέρω από πότε; Αυτό είναι το θέμα. «Εγώ, έχουμε Προηγιασμένες». Ναι, αν κοινωνείς. Το να έρθεις να πάρεις το αντίδωρο που έχει φυλάξει ο πάτερ, αυτό μπορείς να το έχεις στο σπίτι. Αν κοινωνείς. Άκουσες ποτέ τι λέγει εκεί πέρα; Το χερουβικό σου; Το άκουσες; Έβαλες αυτί ποτέ να τ' ακούσεις; Τι λέει εκείνη η λειτουργία στο χερουβικό; Γιατί δεν είναι χερουβικό, «Οι τα Χερουβίμ εικονίζοντες». Είναι «Νυν αι δυνάμεις των ουρανών συν ημίν αοράτως λατρεύουσιν. Ιδού γαρ εισπορεύεται ο Βασιλεύς της δόξης. Ιδού θυσία μυστική τετελειωμένη δορυφορείται. Πίστει και πόθω προσέλθωμεν, ίνα μέτοχοι ζωής αιωνίου γενώμεθα». Ζωής αιωνίου, με πίστη και με πόθο να πάρουμε.

Άγιο Ποτήριο για σένα, το στήθος της μάνας σου. Έχετε δει τα παιδιά πώς βυζαίνουν, πώς αρπάζουνε το στήθος της μάνας τους να φάνε γάλα, να το κατασπαράξουν; Νιώθεις αυτή την επιθυμία, αυτή τη λαχτάρα;

Ο παπάς εκεί πέρα λέει στους αθεόφοβους και στους άπιστους: «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε», και δεν κουνιόταν κανένας από τη θέση του. Είσαι αθεόφοβος, ούτε πίστεως; Τότε κρύβεσαι εκεί. Τι γίνεται εδώ; Τι δουλειά έχεις εδώ πέρα; Να έρθουμε και εμείς εδώ στην εκκλησία πενήντα λεπτά.

Αυτό λοιπόν που συναντούμε μέσα στον δρόμο αυτόν που βαδίζουμε, η Αγία Τεσσαρακοστή υπενθυμίζει στον άνθρωπο την αναγκαιότητα της συνεχούς Θείας Κοινωνίας.

Διότι εμείς δεν θέλουμε να σταματήσουμε την αμαρτία. Γι' αυτό ακριβώς δεν μπορούμε να έρθουμε να κοινωνήσουμε. Πώς η μάνα που τρέχει αίμα το χέρι, πότισε τα λασπόνερα, μπορεί να έρθει να κοινωνήσει; Πώς ο νέος που δεν παρθενεύει, που δεν εγκρατεύεται, μπορεί να έρθει να κοινωνήσει; Πώς η νεαρά που γυρίζει από εδώ και από εκεί στα σοκάκια, είναι δυνατόν να έρθει να κοινωνήσει; Πώς ο κύριος επιχειρηματίας, πώς θα μπει μέσα; Θα πει ψέμα ή με το μέτρο ή με το ζύγι ή με το στόμα στο εμπόρευμά του. Πώς θα έρθει να τα κάνει αυτά τα πράγματα; Η αμαρτία είναι εκείνη την οποία δεν θέλουμε να κόψουμε, που μας δυσκολεύει να έρθουμε. Όμως είναι αναγκαίο. Η Εκκλησία το υπογραμμίζει, η Εκκλησία το παρουσιάζει και πρέπει ο άνθρωπος να δει ταύτα. Βέβαια μπορεί να πεις αύριο: «Δεν ήξερα». Άγνοια νόμου δεν παραδέχεται ο Χριστός. Η πολιτεία δεν παραδέχεται άγνοια νόμου, πολύ μάλλον ο Χριστός. Μα μπορεί, μπορεί, δεν μπορεί· αυτό νοιάζει και ο Χριστός.

Είναι οι κοινωνίες, ξέρετε, από την πρώτη Προηγιασμένη μέχρι τους γάμους, ξέρετε, τριάντα πέντε-τριάντα έξι. Υπάρχουν άνθρωποι που στη ζωή τους ολόκληρη δεν έχουν έρθει και δεν μπορούν να έρθουν, γιατί δεν σταματούν την αμαρτία. Αν σταματήσουν την αμαρτία, ανοίγουνε οι δρόμοι όλοι, ανοίγουνε οι δρόμοι όλοι. Όσο δεν σταματούμε, δράματα. Πώς θα μας δώσουν οι πατέρες την εντολή να προσέλθουμε συχνότερα για να ωφεληθούμε; Διότι πρέπει να γίνει μετάγγιση από το Άγιο Ποτήριο της ζωής σε εμάς τους θνητούς ανθρώπους, να γίνουμε αδελφοί του Χριστού. Γιατί επάνω εκεί, όταν βγούμε πίσω εδώ στο ιερό, θα υπάρχει η άμπελος, μέσα-μέσα ο Μυστικός Δείπνος και από εδώ και από εκεί αμπέλια. Τι είναι αυτό; Διάβασε το 15ο κεφάλαιο του Ιωάννη να δεις τι είναι. «Εγώ», λέει, «είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα. Ο μένων εν εμοί πολύ καρπόν φέρει».

Λοιπόν, η βέργα μένει επάνω στο αμπέλι και απομυζά από το αμπέλι, απομυζά όλες τις ιδιότητες της αμπέλου, και ζάχαρο και οινόπνευμα και τα πάντα. Πώς είναι δυνατόν εμείς δύο-τρεις φορές όλα αυτά τα χρόνια να κοινωνήσουμε; Πώς είναι δυνατόν να έχουμε βότρυα, να έχουμε φύλλωμα, να έχουμε καρπούς; Πώς είναι δυνατόν; Μη κατηγορούμε τους άλλους που κάνουν ένα μικρό αγώνα να πυκνώσουν τη Θεία Κοινωνία. Και εμείς θα σταματήσουμε την αμαρτία, διότι αυτές τις μέρες μας ελέγχουν. Άλλο που συναντά στην πρώτη εβδομάδα ο άνθρωπος είναι η νηστεία, αυστηρά νηστεία. Όχι νηστεία, αλλά γερή τροφή: σταματώ το κρέας και τρώω τρεις μερίδες φασόλια με εκατό δράμια λάδι και με μισό κιλό κρασί και με μια φραντζόλα. Η Θεία Παναγία, η Θεία! Ο άνθρωπος είναι ένα καμίνι αναμμένο και όσο του ρίχνει μέσα

και λοιπά, θεριεύει το καμίνι, καίει τον ίδιο και τους πέριξ. Μεγάλη αρετή η νηστεία. Η νηστεία δεν έγινε κατόπιν κάποιας σοφίας ανθρωπίνης. Όπως λέγει ο Μέγας Βασίλειος, «Η νηστεία εν τω Παραδείσω ενομοθετήθη». Την πρώτη εντολή που έλαβε ο Αδάμ, «ου φάγεσθε», το «ου φάγεσθε» νηστείαν ενομοθέτει. «Εάν ενηστεύομεν», λέει, «τότε ο Αδάμ και η Εύα, μη κατεβόμεθα εμείς ταύτης της νηστείας. Νηστεύσωμεν τοίνυν, ίνα εις τον Παράδεισον επανέλθωμεν». Έτσι λέει ο Άγιος Πατήρ. Δεν είναι λοιπόν εφεύρεσις κανενός αστείου, κουτού, ανακολούθου. Ένα παράδειγμα ζωντανό είναι η απειλή της Νινευή. Όταν ο Ιωνάς εκήρυξε εναντίον στη Νινευή:

«Τρεις ημέρες και η Νινευή καταστραφήσεται». Και το έμαθε ο βασιλιάς. Τι όπλο παρουσίασε στη δικαιοσύνη του Θεού; Νηστεία. Έβγαλε εντολή ο βασιλεύς να νηστέψουνε οι άνθρωποι, να νηστέψουνε τα κτήνη, να νηστέψουνε τα μωρά, να μην φάνε ούτε να πιούνε. «Ποιος ξέρει αν μεταμεληθεί ο Θεός;» Και δεν την κατέστρεψε τη Νινευή. Κατά συνέπεια, τι αποδεικνύεται; Η δύναμις της νηστείας. Για τη νηστεία πάνω απ' ό,τι θέλω, θέλω, το έκανα, ναι, την αγνορίζω, φοβερή. Και είναι σήμερα άνθρωποι που δεν νηστεύουν.

Ο Χρυσόστομος δίνει μια ωραία εντολή: «Πρόσεξε», λέει, «μήπως δεν καταδεχτείς να πάρεις ομοτράπεζον τη νηστεία. Κι άτιμον από πέμψη: “Φεύγα από δω. Εγώ είμαι πλούσιος”».

«Νηστεία για τους φτωχούς. Δεν έχεις ακούσει το “νηστεύω, δούλος του Θεού, γιατί δεν έχει να φάει”; Εγώ έχω, το ψυγείο μου είναι γεμάτο». Πρόσεξε, λέει, γιατί αν κάνεις κάτι τέτοιο θα πάει να σε καταγγείλει, λέει, στον νομοθέτη, τον Χριστό, και θα σου τα πάρει. Και θα νηστέψεις με το ζόρι. Ή θα σου δώσει καμιά αρρώστια που αλληλοσυγκρούεται. Η μία να θέλει κρέας και η άλλη να θέλει κολοκύθια. Και τότε θα τρως ό,τι ο γιατρός κάνει. Αν νηστεύεις, δεν νηστεύεις, αλλά και πάλι τότε που θα νηστεύεις με το ζόρι δεν λαμβάνεται υπ' όψιν η νηστεία. Εκείνο που λαμβάνεται ως αρετή και αμείβεται από τον Χριστό μας είναι θεληματικά. Τώρα είναι πένθιμος περίοδος. Η Αγία Τράπεζα ενδύεται ή μοβ ή μαύρα από την Κυριακή το βράδυ μέχρι την Παρασκευή το βράδυ. Παρασκευή το βράδυ των Χαιρετισμών ξανά βγαίνουν τα μαύρα από πάνω και μπαίνουν καλύμματα για να γίνει η χαρμόσυνη λειτουργία το Σάββατο και την Κυριακή.

Λοιπόν, υπάρχει πένθος στη μητέρα σου. Εσύ πρόσφατα, θα πεθάνει η μητέρα σου, ούτε καφέ δεν δίνει. Εδώ πενθεί η μητέρα σου, η Εκκλησία. Δεν έχεις μητέρα την Εκκλησία, δεν έχεις Πατέρα τον Θεό, δεν έχεις αδελφό τον Χριστό. Γνώριζέ το, μη πλανάσαι ή φτιάχνεις δικούς σου τρόπους. Όταν εγώ σήμερα στο εστιατόριο έτρωγα γεμιστά και δίπλα μου ο ιερεύς έτρωγε ψάρια, λέω: «Σας παρακαλώ...» Γνωστός σας ο ιερέας; Δεν είναι γνωστός μου, αλλά τον είδα. Πού ξέρω εγώ τι είναι, αν είναι Ουνίτης, αν είναι Παλαιοημερολογίτης; Τράβα τον δρόμο. Και ήταν ο Παλαιοημερολογίτης. Ενδιαφέρθηκα να μάθω: στο τάδε σπίτι που μένει ένας ιερέας, κοίτα, του Παλαιοημερολογίου. Αυτοί αρχίζουν, έρχονται από δεκατρείς μέρες τη νηστεία τους. Κλείσε το στόμα. Δεν πρόκειται να σε ρωτήσει ο άλλος για τα σφάλματα του άλλου. Εάν κάποιος κληρικός αμαρτάνει, αμαρτάνει για τον εαυτόν. Τον κληρικό δεν πιάνεις ποτέ. Κληρικός είναι ή κάρβουνο μαύρο ή κάρβουνο κόκκινο. Αν είναι καλά, εντάξει. Αν καταπιαστείς με το κάρβουνο το κόκκινο, θα καείς. Αν καταπιαστείς με το μαύρο, θα μουτζουρωθείς. Κλείσε το στόμα σου. «Ἃ λέγουσιν ὑμῖν, τηρεῖτε καὶ ποιεῖτε· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν μὴ ποιεῖτε· λέγουσι γὰρ καὶ οὐ ποιοῦσι».

Τον είδα και αγόραζε. Για ποιον αγόραζε; Για τον εαυτό του; Μήπως αγόραζε για το παιδί του που είναι άρρωστο; Μήπως αγόραζε για την πρεσβυτέρα του που είναι άρρωστη; Μήπως αγόραζε για κανέναν άρρωστον, ξέρω ’γω; Βγήκες έξω για να κρίνεις ή να κάνεις τη δουλειά σου και να γυρίσεις σπίτι; Ποιος σε έβαλε κριτή; Ποιος είσαι εσύ που κρίνεις; Περιμένεις αγίους ιερείς και αρχιερείς για να νηστέψεις, για να εξομολογηθείς; Χωλαίνεις. Θέλει να σου στείλει αγγέλους; Θα σου το κόψει το κεφάλι. Όταν θα ακούσεις τα αμαρτήματα που κάνουν οι άγγελοι, θα σου το κόψει το κεφάλι. Όπως έλεγα και το πρωί στην εκκλησία, από αγάπη στον Θεό, μεταξύ των ανθρώπων, μετατοπίζουμε το θέμα των αμαρτιών μας.

Ξέρουν κι αυτοί από πειρασμό, τι ξέρουν από φτώχεια, τι ξέρουν από κοιλιά, τι ξέρουν από τα πάντα. Δεν υπάρχει καμία δικαιολογία. Δεν θα μου μικρύνει ο Χριστός μου αν εγώ έκανα... Με τον ιερέα. Ο ιερέας θα δώσει τα δικά του και εγώ θα δώσω τα δικά μου. Εν πάση περιπτώσει, την πρώτη Κυριακή τώρα συναντούμε, την πρώτη Κυριακή των Νηστειών, Κυριακή λέγεται της Ορθοδοξίας. Τι είπαμε ότι θα πει αυτό; Ποιος το πρόσεχε; Για να σωθεί ο άνθρωπος χρειάζεται ορθοπιστία και ορθοπραξία, δύο κουπιά. Πιστεύουν οι άνθρωποι. Πιστεύεις; Βέβαια πιστεύω. Σε τι πιστεύεις; Πιστεύω σε μια ανώτερη δύναμη. Εσύ πιστεύεις; Βέβαια πιστεύω. Σε τι πιστεύεις; Σε κάποιο ανώτερο ον. Βέβαια, κάτι. Σε τι πιστεύεις παρακάτω; Πιστεύω. Πού πιστεύεις εκεί; Στον Ιεχωβά πιστεύω, στον Θεό. Τέλος. Παρακάτω, σε τι πιστεύεις; Σε τι πιστεύεις; Πιστεύω στον Χριστό. Σε ποιον Χριστό; Του Πάπα τον Χριστό, του Προτεστάντου, του Λουθήρου τον Χριστό, της Ορθοδοξίας τον Χριστό; Σε ποιον Χριστό πιστεύεις;

Ο Χριστός μας ήταν στη γη, όπως διαβάζουμε στο 16:16 του Ματθαίου, έθεσε ένα ερώτημα μια μέρα σημαντικό. «Βλέπετε, παιδιά», λέει, «που γυρίζετε έξω; Για πείτε μου, για ποιον με έχουν οι άνθρωποι;» Άλλοι μεν λένε ότι είναι ο προφήτης Ηλίας, άλλοι λένε ότι είναι ο Ιερεμίας, άλλοι λένε ότι είναι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, άλλοι λένε ότι είναι ένας των προφητών. Καλά, αυτά τα λέει ο κόσμος έξω. Έχει διάφορες γνώμες για μένα. «Τίνα με λέγετε είναι τον Υιόν του ανθρώπου;» Να σου πετάγεται ο Πέτρος, ο ζωηρός και ο πιο απλούς στην καρδία, και λέει: «Σὺ εἶ ὁ Χριστός, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος». «Μακάριος εἶ, Σίμων Βαριωνᾶ». Παιδί του Ιωνά, είσαι μακάριος.

Σάρκα και αίμα, αυτά που είπες δεν τα είπες εσύ, ούτε τα απεκάλυψες εσύ, αλλά ο Πατέρας μου.

Λοιπόν, αρκετό να πιστεύω με τον τρόπο μου σε μια ανώτερη δύναμη, σε ένα ανώτερο ον, να πιστεύω στον Θεό ή να πιστεύω στον Χριστό σαν έναν ψηλό άνθρωπο, σαν έναν αναμορφωτή, σαν έναν σοσιαλιστή, σαν έναν κομμουνιστή, όπως λένε τα νέα ρεύματα σήμερα, ότι ο Χριστός είναι κομμουνιστής; Πιστεύεις σε αυτόν τον Χριστό; Όχι κάποιου θεού γιο, όχι κάποιου θεού, του Δία, του Απόλλωνος, του Άρεως και ούτω καθεξής, των Ολύμπιων θεών, γιατί ο ζων Θεός είναι μόνο ο δικός μας, της Ορθοδοξίας ο Θεός, ο Χριστός, ο Τριαδικός Θεός, είναι ο ζωντανός. Και αν πιστεύεις σε εκείνον τον Χριστό, γιατί πολλοί πιστεύουν στον Χριστό, αλλά αν τον Χριστό τον φτάσεις στην Ανάσταση, «θα σε ακούσουμε κι άλλο εδώ». Μας λένε, όπως είπανε οι παππούληδές μας στην Αθήνα, όταν μιλούσε ο Παύλος και έφτασε στο θέμα της Αναστάσεως, λέει: «Ας μείνει η δουλειά μέχρι εδώ». Τους φάνηκε τόσο αστείο όταν άκουσαν την Ανάσταση. Λοιπόν, λένε να πιστεύεις όπως θέλεις, άνθρωπε.

Πιστεύεις και το αποδεικνύεις με τις πράξεις σου, εκείνον τον Χριστό που δογμάτισε ο άγγελος. Τι είπε ο άγγελος στις Μυροφόρες; «Μὴ φοβεῖσθε· Ἰησοῦν ζητεῖτε τὸν ἐσταυρωμένον, τὸν Ναζαρηνόν· ἠγέρθη, οὐκ ἔστιν ὧδε». Είπε αυτά όλα. Αυτόν τον νομίζουμε. Αυτός ο Ιησούς έχει Ευαγγέλιο, έχει ακρίβεια και διδασκαλία, έχει το πανδοχείο αυτό και τους πανδοχείς και όλους τους περιπεσόντας εις ληστάς τούς οδηγεί εδώ μέσα να θεραπευτούν και από εδώ να φύγουν. Οι άνθρωποι, λοιπόν, οι οποίοι από το ένα μέρος πιστεύουν στον Χριστό, αλλά δεν πράττουν ό,τι λέγει ο Χριστός — γιατί ο Χριστός είπε «ὁ ἀγαπῶν ἐμὲ τὸν λόγον μου τηρήσει», «ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ τὸν λόγον μου τηρήσει» — τον νόμον του Θεού. Δεν έχει ο Χριστός νηστεία αυτές τις μέρες; Γιατί δεν νηστεύεις;

Έχει για τα ανδρόγυνα παιδιά και ευλογία. Γιατί δεν κάνεις παιδιά; Δεν έχει τιμιότητα, ηθική, σωφροσύνη για τις κοπέλες, για τους νέους; Γιατί δεν παρθενεύουν; Πώς θα έρθουν να πάρουν αύριο τα βραβεία, τα στέφανα; «Δόξῃ καὶ τιμῇ στεφάνωσον αὐτούς». Εφόσον είναι άτιμοι, πώς θα γίνει;

Δεν πιστεύω. Γιατί, αν πίστευε, θα του εμπιστευόμουν. Και ο Θεός ο δικός μας είναι παντοδύναμος, πάντα μπορεί να αλλάξει. Τίποτα δεν σταματάει μπροστά του. Δεν είναι, λοιπόν, αρκετό να πιστεύει ο άνθρωπος με τον τρόπο του. Γιατί πολλοί άνθρωποι πιστεύουν με τον τρόπο τους. Γι’ αυτό λέγει: ορθοπιστία και ορθοπραξία συνιστούν Ορθοδοξία. Συγχωρείτε. Έρχεται η δεύτερη Κυριακή των Νηστειών. Συναντάμε στον δρόμο εδώ. Τι παρουσιάζει την ημέρα εκείνη;

Ένα πρόσωπο ανασύρει μεγάλο από τη Θεσσαλονίκη, τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. Διαβάσατε ποτέ ποιος είναι ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς για την Ορθοδοξία; Αν έχουμε μεσάνυχτα, τι αγώνα έκανε αυτός; Αν έχετε τη Φιλοκαλία, εάν δεν έχετε να πάρετε τον τέταρτο τόμο, να διαβάσετε περί Αγίου Γρηγορίου Παλαμά και την πρώτη Κυριακή περί Ορθοδοξίας και τη δεύτερη Κυριακή περί Ορθοδοξίας, εναντίον των παπιστών, διότι όλοι οι δρόμοι δεν οδηγούν στη Ρώμη. Άνθρωπέ μου, όχι. Είναι ένας ο δρόμος, του Ιησού Χριστού του Εσταυρωμένου, και ξαναφέρει τον άνθρωπο εις τον Παράδεισο, που είναι η ποθητή πατρίδα του ανθρώπου, όπως λέγει το ευλογητάριο: «Ποθητὴν πατρίδα παράσχου μοι, παραδείσου πάλιν ποιῶν πολίτην με». Προχωρεί, έρχεται η Σταυροπροσκύνηση, άλλος σταθμός, στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Βλέπεις προς το τέρμα, βλέπεις προς την αρχή, βλέπεις ότι είσαι στο μέσον. Βγάζει τον Σταυρό επάνω. Εσείς που αγωνίζεστε, προσκυνήστε τον Τίμιο Σταυρό, πάρτε δύναμη από εκεί και κάμετε το υπόλοιπο.

Εις ακολουθία σας, το υπόλοιπο του κανόνος σας. Δεν μπορείτε μόνοι σας να το κάνετε αυτό. Ζωηφόρος ο Σταυρός, δύναμις ο Σταυρός. Πάρτε εσείς οι γυναίκες, αν όχι βασιλικό — αλλά δεν υπάρχει τώρα — πάρτε βιολέτες, πάρτε δεντρολίβανο, για να πιάσετε προζύμι στο σπίτι σας. Σε ένα μπολ μέσα βάλετε αλεύρι και νεράκι ζεστό και βάλετε μέσα το λουλούδι αυτό του Σταυρού, για να γίνουν οι Ορθόδοξοι. Τι είναι ο Σταυρός; Μου λέγονται οι Προτεστάντες, τον θεωρούν φονικό όργανο οι Ιεχωβίτες, και οι άλλοι παπιστές από εκεί το κάνουν με πέντε δάχτυλα κι ανάποδα. Αγία Γραφή: τι είναι ο Σταυρός; Προαιρείται αυτό να σου φουσκώσει το απόγευμα. Ανάπιασέ το και θα χυθεί απ’ έξω. Κάντε το πρόσφορο και φέρτε το στην εκκλησία μας. Και κρατήστε και προζύμι από αυτό, να ζυμώνετε από αυτό και να φέρνετε με σιταρένιο αλεύρι στην εκκλησία, να μπορούν να κάνουν οι παπάδες σωστά τη δουλειά τους, με τα σφουγγάρια από την τεμπελιά τη δικιά μας και την αδιαφορία που...

Δεν είναι βοηθητικό να γίνει η εργασία η σωστή. Και προχωρεί σήμερα και έρχεται στην τέταρτη εβδομάδα. Ανασύρει από εκεί έναν πατέρα σήμερα, τόσα περιστατικά του Ευαγγελίου, τον Ιωάννη της Κλίμακος, μεγάλο πρόσωπο, πίσω στο Σινά, στον έκτο αιώνα. Διαβάστε γιατί λέγεται της Κλίμακος ο Ιωάννης. Έχει δημιουργήσει τριάντα λόγους που, αν ο άνθρωπος έναν έναν τον εφαρμόσει, είναι σαν μια κλίμακα, μια σκάλα που τον ανεβάζει στη Βασιλεία των Ουρανών. Ποιος τον ξέρει; Τι δεν υπάρχει στις βιβλιοθήκες σήμερα; Τι δεν υπάρχει ξένο, τι βρώμικο, τι διάφορο, και καλό και άσχημο. Ο Ιωάννης της Κλίμακος όμως δεν υπάρχει. Και σήμερα ο Ιωάννης της Κλίμακος είναι σε μετάφραση βγαλμένος, που μπορούν πολλά να ωφεληθούν οι άνθρωποι, και εντούτοις δεν υπάρχει. Την ερχομένη θα παρουσιάσει την Οσία Μαρία την Αιγυπτία, την πόρνη μεγάλη των ημερών εκείνων, δηλαδή εφθαρμένη κοπέλα.

Στα δεκαεπτά χρόνια κατέστρεψε την Αλεξάνδρεια. Όμως με μετάνοια πέρασε τον Ιορδάνη, έζησε στην έρημο και μετά από σαράντα έξι χρόνια έστειλε ο Θεός τον γέρο Ζωσιμά να την εξομολογήσει και να την κοινωνήσει και να τη θάψει, με τη βοήθεια ενός λιονταριού. Τον άλλον χρόνο έχει διαβάσει τον βίο της. Να σηκωθεί η τρίχα σας. Από σκοπού τη βάζει; Ίσως λέει: «Όσοι μείνατε πίσω, βαρυποινίτες, όσοι νομίζετε ότι είστε αμαρτωλοί και δεν σας σώνει ο Θεός, γιατί σας κοροϊδεύει ο σατανάς, σας φέρνω παράδειγμα αυτή τη γυναίκα. Να τη μιμηθείτε». Είναι τυχαίες ενέργειες αυτές που κάνει ο Χριστός μας μέσα στην Εκκλησία Του αυτές τις ημέρες; Και φτάνει πλέον στην κοινή Ανάσταση του Λαζάρου, παραμονή των Βαΐων. Ο Λάζαρος δεν ανέστη το Σάββατο, είχε αναστηθεί πολύ γρηγορότερα, όπως διαβάζουμε στο ενδέκατο κεφάλαιο του Ιωάννου, και έφυγε στην πόλη Εφραίμ και προ έξι ημερών ξανά ήρθε εκεί.

Φιλοξενείται για το ευχαριστώ από τις αδελφές του Λαζάρου και την άλλη μέρα, επί πώλου όνου, εισήλθε ο Κύριος, όπως λένε οι Ιουδαίοι, και γι’ αυτό την ημέρα κατ’ εξοχήν εισήλθε στα Ιεροσόλυμα. Ναι, κι από εκεί αλλάζουν πλέον τα σκηνικά. Μπαίνουμε στη Μεγάλη Εβδομάδα. Όχι γιατί είναι σε ώρες μεγαλύτερη, όχι γιατί είναι σε μέρες μεγαλύτερη, αλλά επειδή τα γεγονότα είναι μεγαλύτερα, γι’ αυτό είναι Μεγάλη Εβδομάς. Και λέγεται ταυτόχρονα Εβδομάς των Παθών. Τι να μην πρωτοπαρακολουθήσει από το πρώτο βράδυ; «Μνήμην ποιούμεθα Ἰωσὴφ τοῦ Παγκάλου». Έναν μεγάλο κόσμο που πρέπει να διαβαστεί. Από τη γέννησή του ήταν κατά πάντα τύπος του Χριστού. Μεγάλη Τρίτη: παρθένες, μωρές παρθένες και φρόνιμες παρθένες. Πόσες μωρές παρθένες, και άντρες και γυναίκες, δεν υπάρχουν και σήμερα;

αυτά τα υπενθύνω. Ο άνθρωπος πρέπει να κατεβάσει το κεφάλι του κάτω στα μεγάλα αυτά γεγονότα. Ακούμε, ερχόμαστε να ακούσουμε τη μελωδία του τροπαρίου της Κασσιανής. «Πόρνη», λέει, «η Κασσιανή». Σοβαρά; Ήσουν εκεί; Είναι πόρνη η Κασσιανή; Ε! Και ομιλεί περί πόρνης γυναικός. Περί της πόρνης γυναικός της Τετάρτης ομιλεί ο συγγραφέας. Ναι, και ο ομιλητής βάζει τη δική σου εκεί απέναντι στη ζωή εκείνης. Και θα δείτε ότι μιλεί για τη δική του, την οποία ζόφος και γύρος της αμαρτίας την έχει καταλάβει. Περνάμε της Τετάρτης τα γεγονότα και φτάνουμε στον Μυστικό Δείπνο της Πέμπτης. Φτάνοντας στον Μυστικό Δείπνο της Πέμπτης, εκεί τα πράγματα και τα σκηνικά αλλάζουν. Επιστρατεύουμε τα γεγονότα του βραδιού. Πάντοτε όλα μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα και το πρωί τα μεταφέρουμε στην παραμονή, στον Εσπερινό, διότι ο Εσπερινός νύσσει...

Γεγονότα της άλλης ημέρας, του Όρθρου κατ’ εξοχήν. «Τοῦ δείπνου σου τοῦ μυστικοῦ σήμερον, Υἱὲ Θεοῦ». Πόσοι όμως ούτε παρουσιάζονται σε αυτό το τραπέζι; Πόσοι αμετανόητοι, πόσοι συμφεροντολόγοι, πόσοι άδικοι, πόσοι που τα αίματα τρέχουν από τα χέρια τους προσέρχονται για τα χρόνια πολλά; Α, όπως είπα γρηγορότερα, για τον εμπαιγμόν αυτών που κάνουν ορισμένες αμελείς μανάδες, κοκαλάκι και χρυσό δοντάκι και μελάκι, μιλώντας εδώ μπροστά στο Άγιο Ποτήριο. Γιατί, Χριστούλη, παιδί μου; Γιατί μελάκι και κρασάκι και δοντάκι χρυσό; Γιατί; Γιατί εμπαίζει το μυστήριο. Χριστός, παιδί μου, Χριστός. Εν πάση περιπτώσει, προχωρούμε. Κάνουμε τα γεγονότα της Μεγάλης Παρασκευής. Τρεις σταυροί, τρεις σταυροί θα συναντηθούν. Όχι ένας του Χριστού και άλλοι δύο, ούτε ο δεύτερος που πεθαίνει στη θύμη για...

Τη μυθική μου δεν υπάρχει και στην Καινή Διαθήκη. Από τη στιγμή που ο Χριστός ανέστη, τα πράγματα άλλαξαν. Είναι βάπτισμα: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Είναι εξομολόγηση: «Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Τι είπε όταν ο Χριστός απέθανε; «Καὶ κλίνας τὴν κεφαλὴν παρέδωκε τὸ πνεῦμα». Όσοι θέλουν οι άνθρωποι...