Saturday of Lazarus

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Since events have overtaken us and we have not had time to arrange them as we would have liked, thank you. I thought of choosing one subject from among all the things I could speak about: the continuation of the Akathist, Holy Week and Pascha, which we shall encounter in a few days, or the events of Palm Sunday and the raising of Lazarus, which we commemorate this week. Since this is our only lesson today and we shall not meet again until after Pascha, we must choose just one of these subjects. So I thought I would speak

about the raising of Lazarus. Not that the others are not important—they are important, extremely important—but this concerns death and resurrection, something every one of us will experience one day, whether we want to or not. So I thought I would speak about the event we commemorate on Saturday. It is also connected with Sunday, when we Orthodox celebrate Christ’s triumphant entry into Jerusalem.

This event has been preserved for us by only one Evangelist, namely the Evangelist John, in the eleventh chapter of his Gospel.

You should know that, chronologically, the raising of Lazarus did not take place on the Saturday on which the Church has placed and celebrates it. It happened considerably earlier, as the Evangelist himself tells us. After Christ raised Lazarus, He left that place, Bethany, because they intended to stone Him; for many were coming to believe in Christ because of the raising He had performed. In that eleventh chapter I mentioned, which recounts the events surrounding the raising of Lazarus,

verse fifty-three says: “Then, from that day on, they plotted together to put Him to death. Therefore Jesus no longer walked openly among the Jews, but departed from there into the country near the wilderness.” He withdrew far away, toward the wilderness.

“To a city called Ephraim, and there He remained with His disciples. Now the Passover of the Jews was near, and many went up from the country to Jerusalem before the Passover, to purify themselves”—to be cleansed, to confess, as we might say today, and to prepare themselves for Passover. “Then they sought Jesus, and as they stood in the temple they said among themselves, ‘What do you think? Will He not come to the feast?’” Would He perhaps not come to the feast? Lazarus was evidently a prominent man. When people learned of his death, many came to attend his funeral; and when they also

learned that he had been raised, it caused a great stir. Many people therefore wanted to see who this was who had the power to raise Lazarus, so that Lazarus was alive and walking among them again. And so they asked, “Will He not come to the feast?” “Now both the chief priests and the Pharisees had given a command”—the people had been wondering whether He would come, but meanwhile those wicked men had issued another command—“that if anyone knew where He was, he should report it, so that they might seize Him.” The account continues in the twelfth chapter: “Then, six days before the Passover, Jesus came to Bethany, where Lazarus was, who had been dead and whom He had raised from the dead. There they made Him a supper, and Martha served.”

They prepared and offered Him a meal of thanksgiving, “and Lazarus was one of those who sat at the table with Him.” The Church, however, has taken this event—as we have said before, She is not chiefly concerned with the exact chronology, but with the events themselves—and placed it six days before Pascha and before the General Resurrection. For we too are going to rise, and the Church wishes to show us: if Christ raised this man so easily, why should He not raise us also tomorrow? That is simply a note about the chronology. Now the account begins as follows, and it has many aspects: “Now a certain man was sick, Lazarus of Bethany.” There was a sick man named Lazarus, from Bethany. You should also know that...

Lazarus was Jewish by descent and a Pharisee by religious affiliation—when we say affiliation here, we mean his religious group. He was a Jew, but a Pharisee with regard to his beliefs. He was “of the village of Mary and her sister Martha”; he came from the place where Mary and Martha lived. “It was that Mary”—if someone asks which Mary this was—“who anointed the Lord with fragrant oil and wiped His feet with her hair.” This was Mary, one of those who washed Christ’s feet, wiped them with her hair, and anointed them with myrrh, “whose brother Lazarus was sick.” In short, the two sisters had one brother, and he was ill. “Therefore the sisters sent to Him, saying...” Christ was not there; He was far away, about two days’ journey. They sent a messenger, evidently someone close to them, and gave him this brief message: “Lord, behold, he whom You love is sick.” Nothing else. They did not say, “Come quickly,” or, “What do You tell us to do?”—nothing at all. “Go and tell Him these few words: the man whom He loves—‘he whom You love,’ Your friend—is sick.” This also shows us how we too might

present our own requests, if only we truly loved the Lord. Many words are not necessary. Of course, when faith is weak, many words are spoken. But our many words arise from the weakness of our faith. We do not seek healing for our need on the basis of faith, but on the basis of words. When we are in need, we multiply words: “Most Holy Theotokos, help me!” and “Christ, help me!” When medicine can no longer help us, and when we ourselves cannot even help ourselves, then we use many words. But if some other person can help us, then our faith in Christ is not so strong. Someone might have said, as we ourselves would say, “Why do you not send word for Him to come quickly?”

At the workplace you tell someone to come quickly, or you telephone the doctor: “Please, I am waiting for you; the situation is serious.” Yet their message implies that Christ knows better how to act and whether He should act. We cannot approach Him with the same boldness as the young woman who sent the message, because we do not possess such trust. How can a mother today say, “My Christ, please, my little George is sick”? Yes, your boy is sick. But can she say, “My boy, whom You love, is sick. You decide what should be done”? Can a mother say that today? Little George does not love Christ; little Katie does not love Christ, and so on. With what confidence can the mother

or the father or the brother come and plead on behalf of another person, when they know that this person not only does not love Christ but even blasphemes Him? Here we find the foundation, the starting point: I know that Lazarus loves Him, and I know that Christ, though He takes the initiative, nevertheless shows no partiality. Perhaps what I am saying sounds paradoxical to you. Christ is not partial; He looks for a response from us. It is hearing in return for hearing: you will listen to His commandments so that He may listen to your needs. If you do not listen to His commandments, He will not listen when you are in need. For in our need we shall cry, “My Most Holy Theotokos, help me!” In a fire, too, or when a child has fallen, or when illness strikes and no human being can intervene in time, a person will

cry out instinctively, driven by the urge for self-preservation. Yet although God will hear the cry, He will not heed the appeal or send help. What matters here is that you love Him. We know that this man loves You, respects You, values You, and takes You seriously, and we simply bring it to Your attention that he is sick. Now You will decide how You should act. Jesus’ response was strange. If we learn that a friend, an acquaintance, or a relative is ill and needs us, whether financially or in person, we hurry to help. We even take leave from work so that we can do something and visit as soon as possible. Christ did the exact opposite. He said a few words about the matter and then acted as follows: “When Jesus heard it, He said,”

“This sickness is not unto death,” although Lazarus did die. What, then, does “unto death” mean? It means that this illness was not given for an evil end; something good would come from it. That is why we often use this verse when something happens that is plainly bad—a loss or some kind of failure—and we say, “It is not unto death; something good will come from it.” In its own wisdom, the common saying expresses this as, “Every obstacle is for some good.” I may break my leg, for example, but that may save me from an airplane disaster or a shipwreck, because I go to the hospital with a broken leg and do not board the ship or the airplane. So we say that it is not unto death; it is not the end of the world. Something good will come of it. This was Christ’s answer here: “This sickness,” He says, “is not unto death, but for the glory of God, that the Son of God may be glorified through it.”

Something was about to happen. As God and as a prophet, He knew what would happen: Lazarus would die, and He would raise him, giving people—those who were willing, of course—cause to believe and to glorify God. Then, as though in parentheses, the Gospel says: “Now Jesus loved Martha and her sister and Lazarus.” They belonged, so to speak, to His close circle, and He held these young women in esteem. “So, when He heard”—from the very day and hour when Christ received the news, although Christ already knew it—“that he was sick, He stayed two more days in the place where He was.” A man is sick; will He not hurry? No, He does not hurry. Why does He not hurry? Because something else is taking place.

What is taking place is that Lazarus must die. And Christ will raise Lazarus; the world is not lost if he dies. Then, after two days had passed, “He said to the disciples, ‘Let us go to Judea again.’” Rise, and let us return to Judea. “The disciples said to Him, ‘Rabbi, the Jews were seeking just now to stone You, and are You going there again?’” We left that place because they wanted to stone You, and now You are volunteering to go back there? “Jesus answered, ‘Are there not twelve hours in the day? If anyone walks in the day, he does not stumble, because he sees the light of this world.’”

As long as a person is alive—and this is the daylight, the twelve hours—he must always do what is good. It is darkness when a person does evil in his life. When he does good in his life, he should not be afraid.

He walks in the day because he is going to do good, and “he does not stumble”; he will suffer no harm, “because he sees the light of this world. But if anyone walks in the night”—in order to do something evil—then, He says, “he stumbles, because the light is not in him,” because God is not with him. We are not going there to do evil; we are going to do good. Therefore, do not be afraid. They will not stone us. In this figurative way He comforts and strengthens them. He then explains why they must go, since they still do not know what has happened. What reason compels Jesus to return to the place from which they had recently driven Him away and even sought to stone Him? He says: “Lazarus our

friend”—for Lazarus was apparently also a friend of the disciples, who often came and went from the home of Lazarus’s sisters in Bethany—“Lazarus our friend has fallen asleep.” This is a word that many people misunderstand even today. We speak of graveyards and of the dead, whereas Christ speaks of those who have fallen asleep. That is why these places should not be called places of the dead, but cemeteries—places of sleep. Satan, however, has succeeded in changing the way we speak, so that human beings may lose hope in the face of death. When we speak of a living room or a bedroom, it means that children enter, fall asleep, wake up, and come out again. Satan does not want people to know that one day, whether they wish it or not, they will awaken,

and that for now they are simply in a long sleep. That is why Satan has changed the terminology. Christ, however, spoke in this way: “Our friend has fallen asleep; but I go that I may wake him up.” I am going to awaken him, He says. That is why I am returning there, so do not misunderstand Me. When the disciples heard Him speak of sleep, they thought, “Are we really going to endanger ourselves merely to wake Lazarus?” In their own way, His disciples said, “Lord, if he sleeps, he will recover.” Jesus, however, was speaking about his death.

They thought He meant sleep, and said, “If he is sleeping, why should we go and put ourselves in danger?” Then Jesus told them plainly, “Lazarus is dead.” Do you understand? When they heard that he had died, everything changed. They stopped thinking about protecting themselves, accepted the danger of accompanying their Teacher, and obeyed Him by returning. Thomas, however, who often followed along murmuring and had his own way of looking at things, made a remark. Christ had just told them plainly, “For your sake I am glad that I was not there, so that you may believe.” In other words, “I am glad that this opportunity has been given

for Me not to have been there, because now you will see something that will strengthen you in the faith. But let us go to him.” After a day’s journey, they arrived. Lazarus had now been in the tomb for four days. “Then Thomas, who is called the Twin, said to his fellow disciples, ‘Let us also go, that we may die with Him.’” In other words, “Let us go and be stoned, and have done with it. Let us go so that the Jews may kill us.” That was how he murmured as he followed. You see, the human element always remains within us, and people reveal their weaknesses. “So when Jesus came, He found that Lazarus had already been in the tomb four days.”

They had buried him four days earlier. Bethany—even today, though I do not know whether any of us has been there—is about three kilometers outside Jerusalem. “Now Bethany was near Jerusalem, about fifteen stadia away.” Twice fifteen is thirty, so that is roughly three kilometers. “And many of the Jews had come to Martha and Mary to comfort them concerning their brother.” They had come to offer their condolences, as we would say. They visited because that was the custom: one person would comfort another. Martha apparently learned that Jesus, whom they had notified much earlier, was coming.

He had not acted or hurried to help Lazarus; He had let him die. “Now when Martha heard that Jesus was coming, she went to meet Him.” Martha left the house and all the people there and went outside the village—or rather, outside the place where Lazarus had been buried. If you go and see where Christ met Martha, that place is now enclosed and preserved within a women’s monastery. The stone on which Jesus sat is still there. He waited there for Mary, and the conversation that we shall consider shortly took place there. If you are ever given the opportunity to venerate that place, that small spot carries the fragrance of the Holy Sepulchre.

Wherever Jesus passed, set His feet, or worked a miracle, there is the same fragrance. It assures you that Christ passed that way. By contrast, wherever the Theotokos passed there is another fragrance, and wherever Saints passed or martyrdoms took place, there is yet another—as at the stoning of Stephen, for example. These things remain visibly impressed upon those places to this day, preserved by God’s providence, even though they are in the hands of Arabs or Jews who do not share our faith. This strengthens us, because we receive this testimony from those who deny the faith, not from Christ’s friends. We receive it from Christ’s enemies, and this gives the evidence a different weight as testimony to the truth. So when Martha reached that place, she said the following.

Martha was the first to go to Him, and she said, “Lord, if You had been here, my brother would not have died.” Then she added, “But even now I know that whatever You ask of God, God will give You.” In other words, “Even now I know that You can do something in this situation.” Jesus said to her, “Your brother will rise again.” She thought He meant the general resurrection, when one day all humanity will rise and her brother will rise as well. She said to Him, “I know that he will rise again in the resurrection on the last day.” “Yes,” she was saying, “I know that he will rise on the last day.”

Jesus said to her, “I am the Resurrection and the Life.” There is no need for us to reach that day before he can rise. “I am the Resurrection and the Life. He who believes in Me, though he may die, shall live. And whoever lives and believes in Me shall never die. Do you believe this?” She said to Him, “Yes, Lord, I have believed that You are the Christ, the Son of God, who is to come into the world.” Having said this, she went away and secretly called Mary her sister, saying, “The Teacher is here and is calling for you.” After this first meeting and conversation with Christ, Martha left Him and quietly returned to the house. Visitors were there, comforting them and offering their condolences.

She spoke privately to Mary: “Leave them, and let us go. The Teacher is here.” Mary said nothing to the others; she left them and slipped away. They thought she was going to the tomb to weep. “As soon as she heard, she arose quickly and came to Him. Now Jesus had not yet come into the village”—He had not entered Bethany but remained outside. As I told you, the meeting place is still there, about seven hundred meters from the tomb. He remained at the very spot where Martha had first met Him. “Then the Jews who were with her in the house and comforting her, when they saw that Mary rose quickly and went out, followed her, saying, ‘She is going to the tomb to weep there.’”

As we said before, their words were simple. “Then, when Mary came where Jesus was and saw Him, she fell down at His feet, saying to Him, ‘Lord, if You had been here, my brother would not have died.’” These were the same words Martha had spoken. “Therefore, when Jesus saw her weeping, and the Jews who came with her weeping, He groaned in spirit and was troubled.” Christ was inwardly troubled, as though saying, “How did I create humanity, and what has humanity become?” For Christ created man not to die. And now, in His humanity and in His human feelings, He was moved by the tears and lamentation of the sisters and all the others. This is what it means that “He groaned in spirit.”

Then we read what followed. When they saw Christ shed tears, they said, “See how He loved him”—how deeply He must have loved him, since He too was shedding tears. At this point, I would like to answer those who, when we tell them that a person should not lament death without restraint, reply that Christ also wept. Christ did not wail; Christ shed tears according to His human nature. He did not tear at His hair. He did not turn the pictures in His house to face the wall. He did not close up his home. He did not stop serving sweets, as though Death might be sweetened and decide not to return. He did not smash plates or dress in black, nor did His mother. We are quick to use such things as arguments, but they are not arguments.

These are customs we ourselves have introduced. As a human being, of course you will feel an emptiness. You will have no appetite for enjoyment and will be downcast for a time. A whole person has left your home—your right hand, your spouse, a relative by marriage, your child, your companion, or someone else. Even when a tooth is removed, your tongue searches for it for one, two, or three months; it keeps going back to that place and finding it empty. How much more when a whole person has departed. It is not wrong to feel sorrow, but it is wrong to tear at your hair, as unfortunately happens in many parts of our homeland. In any case, Christ then asked, “Where have you laid him?” Did You not know where they had laid him? Did You not know from afar that he had died? Did You not know that You would raise him, having said that his illness was for God’s glory and not unto death, and that good would come of it? And now You do not know where they have placed him?

At this point, His human nature is revealed. The whole life of Jesus is a continuous series of proofs of both His divine power, existence, and nature, and His human nature. As man He asks; as God He knows. As man He asks, and as God He will raise Lazarus in a moment. He reveals both natures: He is the God-Man. In any case, they said to Him, “Come and see.” There Jesus shed tears, and the Jews said, “See how He loved him!” But some of them said, “Could not this Man, who opened the eyes of the blind, also have kept this man from dying?” A few days earlier He had worked the miracle of healing the blind man, and everyone, as we were saying, was stirred up over Him. That is precisely why they asked, “Could He not have…”

helped him so that he would not die? “Then Jesus, again groaning within Himself, came to the tomb. It was a cave, and a large stone lay against it.” That cave, the tomb of Lazarus, remains to this day. You descend eighteen or twenty steps, and the burial chamber is below. It too is controlled by Muslims, by Arabs, and you pay what they call baksheesh to enter and visit it. In any case, when Jesus reached the tomb, He said, “Take away the stone.” Graves were not covered with earth in those days. “Lift it away.” Martha, the dead man’s sister, intervened and said, “Lord, by this time there is a stench, for he has been dead four days.”

“Four days! What are You saying? Could we endure the stench? His body must already have begun to decompose.” She therefore acknowledged that he was truly dead. Some claim he merely appeared to be dead, and then revived when she kissed him. But she said, “He has been dead four days.” Jesus said to her, “Did I not tell you that if you would believe, you would see the glory of God?” So, at Jesus’ insistence, they removed the stone from where the dead man lay. Jesus lifted His eyes upward and offered a brief prayer, speaking to Heaven, to the Father: “Father, I thank You that You have heard Me. And I knew that You always hear Me…”

There was no need for a lengthy speech. He prayed so that those standing there might believe that the Father had sent Him—that He was not some rebel acting on His own authority, but the One sent by God. After this short prayer, He cried out with a loud voice, “Lazarus, come forth!” He called to him as one might call to someone in the next room. And the dead man came out, bound

hand and foot with burial cloths, and his face wrapped with a cloth. Jesus said to them, “Unbind him, and let him go.” Here is another lesson. He left Lazarus’s hands bound. They bound the hands then just as we do, and our own funeral customs are, to some extent, a continuation of Jewish customs—the cloth wrapped around the head, and so forth. The question then arises: You brought him back from Hades; why did You not also unbind his hands? To teach us this: Whatever you cannot do, ask it of Me, and if it is for your good, I will do it for you.

But whatever you can do, you must do yourselves. We should not expect everything from grace, everything from God. If I can do something, I myself must put my hand to it. Can a person fast, for example? Yes, he can. Yet he asks God for strength to fast, though fasting is something he can undertake himself. If God were to do everything, where would your contribution or mine be? Where would your struggle be, through which you receive the crown and the reward? I offer this simply as an example. God helps a person with what that person cannot do; but where a person can act, he must put his own hand to the work. Someone says, “I am being led into temptation.” Guard yourself so that you are not led into temptation.

Do not pick up an indecent magazine. Do not sit before corrupt television. Do not lend your ear to things you know beforehand will harm you. How can you complain when you take no precautions? These are measures you can take. Will you say, “I shall throw myself into the sea, and God will save me,” or, “I shall put my hand into the fire and be burned”? No. God will help you in something you cannot prevent. But what you can prevent and remedy, you yourself must do, O man. This is also what Christ teaches here by not unbinding Lazarus Himself. There was another reason as well: so that they would not think he was a phantom or some revenant. No, this was their fellow villager, their friend—the man they themselves had tended, wrapped for burial, and bound by the hands. “Unbind him, then, and see that he is no phantom. He is your friend, your fellow villager, Lazarus.”

In other words, they were to verify it through their own personal experience.

Afterward, someone could discuss it at the coffeehouse and say, “I unbound his hands; I cut the burial bands myself.” This is why Jesus said, “Unbind his hands and let him go.” When the Jews there saw what had happened, they ran at once and reported everything to the Pharisees. From that day forward, opposition against Jesus intensified, and they sought to kill Him, because Lazarus and his resurrection had caused many to believe in Christ. You see, they still refused to accept Him. He had raised their fellow villager from the dead, and tomorrow He might do the same for them. Yet it meant nothing to them. Had He harmed them? No, He had done them good. Such is man. If a person examines himself, he will…

If a person examines himself, he will often find the hand of God at work; and yet, at other times, he stubbornly refuses to accept it, because it exposes his lawless way of life. So these men too, in their pride, did not want Jesus, and they even said, “It is expedient that He should die.” Then Christ departed, and what I told you at the beginning took place. He withdrew far away because He saw that His hour had not yet come. And when the hour came, six or eight days before Passover, He returned and willingly gave Himself up. That is why we call it His voluntary Passion, His freely chosen Passion. They did not seize and crucify Him simply because the Jews wanted to, because they were stronger and He could not escape them—as a communist uncle of mine once said to me. “Ah,” he said, “that rogue, your Christ, could not get away from the Jews.” “Why,” I asked him, “could He not escape them? Did they not once try to throw Him down from the brow of the hill, and He passed through their midst and went away? Why could He not have escaped them?”

“Tell me,” I said to him, “did Christ die, or did they put Him to death?” “They put Him to death,” he replied. “Not at all,” I told him. “They did not put Him to death. He died—He died at the hour He Himself chose.” I remember reading to him then, while he was ill in the sanatorium, the passage read on Great Friday describing how Christ died. “According to His humanity,” I told him, “they did not put Christ to death. He died and entered His voluntary, freely chosen Passion out of love for mankind. But ungrateful man refuses to appreciate this.” And I said to him, “At the very moment He yielded up His spirit, ‘He bowed His head and gave up His spirit.’ How will you and I die tomorrow, uncle? Tell me how. We will give up our spirit, and then our head will bow; the shutters will come down and never open again. But He ‘bowed His head and gave up His spirit.’ He died at the hour He chose, so that they would not break His legs.”

Thus His body remained whole and unbroken, plainly fulfilling both sayings: “They shall look on Him whom they pierced,” and, “Not one of His bones shall be broken.” He looked at me and reflected. Before three years had passed, he came to believe, and I dare say that he was saved at the last moment. Yet I still remember those bitter, venomous words of his: that they had put that rogue to death, crucified Him, and He had been unable to escape them. How far this is from the truth! He could have escaped them, but God came willingly. He so loved the world that He came and sacrificed Himself for the world—something we ourselves will not do unless we stand to gain some material or other benefit.

So this account of Lazarus provides answers to many questions. A few days ago, perhaps you heard—if you did not see it yourselves—that there was a televised...

...round-table discussion about life beyond the grave and related matters. They said many confused things against the reality of that life, claiming that science does not accept it: everything ends at the grave, and beyond it there is nothing. At one point the question was raised whether anyone had ever returned from there. I do not know exactly what was said, because I did not watch it myself; others told me, and I am not confident that their account was accurate. But many people ask this question: “Who has gone there and returned?” In this case I answer you: Lazarus went there and returned. Did he die or not? Is Lazarus a historical person or an imaginary one? Lazarus is a historical person. If someone goes to Bethany, even those who are hostile to the faith will show him Lazarus’s tomb...

...and he will pay to enter it. The place is there, as is the house of Lazarus. There is evidence confirming the existence of Lazarus’s family and his sisters. Even today, the relic of Lazarus is in Constantinople. Emperor Leo transferred it to the City. From where? From Cyprus. If you go to Cyprus, everything speaks of Lazarus. Indeed, I do not know whether you are aware that Lazarus lived for thirty years after he was raised. He became bishop of Kition, because the Jews had decided that Lazarus had to be removed and killed, since many were coming to believe in Christ because of him.

When the Apostles learned what the Jews were planning, they took Lazarus and sent him to Cyprus. He became a bishop there, lived for thirty years, and then died. His relics remain fragrant to this day, and the complete relic of Lazarus is still preserved in Constantinople. There is a magnificent church dedicated to him in the Phanar district of Constantinople. This proves that he was a historical person and that he lived afterward. Yet those who are determined, as we say, to reject the Resurrection and life beyond the grave still raise objections: “Since you accept that Lazarus was raised...”

“...what did he tell us when he returned from there? What did he see?” It is true that there is no written account of what Lazarus saw there. Someone may ask why nothing was written. There are many good reasons. First, neither pen nor nous—the spiritual intellect—can express the realities found there. Spiritual things cannot be conveyed in material terms. Paul was caught up to the third heaven. He went to Paradise. What did he tell us when he returned? He says there is no human language capable of speaking of these things: “Eye has not seen, nor ear heard, nor has it entered into the heart of man, the things which God has prepared for those who love Him.” None of man’s precious faculties that work together—the nous, the ear, the hand, the eye, and the rest—can express what God has prepared. When a person goes outside himself and then returns, he cannot put those things into words. Yet Lazarus’s very life showed that life truly exists beyond the grave. And this happened in his own day, before Christ had risen. Although Lazarus belonged to Jesus’ closest circle of friends and, in our ordinary way of thinking, should have gone with Christ to Paradise, as we were saying...

...we say that all is well in Paradise. But Paradise had not yet been opened. There was Hades, the place to which all souls descended before Christ, both the righteous and the unrighteous. After the Resurrection of Christ, it was divided into Hell and Paradise. Before that, everyone went down into Hades: Abraham went to Hades, John the Forerunner went to Hades, Isaac and Daniel went there, and so did all those dearly beloved by God. From the moment Christ descended into Hades, during the thirty-three hours from three o’clock on the afternoon of Great Friday, when He said, “It is finished,” until the night of the Resurrection when He arose, everything changed. He took with Him those who believed in Him, while the rest remained. And after the Resurrection of Jesus, we have Hell and Paradise.

Consequently, Lazarus descended into Hades and tasted its bitterness; he learned that beyond the grave things were not well. That is precisely why, during all the years he lived afterward, he remained pensive. He never laughed, and he never ate anything without first sweetening it. If you have the Triodion—the book that speaks of these events from the Sunday of the Publican and the Pharisee until the Resurrection—and turn to the appropriate place for the Saturday of Lazarus, you will find the following statement...

“After he returned to life, he never ate anything without sweetening it.” Everything tasted bitter to him unless he added sugar or something sweet—honey, or whatever people had in those days. This shows that he brought back with him the bitterness of death, the bitterness of Hades. Moreover, he never laughed again in his life—except on one occasion, and I will tell you what happened. This is why, when people who are gloomy and cold by nature happen for some reason to laugh, smile, or make some amused expression, we say, “Lazarus laughed.” That saying has come down to us through the generations and the centuries. This was the one occasion on which he laughed.

One summer afternoon, Lazarus was at home. Down in the street, it seems, a man was passing by selling flowers, perhaps carrying them on an animal, a cart, or some small wagon, and calling out his wares. He had flowerpots filled with blossoms. It was midday in summer, when everyone was resting. This merchant was a sly fellow. As he passed through a narrow street, he apparently saw a courtyard belonging to some young woman or lady, with flowerpots in it. He glanced this way and that, saw no one, snatched up a flowerpot, stealing it from the courtyard of that flower-loving woman...

...put it on his cart, and continued selling his wares. From above, Lazarus happened to see what the flower seller had done below. It struck him as so strange that he laughed without realizing it. His sisters inside the house heard Lazarus laugh and ran to see why. Then he uttered that famous saying: “I laughed because I saw clay stealing clay.” In other words, “I saw a man made of earth stealing an earthen flowerpot, and I laughed.” That was the only time Lazarus ever laughed. All that bitterness, the somber expression on his face, and his daily reflection—

...concern the nature of what it is like there, not whether life exists or whether Lazarus was raised. His monuments remain to this day. “If these should keep silent, the stones would cry out.” We speak about Aristotle. We speak about Plato’s olive tree. We speak about other ancient things. Did we live two or three thousand years before Christ so that we could see them for ourselves? Their monuments speak for them.

We persist in displaying those things, yet why do we reject Christ, who is far more recent, and Lazarus, who is far more recent? Because the devil does not care whether you believe in Plato, Aristotle, the Parthenon, or the Golden Age of Pericles. Only do not believe in Christ. Believe everything else. Become so learned that your head bends under the weight of wisdom and knowledge—but do not believe in Christ Crucified; do not believe in this Nazarene.

And yet man appears so foolish and inconsistent, failing to pay attention to the very things that demand his attention. But Christ said, “If these should keep silent, the stones would cry out.” The monuments, the stones themselves, will speak of My works. They will speak. I do not know whether you are aware of this, or whether I have shown it to you here before. I have shown you even those stones whose mouths appear to be open. If you ever go to Jerusalem, visit the Armenian Patriarchate. Deep within it is the place where Christ was led back and forth that night, from Annas to Caiaphas and the others. Stones have been brought there from the place where Christ spoke these words and built into the wall. And indeed, the stones look as though their mouths are open. The stones, He says, will speak—and they truly do, because people went and found...

...the tomb empty. Who will tell us what happened? The tomb itself tells you, “He is not here; He is risen.” The burial linens lying there bear witness and speak to you. The cloth that had covered His face, and the other linens, remained as though still molded around His body. How could anyone have removed Him from them? If His body had been stolen, the thieves would have taken the linens as well. So these lifeless things will speak. You may keep silent; you may refuse to speak of My Resurrection or to accept Me, but these things will speak. “If these should keep silent, the stones would cry out.” In the present case, all these monuments remain to this day: those in Jerusalem, the tomb of Lazarus, the place where he lived, his family’s houses preserved to the present, his relic, his church in Constantinople, and all the evidence in Cyprus. Lazarus is therefore established as a historical person; this cannot be denied. He lived for thirty years in Cyprus as bishop of Kition.

It is also said that the Most Holy Theotokos herself sewed his outer vestment. You have seen the outer garment worn by bishops. The Theotokos herself wove it for him; she had also woven Christ’s seamless tunic. From these accounts, then, we see that things are not as some people claim. Those who returned to this life afterward departed again, of course, as Lazarus did, because he still owed the debt of death. We all owe that debt, and one day we shall all rise in the General Resurrection. It makes no difference that Lazarus returned and fulfilled a particular role, or that those who were raised at the Crucifixion of Christ later died again. The son of the widow of Zarephath in Sidon, whom Elijah raised, died again.

The Shunammite woman’s son, whom Elisha raised, died again. So did the other child, the daughter of Jairus, and all the rest. They died again so that they, together with us and everyone else, might all rise at the General Resurrection. This, then, is the account as a whole: the death of Lazarus, his raising, and the doctrinal and moral teaching contained in it. In the five minutes I have left, let me say something about Pascha. We are preparing for Pascha—but we are preparing wrongly. There can be no Pascha without the Passion, no spring without winter, and no Resurrection without death.

So, if you will, experience Christ’s Passion as deeply as you can. Consider each day what He suffered for our sake, and afterward let us celebrate His Resurrection as well. Do not prepare merely for the Paschal holiday, the time off work, or the extra month’s salary, as some say, and so forth. Prepare for the Passion. Suffer with Him, and then rise with Him. A person could come to understand many things if he truly wished to follow these events. For example, Christ ascends the Cross. The culmination of all these days comes on Great Friday. He ascends the Cross. Why does He ascend it? He ascends because of our sins. He bears our sins and...

“And He suffers for us,” says Isaiah, 850 years before Christ, when he sees Him on the Cross with neither form nor beauty. So it was our sins that raised Christ upon the Cross. And what do we do today? We bring Christ wreaths of flowers—flowers that, for the most part, we simply buy at the market. Christ takes no delight in such wreaths, because those flowers are already His. He wants something of our own. The finest necklace, the finest wreath we can make for Christ—the one that will bring Him joy and make Him say, “My blood was not shed in vain; I did not ascend the Cross in vain”—is to make a necklace of our sins and bring it to Him. We offer Christ everything: candles, incense, and whatever else—but we do not offer Him our sins. A service is held on Great Friday: He dies in this way and is buried.

They bury Him—the very ones responsible bury Him. We crucified Him; we put Him to death; our sins put Him to death. Have you ever heard of a victim being buried by the one who killed him? I think not. The person who has killed someone will either be fleeing from justice during the victim’s funeral, or he will have been arrested and be in prison. Never does the killer himself bury his victim. Yet we have the audacity to bury our own Victim. We bury Christ while still bearing the sins by which we crucified Him. So I do not know how you think about this. We are human; we sin and drink iniquity like water. “There is no one who lives and does not sin.” Whether our sins are small or great, few or many, whether committed in word, deed, or thought—let us cleanse ourselves. Since, then, there is metanoia—repentance—and Confession, I believe that...

these are precisely the days given to us so that none of us may approach the Cross carrying our sins. And if we do not approach the Cross carrying our sins, then we will also come to the Resurrection cleansed, and everything will be different.

Λόγω του ότι τα γεγονότα μας πρόλαβαν και δεν τα προλαμβάνουμε να τα τακτοποιήσουμε εμείς όπως τα θέλαμε, ευχαριστούμε. Σκέφτηκα ένα, βέβαια, από όλα που θα μπορούσα να πω, δηλαδή από τη συνέχεια του Ακαθίστου, από τη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα που θα αντιμετωπίσουμε σε λίγες μέρες, από τα γεγονότα των Βαΐων και της Αναστάσεως του Λαζάρου που έχουμε αυτή την εβδομάδα. Από όλα αυτά, λέγω, γιατί μόνο το σημερινό μάθημα θα κάνουμε και έπειτα θα βρεθούμε μετά το Πάσχα, ένα καλούμεθα να εκλέξουμε, να μιλήσουμε. Σκέφτηκα, λοιπόν, να μιλούσα

της Αναστάσεως του Λαζάρου. Όχι ότι τα άλλα δεν είναι σοβαρά· σοβαρά, σοβαρότατα είναι, αλλά λόγω του ότι έχει σχέση με θάνατο και Ανάσταση, που είναι κάτι που θα το περάσουμε μια μέρα είτε το θέλουμε είτε όχι, έλεγα να μιλήσω γι' αυτό το θέμα που αντιμετωπίζουμε το Σάββατο. Και είναι συσχετισμένο και με την Κυριακή, που εμείς σαν Ορθόδοξοι εορτάζουμε την είσοδον, την θριαμβευτική, του Χριστού μας εις τα Ιεροσόλυμα.

Ένα περιστατικό το οποίο ένας μόνον Ευαγγελιστής το έχει περισώσει, συγκεκριμένως ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στο ενδέκατο κεφάλαιό του.

Να ξέρετε ότι η Ανάσταση του Λαζάρου, χρονολογικώς, δεν έχει γίνει το Σάββατο όπου έχει τοποθετηθεί και εορτάζεται. Έχει γίνει πολύ γρηγορότερα, όπως αναφέρει άλλωστε ο Ευαγγελιστής. Όταν ο Χριστός μας έκανε την Ανάσταση του Λαζάρου, έφυγε από τον τόπο εκείνον, από τη Βηθανία, διότι επρόκειτο να τον λιθοβολήσουν, διότι πολλοί επίστευαν στον Χριστό εξαιτίας της Αναστάσεως που έκανε. Στο κεφάλαιο αυτό που σας λέγω, στο ενδέκατο, που αναφέρονται τα περιστατικά γύρω από την Ανάσταση του Λαζάρου,

στο πεντηκοστό τρίτο εδάφιό του λέγει: «Απ' εκείνης ουν της ημέρας συνεβουλεύσαντο ίνα αποκτείνωσιν αυτόν. Ιησούς ουν ουκέτι παρρησία περιεπάτει εν τοις Ιουδαίοις, αλλά απήλθεν εκείθεν εις την χώραν εγγύς της ερήμου». Έφυγε μακριά, στην έρημο.

«Εφραίμ λεγομένην πόλιν, κακεί διέτριβε μετά των μαθητών αυτού. Ην δε εγγύς το Πάσχα των Ιουδαίων και ανέβησαν πολλοί εις Ιεροσόλυμα εκ της χώρας προ του Πάσχα ίνα αγνίσωσιν εαυτούς», να καθαριστούν, να εξομολογηθούν, όπως θα λέγαμε εμείς σήμερα, να ετοιμαστούν για το Πάσχα. «Εζήτουν ουν τον Ιησούν και έλεγον μετ' αλλήλων εν τω ιερώ εστηκότες· τι δοκεί υμίν; Ότι ου μη έλθη εις την εορτήν;» Δεν θα έρθει άραγε στην εορτή; Διότι, προφανώς, ο Λάζαρος ήταν μεγάλο πρόσωπο. Και όταν επληροφορήθηκαν τον θάνατό του, αφενός εκινήθηκαν πολλοί να παρακολουθήσουν την κηδεία του, αφετέρου όταν επίσης

επληροφορήθηκαν την Ανάστασή του, έγινε μεγάλος θόρυβος. Γι' αυτό πολύς κόσμος ήθελε να τον δει, ποιος είναι αυτός που είχε τη δύναμη να αναστήσει τον Λάζαρο, ώστε ο Λάζαρος να ξανακυκλοφορεί. Και έλεγαν, λοιπόν, «ότι ου μη έλθη εις την εορτήν;» «Δεδώκεισαν δε» —όμως αυτά τα λέγει ο λαός— «και οι αρχιερείς και οι Φαρισαίοι εντολήν», είχαν δώσει εν τω μεταξύ οι πονηροί άλλη εντολή, «ίνα εάν τις γνω πού εστι μηνύση, όπως πιάσωσιν αυτόν». Και συνεχίζει στο δωδέκατο κεφάλαιο: «Ο ουν Ιησούς προ εξ ημερών του Πάσχα ήλθεν εις Βηθανίαν, όπου ην Λάζαρος ο τεθνηκώς, ον ήγειρεν εκ νεκρών. Εποίησαν ουν αυτώ δείπνον εκεί, η Μάρθα διηκόνει».

Κάμανε του παρέθεσαν ένα ευχαριστήριο τραπέζι, «και ο Λάζαρος εις ην των ανακειμένων». Όμως η Εκκλησία το έχει πάρει αυτό το γεγονός —όπως έχουμε πει και άλλοτε, δεν ενδιαφέρεται χρονολογικώς ακριβώς για τα περιστατικά, αλλά απλώς για τα περιστατικά— και το τοποθετεί προ εξ ημερών του Πάσχα, προ της κοινής Αναστάσεως, διότι και εμείς πρόκειται να αναστηθούμε, να μας δείξει ότι τόσο εύκολα ανέστησε αυτόν, γιατί δεν θα αναστήσει και εμάς αύριο; Αυτό απλώς φιλολογικό. Τώρα, το περιστατικό αναφέρεται ως εξής. Έχει πολλές όψεις. Ακούσετε πώς το έχει: «Ην δε τις ασθενών, Λάζαρος από Βηθανίας». Είναι κάποιος άρρωστος, ο οποίος ονομάζεται Λάζαρος, από τη Βυθανία. Ακόμη θα μπορείτε να ξέρετε ότι...

Ο Λάζαρος ήτο Εβραίος στην καταγωγή, Φαρισαίος όμως στην αίρεση —όταν λέμε στην αίρεση, στο θρήσκευμα— Εβραίος αλλά Φαρισαίος. Αναφορικώς με την πίστη. «Εκ της κώμης Μαρίας και Μάρθας της αδελφής αυτής», ήτο από εκεί που ήτο η Μαρία και η Μάρθα. «Ην δε Μαρία» —αν ρωτήσει κάποιος ποια είναι αυτή η Μαρία— «η αλείψασα τον Κύριον μύρω και εκμάξασα τους πόδας αυτού ταις θριξίν αυτής». Είναι η Μαρία, μία από αυτές που έπλυνε τα πόδια του Χριστού, τα καθάρισε με τα μαλλιά της και του τα πέρασε με το μύρο, «ης ο αδελφός αυτής Λάζαρος ησθένει». Συνοπτικά, αδελφές, είχαν έναν αδελφό και ήταν άρρωστος. «Απέστειλαν ουν αι αδελφαί προς αυτόν λέγουσαι». Ο Χριστός δεν ήτο εκεί, ήτο μακριά, ήτο περίπου δύο ημερών δρόμο, και απέστειλαν κάποιον αγγελιοφόρο, προφανώς δικό πρόσωπο, και του είπανε λακωνικά τα εξής: «Κύριε, ίδε, ον φιλείς ασθενεί». Τίποτα άλλο. Ούτε έλα γρήγορα, ούτε τι μας λες να κάνουμε, ούτε τίποτα. Θα πάτε να του πείτε δυο λόγια: ότι αυτός που αγαπάει, «ον φιλείς», αυτός που αγαπάς, ο φίλος σου, ασθενεί. Δείχνει και αυτό σε εμάς πως κι εμείς θα μπορούσαμε,

εάν φιλούσαμε όμως τον Κύριο, αν αγαπούσαμε, να θέτουμε τα δικά μας αιτήματα. Δεν χρειάζονται πολλά λόγια. Αν, βέβαια, υπάρχει αδυναμία, λέγονται πολλά λόγια. Αλλά τα πολλά λόγια τα δικά μας είναι στην αδυναμία της πίστεώς μας. Δεν κοιτάζουμε να θεραπεύσουμε την ανάγκη μας με βάση την πίστη, αλλά με βάση τα λόγια. Αν έχουμε ανάγκη, πολλά λόγια: «Παναγία, βοήθεια» και «Χριστέ, βοήθεια». Όταν σταματήσει η επιστήμη να μπορεί να μας βοηθήσει, όταν εμείς αυτοί δεν μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας καν, τότε πολλά λόγια. Αν όμως μπορεί κάποιος άλλος να βοηθήσει, τότε δεν τον πιστεύουμε και τόσο τον Χριστό. «Γιατί δεν ειδοποιείτε;», θα μπορούσε να λεχθεί, «να έρθει γρήγορα», όπως τα λέγαμε εμείς.

Στο εργατσό να του πεις να έρθει γρήγορα, ή γιατρό παίρνουμε στο τηλέφωνο: «Σε παρακαλώ, σε περιμένω, είναι δύσκολη η κατάσταση». Αφήνει να εννοηθεί ότι αυτός ξέρει καλύτερα πώς να ενεργήσει και αν πρέπει να ενεργήσει. Εμείς όμως δεν μπορούμε να παρουσιαστούμε με τέτοια παρρησία όπως αυτή η κοπέλα που έστειλε να ειδοποιήσει, διότι εμείς δεν έχουμε εμπιστοσύνη. Πώς μια μάνα μπορεί τώρα να πει: «Χριστέ μου, σε παρακαλώ, ο Γεωργάκης μου είναι άρρωστος»; Ναι, το παλικάρι σου είναι άρρωστο. Αλλά μπορεί να πει όμως: «Το παλικάρι μου, το οποίο φιλείς, το οποίο αγαπάς, ασθενεί. Κανόνισε τι θα κάνεις»; Μπορεί να το πει αυτό σήμερα μια μάνα; Ο Γεωργάκης δεν φιλεί τον Χριστό, δεν τον αγαπά τον Χριστό. Η Κατινίτσα δεν τον αγαπά τον Χριστό και ούτω καθεξής. Με τι πρόσωπο να πάει η μητέρα,

ο πατέρας, ο αδελφός να παρακαλέσει, εν προκειμένω, για λογαριασμό ενός άλλου, εφόσον ξέρει ότι όχι μόνο δεν τον φιλεί, δεν τον αγαπά, αλλά και τον βλασφημεί από πάνω; Εδώ υπάρχει η βάση, υπάρχει η αφετηρία. Ξέρω ότι τον αγαπά και ξέρω ότι ο Χριστός, παρότι προπορεύεται, εντούτοις δεν μεροληπτεί. Ίσως να σας φαίνεται οξύμωρο αυτό που σας λέγω. Δεν είναι ο Χριστός αυτός που μεροληπτεί. Είναι αυτός που βλέπει αντίκρισμα. Είναι ακοή αντί ακοής. Θα ακούσεις τας εντολάς του, για να ακούσει τας ανάγκας σου. Δεν ακούς τας εντολάς του, δεν σε ακούει στας ανάγκας σου. Διότι στας ανάγκας μας εμείς θα φωνάξουμε: «Παναγία μου, βόηθα!» Και σε μια πυρκαγιά, επίσης, το παιδί κάτω, μια ασθένεια που δεν μπορεί να την προλάβει ο άνθρωπος, θα

φωνάξει κατ' ανάγκην από το αίσθημα της αυτοσυντηρήσεως. Όμως δεν θα ακούσει εκείνος· παρότι θα ακούσει, δεν θα υπακούσει στην έκκληση, δεν θα στείλει βοήθεια. Εδώ υπάρχει αυτό, ότι τον αγαπάς. Το ξέρουμε, διότι σε αγαπά, σε σέβεται, σε λογαριάζει, σε υπολογίζει, και σου θέτουμε απλώς υπόψη ότι ασθενεί. Τώρα εσύ θα κανονίσεις πώς πρέπει να ενεργήσεις. Η ενέργεια του Ιησού ήτο παράξενη. Εμείς, αν μάθουμε κάποιος φίλος μας, κάποιος γνωστός μας, κάποιος συγγενής μας ότι ασθενεί, μας έχει ανάγκη ή χρηματικώς ή προσωπικώς, θα σπεύσουμε και άδεια θα πάρουμε από την υπηρεσία μας, κάτι να κάνουμε, να επισκεφτούμε το γρηγορότερο. Ο Χριστός έκανε το τελείως αντίθετο. Είπε μερικά λόγια γύρω από την υπόθεση αυτή και ενήργησε ως εξής: «Ακούσας δε ο Ιησούς, είπεν»

«Αύτη η ασθένεια ουκ έστι προς θάνατον», παρότι πέθανε. Δηλαδή, τι πάει να πει «προς θάνατον»; Αυτή η ασθένεια δεν εδόθη για κακό, θα βγει καλό από αυτή την ασθένεια. Γι' αυτό πολλές φορές αυτό το εδάφιο το χρησιμοποιούμε εμείς για κάποιο περιστατικό, το οποίο προφανώς είναι κακό, είναι ζημιά, είναι κάποια αποτυχία, και λέμε: «Δεν είναι προς θάνατον, θα βγει καλό από αυτό». Αυτό, διότι ο λαός με τη δικιά του σοφία έχει βγάλει «κάθε εμπόδιο για καλό». Πολλές φορές μπορεί να σπάσω το ποδάρι μου, αλλά με γλίτωσε από μια αεροπορική καταστροφή, από ένα ναυάγιο, διότι πήγα με σπασμένο ποδάρι στο νοσοκομείο και δεν μπήκα στο καράβι, δεν μπήκα στο αεροπλάνο. Γι' αυτό λέμε ότι αυτό δεν είναι προς θάνατον, δεν χάθηκε ο κόσμος. Κάτι καλό θα βγει. Έτσι απήντησε ο Χριστός εδώ: «Αύτη η ασθένεια», λέγει, «ουκ έστι προς θάνατον, αλλ' υπέρ της δόξης του Θεού, ίνα δοξασθή ο Υιός του Θεού δι' αυτής».

Θα γίνει κάτι αμέσως. Σαν Θεός, σαν προφήτης, γνώριζε τι θα γίνει, ότι θα πεθάνει και θα τον αναστήσει, και θα γίνει αιτία οι άνθρωποι, όσοι θέλουν βέβαια, να πιστέψουν και να δοξάσουν τον Θεό. Και, εντός παρενθέσεως, λέγει: «Ηγάπα δε ο Ιησούς την Μάρθαν και την αδελφήν αυτής και τον Λάζαρον», σαν δηλαδή στενό περιβάλλον του, τα εκτιμούσε τα κορίτσια αυτά. «Ως ουν ήκουσεν» —από την ημέρα, λοιπόν, από την ώρα που άκουσε ο Χριστός, που εδέχθη την πληροφορία, παρότι το ήξερε ο Χριστός— «ως ουν ήκουσεν ότι ασθενεί, τότε μεν έμεινεν εν ω ην τόπω δύο ημέρας». Άνθρωπος άρρωστος, δεν θα τρέξει; Δεν τρέχει. Γιατί δεν τρέχει; Διότι κάτι τρέχει.

Είναι αυτό που τρέχει, ότι ο Λάζαρος πρέπει να πεθάνει. Και τον Λάζαρο θα τον αναστήσουμε, δεν χάθηκε ο κόσμος αν πεθάνει. Έπειτα, αφού πέρασαν δύο μέρες, «μετά τούτο λέγει τοις μαθηταίς· άγωμεν εις την Ιουδαίαν πάλιν». Σηκωθείτε να γυρίσουμε στην Ιουδαία πάλι. «Λέγουσιν αυτώ οι μαθηταί αυτού· Ραββί, νυν εζήτουν σε λιθάσαι οι Ιουδαίοι, και πάλιν υπάγεις εκεί;» Εμείς φύγαμε από εκεί διότι ζητούν να σε λιθοβολήσουν και τώρα πας εθελοντής ξανά εκεί; «Απεκρίθη ο Ιησούς· ουχί δώδεκά εισιν ώραι της ημέρας; Εάν τις περιπατή εν τη ημέρα, ου προσκόπτει, ότι το φως του κόσμου τούτου βλέπει».

Όσο υπάρχει ο άνθρωπος στη ζωή, αυτό είναι το φως της ημέρας, δώδεκα ώρες, πρέπει πάντοτε να κάνει το καλό. Είναι σκοτάδι όταν ο άνθρωπος πράττει το κακό στη ζωή του. Όταν πράττει το καλό στη ζωή του, μη φοβάται.

Περπατεί την ημέρα, εφόσον πηγαίνει να κάνει το καλό, «ου προσκόπτει», δεν πρόκειται να έχει ζημιά, «ότι το φως του κόσμου τούτου βλέπει. Εάν δε τις περιπατή εν τη νυκτί», για να κάνει κάτι το κακό, τότε, λέγει, «προσκόπτει, ότι το φως ουκ έστιν εν αυτώ», ότι ο Θεός δεν είναι μαζί του. Εμείς δεν θα πάμε για κακό, θα πάμε για καλό. Μη φοβείσθε, λοιπόν, δεν θα μας λιθοβολήσουν. Τους παρηγορεί, τους ενδυναμώνει με αυτόν τον παραβολικό τρόπο. Μετά τούτο, τους ερμηνεύει γιατί πρέπει να πάνε, γιατί αυτοί δεν ξέρουν ακόμη το τι έχει συμβεί. Ποιος λόγος αναγκάζει τον Ιησού να επιστρέψει εκεί που γρηγορότερα τον εδίωκαν, να τον λιθοβολήσουν μάλιστα; Και λέγει: «Λάζαρος ο

φίλος ημών» —γιατί ήταν και των μαθητών φίλος, φαίνεται· έμπαιναν και έβγαιναν στο σπίτι στη Βυθανία των αδελφών του Λαζάρου— «Λάζαρος ο φίλος ημών κεκοίμηται», εκοιμήθη. Αυτή είναι μια λέξη που μέχρι σήμερα είναι παρεξηγημένη από πολλούς. Εμείς μιλούμε περί νεκροταφείων, μιλούμε για νεκρούς, ενώ ο Χριστός μιλεί για κοιμημένους. Γι' αυτό και δεν λέγονται αυτά νεκροταφεία, λέγονται κοιμητήρια. Αλλά ο σατανάς έχει κατορθώσει να μετατρέψει την ονομασία, ώστε τον άνθρωπο να τον απογοητεύει μπροστά στον θάνατο. Διότι, όταν ομιλούμε για living room, για υπνοδωμάτιο, πάει να πει παιδάκια εισέρχονται, κοιμούνται και εγείρονται και εξέρχονται. Αυτό δεν θέλει ο σατανάς να το γνωρίζει ο άνθρωπος, ότι μια μέρα, είτε το θέλει είτε όχι, θα ξυπνήσει,

ότι απλώς έχει τώρα έναν μακροχρόνιον ύπνον και γι' αυτό το έχει μετατρέψει. Όμως ο Χριστός σε αυτή τη γλώσσα μίλησε, ο φίλος ημών και κοίμηται. Αλλά πορεύομαι ή να εξυπνήσω αυτόν, πάω να τον ξυπνήσω λέγει. Γι' αυτό πηγαίνω ξανά κάτω, μην παρεξηγείστε. Ακούσαν αυτοί περί ύπνου, σου λέει κοινωνάει να πάμε εμείς από εδώ να κινδυνεύσουμε για να ξυπνήσουμε τον Λαζαρό Με το δικό της τρόπο αυτή Ή πονούν οι μαθηταί αυτού, Κύριε, ή και κοίμητε αν κοιμάται, σωθήσετε να ξυπνήσει Η ρήκη δε ο Ιησούς, έλεγε ο Ιησούς, περί του θανάτου αυτού Ευαγγελισμός,

Για τον θάνατο, οι άλλοι λένε ότι αφού κοιμάται, γιατί να πάμε εμείς να διακινδυνεύσουμε; «Τότε ουν είπεν αυτοίς ο Ιησούς παρρησία· Λάζαρος απέθανε». Το καταλαβαίνετε; Όταν άκουσαν αυτοί ότι πέθανε, το πράγμα άλλαξε. Παρητήθησαν από το να φυλαχτούν και δέχτηκαν να εκτεθούν σε κίνδυνο μαζί με τον δάσκαλό τους και υπήκουσαν να επιστρέψουν. Όμως ο Θωμάς, ο οποίος ως επί το πλείστον επήγαινε μουρμουρίζοντας πολλές φορές κοντά, είχε τις δικές του αντιλήψεις, είπε το εξής. Εφόσον γρηγορότερα ο Χριστός μας είπε —«τότε είπεν αυτοίς παρρησία» ο Χριστός μας— ότι «χαίρω δι' υμάς ίνα πιστεύσητε, ότι ουκ ήμην εκεί», και χαίρομαι διότι εδόθη αυτή η ευκαιρία

να μην είμαι εκεί, και θα δείτε κάτι τώρα εσείς που θα στερεωθείτε στην πίστη. «Αλλά άγωμεν προς αυτόν», ας πάμε προς τα εκεί. Φτάνουν έπειτα από μια μέρα δρόμο τώρα αυτοί. Τέσσερες ημέρες, τεταρταίος ο Λάζαρος στον τάφο. «Είπεν ουν Θωμάς ο λεγόμενος Δίδυμος τοις συμμαθηταίς· άγωμεν και ημείς ίνα αποθάνωμεν μετ' αυτού». Πάμε να μας λιθοβολήσουν, να ησυχάσουμε. Πάμε να μας σκοτώσουν οι Εβραίοι. Έτσι έλεγε μουρμουρίζοντας, πηγαίνοντας κοντά. Γιατί, βλέπετε, ας τις ανμάθετε, το ανθρώπινο μένει το στοιχείο μέσα πάντοτε και οι άνθρωποι δείχνουν τις αδυναμίες τους. «Ελθών ουν ο Ιησούς εύρεν αυτόν τέσσαρας ημέρας ήδη έχοντα εν τω μνημείω».

Τον είχανε θάψει προ τεσσάρων ημερών. Η Βηθανία —και σήμερα, δεν ξέρω αν έχει πάει κανείς εξ ημών— είναι περίπου τρία χιλιόμετρα από τα Ιεροσόλυμα, έξω. «Ην δε η Βηθανία εγγύς των Ιεροσολύμων ως από σταδίων δεκαπέντε». Δύο επί δεκαπέντε, τριάντα, είναι τρία χιλιόμετρα περίπου. «Και πολλοί εκ των Ιουδαίων εληλύθεισαν προς τας περί Μάρθαν και Μαρίαν, ίνα παραμυθήσωνται αυτάς περί του αδελφού αυτών». Πήγανε να υποβάλουν τα συλλυπητήριά τους, όπως λέμε. Επεσκέφθησαν, γιατί τα έθιμα έτσι ήταν, άνθρωπος με τον συνάνθρωπο να παρηγορεί ο ένας τον άλλον. Η Μάρθα επληροφορήθη, ως φαίνεται, ότι έρχεται ο Ιησούς, τον οποίον είχαν ειδοποιήσει πολύ γρηγορότερα.

Αυτός δεν ενήργησε, δεν έσπευσε να βοηθήσει τον Λάζαρο, τον άφησε και πέθανε. «Η ουν Μάρθα, ως ήκουσεν ότι ο Ιησούς έρχεται, υπήντησεν αυτώ». Βγήκε από το σπίτι, άφησε τον κόσμο και λοιπά, η Μάρθα, και αυτή βγήκε έξω της πόλεως, έξω μάλλον του χώρου εκείνου που είχε ταφεί ο Λάζαρος. Διότι, εάν πάτε να δείτε πού συναντήθηκε ο Χριστός μας με τη Μάρθα, αυτό το μέρος σήμερα είναι στεγασμένο και φυλαγμένο μέσα σε ένα μοναστήρι γυναικείο. Υπάρχει ο λίθος όπου εκάθησε ο Ιησούς και περίμενε τη Μαρία, που έγινε μια συζήτηση που θα δούμε πιο κάτω. Αυτό, αν σας δοθεί ποτέ ευκαιρία και το προσκυνήσετε, αυτό το λίγο το μέρος έχει το άρωμα του Παναγίου Τάφου.

Όπου πέρασε ο Ιησούς, επάτησε ή θαυματούργησε, έχει το ίδιο άρωμα. Σε πληροφορεί ότι πέρασε ο Χριστός. Εν αντιθέσει, όπου πέρασε η Θεοτόκος έχει άλλο άρωμα, και όπου πέρασαν Άγιοι ή έγιναν μαρτύρια κ.λπ. υπάρχει άλλο άρωμα, όπως ο λιθοβολισμός του Στεφάνου κ.λπ. Διότι αυτά υπάρχουν εκεί πέρα ανάγλυφα μέχρι σήμερα, παρότι διατηρούνται από την πρόνοια του Θεού και στα χέρια μάλιστα Αράβων ή Εβραίων, ξένων προς την πίστη μας. Και αυτό είναι ενισχυτικό για μας, διότι αυτά τα έχουμε από τους αρνητικούς, δεν τα έχουμε από τους φίλους του Χριστού, τα έχουμε από τους εχθρούς του Χριστού, και τότε παίρνουν κάποια διαφορετική όψη τα πράγματα από απόψεως αληθείας. Λέγει, λοιπόν, η Μάρθα όταν πήγε εκεί το εξής. Η απάντηση είναι αυτό που είπε η

Μάρθα. Πήγε το πρώτον, λέγει: «Κύριε, ει ης ώδε, ουκ αν απέθανεν ο αδελφός μου». Δεν θα πέθαινε, λέει, ο αδελφός μου. «Αλλά και νυν οίδα» —και τώρα, του λέει, γνωρίζω— «ότι όσα αν αιτήση τον Θεόν, δώσει σοι ο Θεός». Αλλά και τώρα ξέρω ότι εσύ μπορείς κάτι να κάνεις στην περίπτωση αυτή. «Λέγει αυτή ο Ιησούς· αναστήσεται ο αδελφός σου». Θα αναστηθεί, λέει, ο αδελφός σου. Αυτή ενόμισε ότι πρόκειται περί της γενικής Αναστάσεως, κάποια μέρα που θα γίνει η Ανάσταση των ανθρώπων, ότι θα αναστηθεί και ο αδελφός της. «Λέγει αυτώ· οίδα ότι αναστήσεται εν τη αναστάσει εν τη εσχάτη ημέρα». Ναι, το ξέρω, λέει, αυτό το πράγμα, ότι θα αναστηθεί, λέει, την τελευταία ημέρα.

αυτοί ο Ιησούς, «Εγώ ειμι η Ανάστασις και η Ζωή». Δεν είναι να φτάσουμε εκεί για να αναστηθεί. Εγώ είμαι η Ανάσταση και η Ζωή. «Ο πιστεύων εις εμέ, καν αποθάνη, ζήσεται· και πας ο ζων και πιστεύων εις εμέ ου μη αποθάνη εις τον αιώνα. Πιστεύεις τούτο;» Λέγει αυτώ: «Ναι, Κύριε, εγώ πεπίστευκα ότι συ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, ο εις τον κόσμον ερχόμενος». «Και ταύτα ειπούσα απήλθεν και εφώνησε Μαρίαν την αδελφήν αυτής λάθρα, ειπούσα· ο Διδάσκαλος πάρεστι και φωνεί σε». Όταν ελέχθησαν αυτά στην πρώτη συνάντηση με τη Μάρθα από τον Χριστόν, τον άφησε και πηγαίνει κρυφά στο σπίτι. Στο σπίτι υπήρχαν επισκέπτες που ήρθαν να παρηγορήσουν, να υποβάλουν τα συλλυπητήριά τους.

Της μίλησε κρυφά, άσ' τους και πάμε. Ο Δάσκαλος. Πράγματι, αυτή η Μαρία, χωρίς να δώσει αναφορά κλπ., τους εγκαταλείπει και κρυφίως φεύγει. Αυτοί νόμισαν ότι φεύγει και πηγαίνει στον τάφο για να κλάψει. Εκείνη, ως ήκουσεν, εγείρεται ταχύ και έρχεται προς Αυτόν. Ούπω δε εληλύθει ο Ιησούς εις την κώμην, δεν ήρθε μέσα στη Βηθανία, αλλά έμεινε απ' έξω. Και πράγματι υπάρχει, που σας λέγω, σε μια απόσταση 700 μέτρων από τον τάφο, το μέρος της συναντήσεως. Αλλ' ην εν τω τόπω όπου υπήντησεν αυτώ η Μάρθα, εκεί που τον συνήντησε πρώτα η Μάρθα, εκεί ακριβώς έμεινε. Οι ουν Ιουδαίοι, οι όντες μετ' αυτής εν τη οικία και παραμυθούμενοι αυτήν, αυτοί που είχαν πάει να την παρηγορήσουν, ιδόντες τη Μαρία ότι ταχέως ανέστη και εξήλθεν, ηκολούθησαν αυτή, λέγοντες ότι υπάγει εις το μνημείον ίνα κλαύση εκεί.

Που σας προείπαμε, απλά λόγια. Η ουν Μαρία, ως ήλθεν όπου ην ο Ιησούς, ιδούσα Αυτόν, έπεσεν εις τους πόδας Αυτού, λέγουσα Αυτώ· «Κύριε, ει ης ώδε, ουκ αν απέθανέ μου ο αδελφός». Τα ίδια λόγια που είπε και η Μάρθα. Ιησούς ουν, ως είδεν αυτήν κλαίουσαν και τους συνελθόντας αυτή Ιουδαίους κλαίοντας, ενεβριμήσατο τω πνεύματι και ετάραξεν εαυτόν. Δηλαδή ο Χριστός μέσα του εταράχθη, σαν να είπε δηλαδή: «Πώς τον έφτιαξα εγώ τον άνθρωπο», γιατί ο Χριστός έφτιαξε τον άνθρωπο να μην πεθαίνει, «και πώς κατάντησε». Και τώρα συμπαρασύρεται ανθρωπίνως, συναισθηματικώς, από τα κλάματα, από τον κοπετό των αδελφών και από των άλλων υπολοίπων ανθρώπων. Αυτό πάει να πει «ενεβριμήσατο τω πνεύματι».

Στη συνέχεια λέγει το εξής. Όταν είδαν τον Χριστό μας που δάκρυσε, είπαν: «Ίδε πώς αυτόν εφίλει», πόσο τον αγαπούσε, που δακρύζει και αυτός. Θα ήθελα, στο σημείο αυτό, ορισμένοι που λέγουν, όταν τους λέμε ότι δεν επιτρέπεται να κλαίει ο άνθρωπος τον θάνατο, αυτοί λέγουν ότι και ο Χριστός έκλαψε. Ο Χριστός δεν έκλαψε. Ο Χριστός εδάκρυσε κατά το ανθρώπινο. Δεν μαλλιοτραβήχτηκε. Δεν γύρισε τα κάδρα ανάποδα. Δεν έκλεισε το σπίτι του. Δεν σταμάτησε να σερβίρει γλυκό, μήπως γλυκαθεί ο Χάρος και ξαναέρθει. Δεν έσπασε τα πιάτα, ούτε ντύθηκε μαύρα, ούτε αυτός ούτε η μητέρα του. Γιατί εμείς αμέσως παίρνουμε αυτά τα επιχειρήματα. Αυτά δεν είναι επιχειρήματα.

Τα έχουμε βάλει. Σαν άνθρωπος θα νιώσεις βέβαια κάποιο κενό. Δεν θα έχεις κέφι, θα είσαι δύσθυμος για ορισμένο χρονικό διάστημα. Άνθρωπος βγαίνει από το σπίτι, δεξί σου χέρι, σύζυγος, πεθερικό, παιδί, σύντροφος και λοιπά. Εδώ ένα δόντι βγαίνει από το στόμα σου και η γλώσσα σου το αναζητεί ένα, δυο, τρεις μήνες· πάντοτε πάει εκεί πέρα και βλέπει ότι λείπει. Πόσω μάλλον που έφυγε ολόκληρος άνθρωπος. Δεν είναι λάθος το να λυπηθείς, αλλά είναι λάθος το να μαλλιοτραβηχτείς, όπως δυστυχώς γίνεται σε πολλά μέρη της πατρίδας μας. Εν πάση περιπτώσει, στο σημείο αυτό ερωτά ο Χριστός μας και λέγει: «Πού τεθείκατε Αυτόν;» Δεν ξέρεις πού τον εθέσαν; Δεν ξέρεις ότι πέθανε από μακριά; Δεν ξέρεις ότι θα τον αναστήσεις και λες ότι αυτό είναι προς τη δόξα, δεν είναι προς θάνατον, θα βγει καλό από αυτό, και τώρα δεν ξέρεις πού τον βάλανε;

Την ανθρωπίνη του φύση στο σημείο αυτό. Η ζωή ολόκληρος του Ιησού είναι μια σειρά αποδείξεων της θεϊκής του δυνάμεως, υπάρξεως, φύσεως και της ανθρωπίνης φύσεως. Ο άνθρωπος ρωτά, σαν Θεός γνωρίζει· ως άνθρωπος ρωτά, σαν Θεός θα τον αναστήσει σε λίγο. Αποδεικνύει και τις δύο, είναι Θεάνθρωπος. Εν πάση περιπτώσει, του λέγουνε: «Έρχου και ίδε». Και εκεί εδάκρυσεν ο Ιησούς και έλεγον οι Ιουδαίοι: «Ίδε πώς εφίλει αυτόν». Τινές δε εξ αυτών είπον: «Ουκ ηδύνατο ούτος, ο ανοίξας τους οφθαλμούς του τυφλού, ποιήσαι ίνα και ούτος μη αποθάνη;» Γιατί είχε κάνει το θαύμα της θεραπείας του τυφλού προ λίγων ημερών και ήτανε ο κόσμος σε ένα πόδι, όπως τα λέγαμε, γύρω από το πρόσωπο αυτό. Γι' αυτό ακριβώς λένε: «Δεν θα μπορούσε αυτός...»

Να βοηθήσει ώστε να μην πεθάνει; Ιησούς ουν, πάλιν εμβριμώμενος εν εαυτώ, έρχεται εις το μνημείον. Ην δε σπήλαιον και λίθος μέγας επέκειτο επ' αυτώ. Υπάρχει μέχρι τη σήμερον το σπήλαιον αυτό, ο τάφος του Λαζάρου. Κατεβαίνεις κάτω με 18-20 σκαλιά, είναι το μνημείο κάτω. Το έχουνε και αυτό οι Μωαμεθανοί, οι Άραβες, και πληρώνεις να μπεις μέσα, μπαξίσι που λένε αυτοί, για να το επισκεφτείς. Εν πάση περιπτώσει, όταν έφτασε μπροστά στο μνημείο, λέγει ο Ιησούς: «Άρατε τον λίθον». Σηκώστε· δεν είχαν χώματα τότε κλπ. Σηκώστε. Επεμβαίνει η αδελφή του, η Μάρθα, και λέει: «Κύριε, ήδη όζει· τεταρταίος γαρ εστι».

Τεσσάρων ημερών, τι λες; Μπορούμε να σταθούμε μπροστά στη βρώμα; Ο άνθρωπος θα έχει ήδη αρχίσει την αποσύνθεση. Δηλαδή αναγνωρίζει ότι πραγματικά πέθανε. Είχε πάθει νεκροφάνεια, που λένε ορισμένοι, και έδωσε το φιλί της και αναστήθη; «Τεταρταίος γαρ εστι», λέει. Λέγει αυτή ο Ιησούς: «Ουκ είπόν σοι ότι, εάν πιστεύσης, όψει την δόξαν του Θεού;» Δεν σου είπα; Ήραν ουν τον λίθον, ου ην ο τεθνηκώς κείμενος. Σήκωσαν λοιπόν το λιθάρι, κατόπιν της επιμονής του Ιησού, και ο Ιησούς ήρε τους οφθαλμούς προς τα άνω και έκαμε μία σύντομο προσευχή, μιλώντας με τον Ουρανό, με τον Πατέρα, και είπε: «Πάτερ, ευχαριστώ σοι ότι ήκουσάς μου. Εγώ δε ήδειν ότι πάντοτέ μου...»

μοακούις. Εν υπήρχε να δει λόγο. Δευτέρα Παρουσία, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Βασιλεία των Ουρανών, Ευχή Έσχατα, Αγία Γραφή, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Βασιλεία των Ουρανών, Ευχή Έσχατα, Αγία Γραφή, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Βασιλεία των Ουρανών, Ευχή Έσχατα, Αγία Γραφή, Αποκάλυ Ή να πιστεύσω συν ότι σήμαι απέστειλες, ότι δεν είμαι κάποιος αντάρτης εγώ που κάνω αφεαυτού μου αυτά τα πράγματα, αλλά είμαι ο απεσταλμένος του Θεού. Και τ' αυτά, αυτό το σύντομο είπε το λογίδριον αυτό, φωνή μεγάλη εκκράβγαζε, Λάζαρε, δε βρω έξω, του φωνάζεις, άνα του φώνασε, ήταν στο διπλανό δωμάτιο. και εξήλθεν ο τεθνικός δεδεμένος

Τους πόδας και τας χείρας κειρίαις, και η όψις αυτού σουδαρίω περιεδέδετο. Λέγει αυτοίς ο Ιησούς: «Λύσατε αυτόν και άφετε υπάγειν». Άλλη εδώ διδασκαλία. Του άφησε δεμένα τα χέρια. Γιατί, όπως τα δένουμε κι εμείς τα χέρια, έτσι έδεναν. Κατ' επέκταση έχουμε ιουδαϊκών εθίμων στην κηδεία μας, το σουδάριο που είχε δέσει το κεφάλι κλπ. Και τίθεται το ερώτημα: Εσύ που τον έφερες από τον Άδη, τα χέρια γιατί δεν του τα έλυσες; Για να διδάξω εσάς ότι αυτό που δεν μπορείτε εσείς να κάνετε, να το ζητάτε από μένα και, αν είναι προς το συμφέρον σας, θα σας το κάνω.

Όμως αυτό που εσείς μπορείτε να κάνετε, θα το κάνετε εσείς. Μην τα ζητάμε όλα από τη χάρη, όλα από τον Θεόν. Εφόσον εγώ μπορώ να το κάμω αυτό, θα το βάλω εγώ αυτό. Δεν μπορεί ο άνθρωπος, φερ' ειπείν, να νηστέψει; Μπορεί. Ζητάει δύναμη από τον Θεό για να νηστέψει, εφόσον μπορεί να νηστέψει μόνος του. Αν τα βάλει Αυτός, τότε πού η χάρις η δικιά σου και η δικιά μου, πού ο αγώνας σου για να έχεις τον στέφανον, να έχεις τον μισθόν; Απλώς δηλαδή ένα παράδειγμα σας έφερα. Ώστε ο Θεός βοηθάει τον άνθρωπο σε εκείνο που δεν μπορεί αυτός. Εκείνο όμως που μπορεί ο άνθρωπος, το χέρι θα το βάλει ο άνθρωπος. Λέει: «Σκανδαλίζομαι». Φυλάξου, να μη σκανδαλίζεσαι.

Παίρνεις το περιοδικό το άσεμνο, μη στέκεσαι μπροστά στην τηλεόραση τη διεφθαρμένη, μη βάζεις στο αυτί σου να ακούσεις πράγματα τα οποία ξέρεις... Εκ προοιμίου ότι θα σε ζημιώσουν. Πώς, μα εσύ δεν παίρνεις κανένα μέτρο; Αυτό μπορείς να πάρεις. Τι θα πεις, ότι εγώ θα πέσω στον γιαλό και ο Θεός θα με σώσει; Εγώ θα βάλω το χέρι μου στη φωτιά και θα καώ; Όχι. Εγώ θα σε βοηθήσω σε ένα πράγμα που δεν μπορείς εσύ να το προλάβεις. Αυτό όμως που εσύ μπορείς να προλάβεις και να θεραπεύσεις, αυτό θα το κάνεις εσύ, άνθρωπε. Αυτό διδάσκει και εδώ, ότι δεν του έλυσε. Και υπάρχει και ο άλλος λόγος: να μην το θεωρήσουν ότι είναι φάντασμα, ότι είναι κάνας βρικόλακας. Όχι, είναι ο χωριανός σας, ο φίλος σας, αυτόν που εσείς περιποιηθήκατε, εσείς εσαβανώσατε, εσείς του δέσατε τα χέρια. Λύστε τον λοιπόν, να δείτε ότι δεν είναι φάντασμα· είναι ο φίλος σας, ο χωριανός σας, ο Λάζαρος.

Δηλαδή να δημιουργήσουν ατομικόν πειραματισμόν.

Να συζητήσει στο καφενείο έπειτα: «Εγώ του έλυσα τα χέρια, εγώ έκοψα τα σκοινιά». Γι' αυτό λοιπόν λέγει: «Λύστε του λοιπόν τα χέρια και αφήστε τον να υπάγει». Όταν είδαν αυτό οι Ιουδαίοι εκεί, έτρεξαν αμέσως και το είπαν στους Φαρισαίους, ότι έτσι κι έτσι έγινε αυτό το πράγμα. Γι' αυτό ακριβώς τα πράγματα από εκείνη την ημέρα άλλαξαν εναντίον του Ιησού και εδίωκον να τον φονεύσουν, διότι έγινε αιτία ο Λάζαρος, η Ανάσταση αυτή, να πιστεύουν πολλοί στον Χριστό. Βλέπετε, αμέσως δεν τον δέχονται. Νεκρανάσταση έκανε στον χωριανό τους και αύριο μπορεί να την κάνει και σε εκείνους. Τίποτα. Κακό τους έκανε; Καλό τους έκανε. Αυτός είναι ο άνθρωπος. Αν εξετάσει ο άνθρωπος τον εαυτό του, θα...

Βρει το χέρι του Θεού πολλές φορές και, εντούτοις, δεν το θέλει με πείσμα πολλές άλλες φορές, διότι του ελέγχει τον παράνομο βίο του. Και αυτοί, εγωιστεύοντες, δεν ήθελαν τον Ιησούν και είπαν μάλιστα: «Συμφέρει», λέει, «να πεθάνει». Και τότε ο Χριστός έφυγε και έγινε εκείνο που σας είπα στην αρχή. Έφυγε μακριά, διότι έβλεπε ότι δεν ήρθε ακόμη η ώρα. Και όταν ήρθε η ώρα, προ έξι-οκτώ ημερών του Πάσχα, ξαναγύρισε μέσα και παρεδόθη. Γι' αυτό λέγεται και εκούσιον πάθος, θεληματικόν πάθος. Δεν τον έπιασαν διότι ήθελαν οι Εβραίοι και ήσαν οι δυνατοί και τον έπιασαν και τον εσταύρωσαν, δεν μπορούσε να τους φύγει, όπως μου έλεγε ένας θείος μου κομμουνιστής κάποτε. «Α, μου λέει, το κατεργάρι, μου λέει, τον Χριστό σου, δεν μπόρεσε να τους ξεφύγει, λέει, των Εβραίων». «Γιατί», του λέω, «δεν μπορούσε να τους ξεφύγει; Και άλλη φορά δεν πήγαν να τον κρημνίσουν από την οφρύν κάτω και έφυγε μέσα από αυτούς; Γιατί δεν μπορούσε να τους ξεφύγει;»

«Πέθανε», του λέω, «ο Χριστός, πέθανε ή τον πεθάνανε;» «Τον πεθάνανε», μου λέει. «Καθόλου», του λέω, «ότι τον πεθάνανε. Απέθανε, πέθανε την ώρα που ήθελε Αυτός». Και του διάβασα, ενθυμούμαι, τότε ήταν άρρωστος στο σανατόριο, και του διάβασα τότε αυτό που λέγει την ώρα της Μεγάλης Παρασκευής, το πώς πέθανε ο Χριστός. Ως άνθρωπος, ο Χριστός, του λέω, δεν τον πεθάναν, αλλά πέθανε και ήλθε εις το εκούσιον πάθος, το θεληματικό, από αγάπη προς τον άνθρωπο. Αλλά ο άνθρωπος, αγνώμων, του λέω, δεν θέλει να το εκτιμήσει αυτό το πράγμα. Και του είπα: Τη στιγμή εκείνη που άφησε το πνεύμα, «και κλίνας την κεφαλήν παρέδωκε το πνεύμα». Συ πώς θα πεθάνεις κι εγώ αύριο, του λέω, θείε; Πες μου πώς. Θα αφήσουμε το πνεύμα και θα κλίνουμε την κεφαλή, θα κατεβάσουμε τα ρολά και δεν πρόκειται να ξανανοίξεις, του λέγω. Αυτός «και κλίνας την κεφαλήν παρέδωκε το πνεύμα». Πέθανε την ώρα που ήθελε, ώστε να μην κατεάξωσιν αυτού τα σκέλη.

Να μείνει ολόκληρος, ολόσωμος και να είναι δακτυλοδεικτούμενος· «εις ον εξεκέντησαν», αφενός, και «οστούν αυτού ου συντριβήσεται». Με κοιτούσε και συλλογιζόταν. Δεν πέρασαν τρία χρόνια, πίστεψε αυτός και τολμώ να πω ότι εσώθη την τελευταία στιγμή. Όμως τα θυμάμαι τα πικρά του λόγια αυτά, τα γεμάτα δηλητήριο, ότι τον πεθάνανε, τον κατεργάρη, τον σταυρώσανε, δεν μπόρεσε να τους ξεφύγει. Πόσο δεν είναι έτσι το θέμα! Μπορούσε να τους ξεφύγει, αλλά ήρθε θεληματικά ο Θεός. Τόσον ηγάπησε τον κόσμον, ώστε ήλθε και θυσιάστηκε Αυτός διά τον κόσμο, πράγμα το οποίο δεν κάνουμε εμείς αν δεν έχουμε υλικό ή άλλο συμφέρον.

Το θέμα λοιπόν αυτό του Λαζάρου είναι ένα θέμα που έχει απαντήσεις για πολλά πράγματα. Προ ημερών ίσως πληροφορηθήκατε εσείς, αν δεν είδατε, έγινε από...

Τηλεόραση μια στρογγυλή τράπεζα αναφορικώς με τη ζωή πέραν του τάφου και λοιπά. Και έλεγαν πολλά, συγκεχυμένα βέβαια, κατά της ζωής, διότι η επιστήμη δεν παραδέχεται. Φτάνουν τα πράγματα μέχρι του τάφου και από εκεί πέρα δεν υπάρχει τίποτα. Και τέθηκε μια στιγμή το ερώτημα αν ήρθε κανείς από εκεί. Δεν ξέρω ποια ήταν η ακριβής, γιατί εγώ δεν το παρακολούθησα, άλλοι με πληροφόρησαν και δεν έχω εμπιστοσύνη σε αυτά τα οποία μου είπαν. Όμως πολλοί το θέτουν αυτό το ερώτημα: «Ποιος πήγε από εκεί και γύρισε;» Εν προκειμένω σας απαντώ: Επήγε ο Λάζαρος και γύρισε. Απέθανε ή δεν απέθανε; Είναι ιστορικόν πρόσωπον ο Λάζαρος ή φανταστικόν; Είναι ιστορικόν πρόσωπον ο Λάζαρος. Εάν πάει κανείς στη Βηθανία, από αυτούς τους εχθρούς, θα βρει τον τάφο του...

Έξω και θα πληρώνει να μπει και μέσα. Υπάρχει το... Μέρος, η οικία του Λαζάρου. Υπάρχουν τα στοιχεία εκείνα τα οποία συνθέτουν την ύπαρξη της οικογενείας των αδελφών του Λαζάρου. Ακόμη, σήμερα υπάρχει το λείψανο του Λαζάρου εις την Πόλη. Ο βασιλεύς ο Λέων μετέφερε εις την Πόλη. Από πού; Από την Κύπρο. Εάν πάτε στην Κύπρο, τα πάντα ομιλούν περί του Λαζάρου. Και μάλιστα, δεν ξέρω αν ξέρετε, ο Λάζαρος έζησε 30 χρόνια μετά την Ανάστασή του. Έγινε επίσκοπος Κιτιέων, διότι οι Εβραίοι συνεσκέφθησαν ότι ο Λάζαρος πρέπει να φύγει από τη μέση, να τον σκοτώσουν, διότι επίστευαν πολλοί στον Χριστό.

Οι Απόστολοι, όταν είδαν τις σκέψεις των Εβραίων, τον εμάζεψαν και τον έστειλαν εις την Κύπρον. Έγινε επίσκοπος εις την Κύπρον, έζησε 30 χρόνια και μετά τα 30 του χρόνια απέθανε. Το λείψανό του ευωδιάζει μέχρι τη σήμερον και υπάρχει το λείψανο του Λαζάρου ολόκληρο μέχρι τη σήμερον στην Κωνσταντινούπολη. Υπάρχει επώνυμος ναός του, πολυτελέστατος, στο Φανάρι, επάνω στην Κωνσταντινούπολη. Και από αυτό αποδεικνύεται ότι είναι ιστορικόν πρόσωπον και ότι έζησε μετά. Αλλά ακόμη έχουμε ενστάσεις, αυτοί που θέλουν σώνει και καλά, όπως λέμε στη γλώσσα μας, να απορρίψουν την Ανάσταση και τη ζωή πέραν του τάφου. «Και τι μας είπε ο Λάζαρος που ήρθε από εκεί, εφόσον παραδέχεστε εσείς ότι...»

Ο Λάζαρος ανέστη; Τι μας είπε, τι είδε από εκεί; Είναι αλήθεια ότι δεν υπάρχουν γραπτά το τι είδε ο Λάζαρος από εκεί. Γιατί δεν υπάρχουν γραπτά, θα πει κανείς; Υπάρχουν πολλοί λόγοι που δικαιολογούν. Πρώτον, δεν υπάρχει πένα και νους που μπορεί να διατυπώσει αυτά που υπάρχουν. Τα πνευματικά δεν διατυπώνονται υλικώς. Ο Παύλος ηρπάγη μέχρι τρίτου ουρανού. Επήγε στον Παράδεισο. Τι μας είπε όταν γύρισε; Δεν υπάρχει, λέει, η γλώσσα που μπορεί να τα λαλήσει. «Ους ουκ ήκουσε...» Οφθαλμός ουκ είδε και επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη, α ητοίμασεν ο Θεός τοις αγαπώσιν Αυτόν». Αυτά που έχει ετοιμάσει ο Θεός δεν μπορεί κανένα από τα πολύτιμα, αυτά που συνεργάζονται, νους, αυτί, χέρι, μάτι κλπ. του ανθρώπου, να διατυπώσει. Το να βγει ο άνθρωπος από τον εαυτόν του και να ξαναεπιστρέψει, δεν μπορεί να τα διατυπώσει εκείνα. Η ζωή του όμως του Λαζάρου ήταν αυτή που έδειξε ότι πράγματι από εκεί υπάρχει ζωή, και μάλιστα επί των ημερών του, γιατί ο Χριστός ακόμη δεν είχε αναστηθεί και ο Λάζαρος, παρότι ήτο από το στενό περιβάλλον το φιλικό του Ιησού, και θα έπρεπε κατά τη γνώμη μας και τη γενικότερη γνώμη να πάει με τον Χριστό στον Παράδεισο, όπως λέγαμε...

λέγαμε και Στον Παράδεισο είναι καλά. Δεν υπήρχε ακόμη Παράδεισος. Υπήρχε Άδης. Προ Χριστού ήταν ένα μέρος που κατέβαιναν όλες οι ψυχές, οι δίκαιες και οι άδικες. Μετά την Ανάσταση του Χριστού εχωρίσθη σε κόλαση και Παράδεισο. Όλοι γρηγορότερα πηγαίνανε στον Άδη, και ο Αβραάμ στον Άδη πήγε και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος στον Άδη πήγε και ο Ισαάκ και ο Δανιήλ και όλοι οι σφόδρα αγαπημένοι του Θεού στον Άδη πήγαν, σε έναν χώρο. Από τη στιγμή που εκατέβη ο Χριστός στον Άδη, τις 33 ώρες, από τη Μεγάλη Παρασκευή το απόγευμα στις 3, που είπε το «τετέλεσται», μέχρι τη νύχτα της Αναστάσεως που ανέστη, εχώρισαν τα πράγματα. Όσοι τον επίστευσαν, τους πήρε μαζί του και οι υπόλοιποι έμειναν. Και έχουμε μετά την Ανάσταση του Ιησού κόλαση και Παράδεισο.

Κατά συνέπεια, κατέβη στον Άδη και γεύθηκε του Άδου, την πικρία του Άδου, ότι τα πράγματα δεν είναι καλά πέρα από τον τάφο. Γι' αυτό και ακριβώς όλα τα χρόνια που έζησε εδώ, έζησε σκεπτικός, ουδέποτε γέλασε και ουδέποτε έφαγε κάτι χωρίς να το γλυκάνει πρώτον. Αν έχετε Τριώδιον, το βιβλίο αυτό το οποίο μιλεί για τα γεγονότα αυτά από Τελώνου και Φαρισαίου μέχρι της Αναστάσεως, και πάτε στο οικείον μέρος, εκεί στο Σάββατο του Λαζάρου, θα βρείτε το εξής, ότι...

«Ουδέ τινα ως εσθίειν μετά την αναβίωσιν χωρίς γλυκάζοντος». Δεν έτρωγε τίποτα, του ήσαν όλα πικρά, χωρίς να βάλει ζάχαρη, χωρίς να βάλει κάτι το γλυκό, μέλι, ξέρω εγώ τι είχανε τότε αυτοί οι άνθρωποι. Αυτό δείχνει ότι έφερε την πικρία του θανάτου από εκεί, την πικρία του Άδου έφερε μαζί του. Ακόμη, δεν γέλασε ουδέποτε στη ζωή του. Ε, μία μόνο φορά, που θα σας πω το περιστατικό. Γι' αυτό και τους ανθρώπους οι οποίοι είναι έτσι σκυθρωποί, ψυχροί άνθρωποι, αν καμιά φορά γελάσουν, δεν ξέρω για ποιον λόγο, χαμογελάσουν, κάνουν καμιά γκριμάτσα, λέμε «γέλασε ο Λάζαρος». Είναι από τότε φερμένο δια μέσου των ανθρώπων και των αιώνων. Γέλασε την εξής φορά.

Λάζαρος, ένα μεσημέρι καλοκαιριάτικο που ήταν στο σπίτι του και κάτω περνούσε μάλλον ένας και πουλούσε άνθη επάνω, ξέρω εγώ, σε ζώον, σε κάποιο καροτσάκι, σε κάποιο αμαξάκι, και διαλαλούσε το εμπόρευμά του. Είχε γλάστρες με άνθη. Ήτο μεσημέρι, καλοκαίρι, ο κόσμος ησυχάζει. Αυτός ο έμπορος ήτο πονηρός. Περνώντας εκεί σε ένα σοκάκι, προφανώς κάποια κοπέλα, κυρία, είχε μία αυλή με γλάστρες. Γυρίζει το μάτι του ένθεν κακείθεν, δεν είδε κανέναν και βουτάει μια γλάστρα, την κλέβει από την αυλή της κόρης, της κυρίας, δεν ξέρω τι, της φιλανθούς αυτής, και

βάζει στο καρότσι του και συνεχίζει το εμπόρευμά του. Από πάνω τον πήρε το μάτι του Λαζάρου, αυτό που έκανε κάτω ο ανθοπώλης, και του φάνηκε τόσο παράξενο που γέλασε χωρίς να το καταλάβει. Άκουσαν μέσα οι αδελφές ότι ο Λάζαρος εγέλασε και τρέχουν να δούνε γιατί εγέλασε. Και είπε τότε αυτός το κλασικό εκείνο: «Εγέλασα», λέει, «διότι είδα τον πηλόν να κλέβει τον πηλόν». Είδα, λέει, τον χωματένιο άνθρωπο να κλέβει, λέει, τη χωματένια γλάστρα. Και εγέλασα, λέει. Ήταν η μοναδική φορά που εγέλασε ο Λάζαρος. Όλη αυτή η πικρία, αυτή η σκυθρωπότητα του προσώπου του και σκεπτόμενος καθημερινώς, ευχαριστώ που παρακολουθήσατε,

είναι αναφορικό με την ποιότητα, το πώς είναι εκεί. Όχι το ότι υπάρχει ζωή και ότι ο Λάζαρος ανέστη. Υπάρχουν τα μνημεία του μέχρι σήμερα. «Εάν ούτοι σιωπήσωσιν, οι λίθοι κεκράξονται». Εμείς μιλάμε για Αριστοτέλη. Εμείς μιλάμε για ελιά του Πλάτωνος. Εμείς μιλάμε για άλλα πράγματα. Ζήσαμε εμείς δυο και τρεις χιλιάδες χρόνια π.Χ. να τα δούμε αυτά; Μιλάνε τα μνημεία τους.

Εμείς εμμένουμε να τα επιδεικνύουμε αυτά τα πράγματα, και τον Χριστό, που είναι πολύ φρεσκότερος, και ο Λάζαρος πολύ φρεσκότερος, αυτά γιατί τα απορρίπτουμε; Διότι τον διάβολο δεν τον πειράζει αν πιστεύεις στον Πλάτωνα, αν πιστεύεις στον Αριστοτέλη, αν πιστεύεις στον Παρθενώνα και στον Χρυσούν Αιώνα του Περικλέους. Στον Χριστό να μην πιστεύεις. Όλα τα άλλα πίστεψέ τα. Γίνε σοφός, να γείρει το κεφάλι σου από τη σοφία και από τη γνώση. Τον Χριστό τον Σταυρωμένο να μην πιστεύεις, τον Ναζαρινό αυτό να μην πιστεύεις.

Εντούτοις, ο άνθρωπος παρουσιάζεται τόσο αστείος και τόσο ανακόλουθος και δεν τα προσέχει αυτά τα πράγματα που είναι απαραίτητα να τα προσέχει. Ο Χριστός όμως είπε: «Εάν ούτοι σιωπήσωσιν, οι λίθοι κεκράξονται». Τα μνημεία, τα λιθάρια, θα ομιλούν για τα έργα τα δικά μου. Θα ομιλούν. Και δεν ξέρω αν ξέρετε ή αν κάποτε σας έδειξα εδώ. Σας έδειξα και τα λιθάρια αυτά, τα οποία είναι με ανοιχτό το στόμα. Αν ποτέ πάτε στα Ιεροσόλυμα, να πάτε στο Πατριαρχείο το Αρμένικο. Το Αρμένιο Πατριαρχείο, μέσα στο βάθος, είναι το μέρος εκείνο που ο Χριστός μας ήγετο και εφέρετο τη νύχτα εκεί από τον Άννα στον Καϊάφα κλπ. Εκεί λοιπόν έχουν εντοιχίσει, έχουν μεταφέρει από το μέρος που είπε ο Χριστός τα λόγια αυτά και τα έχουν εντοιχίσει. Και, αλήθεια, τα λιθάρια με ανοιχτό το στόμα. Τα λιθάρια, λέει, θα μιλούν και πράγματι ομιλούν, διότι πήγανε, βρήκανε και

βρήκανε το μνημείο κενό. Ποιος θα μας τα πει; Το ίδιο το μνημείο σου λέγει ότι «ουκ έστιν ώδε· ηγέρθη». Τα σεντόνια που είναι εκεί πέρα σου αποδεικνύουν, σου ομιλούν. Το σουδάριον, αυτά σαν κολλημένα, πώς τα βγάλαν; Αν τον κλέψαν, τα παίρναν κι αυτά μαζί. Αυτά λοιπόν θα ομιλούν, τα άψυχα θα ομιλούν. Σεις θα σιωπήσετε, δεν θα μιλάτε για την Ανάστασή μου, δεν θα με δέχεστε, θα μιλάνε όμως αυτά. «Εάν ούτοι σιωπήσωσιν, οι λίθοι κεκράξονται», θα ομιλούν. Εν προκειμένω, λοιπόν, στην περίπτωση της υπάρξεως μέχρι σήμερον όλων των μνημείων αυτών, από αυτά της Ιερουσαλήμ, από τον τάφο του Λαζάρου, από το μέρος εκεί που έζησε, από τα σπίτια της οικογενείας του Λαζάρου που έχει περισωθεί μέχρι σήμερα, από το λείψανό του το οποίο υπάρχει, από τον ναό του που υπάρχει στην Κωνσταντινούπολη, από τα περιστατικά της Κύπρου, ιστορικό πρόσωπο πλέον ο Λάζαρος, δεν μπορεί να μας το αμφισβητήσουν, και έζησε εδώ επίσκοπος 30 έτη στην Κύπρο, επίσκοπος Κιτιέων.

Λέγεται ακόμη ότι η ίδια η Παναγία μας του έραψε το χιτώνα του. Είδατε, έχουν ένα χιτώνα απ’ έξω οι αρχιερείς. Αυτόν τον ύφανε η ίδια η Θεοτόκος, η οποία είχε και του Χριστού μας τον άραφο χιτώνα. Αυτή τον είχε υφάνει. Από αυτά, λοιπόν, λέγω, τα περιστατικά βγαίνει ότι δεν έχουν τα πράγματα όπως λένε. Οι άνθρωποι οι οποίοι ήρθαν από εδώ ξανά έφυγαν, βέβαια, όπως και ο Λάζαρος, διότι όφειλε τον θάνατον. Όλοι τον οφείλουμε τον θάνατον και θα αναστηθούμε μίαν ημέρα στην κοινή Ανάσταση όλοι. Αδιαφόρως αν αυτός ήρθε και έπαιξε κάποιο ρόλο, αδιαφόρως αν άλλοι που ανέστησαν κατά τη σταύρωση του Χριστού μας ξαναπέθαναν. Όπως το παιδί της χήρας των Σαρεπτών Σιδώνος, που ανέστησε ο Ηλίας, ξαναπέθανε.

Το παιδί της Σουναμίτιδος, που ανέστησε ο Ελισσαίος, ξανά πέθανε, όπως το παιδί, το άλλο, η κόρη του Ιαΐρου, και ούτω καθεξής, ξανά πέθαναν, για να εγερθούμε όλοι μαζί, και με εμάς και με όλους αυτούς, κατά την Κοινή Ανάσταση. Αυτό είναι συλλήβδην το περιστατικό γύρω από τον θάνατο του Λαζάρου, από την Ανάσταση και από τη δογματική και ηθική διδασκαλία. Για τα πέντε λεπτά που έχω ακόμη, να σας έλεγα γύρω από το Πάσχα. Εμείς ετοιμαζόμαστε για το Πάσχα. Κακώς. Δεν εννοείται Πάσχα χωρίς πάθη. Δεν εννοείται άνοιξη χωρίς χειμώνα. Δεν εννοείται Ανάσταση χωρίς θάνατο.

Λοιπόν, εάν θέλετε, ζήστε όσο μπορείτε τα πάθη του Χριστού. Εξετάσετε καθημερινώς το τι υπέστη δι’ εμάς και έπειτα να εορτάσουμε και την Ανάστασή Του. Μην ετοιμάζεστε για το Πάσχα, για την αργία, για το 13ο μισθό που λένε άλλοι και ούτω καθεξής, αλλά για τα πάθη. Συμπαθήσατε μαζί και τότε να συναναστηθείτε μαζί. Θα μπορούσε ο άνθρωπος να νιώσει πολλά πράγματα εάν ήθελε να παρακολουθήσει. Ε, παραδείγματι, ο Χριστός ανεβαίνει στο Σταυρό. Η αποκορύφωση όλων αυτών των ημερών είναι στη Μεγάλη Παρασκευή. Ανεβαίνει στο Σταυρό. Γιατί ανεβαίνει στο Σταυρό; Ανεβαίνει για τας αμαρτίας ημών. Τας αμαρτίας ημών φέρει και...

υπέρ ημών οδυνάται, λέγει ο Ησαΐας 850 χρόνια π.Χ., όταν τον βλέπει να μην έχει είδος, να μην έχει κάλλος επί του Σταυρού. Ώστε οι αμαρτίες οι δικές μας ανέβασαν τον Χριστόν εκεί. Και τι κάνουμε σήμερα εμείς; Του πάμε στεφάνια του Χριστού με άνθη. Όχι με άνθη, τα αγοράζουν περισσότερο από την αγορά. Αυτά, ο Χριστός δεν ευχαριστείται από τα στεφάνια αυτά, διότι αυτά είναι δικά Του. Θέλει κάτι δικό μας. Το καλύτερο περιδέραιο, το καλύτερο στεφάνι που έχουμε να κάνουμε στον Χριστό, να χαρεί, για να πει ότι χαλάλι το αίμα μου και χαλάλι ανέβηκα στο Σταυρό, είναι να του κάνουμε τις αμαρτίες μας περιδέραιο, να του πάμε. Από όλα του προσφέρουμε του Χριστού, κεριά, λιβάνια, ξέρω εγώ, αλλά αμαρτίες δεν προσφέρουμε. Γίνεται μια ακολουθία τη Μεγάλη Παρασκευή, πεθαίνει αυτός έτσι και κηδεύεται.

Τον κηδεύουνε, οι δράστες τον κηδεύουνε. Εμείς τον σταυρώσαμε, εμείς τον πεθάναμε, οι αμαρτίες μας τον πεθάναν. Έχετε ακούσει ποτέ σας να κηδεύεται ένα θύμα από τον δράστη του; Νομίζω ποτέ. Ο δράστης που εξετέλεσε κάποιον ή θα φυγοδικεί κατά την ώρα της κηδείας του θύματος ή θα έχει συλληφθεί, θα είναι φυλακή. Ουδέποτε όμως ο ίδιος ο δράστης κηδεύει το θύμα του. Εμείς έχουμε το θράσος να κηδέψουμε το θύμα μας. Κηδεύουμε τον Χριστό με τις αμαρτίες μας. Γι’ αυτό δεν ξέρω πώς σκέπτεστε. Άνθρωποι είμεθα, αμαρτάνομεν και πίνομεν την ανομία ως το ύδωρ. «Ουκ έστιν άνθρωπος, ος ζήσεται και ουχ αμαρτήσει». Μα μικρά, μα μεγάλα, μα λίγα, μα πολλά, είτε λόγω, είτε έργω, είτε εν διανοία. Καθαριστούμε εμείς. Εφόσον, λοιπόν, υπάρχει η μετάνοια και η εξομολόγηση, νομίζω ότι...

αυτές οι μέρες είναι οι μέρες που προσφέρονται να μην προσέλθει κανένας μας με αμαρτίες στο Σταυρό. Και όταν δεν προσέλθουμε με αμαρτίες στο Σταυρό, τότε θα προσέλθουμε και καθαροί στην Ανάσταση και τα πράγματα θα είναι διαφορετικά.