On the Holy Land, Parts 5-6

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord. By God’s help, we are together again today to continue the account of our pilgrimage to the Holy Land. For those who have been following these talks, this is the fifth part. We are at the Monastery of Saint Sabbas, and from there we set out joyfully, eager, of course, to reach Bethlehem as quickly as possible. Bethlehem is about seventeen kilometers from Jerusalem. Just outside the town, we find a little village with a spring. Its water is the Agiasmos, the blessing of water, because the Theotokos washed our Lord with it during His flight into Egypt.

At last we reached Bethlehem. The bus felt like a prison to us. We kept saying, “When will we be able to get out?” We stopped in a large square outside the Church of the Nativity. We ran as though we were chasing after someone, crossed a very large courtyard, and entered the sacred church through a low, narrow doorway.

Naturally, our thoughts flew at once to the time when our Lord came into the world. In those days, only animals sheltered in that place. The Most Holy Theotokos, pregnant as we know, was being led by her great protector, Joseph, as they searched for somewhere to spend the night. No one was moved to offer them a bed, or even a place where...

She was about to give birth.

Yet she showed patient endurance and did not curse them. Humbly, without dwelling on the honor God had bestowed upon her, she simply entered that stable, and there she gave birth to Christ the God-Man. God in a stable—just imagine it! What a fearful rebuke to us, who can never get enough of all the good things we possess today! Beneath the sanctuary of this majestic Church of the Nativity lies that sanctified stable, the cave. As we descend the steps, our knees grow weak at the thought of where we are walking. Then suddenly, there on our right, we see a large silver star beneath the holy altar. It marks the exact spot where Christ was born. Two meters away is the place where His mother, evidently using whatever cloths were at hand, wrapped Him in swaddling clothes. That place is under the care of the Roman Catholics.

Here we stand before the Nativity. I confess that our eyes filled with tears and our bodies trembled with emotion. With intense longing, we fell to our knees, not merely to kiss but to cover that Holy Place with kisses. Our thoughts became confused, beloved, as one feeling followed another: fear, joy, gratitude, guilt—all mingled together. Our nous, our spiritual mind, was with the Holy Family and beheld everything. It saw the emotion and amazement of the Most Holy Theotokos, His Mother, and of Joseph as well, at what had taken place: she had given birth without pain, without blood, and beyond the ordinary manner of nature, as Isaiah so beautifully says. A wondrous conception, a wondrous birth. Nature had no part in it; nature itself stood amazed at these things...

...which took place without its involvement. At the back of the cave is the ascetic cell of Saint Jerome, where he translated Holy Scripture. His tomb is also there, together with those of his disciple Paula and her daughter Eustochium, as I want you to know. How deeply that place must have inspired him in his translation, and how great a blessing he must have received from that Holy Family! But someone interrupts us and calls us to go back upstairs. What a pity. He brought us back to the present, while we were living through the night of the Nativity. If only we could have remained a little longer and witnessed more of what happened there that night. If only we could have seen the shepherds hurrying in, overwhelmed by their vision of the angels, and the little lambs they offered to the divine Infant. Yet we go upstairs, because there are other things we must see, and unfortunately time is limited on such occasions.

Trying as much as possible to bring our thoughts back to the present, we take some time to look around the sacred Church of the Nativity. It is majestic throughout, but the iconostasis is especially marvelous, with exquisite workmanship and magnificent icons. Saint Helen is said to have built the first church; afterward Justinian rebuilt it, and then others did the same, because this church too suffered many disasters. In one part of the floor, about a meter below the present level, a beautiful mosaic from Justinian’s time can be seen. The entire church is shaped like a cross. Outside, to the left of the church, we are led into some half-ruined rooms resembling caves. Down there, the smell of mold mingles with the dampness. Yet here and there a fragrance reaches us. How can this be explained? Where is it coming from?

What are those bones over there? They look human. Many of them do not seem to belong to adults, but to little ones—perhaps children. Before we can ask, however, a monk gives us the answer. “Here, beloved,” he says, “is the ossuary of the fourteen thousand Holy Innocents, the children two years old and under who were slaughtered at Herod’s command.” As you know, our Church commemorates them on December 29. I confess that our hearts tightened as we thought of that man’s wickedness and of the sword that pierced the hearts of those children’s mothers. But another thought came to us at once: all these children were baptized in their own blood—the most perfect Baptism, indeed—for the sake of the Lord, and now they live eternally in Paradise. What harm, then, did they truly suffer?

If they had lived longer on earth, would they not still have died? And even if they had all lived to a very old age before dying, how would their lives have led them to Paradise? If only we were in their place and had been spared the many sins we have committed—and who knows how many more we may yet commit, beloved. God makes no mistakes. Let us not rush to judge, because harsh and improper words are often spoken about such things. In any case, a short distance from the sacred Church of the Nativity, we find the place known as the Milk Grotto. Tradition says that the Theotokos wished to nurse the divine Infant there. A drop of milk fell from her holy breast onto the ground, and the entire cave immediately turned white.

Even today, mothers who cannot produce milk take some of the earth from the cave. It works miracles and brings forth milk. Leaving Bethlehem, immersed in emotion, I confess, we set out for Bethany, the village of Lazarus. We enter a monastery, where the abbess receives us kindly and leads us into the church. “This is a sacred place,” she tells us. We expected as much, but we did not know why.

We did not have time to ask, because at that moment, following the abbess, we found ourselves on the right side of the church, outside the sanctuary, standing before a fairly large stone. “This is the stone upon which our Lord was sitting,” the abbess explains as she guides us, “when Martha ran to tell Him of the death of her brother Lazarus.” We fall down and venerate: our bodies bow before the stone, while our souls worship Him who sat upon it, my beloved.

Once again, the authenticity of the tradition was confirmed for us by the fragrance that came from that place—the same fragrance found at every site connected with the Lord. There we too felt the anguish of the two sisters, Martha and Mary. Our souls saw the Lord sitting deep in thought, and His words echoed in our ears: “Your brother will rise again. I am the Resurrection and the Life. He who believes in Me, though he may die, shall live.” With the eyes of our souls, we also saw Martha take courage and run to call Mary, who was at home. Mary too was consoled as soon as she saw Jesus. Then, as we know, all three of them, together with the disciples and the crowd, set out toward the tomb. But what joy awaited us...

...a little later! We learned that the tomb of Lazarus still exists today, a short distance from the monastery. So we too hurried there with everyone else. Our souls saw that stone before the tomb and the Lord saying, “Take away the stone.” We saw Martha remind Him, “Lord, by this time there is a stench, for he has been dead four days,” and then the Lord say, “Lazarus, come forth!” Unfortunately, because of our many sins, the tomb too is in Muslim hands. Very close to the tomb of Lazarus stands an Orthodox church. It is said that the house of Lazarus once stood on that spot. As we continued toward Jerusalem, we also saw the place where the colt of the donkey had been kept—the colt upon which the Lord mounted and entered the city on Palm Sunday. On a hillside in the region of Jerusalem, as we traveled toward Lydda, the homeland of Saint George...

...where his tomb lies beneath an Orthodox monastery, we saw the hill country, the city of Judah, where “Mary went with haste, entered the house of Zechariah, and greeted Elizabeth.” And Elizabeth, as you know, was filled with the Holy Spirit and cried out, “Blessed are you among women, and blessed is the fruit of your womb.” John, still within Elizabeth’s womb, welcomed the Lord with leaps of gladness. “With leaps as with songs,” says the hymnographer of the Akathist. The Theotokos left her blessing upon this place as well. During the three months she remained there, she went to a spring to draw water. That spring still exists today, and its water is the Agiasmos, the blessing of water. It is wonderfully sweet, like drinking milk. At the place where the house of Zechariah stood, there is...

...now an Orthodox sacred church. My beloved, let us travel elsewhere. On another day, we set out early in the morning for Hebron, the particular homeland of the Patriarchs Abraham, Isaac, and Jacob. We felt as though we were about to see them, as though they were waiting for us. We let our nous, our spiritual mind, fly to them and experience something of the way they lived. But something we encountered along the road—an abandoned inn—quickly carried our thoughts into another period. “Here,” our Arab guide explained, “the Holy Family spent one night during their flight into Egypt.” Soon afterward, we saw the place where the spies took the grapes when Moses sent them to explore the Promised Land.

We read about this in the Book of Joshua.

There too is the place where the Apostle Philip met the eunuch of Candace, and a little farther on is the spring whose water the eunuch requested and in which he was baptized. We imagined that we could see him sitting in his chariot and reading, while Philip asked him, “Do you understand what you are reading?” Soon Hebron came into view, a most ancient city. As you know, it was there that God sent Abraham. There, beneath an oak tree—the Oak of Mamre, as Holy Scripture calls it—Abraham offered hospitality to the Holy Trinity in the form of angels and received the promise that within a year he would have a child. Isaac and Jacob were born there. Joseph the All-Comely spent his childhood there, saw his dreams there, and there the Patriarchs and their wives were buried. All these things came to mind and left our thoughts overwhelmed.

Through our imagination, we tried to live for a little while in that ancient time. As we entered the city, beloved, we saw on our left the place where the tombs of the prophets Jonah, Malachi, and Gad are located. There is not a single span of land where one does not encounter something of sacred history. In the center of the city stands a reservoir of David, just as earlier we had seen Solomon’s aqueduct. They were built so solidly that they remain in use to this very day, although the work dates from a thousand years before Christ. We stopped in a square before an enormous building. A beautiful courtyard, with its flowers, trees, fountain, and benches, added to its stately dignity. What could this place be? We climbed the steps and entered the building. And what did we behold? The tombs of the Patriarchs and their wives.

In the first hall were the tombs of Isaac and Rebekah; in another, those of Abraham and Sarah; and in an adjoining hall, those of Jacob and Leah. On the road, far from Hebron and near Bethlehem, we encountered the tomb of Rachel. As we know, she died while giving birth to Benjamin, when Jacob was returning to his homeland from Mesopotamia. She died because of the difficult birth. Jewish soldiers guard Rachel’s tomb. At the place where the tombs of the Patriarchs are located, I want you to know, Saint Constantine the Great had built a magnificent sacred church. In the end, however, the Muslims took it and turned it into a mosque, which, unfortunately, it remains to this day. We left Hebron and traveled just outside the city to a Russian monastery.

We learned that Abraham had pitched his tent there. We entered through a large iron gate and went up toward the church. A venerable Russian elder, full of kindness, welcomed us with the greeting, “Christ is risen.” The greeting itself impressed us, but even more so because he said it in our own language, although he spoke only Russian and Arabic. Within the monastery’s large grounds, we saw a tree. It looked extremely old, supported by great posts, with an enormous trunk but also several living branches, and it was enclosed by a wall and barbed wire. We understood that something remarkable must have happened there, but we could never have imagined the truth. We asked our guide and received this answer: “Here, beneath this very tree,

Abraham offered hospitality to the Holy Trinity, who appeared in the form of three angels.” We felt as though an earthquake had struck. Our tongues were stilled, and so were our minds. The ground on which we stood was awe-inspiring, as you can understand, and filled us with trembling, fear, and reverence. What kind of man was Abraham, that he should welcome the fullness of the Godhead and share a meal with God! We felt that we were only defiling the place. In our minds, we tried to draw near and see how Abraham must have felt when he realized that his guests were God Himself. But how could we ever reach such heights? Only those who have attained apatheia, freedom from the passions, can understand such things. Soon afterward, they invited us to eat at the monastery. Thank you.

What hospitality they showed us, and what good things they offered us, even though the monastery itself was so poor! We were ashamed that we had eaten there. When we left, we felt not only deeply moved but also indebted to them. On our way back to Jerusalem, we went down into a village called Beit Jala, where we came upon a small monastery of Saint George. It seems that his mother’s home had been there and that the Saint himself lived there for considerable periods, especially during the summer. The priest told us of many miracles the Saint had worked there. We also saw the chains from his horse, which continue to work miracles to this day. And now, my dear listeners, let me say a few words about the holy Monasteries of Chozeba and the Mount of the Forty Days, which lie near Jericho.

On another day, we set out for Jericho. Once again, our minds flew back in time and reached the days of Joshua. We saw the Israelites marching around the city seven times, sounding their trumpets, and on the seventh circuit its walls came crashing down. We traveled along the road taken by the Forefathers and by the Magi as they returned from Bethlehem. Remnants of ancient Roman roads can still be seen along the way. At one point, we saw a ruined building. Our guide told us, “This is the inn mentioned by the Lord in the parable of the Good Samaritan.” Christ referred to actual places so that His listeners could understand Him more clearly. Who could have imagined that such a place still existed? We continued toward Jericho through a terribly barren desert. There was not even a single shrub to be seen around us.

Just think: many years ago, monasticism flourished in this desert, and thousands of souls were counted worthy of Paradise. “But how did they live?” we asked. “Can a person live on nothing but stones and the burning sun?” “In the same way that today’s ascetic monks live,” our guide replied. They are few, of course, but their lives bear witness that what we read in the books is true. The monastery we shall soon speak about—the Monastery of Chozeba—once had six thousand monks. What love for God can accomplish, my dear listeners, and what God does for those who love Him! Yet sadly, even all the good things we possess are not enough for us. Before long, we got off the buses in front of a large stone cross. The ground was burning hot, and the road was exhausting.

We walked first downhill and then uphill. After rounding a bend, we saw the monastery opposite us, set among rugged cliffs, with an enormous, deep ravine below. Soon we heard the monastery bells ringing joyfully. We learned that the monks customarily ring them when they see pilgrims approaching. Despite the scorching heat, our hearts immediately felt lighter. How sweetly the sound of those bells touched the soul, there in that wilderness and deep ravine! Before us, we saw something that amazed us: a large concrete channel filled with crystal-clear, cold water, with little fish swimming in it. So many extraordinary things! Such water in the midst of that savage desert! But before we had time to think any further, new information brought another surprise. This was the Brook Cherith, from which the Prophet Elijah drank during the three and a half years of drought that he himself had called down because of the people’s sinfulness. Above the monastery is the cave where he lived.

A raven used to bring him meat and bread. We could not believe our ears. We no longer knew what age we were living in. In any case, we went up to the monastery. The fathers welcomed us with great joy and kindness. They led us into the Church to venerate the holy things, but what did we see? A multitude of holy relics. What fragrance they gave forth, O my God! It was as though the whole air had been filled with perfume, each relic giving forth its own distinct fragrance. A venerable elder explained that these were the holy relics of the monastery’s founders, Saints George and John the Chozebites, who were brothers, as well as many other monks who had lived or been martyred in that monastery. In the year 614, the Persians slaughtered three thousand monks whom they found in the monastery, while another three thousand were living outside in the hermitages. “There are ascetics even today,” he told us. “One of them has not left his cave for forty-seven whole years and remains there still.”

The bodies of the slaughtered monks were laid in rows inside a cave, arranged according to their rank and obedience. The monastery was then abandoned out of fear of the raiders. Many years later, when monks returned, they found written records of what had happened, together with the names, but there was no one left to show them where the cave was. The frequent landslides in that region had changed the shape of the land. Five years ago, my dear listeners, three monks discovered it, drawn like lions by the fragrance pouring from within. With their own hands, they opened a hole and went inside. And what did they see? Bodies still warm and covered with blood, as though they had just been slaughtered, lying there in orderly rows. The monks were utterly shaken. Their hands were covered in blood when they touched the dead bodies, and they became afraid that this might be some operation of the evil one.

They immediately called the other fathers. Yet when they returned only a few minutes later, they found nothing but clean human bones. The written records helped them determine to whom each set belonged. A hundred meters from the monastery is the cave containing these holy relics. “A few of them were brought here,” said the holy elder, Father Amphilochios. But we were so overwhelmed by what we had heard that we could barely follow his words. After we had venerated the relics, he led us up to the monastery’s terrace. Below us, we looked down into a sheer ravine filled with hermitages. It was frightening even to look. Behind us was the cave of the Prophet Elijah. We approached with awe and fear. The Prophet Elijah was a zealot for God; he did not merely love Him. Our minds flew back to the years when he lived there, alone as far as human company was concerned, yet accompanied by the Lord.

One gave commands to the other, and each obeyed the other. “What love, O my God!” we said. And on Mount Carmel, as we traveled from Nazareth toward Tel Aviv, a few kilometers from Haifa, did we not see the results of the Prophet Elijah’s faith in God? At one time, my dear listeners, the people had been led into idolatry, just as, sadly, they are today, and had turned to the god Baal. Elijah summoned the pagan priests to a test before all the people, so that it might be shown which God was the true God. They built an altar there, and he told them to call upon their god; if he were real, let him send down fire. They cried out in supplication for an entire day. But who was there to hear them? Toward evening, Elijah prepared his own altar and prayed that God would send down fire, so as to show the people that He is the true God. Before he had even finished speaking, an immense fire descended from heaven and consumed the whole burnt offering and the wood,

and it dried up all the water surrounding the altar of sacrifice. When the people saw such an unmistakable miracle, they marveled, believed, and bowed down before the holy God. But the priests of Baal refused to accept it, because their hearts were hardened and they were full of pride. Elijah therefore slaughtered them at the brook called Kishon, carrying out the command of God recorded in the Old Testament, in Deuteronomy. We also saw that brook at the foot of the mountain. Yet Elijah too was human, and he feared the malice of Queen Jezebel; so he fled and hid in a cave. That cave is in Haifa, at its highest point. Our joy and amazement were greater still when we beheld the altar itself, with its twelve stones, on the very spot where the sacrifice was consumed by fire from heaven.

To return to the cave at the Monastery of Chozeba: there were only a few icons inside, but one of them caught our attention, and we asked about it. The monk explained, “This is Saint Joachim, the father of the Most Holy Theotokos. Even in his time this place was considered holy. He came here and prayed to the Prophet Elijah that he might be granted a child, and the Most Holy Theotokos was born. For this reason, many women are able to bear children after taking a stone from this rock, placing it in water to make the Agiasmos, the blessing of water, and drinking it.” Tradition says that, out of gratitude, Saint Anna came and entered the monastic life here after dedicating her daughter to the Temple. A few minutes from the monastery, down in the ravine on the way toward the Mount of the Forty Days, is Saint Anna’s hermitage. It once flourished, but now lies in ruins. Farther to the left, across from us, we went toward the left-hand…

the hermitage of a newly revealed Saint whose body was found whole and incorrupt last year, Saint John. He lived there for twenty-six years and was buried, with no one knowing that his body remained whole and incorrupt. When he was uncovered last year, his body was found intact, and it has now been transferred to the Holy Monastery of Saint George of Chozeba for veneration. It rests in a reliquary and works miracles. This is proof that Orthodoxy alone possesses the truth, that Orthodoxy has Saints, and that through the grace of God yet another whole and incorrupt relic has been added to the company of Saint Spyridon, Saint Gerasimos, Saint Andronikos, Saint Dionysios,

and the many other Saints we have in our Orthodox faith. We shall stop here again today and, God willing, through the grace of the Most Holy Sepulchre, the dread Golgotha, Gethsemane, and all the holy Fathers of the Holy Land, we shall continue the account in our next talk, which will concern the Mount of the Forty Days, the God-trodden Mount Sinai, and other places. Once again, may God be our helper. Rejoice in the Lord. My dear listeners in Christ, once again, rejoice in the Lord. We are together again to add a few more words concerning the Holy Land, as we saw it and experienced it firsthand.

In our previous talk, which was the fifth, while today’s is the sixth, we were together speaking about the Holy Monastery of Chozeba. We now left the Holy Monastery of Chozeba, still dazed by all that we had felt and heard there, and made our way toward the Mount of the Forty Days, also called the Mount of Temptation. A few kilometers away, Jericho came into view, a lush green city in the midst of a harsh desert. The heat increased as we descended, because the city, you should know, lies three hundred meters below the level of the Mediterranean Sea.

The fruit-bearing trees showed how fertile the soil was. Banana trees, palms, and citrus trees predominated, together with other trees unknown to us. Before us, we saw the ruins of a city. This was Jericho—the Jericho of the Lord’s time. The city is connected with Joshua. These were the walls that fell at the sound of the trumpets. “The city you see below,” our guide continued, “is the Jericho of today, the third city. It was built after the Jericho of Joshua’s time.” We should also know that Jericho is the oldest city in the world. We turned to the left and stopped before a large spring. It was the spring of the Prophet Elisha. Its waters had been bitter,

but through prayer the Prophet made them sweet and drinkable by placing a piece of wood in the water—clearly a type, a foreshadowing, of the Precious Cross. Up to our left, we could see the Mount of the Forty Days. We got off the buses at its foot. The monastery stands halfway up that utterly dry mountain. It looked close to our eyes, but once we began the ascent, we realized how difficult the climb was. The path was almost vertical and covered with tiny stones that slipped beneath our feet. The sun was unbearable, there was no breeze, and naturally there was not the slightest trace of shade. We moved slowly and silently, thinking about the rest of the climb. Suddenly, a fragrance washed over us. At first, we paid no attention to it, but afterward we understood. It accompanied us all the way to the monastery entrance.

Then it stopped. In an instant, miraculously, all our weariness had vanished. We proceeded along a small passage cut into the rock. We entered the church and climbed a few steps. There we were truly bathed in the fragrance—the same fragrance we had sensed along the path, and the same as at the Most Holy Sepulchre and Golgotha. With gentleness, the monk explained: “Here the Lord sat while the demon tempted Him. This is the place to which He came after His Baptism and fasted for forty days and forty nights, and where Satan told Him to fall down and worship him.” A large stone beneath the Holy Table marks the place where the Lord sat, and it is from this stone that the fragrance pours forth.

We needed nothing more. We were seized with trembling. As we inwardly experienced what Holy Scripture relates, we tried to grasp the reality of those events. We reflected upon the malice of the evil one and upon the sorrow of our Lord over the state into which we have fallen, for surely this grieves Him. We began descending around the bend, thinking of all that the Lord had offered for us,

and wondering how we could resist and avoid being overcome by the power of Satan. That most cunning enemy borrowed verses from Holy Scripture when speaking to the Lord, but the Lord also used Holy Scripture to utterly defeat him. Yet we, to tell the truth, do not even have Holy Scripture in our homes; or, if we do have it, we never open it. Far below us, to the right, we could see the Dead Sea.

Right at the foot of the Mount of Temptation flows the Brook Cherith. Its clear, cold waters brought us real relief after our exhausting journey up the Mount in the scorching heat. We continued by bus into the city. We stopped somewhere and entered a monastery. We were told that it was dedicated to the Prophet Elisha. But once again, there was something strange. What was that enormous, dried-up tree trunk, enclosed in wire fencing? The icon above it gave us some idea, but the monastery’s hieromonk explained that it was the sycamore tree of Zacchaeus. He told us that until the previous Pascha it still had a few green branches. But we hardly heard any more. Our astonishment was beyond words. We had never heard that this tree still existed.

Our memory, as usual, could not be restrained. It rushed back into the past and saw Zacchaeus high up in the tree, trying to peer through the leaves and catch sight of the One about whom he had heard so much. To our left we saw the Holy Monastery of Saint Gerasimos. A little farther down were the Jordan and the very place where the Lord was baptized. On the opposite bank of the Jordan, in the distance, stood the ruins of an old church dedicated to Saint Mary of Egypt. This was the place where she lived in ascesis after her metanoia, her repentance. Before us lay the Dead Sea, and beyond it Mount Moab, from which Moses saw the Promised Land and died. Somewhere in the distance stood the abandoned Holy Monastery of Saint Theoktistos. There, as the elder of the Monastery of Chozeba told us, were found

the incorrupt relics of holy martyrs. They came to their end through suffering and are believed to date from the fifth century after Christ. So many events took place all around us that I cannot recall them all for you. Yet our nous, our spiritual mind, saw them all and followed them all. It reached back and saw the fire descending and consuming Sodom and Gomorrah by the Dead Sea. It saw Lot’s family fleeing, and his wife looking back and becoming a pillar of salt. That pillar still stands today on the opposite shore of the Dead Sea. Even now one can feel the curse that fell upon that place. Not even a bird flies over the Dead Sea, nor is there a frog in its waters.

So much, then, concerning the Holy Land. Today let us now travel for a while to Mount Sinai, where God Himself walked. The places of interest in the land of Israel are endless, and it is impossible to see them all, but we could not leave Sinai aside. One day, then, an airplane took us from Jerusalem airport, and for an hour and a half we flew over a desert unlike anything we could ever have imagined, however minutely the books might describe it. What a fearsome sight! What wild and desolate country! And to think that the Hebrews lived in this desert, the Sinai Peninsula, for forty whole years. Only when one sees it can one understand that, with God alone as one’s helper, it is possible

to survive amid such a wilderness. The closer we came to Sinai, the more fearsome it became. Immensely high mountains of dark brown granite, without a single tree, filled us with dread. Sinai’s airport stood on a plateau. A car met us there and drove us for about forty-five minutes along a road of gravel and dirt to the Monastery of Saint Catherine. Once again, everything was entirely different from what we had imagined. Our first surprise was a small chapel dedicated to Aaron, just before we reached the monastery. It stood on the place where the Israelites compelled Aaron to make them a golden calf to worship as a god, because they thought Moses had abandoned them while he was on the summit of Mount Horeb receiving the Ten Commandments. A short distance from Aaron’s chapel were

a few trees. Then we understood what an oasis truly is and what travelers crossing the desert feel when they see one. The monastery stands beside those trees. With its towering walls, whose color blends into the desert, it is a fragment of life amid the deadness all around. The canvas tents of the Bedouins, scattered here and there across that harsh land, evoke sorrow rather than joy, while the monastery brings peace to a soul troubled by the desert. The entrance into the courtyard is large, but the entrance through the wall is small and narrow. The great locks with their enormous keys, and the bars behind the doors, remind you of the dangers this treasure has faced.

The passageways within the monastery leave you unsure of your direction, but the signs quickly guide you: this way to the church, that way to the guest quarters. The monks hurried to help us with everything we needed, and after we had settled into our rooms, they led us to the church. At the entrance Saint Catherine greeted us with a delicate fragrance. We did not recognize it, however, and thought it came from candles and incense. Yet as we went farther, we saw neither candles nor anyone burning incense. But when we stood on the right side of the sanctuary and venerated the Saint’s reliquary,

we understood what was happening. A fragrance poured forth that literally overwhelmed us. A little later, after Vespers and the Paraklesis, we received the blessing of venerating her precious skull and her hand, the hand upon which the Lord Himself placed the ring. The living miracle of that fragrance left us deeply moved and silent. Our lips tried to offer the Saint a few words of prayer, but fell silent before the miracle. The monastery’s sacristan at that time, Father Sophronios, showed us several sacred treasures and explained various things within the church. In the sanctuary we saw a marvelous mosaic icon of the Transfiguration. Shortly afterward, someone standing to the left of the sanctuary told us to remove our shoes before going farther. We did not understand exactly what she meant, but we obeyed. We entered a narrow chapel behind the sanctuary of the Church of Saint Catherine, and there she explained: ‘This chapel, gentlemen, is dedicated to the Holy Bush, which Moses saw burning without being consumed. There,’ she continued, ‘beneath the Holy Altar, is the root of the Bush,’

‘which we have propagated by layering and brought outside.’ We were truly bewildered and wondered what she meant. Yet out of reverence for the holy place, we refrained from asking her to repeat herself. When we went outside, behind the chapel, she showed us a flourishing green bush and said: ‘Here is the Holy Bush I told you about inside. It is the very same bush that Moses saw burning without being consumed. Here,’ she continued, ‘he first heard the voice of God, telling him to remove his sandals because the ground was holy, and God spoke to him about the Hebrew people.’ I dare say, my dear friends, that we stood frozen. We could not believe our ears. We could not grasp where we were. We felt as though we were about to live through everything that happened to Moses from that moment onward. We had been carried back to about fifteen hundred years before Christ.

These were the things she was telling us about. A little farther on she showed us a well. It was the well of Jethro, Moses’ father-in-law. She explained that Moses met Zipporah, Jethro’s daughter, here while she was watering her animals, and that he later married her. O my God, where were we standing? Where were we, living three thousand five hundred years after Moses? Yet we felt that we were living beside him. Our souls could now see everything that had happened. After we visited the old refectory from the time of Justinian, and Father Sophronios told us the history of the monastery, we went up to the second floor of a new wing, to the library. What could one admire first? The few objects on display, compared with all that is kept there, were each more marvelous than the last. The codices, parchments, and manuscripts leave one speechless at

their age and history. At first glance, the icons did not impress us. We even thought that new icons should not have been placed in the exhibition. A little later, however, Father Aaron the librarian explained that the icons were five hundred, six hundred, and even fourteen hundred years old, but remained so clear and looked so new because there is no humidity at all on Mount Sinai. He also showed us some that literally amazed us. They were made with mosaic work so fine that only sharp eyes and a magnifying glass could discern it. What artistry and what patient endurance those iconographers possessed! Through another door we saw the interior of the library. Father Aaron explained that it is the second most important library in the world. And indeed it is, and it takes pride in the fact that all its books lawfully belong to it,

and were not taken by plunder, as has happened with other famous libraries of the world. Later we learned that many more treasures had recently been found: codices from the third century after Christ, icons, and other objects of incalculable value. A little later we found ourselves outside the Holy Monastery, in the garden where the cemetery and ossuary are located. There we felt something different from what we had expected. Instead of the thought of this world’s vanity dominating our minds and making us despondent, another thought took its place: that we must increase our spiritual struggle in this life so that we may gain the life to come. Many holy relics inspired this thought in us, especially those of Saint Stephen, whose whole body remains incorrupt, seated in a chair with his prayer rope in his hand. Never before

had we encountered anything so lifelike. You were afraid even to whisper, lest you interrupt his prayer. That was how they found him in the cave where he lived. His soul had departed from his body while he was praying, fourteen hundred years ago, my dear friends. His soul flew into the embrace of the Lord, but the Lord also cared for his body. Naturally, our surprises did not end there; they continued outside the Holy Monastery as well. The most important place is Mount Horeb, the Holy Summit. It takes two, two and a half, or three hours to climb, either by the path called the Camel Trail or by the rough stone route of 3,750 steps, until one reaches the very place where Moses received the Ten Commandments from God. At the summit, a chapel welcomes the exhausted traveler and offers him a measure of rest, both spiritual

and bodily. Beside the chapel, in a small cave, Father Paul, our guide, showed us the place where Moses prayed. At that moment we felt that we could see him without any doubt. He was tall and very powerfully built, just as we imagined him. At such moments, reason cannot possibly remain in control. The few birds that fly there are descendants of the quail that God sent to the Israelites when they grew disgusted with the manna. Inside the church are frescoes depicting scenes from the time of Moses. They carry you in your nous, your spiritual mind, back to that age, so that you live through the life of the Hebrews in Egypt and in the desert. The view is wild, desolate, and enchanting at the same time. You feel closer to God. Before you rise other mountains,

each wilder than the last. The highest is Mount Saint Catherine. From the Holy Monastery, the journey takes five or six hours on foot, or about two hours by car. The chapel at the summit is dedicated to the Saint. There the angels laid and preserved her holy body after her martyrdom in Alexandria, Egypt. The monks, who at first belonged to the Monastery of the Holy Trinity, received a revelation, climbed to that summit, and brought this treasure back with them: the Saint’s whole, incorrupt body. Yet for a full thousand years the imprint of her holy body remained upon the rock as a testimony, and the chapel was later built there. Anyone who reaches the place can see it. On the way to the Holy Summit is the cave where the Prophet Elijah took refuge from the malice of

Jezebel, after walking for forty days and forty nights, having first received food from the angel. On another mountain is the hermitage of Saint John Climacus. Inside the cave where he lived in ascesis and wrote his renowned Ladder, there are three steps in the wall that he himself made, symbolizing his work. One must walk five or six hours from the monastery to reach it. Twenty minutes from the monastery is the hermitage of Saint Episteme, and on another mountain is that of Saint Galaktion. These Saints were joined in Holy Matrimony with the sole purpose of leading one another to the Lord, and they succeeded. After long years of ascesis in the harsh desert, apart from one another, they surrendered their pure white souls and chaste bodies into the hands of our Lord. In another place, my dear friends, far from the Holy Monastery, is

the cave where Saint Gregory of Sinai lived in ascesis, the father of noetic prayer. Near the monastery we encountered the cave of Saint Stephen, whose relics we saw in the ossuary. There are many more places one might visit, each more marvelous than the last, but time does not permit us. What especially filled us with wonder, however? It was the fact that ascetics still live on Mount Sinai even today. Their lives will stand as a rebuke to our own—shall I say it?—unclean lives, for we are always finding excuses to distance ourselves from God. As we left Sinai, my dear friends, stunned by everything we had seen and heard, we left something behind: from the very depths of our souls, we offered a fervent prayer to all the Saints of Sinai, asking them to pray

and intercede with the Lord, that He might have mercy on us also, unworthy, sinful, and wretched people. And now it was time to return home. On our way back from Sinai, we stayed a few more days in Jerusalem. Yet the hour of our departure came like a flash, sadly, even though we had remained for fifteen whole days. We had to leave, but we did not want to go, because we had neither taken our fill of the sight of the Holy Places nor stored enough of it within our souls. Yet we departed because we had to, though we felt as if we too were going far away from the Lord. Our bodies were on the airplane, but our nous, our spiritual mind, flew over the Holy Places: the Holy Sepulchre, Golgotha, the place where the Precious Cross was found,

Gethsemane, and Mount Tabor. Thankfully, the nous is free, and no one could hinder it. As you know, neither time nor place troubles it. We were all deeply moved, and one intense and singular desire ruled every heart: when, oh when, would the Lord grant us permission to return to those Holy Places, to see Him once again at close hand, and to live once more near our most sweet Jesus, our Savior and Redeemer? And now we owe Him profound thanks, and from the depths of our hearts we thank Him for receiving us once again. Our joy is beyond description. He counted us worthy to return,

and we lived through all those profound emotions again, indeed with even greater intensity, just as deeply as we had experienced them before. He counted us worthy to go for a sixth time. But now we knew what awaited us there, and we longed for the moment of our arrival. My dear friends, when someone comes to know the Holy Land, he feels true love for it and an irresistible attraction toward it. We had told our acquaintances this before, but they did not understand. Now, however, many of them came with us and saw and felt what we had described. Now they acknowledge that we were right, and they too long to return. But does this desire fade after the second visit, or the third, or the sixth? Far from it. Yet we put aside all plans of our own and leave the Lord to act as He wills and to bless us

if He blesses us to go again. On our other journeys, beloved, we also discovered the Holy Monastery of the Honorable Forerunner, near the Church of the Resurrection, where holy relics are kept. We saw the Holy Monastery of Saint Thekla, where there is the stone slab from the Ascension of the Lord, a fragment of the stone that was rolled away from the All-Holy Tomb, and a fragment of the pillar at which the Lord was scourged. We visited the Holy Monastery of the Great Theotokos, where there is also a handwritten Gospel copied by Saint Melania. Beneath the Church there is a chapel and the Saint’s tomb, as well as the stone on which she sat for sixteen whole years while copying the Gospel. Outside Jerusalem, at the house of Caiaphas, we saw the place where Judas bargained over the betrayal of the Lord. And as we traveled toward Galilee, we also saw

the village of Iscaria. Traveling from Jerusalem toward Lydda, the homeland of Saint George, we found the place where the Lord met Luke and Cleopas on the evening of His Resurrection; and farther down, on our left, we passed the village of Emmaus. Another remarkable sight we saw outside Jerusalem, in one of its suburbs, was a very large model of the city, about thirty by thirty meters, showing it as it was in the time of the Lord. It is truly a masterpiece, because it gives visitors a complete sense of the places connected with Jerusalem that they read about in Holy Scripture. I would dare say that visiting this model is almost essential. There are other noteworthy places both within and outside the Holy City, but how can anyone remember them all? Those who have visited these places and know how much there is to see can forgive the omissions that I, in my poverty, have unintentionally made,

and can fill in what I have left out. Those, however, who do not know these places will forgive us if the Lord grants them the grace to visit these sanctified sites—something we wish for them from the depths of our soul. Amen. May the grace of the All-Holy Tomb, the dread Golgotha, Gethsemane, Mount Tabor, the Mount of Temptation, and all the holy places of pilgrimage be with all our listeners and with the whole world, my beloved. Amen.

Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Είμεθα και πάλι μαζί σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, προκειμένου να συνεχίσουμε τη διήγησή μας από τους Αγίους Τόπους. Είμεθα στο πέμπτο μέρος, όσοι ξέρετε που έτυχε να παρακολουθήσετε αυτές τις ομιλίες. Ευρισκόμεθα στη Μονή του Αγίου Σάβα και από εκεί φεύγουμε πλέον χαρούμενοι και αγωνιούμε, βέβαια, να φτάσουμε γρήγορα στη Βηθλεέμ, η οποία απέχει περίπου 17 χιλιόμετρα από την Ιερουσαλήμ. Έξω ακριβώς από την πόλη ευρίσκουμε ένα χωριουδάκι με μια πηγή. Το νερό της είναι αγίασμα, γιατί η Θεοτόκος έπλυνε με αυτό τον Κύριό μας κατά τη φυγή Του στην Αίγυπτο.

Όμως φτάσαμε στη Βηθλεέμ. Αισθανόμεθα το πούλμαν σαν φυλακή. Είπαμε: πότε να βγούμε; Σταματήσαμε έξω από την εκκλησία της Γεννήσεως, σε μια μεγάλη πλατεία. Τρέχουμε σαν να κυνηγήσουμε κάποιον και, περνώντας ένα πολύ μεγάλο περίβολο και μια κοντή και στενή είσοδο, μπαίνουμε στον ιερό ναό.

Η σκέψη μας αμέσως επέταξε, ως ήταν φυσικόν, εις την εποχή του ερχομού του Κυρίου μας στον κόσμο. Την εποχή εκείνη, στο μέρος αυτό, έμεναν μόνο ζώα και η Παναγία μας, οδηγουμένη από το μεγάλο προστάτη της, τον Ιωσήφ, έγκυος ούσα, όπως ξέρουμε, αναζητούν κάπου να ξενυχτήσουν. Κανείς δεν συνεκινήθη να τους προσφέρει ένα κρεβάτι, μα ένα χώρο να...

Η ετοιμόγεννη.

Μακροθύμησε όμως και δεν τους κατηράσθη, αλλά ταπεινά, χωρίς να σκεφτεί την τιμή που της είχε κάνει ο Θεός, με απλότητα μπήκε στο στάβλο αυτό και εκεί εγέννησε τον Θεάνθρωπο. Ο Θεός στο στάβλο, φανταστείτε! Τι φοβερό ράπισμα για μας, που δεν χορταίνουμε από τα αγαθά που έχουμε σήμερα! Εις το ιερό του μεγαλοπρεπούς αυτού ναού της Γεννήσεως, από κάτω, ευρίσκεται αυτός ο ηγιασμένος στάβλος, το σπήλαιο. Καταβαίνοντας τα σκαλιά, τα πόδια λυγίζουν στη σκέψη πού πατούμε. Και να, ξάφνου, δεξιά μας, ένα άστρο ασημένιο μεγάλο κάτω από την Αγία Τράπεζα. Είναι το σημείο ακριβώς όπου εγεννήθη ο Χριστός και, δύο μέτρα απέναντι, το μέρος που η μανούλα Του, προφανώς με πρόχειρα ρούχα, Τον εσπαργάνωσε. Το κατέχουν αυτό οι παπικοί.

Έχουμε τη Γέννηση. Τα μάτια μας, ομολογώ, εβούρκωσαν, το σώμα μας τρέμει από συγκίνηση και με λαχτάρα μεγάλη γονατίζουμε, όχι απλώς να φιλήσουμε, αλλά να καταφιλήσουμε τον Άγιο Τόπο. Οι σκέψεις θολώνουν, αγαπητοί, τα συναισθήματα διαδέχονται το ένα το άλλο. Φόβος, χαρά, ευγνωμοσύνη, ενοχή, όλα ανακατεύονται. Ο νους μας ευρίσκεται κοντά στην Αγία Οικογένεια και βλέπει τα πάντα. Βλέπει τη συγκίνηση της Παναγίας Μητέρας, την έκπληξή της, καθώς και του Ιωσήφ, γι' αυτό που συνέβη: να γεννήσει χωρίς πόνο, χωρίς αίματα, χωρίς τύπο φυσιολογικό, όπως ωραιότατα αναφέρει ο Ησαΐας. Παράξενη σύλληψις, παράξενη γέννησις. Η φύση δεν είχε θέση εκεί, αλλά κι αυτή έμενε σαστισμένη με αυτά

γίνονται χωρίς την επέμβασή της. Στο βάθος του σπηλαίου υπάρχει το ασκητήριο του Αγίου Ιερωνύμου, που εκεί μέσα μετέφρασε την Αγία Γραφή, καθώς και ο τάφος του, ως και της μαθήτριάς του, θέλω να ξέρετε, της Παύλας και της θυγατρός της, Ευστοχίας. Πόσο ασφαλώς θα τον ενέπνεε ο τόπος στη μετάφραση, πόση ευλογία δεν θα πήρε από την Αγία αυτή Οικογένεια! Κάποιος όμως μας διακόπτει, μας καλεί να ανεβούμε. Κρίμα, βέβαια. Μας επανέφερε στην πραγματικότητα, ενώ εμείς ζούσαμε τη βραδιά της Γεννήσεως. Ας μέναμε λίγο ακόμη, να βλέπαμε κι άλλα που έγιναν αυτή τη νύχτα εκεί. Ας βλέπαμε και τους βοσκούς να έρχονται αλαφιασμένοι από την όραση των αγγέλων και τα αρνάκια που προσέφεραν στο θείο βρέφος. Αναβαίνουμε όμως, γιατί πρέπει και άλλα να δούμε και ο χρόνος είναι μετρημένος σε αυτές τις περιπτώσεις, δυστυχώς.

Περιορίζοντας όσο γίνεται τη σκέψη μας στο παρόν, παρατηρούμε λίγο τον ιερό ναό της Γεννήσεως. Είναι μεγαλοπρεπής καθ' όλου, αλλά το τέμπλο είναι περισσότερο θαυμαστό. Έχει θαυμαστή τέχνη και υπέροχες εικόνες. Το πρώτον η Αγία Ελένη έκτισε, λέγεται, το ναό, έπειτα ο Ιουστινιανός και εν συνεχεία άλλοι, διότι έπαθε πολλές καταστροφές και αυτός. Εις το δάπεδο, σε ένα μέρος, σε ένα μέτρο βάθος, διακρίνεται ωραιότατο ψηφιδωτό της εποχής του Ιουστινιανού. Η εκκλησία όλη έχει σχήμα σταυρού. Έξω, αριστερά της εκκλησίας, οδηγούμεθα σε κάτι μισοερειπωμένα δωμάτια, σαν σπήλαια. Μούχλα μυρίζει εκεί κάτω, ανακατεμένη με υγρασία. Μα εδώ κι εκεί μας έρχεται ένα άρωμα. Πώς δικαιολογείται αυτό; Από πού βγαίνει;

Αυτά τα οστά εκεί τι είναι; Μοιάζουν με ανθρώπινα. Πολλά δεν φαίνονται, μάλιστα, να είναι μεγάλων ανθρώπων, αλλά μικρών, παιδιών ίσως. Μας προφταίνει όμως η απάντηση ενός μοναχού: «Εδώ είναι το οστεοφυλάκιο των Αγίων 14.000 Νηπίων, αγαπητοί», λέγει, «που εσφάγησαν από διετούς και κατωτέρω κατά τη διαταγή του Ηρώδου». Ασφαλώς, όπως ξέρετε, η Εκκλησία μας τα εορτάζει στις 29 του μηνός Δεκεμβρίου. Η καρδιά μας σφίχτηκε, ομολογώ, σκεπτόμενη την κακία του ανθρώπου αυτού και τη ρομφαία που πέρασε στις μανούλες αυτών των παιδιών. Μα αμέσως ήρθε μια άλλη σκέψη, ότι όλα αυτά βαφτίστηκαν με το αίμα τους, το τελειότερο μάλιστα βάπτισμα, προς χάρη του Κυρίου, και πλέον ζουν αιωνίως εις τον Παράδεισο. Τι κακό, λοιπόν, έπαθαν!

Αν ζούσαν περισσότερο στη γη, δεν θα πέθαιναν πάλι; Και αν ζούσαν και πέθαιναν σε βαθιά γεράματα όλα τους, πώς θα τα πήγαιναν στον Παράδεισο; Μακάρι και εμείς να είμαστε στη θέση τους και να γλιτώναμε τόσες αμαρτίες που έχουμε κάνει και ποιος ξέρει πόσες θα κάνουμε ακόμη, αγαπητοί. Δεν κάνει λάθη ο Θεός. Μη σπεύδουμε, γιατί πολλές φορές ακούγονται λόγια άσχημα σε αυτά τα πράγματα. Εν πάση περιπτώσει, σε λίγη απόσταση από τον ιερό ναό της Γεννήσεως, ευρίσκουμε το Σπήλαιο του Γάλακτος, το λεγόμενο. Η παράδοσις λέγει ότι η Θεοτόκος ηθέλησε εκεί μέσα να θηλάσει το θείο βρέφος και έπεσε σταγών γάλακτος από το Άγιο Στήθος της κάτω, οπότε ολόκληρο το σπήλαιο έλαβε αμέσως λευκό χρώμα.

Το χώμα του, μάλιστα, το παίρνουν μέχρι σήμερα οι μητέρες που δεν έχουν γάλα. Θαυματουργεί, φέρνει γάλα. Φεύγοντας από τη Βηθλεέμ, βουτηγμένοι σε συγκίνηση, ομολογώ, παίρνουμε προς τη Βηθανία, το χωριό του Λαζάρου. Μπαίνουμε σε ένα μοναστήρι και η γερόντισσα εκεί του μοναστηριού με καλοσύνη μας υποδέχεται και μας οδηγεί στην εκκλησία. «Ο τόπος είναι ιερός», μας λέει. Το περιμέναμε αυτό, αλλά το γιατί δεν το γνωρίζαμε.

Δεν προφτάσαμε όμως να ρωτήσουμε, γιατί τη στιγμή αυτή, οδηγούμενοι από τη γερόντισσα, βρεθήκαμε στα δεξιά του ναού, έξω από το ιερό, εμπρός σε μια αρκετά μεγάλη πέτρα. «Είναι η πέτρα που καθόταν ο Κύριός μας», οδηγεί και εξηγεί η γερόντισσα, «όταν έτρεξε η Μάρθα να Του αναγγείλει το θάνατο του αδελφού της, Λαζάρου». Πέφτουμε κάτω και προσκυνούμε: το μεν σώμα μας την πέτρα, η δε ψυχή μας Αυτόν που εκάθεσε πάνω σε αυτήν, αγαπητοί μου.

Πάλι, για το γνήσιο της παραδόσεως, μας πρόλαβε με άρωμα που έβγαινε και από εκεί, το ίδιο πάντα, όπως σε όλα τα σημεία που ήταν σχετικά με τον Κύριο. Νιώσαμε και εκεί την αγωνία των δύο αδελφών, της Μάρθας και της Μαρίας. Είδε η ψυχή μας τον Κύριο να κάθεται σκεπτικός και τα λόγια Του ηχούσαν στα αυτιά μας: «Αναστήσεται ο αδελφός σου. Εγώ είμαι η Ανάστασις και η Ζωή. Ο πιστεύων εις εμέ, καν αποθάνη, ζήσεται». Βλέπουμε ακόμη με τα μάτια της ψυχής μας τη Μάρθα να παίρνει θάρρος και να τρέχει να φωνάξει και τη Μαρία, που ήταν στο σπίτι κι αυτή πάλι να παρηγορείται, μόλις είδε τον Ιησού. Έπειτα και οι τρεις, όπως ξέρουμε, μαζί με τους μαθητάς και τον κόσμο, να κατευθύνονται προς τον τάφο. Ποια όμως η χαρά μας

σε λίγο! Μάθαμε ότι και σήμερα υπάρχει, σε λίγη απόσταση από το μοναστήρι, ο τάφος του Λαζάρου. Οπότε τρέχουμε κι εμείς μαζί με όλους και βλέπει η ψυχή μας τον λίθον εκείνον μπροστά στον τάφο και τον Κύριο να λέει: «Άρατε τον λίθον», και τη Μάρθα να Του υπενθυμίζει: «Κύριε, ήδη όζει, τεταρταίος γαρ εστί», και πάλι τον Κύριο να λέει: «Λάζαρε, δεύρο έξω». Δυστυχώς όμως και αυτόν μουσουλμάνοι τον έχουνε, για τις πολλές μας αμαρτίες. Πολύ κοντά στον τάφο του Λαζάρου ευρίσκεται ένας ναός Ορθοδόξων. Στο σημείο αυτό υπήρχε το σπίτι του Λαζάρου, λέγεται. Ερχόμενοι πλέον προς τα Ιεροσόλυμα, είδαμε και το μέρος που ήταν ο πώλος της όνου, όπου ανέβηκε και εισήλθεν ο Κύριος στην πόλη την Κυριακή των Βαΐων. Σε μια πλαγιά της περιοχής των Ιεροσολύμων, πηγαίνοντας προς τη Λύδδα, την πατρίδα του Αγίου Γεωργίου

και ο τάφος του, υπόγειον μιας Ορθοδόξου Ιεράς Μονής, βλέπουμε την ορεινή πόλη Ιούδα, όπου «μετά σπουδής επορεύθη η Μαριάμ και εισήλθεν εις τον οίκον Ζαχαρίου και ησπάσατο την Ελισάβετ». Και αυτή, όπως ξέρετε, πλησθείσα Πνεύματος Αγίου, ανεφώνησε: «Ευλογημένη συ εν γυναιξί και ευλογημένος ο καρπός της κοιλίας σου». Και ο Ιωάννης, εις την κοιλίαν της Ελισάβετ ευρισκόμενος ακόμη, υπεδέχθη με σκιρτήματα αγαλλιάσεως τον Κύριον. «Άλμασιν ως άσμασιν», λέγει ο υμνογράφος του Ακαθίστου. Και σε αυτό το μέρος άφησε την ευλογία της η Θεοτόκος. Κατά τη διάρκεια που έμεινε εκεί τρεις μήνες, πήγε σε μια πηγή και έπαιρνε νερό. Η πηγή αυτή υπάρχει ακόμη μέχρι σήμερα και το νερό είναι αγίασμα, είναι δε γλύκισμα, σαν να πίνεις γάλα. Εις το μέρος όπου εκτίζετο το σπίτι του Ζαχαρίου υπάρχει.

Υπάρχει Ορθόδοξος πλέον Ιερός Ναός. Αγαπητοί μου, να μεταφερθούμε αλλού. Μια άλλη μέρα ξεκινούμε πρωί για τη Χεβρώνα, την ιδιαιτέρα πατρίδα των Πατριαρχών Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ. Νιώθαμε σαν να επρόκειτο να τους δούμε, σαν να μας περίμεναν. Αφήσαμε το νου μας να πετάξει κοντά τους και να ζήσει όπως ζούσαν αυτοί, αλλά γρήγορα μετεφέρθη σε μια άλλη εποχή από κάτι που συναντήσαμε καθ' οδόν, ένα ερειπωμένο χάνι. «Εδώ», μας εξηγεί ο Άραβας οδηγός, «έμεινε μια βραδιά η Αγία Οικογένεια κατά τη φυγή της στην Αίγυπτο». Σε λίγο βλέπουμε το μέρος όπου οι κατάσκοποι έκλεψαν τα σταφύλια, όταν ο Μωσής τους έστειλε να βολιδοσκοπήσουν τη γη της Επαγγελίας.

Διαβάζουμε στον Ιησού του Ναβί.

Εκεί το σημείο που συναντήθη ο Απόστολος Φίλιππος με τον ευνούχο της Κανδάκης και, λίγο πιο πέρα, η πηγή που ο ευνούχος ζήτησε και εβαπτίσθη. Νομίζαμε ότι τον βλέπουμε επάνω στην άμαξα να διαβάζει και τον Φίλιππο να τον ρωτά: «Γινώσκεις α αναγινώσκεις;» Σε λίγο, να η Χεβρών. Αρχαιοτάτη πόλις. Εκεί έστειλε ο Θεός τον Αβραάμ, όπως ξέρετε. Εκεί φιλοξένησε την Αγία Τριάδα ο Αβραάμ υπό μορφήν αγγέλων, κάτω από μια βαλανιδιά, την δρυν τη λεγομένη της Μαμβρή, όπως λέγει η Γραφή, και έλαβε την επαγγελία ότι σε ένα χρόνο θα έχει παιδί. Εκεί εγεννήθη ο Ισαάκ, ο Ιακώβ, εκεί πέρασε τα παιδικά του χρόνια ο Ιωσήφ ο Πάγκαλος, εκεί είδε τα όνειρά του και εκεί ετάφησαν οι Πατριάρχες και οι γυναίκες τους. Όλα αυτά μας ήρθαν στη μνήμη, μας θολώνουν το μυαλό.

Προσπαθούμε με τη φαντασία μας να ζήσουμε λίγο τον καιρό εκείνο. Μπαίνοντας, αγαπητοί, στην πόλη, βλέπουμε αριστερά το μέρος όπου είναι οι τάφοι των προφητών Ιωνά, Μαλαχία και Γαδ. Μα ούτε πιθαμή δεν υπάρχει που να μη συναντήσει κανείς κάτι. Στο κέντρο της πόλεως μια δεξαμενή του Δαβίδ, καθώς προηγουμένως είδαμε την υδραγωγή του Σολομώντος. Πόσο γερά φτιαγμένα, που χρησιμοποιούνται ακόμη μέχρι σήμερα, παρότι είναι μια εργασία χιλίων ετών π.Χ. Σταματούμε σε μια πλατεία, μπρος σε ένα πελώριο κτίριο. Ωραίος περίβολος με τ' άνθη, τα δέντρα, το συντριβάνι και τα παγκάκια του τόνιζαν την αρχοντιά. Τι να είναι άραγε αυτό; Ανεβαίνουμε τις σκάλες και μπαίνουμε στο κτίριο. Μα τι αντίκρισες πάλι; Οι τάφοι των Πατριαρχών και των συζύγων των.

Του Ισαάκ και της Ρεβέκκας στην πρώτη αίθουσα, του Αβραάμ και της Σάρρας σε άλλη, του Ιακώβ και της Λείας σε παράλληλη. Εις τον δρόμο, μακριά από τη Χεβρώνα και κοντά στη Βηθλεέμ, συναντήσαμε τον τάφο της Ραχήλ, η οποία πέθανε όταν γέννησε, όπως ξέρουμε, τον Βενιαμίν, επιστρέφοντας ο Ιακώβ στην πατρίδα του από τη Μεσοποταμία. Πέθανε από δυστοκία. Εβραίοι στρατιώτες φρουρούν τον τάφο αυτόν της Ραχήλ. Εις το μέρος όπου βρίσκονται οι τάφοι των Πατριαρχών, θέλω να γνωρίζετε, ο Μέγας Κωνσταντίνος είχε κτίσει ωραιότατον ιερόν ναόν, αλλά τελικά τον πήραν οι μουσουλμάνοι και τον έκαναν τζαμί, όπως μέχρι σήμερον δυστυχώς είναι. Φεύγουμε από τη Χεβρώνα και πηγαίνουμε ακριβώς έξω από αυτή, σε ένα ρωσικό μοναστήρι.

Μαθαίνουμε ότι εκεί είχε τη σκηνή ο Αβραάμ. Μπαίνουμε σε μια μεγάλη σιδερένια πόρτα και ανεβαίνουμε προς την εκκλησία. Ο Ρώσος σεβάσμιος γέροντας, όλος καλοσύνη, μας υποδέχεται με τον χαιρετισμό «Χριστός Ανέστη». Εντύπωση μας έκανε και ο χαιρετισμός, αλλά και το ότι τον είπε εις τη γλώσσα μας ακόμη πιο πολύ, καθότι αυτός μιλούσε ρωσικά και αραβικά μόνο. Μέσα στο μεγάλο κτήμα του μοναστηριού βλέπουμε ένα δέντρο. Φαινόταν πολύ γέρικο, στηριγμένο σε πασσάλους μεγάλους, με ένα πελώριο κορμό, μα και αρκετά ζωντανά κλαδιά, περιστοιχισμένο με τείχος και συρματόπλεγμα. Καταλάβαμε ότι κάτι ενδιαφέρον θα είχε γίνει εκεί, αλλά ούτε ποτέ μπορούσαμε να φανταστούμε την πραγματικότητα. Ρωτούμε τον οδηγό μας και παίρνουμε την απάντηση: «Εδώ, εις το δέντρο αυτό, από κάτω,

φιλοξένησε ο Αβραάμ την Αγία Τριάδα εις τύπον τριών αγγέλων». Νομίσαμε ότι έγινε σεισμός. Η γλώσσα μας ακινητοποιήθηκε, καθώς και ο νους μας. Ο τόπος που πατούσαμε ήταν φοβερός, όπως αντιλαμβάνεστε, και μας δημιουργούσε φρίκην, φόβον και σεβασμόν. Τι άνθρωπος ήταν επιτέλους αυτός ο Αβραάμ, να φιλοξενήσει και να συμφάγει με ολόκληρη τη Θεότητα! Εμείς αισθανόμεθα ότι μάλλον μολύνουμε τον τόπο. Προσπαθούσαμε με το νου μας να πλησιάσουμε και να δούμε πώς αισθανόταν ο Αβραάμ όταν κατάλαβε ότι οι φιλοξενούμενοί του ήταν ο ίδιος ο Θεός. Μα πού να φτάσουμε τέτοια ύψη; Μόνο οι απηλλαγμένοι παθών νιώθουν τέτοια πράγματα. Σε λίγο μας καλούν για φαγητό εκεί στο μοναστήρι. Ευχαριστώ.

Τι φιλοξενία ήταν αυτή, τι αγαθά μας προσέφεραν, και το μοναστήρι, να λάβει υπόψη κανείς, είναι τόσο πτωχό. Εντροπιαστήκαμε που φάγαμε εκεί. Όταν φεύγουμε, νιώθουμε, εκτός από συγκίνηση, και χρέος. Επιστρέφοντας για τα Ιεροσόλυμα, κατεβαίνουμε σε ένα χωριό ονόματι Μπετζάλα και εκεί συναντούμε ένα μοναστηράκι του Αγίου Γεωργίου. Μας φαίνεται ότι εκεί ήταν το σπίτι της μητέρας του και ο Άγιος ζούσε αρκετό καιρό, κατ' εξοχήν το καλοκαίρι, εκεί. Ο ιερέας μας είπε πάρα πολλά θαύματα που έχει κάνει ο Άγιος εκεί. Είδαμε δε και τις αλυσίδες του αλόγου του, που θαυματουργούν μέχρι σήμερον. Στη συνέχεια, αγαπητοί μου, να σας πω λίγα λόγια για τις Ιερές Μονές Χοτζεβά και Σαρανταρίου, που είναι πέριξ της Ιεριχούς.

Άλλη μέρα φεύγουμε για την Ιεριχώ. Ο νους μας και πάλι πέταξε πίσω και έφτασε στην εποχή του Ιησού του Ναβί. Και είδε τους Ισραηλίτες να γυρίζουν σαλπίζοντας γύρω από την πόλη επτά φορές και την εβδόμη να γκρεμίζονται τα τείχη της. Διανύουμε τον δρόμο που διήνυαν οι Προπάτορες, οι Μάγοι, επιστρέφοντες απ' τη Βηθλεέμ. Στον δρόμο υπάρχουν ακόμη λείψανα παλαιών ρωμαϊκών δρόμων. Κάποια στιγμή βλέπουμε ένα ερειπωμένο κτίριο. Ο οδηγός μας ενημερώνει: «Είναι το πανδοχείον που αναφέρει ο Κύριος στην παραβολή του Καλού Σαμαρείτου». Ανέφερε συγκεκριμένα μέρη για να γίνει πιο αντιληπτός ο Χριστός μας. Ποιος μπορούσε να φανταστεί ότι υπάρχει κάτι τέτοιο ακόμη; Προχωρούμε προς την Ιεριχώ, μέσα σε μια αγριοτάτη έρημο. Ούτε ένας θάμνος για δείγμα δεν φαινόταν γύρω μας.

Να σκεφτεί κανείς ότι στην έρημον αυτήν, πολλά χρόνια πριν, ανθούσε ο μοναχισμός και χιλιάδες ψυχές ηξιώθησαν του Παραδείσου. «Μα πώς ζούσαν;» ερωτούσαμε. «Ζει άνθρωπος με πέτρες και ήλιο καυτερό μόνον;» «Όπως ζουν και οι σημερινοί μοναχοί ασκηταί», μας απαντά ο οδηγός. Λίγοι, βέβαια, αλλά η ζωή τους μαρτυρεί ότι αληθεύουν αυτά που διαβάζουμε στα βιβλία. Έξι χιλιάδες μοναχούς είχε η Μονή που θα ακούσουμε σε λίγο, η Μονή δηλαδή Χοτζεβά. Τι κάνει η αγάπη, αγαπητοί, προς τον Θεό και τι κάνει ο Θεός για τους αγαπώντας Αυτόν! Γι' αυτό εμάς δεν μας φτάνουν τόσα αγαθά που έχουμε, δυστυχώς. Σε λίγο κατεβαίνουμε από τα πούλμαν εμπρός σε ένα μεγάλο πέτρινο σταυρό. Ο τόπος καίει και ο δρόμος είναι κουραστικός.

Βαδίζουμε πότε κατήφορο και πότε ανήφορο. Μετά από μια στροφή βλέπουμε απέναντί μας το μοναστήρι, μέσα σε άγριους βράχους και κάτω μια πελώρια βαθιά χαράδρα. Σε λίγο ακούμε να ηχούν χαρμόσυνα οι καμπάνες της Μονής. Το συνηθίζουν αυτό, μαθαίνουμε, όταν βλέπουν οι μοναχοί προσκυνητάς. Νιώσαμε ανάλαφρα τότε, παρόλο τον καύσωνα. Τι γλυκός ήχος της καμπάνας στην ψυχή, μέσα στην ερημιά εκείνη, μέσα στη λαγκαδιά εκείνη! Μπρος μας βλέπουμε κάτι που μας εντυπωσίασε: ένα τσιμεντένιο μεγάλο αυλάκι με κατακάθαρο κρύο νερό και με ψαράκια μέσα. Τι πολλά ξένα πράγματα! Μέσα σε αυτή την αγριάδα της ερήμου, τέτοιο νερό! Αλλά πριν προφτάσουμε να σκεφτούμε τίποτα άλλο, έρχεται νέα πληροφορία, νέα έκπληξις. Είναι ο χείμαρρος Χοράθ, από τον οποίο ο προφήτης Ηλίας έπαιρνε νερό στα 3,5 χρόνια ανομβρίας που ο ίδιος είχε προκαλέσει για την αμαρτωλότητα του κόσμου. Επάνω από το μοναστήρι είναι το σπήλαιο που έμενε

Του πήγαινε ο κόρακας κρέας και άρτο. Δεν πιστεύαμε στα αυτιά μας. Δεν καταλαβαίναμε σε τι εποχή ζούσαμε. Ανεβαίνουμε, εν πάση περιπτώσει, στη Μονή. Μας υποδέχονται με πολύ χαρά και καλοσύνη οι πατέρες. Μας οδηγούν να προσκυνήσουμε στην Εκκλησία, αλλά τι βλέπουμε; Πολυάριθμα Άγια Λείψανα. Τι ευωδία που έχουν, Θεέ μου! Λες ότι έχουν γεμίσει την ατμόσφαιρα με κολόνια και το καθένα με το δικό του άρωμα. Είναι Άγια Λείψανα των κτητόρων της Μονής, μας εξηγεί ένας σεβαστός γέροντας, των Αγίων Γεωργίου και Ιωάννου Χοζεβιτών, αδελφών, και πολλών άλλων μοναχών που έζησαν ή εμαρτύρησαν στη Μονή αυτή. Το 614 οι Πέρσες έσφαξαν 3.000 μοναχούς που βρήκαν στο μοναστήρι, άλλοι 3.000 ήσαν έξω στα ασκητήρια. Και σήμερα υπάρχουν ασκητές, μας λέει. Ένας 47 ολόκληρα χρόνια δεν βγήκε από τη σπηλιά του και συνεχίζει.

Τα σώματα των σφαγιασθέντων μοναχών τα έβαλαν με σειρά, κατά βαθμό και διακόνημα, σε ένα σπήλαιο. Ερήμωσε το μοναστήρι όμως από το φόβο των επιδρομέων και, όταν μετά χρόνια πολλά ξαναπήγαν μοναχοί εκεί, βρήκαν στα χαρτιά γραμμένο το συμβάν και τα ονόματα, μα δεν ευρίσκονταν πουθενά άνθρωποι να τους πούνε το σπήλαιο. Οι κατολισθήσεις που γίνονταν συχνά σε αυτά τα μέρη είχαν αλλάξει τη μορφή του εδάφους. Πριν πέντε χρόνια, αγαπητοί, τρεις μοναχοί το ανεκάλυψαν, καθώς μαγεύονταν σαν λιοντάρια από την ευωδία που ξεχυνόταν από μέσα. Με τα χέρια άνοιξαν τρύπα και μπήκαν μέσα. Μα τι βλέπουν; Σώματα ζεστά, με αίματα, σαν να ήσαν φρεσκοσφαγμένα τώρα, σε σειρά τοποθετημένα. Τα έχασαν. Τα χέρια τους γέμισαν από αίματα, πιάνοντας τα νεκρά σώματα, και φοβήθηκαν πως έχουν να κάνουν με κάποια ενέργεια του πονηρού.

Αμέσως φώναξαν τους άλλους πατέρες. Όταν όμως, σε ελάχιστα λεπτά της ώρας, επέστρεψαν, βρήκαν καθαρά κόκαλα ανθρώπων. Τα γραμμένα στα χαρτιά τούς εβοήθησαν να βρουν σε ποιον ανήκε το καθένα. Εκατό μέτρα από το μοναστήρι υπάρχει το σπήλαιο με τα Άγια αυτά λείψανα. Λίγα μετεφέρθησαν εδώ, λέγει ο Άγιος Γέροντας, ο πατήρ Αμφιλόχιος. Μα εμείς είχαμε τόσο σαστίσει από αυτά που ακούσαμε, που μόλις παρακολουθούσαμε τι έλεγε. Αφού προσκυνήσαμε, μας οδήγησε επάνω στην ταράτσα της Μονής. Κάτω ατενίσαμε απόκρημνη χαράδρα γεμάτη ασκητήρια. Φοβάσαι να βλέπεις. Πίσω μας το σπήλαιο του Προφήτου Ηλιού. Με δέος ερχόμεθα και με φόβο. Ο Προφήτης Ηλίας ήταν ζηλωτής, δεν αγαπούσε απλώς τον Θεό. Ο νους μας πέταξε στα χρόνια που ζούσε, μόνος από ανθρώπους, συντροφιά με τον Κύριο όμως.

Ο ένας έδινε διαταγές στον άλλο και ο ένας υπήκουε στον άλλο. Τι αγάπη, Θεέ μου, λέγαμε. Μήπως και εις το Καρμήλιον Όρος, πηγαίνοντας απ' τη Ναζαρέτ προς το Τελ Αβίβ, ολίγα χιλιόμετρα από τη Χάιφα, δεν είδαμε τα αποτελέσματα της πίστεως του Προφήτου Ηλιού προς τον Θεόν; Λοιπόν, κάποτε ο κόσμος, αγαπητοί, είχε οδηγηθεί, όπως δυστυχώς και σήμερα, εις την ειδωλολατρίαν, εις τον θεό Βαάλ, και ο Ηλίας εκάλεσε τους ιερείς των ειδωλολατρών για να τους κάνει ένα τεστ μπροστά σ' αυτόν τον κόσμο, να αποδείξουν ποιος θεός είναι ο αληθινός. Έφτιαξαν θυσιαστήριο εκεί και τους είπε να παρακαλέσουν τον θεό τους κι, αν είναι αληθινός, να ρίξει φωτιά. Παρακαλούσαν αυτοί μια μέρα ολόκληρη με κραυγές. Μα ποιος να ακούσει; Το βραδάκι ετοιμάζει ο Ηλίας το δικό του θυσιαστήριο και παρακαλεί τον Θεό να στείλει πυρ, για να αποδείξει εις τον κόσμο ότι είναι ο αληθινός. Δεν πρόφτασε να το πει και πελώρια φωτιά κατεβαίνει από τον ουρανό και κατακαίει το ολοκαύτωμα και τα ξύλα και

αφανίζει το νερό που ήταν γύρω από το θυσιαστήριο της θυσίας. Βλέποντας ο κόσμος ένα τέτοιο ολοφάνερο θαύμα, εθαύμασε και πίστεψε και προσκύνησε τον Άγιον Θεό, αλλά οι ιερείς του Βάαλ δεν το εδέχτησαν, γιατί ήταν πορωμένοι και εγωιστές. Γι' αυτό και ο Ηλίας τους έσφαξε, εκτελώντας εντολή του Θεού που γράφεται στην Παλαιά Διαθήκη, στο Δευτερονόμιο, εις τον χείμαρρο τον λεγόμενο Κισσών, που και αυτόν είδαμε εις τους πρόποδες του Όρους. Άνθρωπος όμως ήταν και αυτός και εφοβήθη την κακία της βασίλισσας Ιεζάβελ, γι' αυτό έτρεξε και εκρύβη σε ένα σπήλαιο. Αυτό ευρίσκεται στη Χάιφα, εις το υψηλότερο σημείο της. Η χαρά μας όμως ήταν μεγαλύτερη, καθώς και η έκπληξή μας, όταν αντικρίσαμε το ίδιο το θυσιαστήριο με τους δώδεκα λίθους, εκεί ακριβώς που έγινε η θυσία με το ουράνιο πυρ.

Στο σπήλαιο μέσα, στη Μονή Χοζεβά, για να επανέλθουμε, είναι λίγες εικόνες, αλλά μία μας έκανε εντύπωση και ρωτήσαμε. Ο μοναχός μάς εξηγεί: Είναι ο Άγιος Ιωακείμ, ο πατέρας της Παναγίας μας, και στην εποχή του ακόμη ο τόπος εθεωρείτο ιερός και ήρθε εδώ και παρακαλούσε τον Προφήτη Ηλία να του χαρίσει παιδί και γέννησε την Παναγία. Γι' αυτό πολλές γυναίκες κάνουν παιδιά παίρνοντας πέτρα από το βράχο αυτό, που βάζοντάς την σε νερό έχουν αγίασμα, το οποίο πίνουν. Η παράδοση λέει ότι από ευγνωμοσύνη η Αγία Άννα ήλθε και μόνασε εδώ, αφού έδωσε την κόρη της εις τον ναό. Λίγα λεπτά από τη Μονή, κάτω εις τη χαράδρα, πηγαίνοντας προς το Σαραντάριο, ευρίσκεται το ασκητήριο της Αγίας Άννης. Άλλοτε ευρίσκετο εν ακμή, αλλά τώρα είναι ερειπωμένο. Ακόμη αριστερά, απέναντι, πηγαίνουμε στον αριστερικό...

Το ασκητήριο ενός νέου Αγίου ολοσώμου, που απεκαλύφθη πέρυσι, του Οσίου Ιωάννη. Έζησε 26 χρόνια εκεί, θαμμένος, χωρίς να γνωρίζει κανείς ότι είναι ολόσωμος. Και πέρυσι που έγινε η αποκάλυψή του, βρέθηκε ότι είναι ολόσωμος και έχει μεταφερθεί τώρα να προσκυνείται στην Ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου Χοζεβά. Είναι μέσα σε λάρνακα και θαυματουργεί. Αυτό είναι μια απόδειξη ότι μόνο η Ορθοδοξία έχει την αλήθεια και η Ορθοδοξία έχει Αγίους και προσετέθη ένα άλλο ακόμη ολόσωμο λείψανο, της Χάριτος του Θεού, στη χορεία του Αγίου Σπυρίδωνος, του Αγίου Γερασίμου, του Αγίου Ανδρονίκου, του Αγίου Διονυσίου

και τόσων άλλων Αγίων που έχουμε εμείς στην Ορθοδοξία μας. Θα σταματήσουμε και πάλι και σήμερα μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, με τη χάρη του Παναγίου Τάφου, του Φρικτού Γολγοθά, της Γεσθημανής και όλων των Αγίων Πατέρων εκεί των Αγίων Τόπων, να συνεχίσουμε τα περιστατικά στην άλλη μας ομιλία, που θα έχει σχέση με το Σαραντάριο, με το θεοβάδιστο όρος του Σινά και λοιπά. Και πάλιν ο Θεός βοηθός. Χαίρετε εν Κυρίω. Αγαπητοί μου, εν Χριστώ ακροαταί, και πάλιν χαίρετε εν Κυρίω. Βρισκόμεθα και πάλι μαζί να πούμε λίγα λόγια συμπληρωματικά αναφορικώς με την υπόθεση των Αγίων Τόπων, πώς την είδαμε και πώς την ζήσαμε από κοντά.

Είμεθα μαζί στην περασμένη μας ομιλία, η οποία ήταν η πέμπτη, εν σχέσει με τη σημερινή που είναι η έκτη. Θα ενθυμείσθε ότι μιλούσαμε γύρω από την υπόθεση της Ιεράς Μονής Χοζεβά. Φεύγοντας τώρα από την Ιερά Μονή Χοζεβά, μέσα στην παραζάλη αυτή από εκείνα που νιώσαμε εκεί και ακούσαμε, κατευθυνόμεθα για το Σαραντάριο Όρος, το Όρος των Πειρασμών όπως λέγεται. Σε λίγα χιλιόμετρα φαίνεται η Ιεριχώ, μια καταπράσινη πόλη μέσα σε μια άγρια έρημο. Η ζέστη αυξάνεται καθώς κατεβαίνουμε, γιατί η πόλη ευρίσκεται, θέλω να ξέρετε, 300 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της Μεσογείου.

Τα καρποφόρα δείχνουν πόσο εύφορο είναι το έδαφος. Δεσπόζουν οι μπανανιές, φοίνικες και εσπεριδοειδή, καθώς και άλλα δέντρα άγνωστα σε μας. Εμπρός μας βλέπουμε ερείπια πόλεως. Είναι η Ιεριχώ, η Ιεριχώ της εποχής του Κυρίου. Έχει σχέση η πόλη αυτή με τον Ιησού του Ναβί. Αυτής τα τείχη έπεσαν με τις σάλπιγγες. Αυτή κάτω που βλέπετε, συνεχίζει, είναι η σημερινή, η τρίτη πόλη. Εκτίσθη μετά από αυτήν της εποχής του Ιησού του Ναβί. Η Ιεριχώ ακόμη πρέπει να γνωρίζουμε είναι η αρχαιοτέρα πόλη του κόσμου. Κατευθυνόμεθα αριστερά και σταματούμε μπρος σε μια μεγάλη πηγή. Είναι του Προφήτου Ελισσαίου. Αυτά που ήταν πικρά

ο Προφήτης τα έκανε γλυκά τα νερά, πόσιμα ύδατα, προσευχόμενος και βάζοντας μέσα ένα ξύλο, προφανώς τύπο του Τιμίου Σταυρού. Αριστερά επάνω βλέπουμε το Σαραντάριο. Κατεβαίνουμε από τα πούλμαν στους πρόποδες. Το μοναστήρι είναι στο μέσον του κατάξηρου αυτού βουνού. Με τα μάτια το βλέπαμε κοντά, αλλά όταν αρχίσαμε το ανέβασμα καταλάβαμε τι δύσκολο είναι να ανέβει κανείς. Ο δρόμος είναι σχεδόν κατακόρυφος, με μικρές-μικρές πέτρες που γλιστρούσαν, ο ήλιος αφόρητος, αέρας ανύπαρκτος και σκιά φυσικά ούτε για δείγμα. Προχωρούσαμε αργά και σιωπηλά, σκεπτόμενοι τον υπόλοιπο ανήφορο. Ξαφνικώς μας περιλούζει ένα άρωμα. Στην αρχή δεν δώσαμε σημασία, αλλά εκ των υστέρων νοήσαμε. Μας συνόδευε μέχρι την είσοδο της Μονής.

Σταμάτησε. Ο κόπος μας διαμιάς, θαυματουργικώς, είχε περάσει. Προχωρούμε σε ένα μικρό διάδρομο μέσα στο βράχο. Μπαίνουμε στην εκκλησία και ανεβαίνουμε λίγα σκαλιά. Εκεί λουστήκαμε πραγματικά πλέον από το άρωμα, το ίδιο που αισθανθήκαμε στον δρόμο, το ίδιο με του Παναγίου Τάφου και του Γολγοθά. Ο μοναχός με γλυκύτητα μας εξηγεί: Εδώ καθόταν ο Κύριός μας και τον επείραζε ο Δαίμων. Είναι το μέρος που μετά τη βάπτισή του ήρθε και ενήστευσε 40 ημέρες και 40 νύχτες και ο σατανάς του έλεγε να πέσει να τον προσκυνήσει. Μια μεγάλη πέτρα κάτω από την Αγία Τράπεζα είναι το σημείο που καθόταν και που εκχέει το άρωμα.

Δεν χρειαζόμαστε περισσότερα. Φρίκη μας έπιασε. Αισθανόμενοι αυτά που αναφέρει η Γραφή, κοιτάζουμε να συνειδητοποιήσουμε πλέον τα γεγονότα. Αναλογιζόμασταν την κακία του πονηρού και τη θλίψη του Κυρίου μας για το κατάντημά μας, γιατί σίγουρα αυτό τον λυπεί. Κατηφορίζουμε στη στροφή, σκεπτόμενοι το τι προσέφερε ο Κύριος για μας

και πώς εμείς θα μπορέσουμε να αντισταθούμε, να μην νικηθούμε από τη δύναμη του σατανά. Ο παμπόνηρος αυτός από τη Γραφή δανειζόταν εδάφια βιβλικά στον Κύριο, αλλά και ο Κύριος με τη Γραφή τον κατετρόπωνε. Και εμείς, να πω την αλήθεια, ούτε στο σπίτι μας δεν την έχουμε αυτή τη Γραφή ή, κι αν την έχουμε, δεν την ανοίγουμε καν. Στο βάθος δεξιά κάτω βλέπουμε τη Νεκρά Θάλασσα.

Στους πρόποδες ακριβώς του Σαρανταρίου περνά ο χείμαρρος Χορράθ. Τα γάργαρα κρύα νερά του μας έδωσαν πραγματική ανακούφιση μετά από την κοπιαστική και γεμάτη καύσωνα πορεία μας στο Σαραντάριο. Με τα πούλμαν τώρα πάλι προχωρούμε στην πόλη. Σταματούμε κάπου και μπαίνουμε σε ένα μοναστήρι. Είναι του Προφήτου Ελισσαίου, μας πληροφορούν. Αλλά και πάλι κάτι άλλο περίεργο. Τι να είναι αυτός ο ξηρός, πελώριος κορμός αυτού του δέντρου, ο συρματοπλεγμένος; Η εικόνα που βρίσκεται πάνω μας προσανατόλισε κάπως. Αλλά ο Ιερομόναχος της Μονής μας εξήγησε ότι είναι η συκομορέα του Ζακχαίου. Μέχρι το προηγούμενο Πάσχα είχε λίγα χλωρά κλαδιά ακόμη, μας λέει. Αλλά εμείς εδώ δεν τα ακούμε αυτά. Η κατάπληξή μας ήταν υπεράνω λόγου. Ποτέ δεν είχαμε ακούσει ότι υπάρχει ακόμη αυτό το δέντρο.

Η μνήμη μας πάλι, ακράτητη ως συνήθως, έτρεξε στο παρελθόν και βρέθηκε εκεί και είδε τον Ζακχαίο επάνω ψηλά στο δέντρο να προσπαθεί μέσα από τα φυλλώματα να δει αυτόν για τον οποίον τόσα είχε ακούσει. Αριστερά βλέπουμε την Ιερά Μονή του Αγίου Γερασίμου. Λίγο πιο κάτω ο Ιορδάνης και το σημείο ακριβώς που ο Κύριος εβαπτίσθη. Στην απέναντι όχθη του Ιορδάνου, στο βάθος, υπάρχουν ερείπια παλαιάς εκκλησίας της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας. Είναι το μέρος που εσκήτευσε μετά τη μετάνοιά της. Μπρος μας κείται η Νεκρά Θάλασσα και απέναντι το Όρος Μωάβ, από το οποίο ο Μωυσής είδε τη Γη της Επαγγελίας και απέθανε. Στο βάθος κάπου υπάρχει η Ιερά Μονή του Αγίου Θεοκτίστου, εγκαταλελειμμένη. Εκεί ευρέθησαν, όπως είπε ο γέροντας της Μονής Χοζεβά,

ολόσωμα λείψανα Αγίων Μαρτύρων. Τελείωσαν εν πάθει, που υπολογίζονται να είναι του 5ου αιώνος μετά Χριστόν. Πόσα γεγονότα γύρω υπάρχουν, δεν μπορώ να σας τα υπενθυμίσω. Όμως ο νους μας σε όλα τα είδε και όλα τα παρακολούθησε. Ο νους μας έφτασε και είδε και το πυρ να καταβαίνει και να κατακαίει τα Σόδομα και Γόμορρα στη Νεκρά Θάλασσα. Είδε την οικογένεια του Λωτ να φεύγει, τη γυναίκα του να κοιτά πίσω και να γίνεται στήλη άλατος. Στην απέναντι όχθη της Νεκράς Θαλάσσης υπάρχει η στήλη αυτή ακόμη. Και σήμερα κανείς νιώθει την κατάρα που έπεσε στο μέρος αυτό. Ούτε πουλί δεν περνά πάνω από τη Νεκρά Θάλασσα, ούτε βάτραχος δεν υπάρχει στο νερό.

Αυτά αναφορικώς με την Αγία Γη. Ας μεταφερθούμε λίγο σήμερα τώρα στο θεοβάδιστον Όρος Σινά. Τα ενδιαφέροντα μέρη της γης Ισραήλ είναι ατελείωτα και δεν είναι δυνατό να τα δούμε όλα, μα το Σινά δεν πρέπει και να το αφήσουμε όμως. Κάποια μέρα, λοιπόν, ένα αεροπλάνο μας πήρε από το αεροδρόμιο της Ιερουσαλήμ και επί μιάμιση ώρα πετούσαμε πάνω από μια έρημο που ουδέποτε μπορούσαμε να τη φανταστούμε, όσο και αν τα βιβλία την περιγράφουν με κάθε λεπτομέρεια. Τι φρικτό πράγμα! Τι αγριάδα ήταν αυτή! Και να σκεφτεί κανείς ότι σε αυτή την έρημο, τη Χερσόνησο του Σινά, έζησαν οι Εβραίοι επί 40 ολόκληρα χρόνια. Όταν τη δει κανείς, τότε μόνον θα καταλάβει ότι μόνο με βοηθό τον Θεό μπορεί κανείς

να τα βγάλει πέρα μέσα σε αυτό το χάος αγριότητος. Όσο δε πλησιάζαμε προς το Σινά, πιο φοβερή γινόταν. Βουνά πανύψηλα με σκούρο καφετί χρώμα μάς προκαλούσαν τον τρόμο, χωρίς ένα δεντράκι, όλο γρανίτη, σου προκαλούσαν τη φρίκη. Σε ένα οροπέδιο ήταν το αεροδρόμιο του Σινά. Εκεί ένα αυτοκίνητο μας παρέλαβε και από ένα δρόμο γεμάτο χαλίκι και χώμα, σε τρία τέταρτα περίπου της ώρας, μας επήγε στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης. Εκεί πάλι τα βρήκαμε τελείως διαφορετικά από ό,τι φανταζόμαστε. Η πρώτη έκπληξη ήταν ένα μικρό εκκλησάκι πριν φτάσουμε στη Μονή, το οποίο ήταν του Ααρών. Ήταν στο μέρος που οι Ισραηλίτες τον υποχρέωσαν και τους έφτιαξε ένα χρυσό μοσχάρι να λατρεύουν για θεό, επειδή νόμισαν ότι ο Μωυσής τους είχε εγκαταλείψει, όταν αυτός ήταν πάνω στην κορυφή του Όρους Χωρήβ για τις Δέκα Εντολές. Σε μικρή απόσταση από το εκκλησάκι του Ααρών

λίγα δέντρα. Τότε συνειδητοποιήσαμε τι θα πει όασις και τι αισθάνονται οι πεζοπόροι της ερήμου όταν την βλέπουν. Δίπλα στα δέντρα είναι η Μονή. Το μοναστήρι, με τα πανύψηλα τείχη του που δεν αλλάζουν το χρώμα της ερήμου, είναι ένα κομμάτι ζωής μέσα στη νέκρα του περιβάλλοντος. Οι λαστιχένιες σκηνές που υπάρχουν των Βεδουίνων, που ζουν εδώ και εκεί σκορπισμένοι στην άγρια γη, προκαλούν μάλλον θλίψη παρά χαρά, ενώ η Μονή γαληνεύει την ταραγμένη από την έρημο ψυχή. Η είσοδος του προαυλίου είναι μεγάλη, μα η άλλη του τείχους μικρή και στενή. Οι μεγάλες κλειδαριές με τα πελώρια κλειδιά και οι αμπάρες πίσω από τις πόρτες σου υπενθυμίζουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζει ο θησαυρός αυτός.

Οι διάδρομοι μέσα στη Μονή σε μπερδεύουν στην κατεύθυνσή σου, αλλά τα τόξα σε διευκολύνουν αμέσως: εδώ για την Εκκλησία, εκεί για τους ξενώνες. Οι μοναχοί σπεύδουν να μας εξυπηρετήσουν σε ό,τι θέλουμε και, αφού τακτοποιηθήκαμε στα δωμάτια, μας οδηγούν στην Εκκλησία. Στην είσοδο μας περίμενε η Αγία Αικατερίνα με ένα λεπτό άρωμα. Μα εμείς δεν το διακρίναμε και νομίζαμε ότι μύριζαν τα κεριά και τα θυμιάματα. Προχωρώντας όμως δεν βλέπουμε ούτε κεριά ούτε κάποιον να έχει θυμίαμα. Αλλά μόλις σταθήκαμε στη δεξιά μεριά του ιερού και προσκυνήσαμε τη λάρνακα της Αγίας,

αντιληφθήκαμε τι γινόταν. Ευωδία έβγαινε που κυριολεκτικά μας συγκλόνιζε. Σε λίγο, μετά τον Εσπερινό και την Παράκληση, είχαμε την ευλογία να προσκυνήσουμε την τιμία κάρα της και το χέρι της, εκείνο που ο ίδιος ο Κύριος φόρεσε το δαχτυλίδι. Το ζωντανό θαύμα του αρώματος μας κρατούσε συγκινημένους και αμίλητους. Τα χείλη προσπαθούσαν να πουν στην Αγία δυο λόγια προσευχής, μα σταματούσαν μπροστά στο θαύμα. Ο σκευοφύλαξ της Μονής, ο πατήρ Σοφρόνιος τότε, μας δείχνει ορισμένα Ιερά κειμήλια, μας εξηγεί διάφορα μέσα στην εκκλησία. Βλέπουμε στο ιερό μία θαυμασία εικόνα με ψηφιδωτό της Μεταμορφώσεως και σε λίγο η βρισκόμενη αριστερά του ιερού μάς λέει να βγάλουμε τα παπούτσια μας για να προχωρήσουμε. Δεν εννοήσαμε τι ακριβώς μας λέει, αλλά υπακούσαμε. Μπήκαμε σε ένα στενό εκκλησάκι όπισθεν του ιερού του Ναού της Αγίας Αικατερίνης και εκεί μας εξηγεί: Εδώ το εκκλησάκι αυτό, κύριοι, είναι προς τιμήν της Αγίας Βάτου, που ο Μωυσής είδε να φλέγεται αλλά να μην καταφλέγεται. Να, εκεί, συνεχίζει, κάτω από την Αγία Τράπεζα είναι η ρίζα της Βάτου,

την οποία με καταβολάδα έχουμε βγάλει απ' έξω. Εμείς σαστίσαμε πραγματικά και αναρωτιόμαστε τι έλεγε. Από ευλάβεια όμως προς το χώρο αποφύγαμε να δευτερολογήσουμε. Βγαίνοντας όμως έξω, πίσω από το εκκλησάκι, μας δείχνει μια ολοζώντανη καταπράσινη βάτο και μας λέει: Να η Αγία Βάτος που σας είπα μέσα. Είναι η ίδια ακριβώς που είδε ο Μωυσής να φλέγεται και να μην καταφλέγεται. Εδώ, συνεχίζει, άκουσε για πρώτη φορά τη φωνή του Θεού, που του είπε να βγάλει τα υποδήματά του, γιατί ο χώρος είναι ιερός, και του μίλησε για τον εβραϊκό λαό. Εμείς, τολμώ να πω, αγαπητοί, είμαστε παγωμένοι. Δεν πιστεύαμε στα αυτιά μας. Δεν καταλαβαίναμε πού βρισκόμαστε. Νομίζαμε ότι θα ζήσουμε όλα όσα συνέβησαν στον Μωυσή από τη στιγμή εκείνη και έπειτα. Είμεθα περίπου 1.500 χρόνια π.Χ.

Αυτά τα οποία μας ομιλεί. Λίγο πιο εκεί μας δείχνει ένα πηγάδι. Είναι το φρέαρ του Ιοθόρ, του πεθερού του Μωυσή. Μας εξηγεί πως εδώ συνάντησε ο Μωυσής τη Σεπφώρα, την κόρη του Ιοθόρ, να ποτίζει τα ζώα της και εκ των υστέρων την παντρεύεται. Ω, Θεέ μου, πού πατούμε, πού είμαστε, και ζούμε 3.500 χρόνια μετά τον Μωυσή! Εμείς νιώθουμε ότι ζούμε κοντά του. Η ψυχή μας πλέον βλέπει όλα όσα συνέβησαν. Αφού επισκεφτήκαμε την τράπεζα, την παλιά, της εποχής του Ιουστινιανού, και ο πατήρ Σοφρόνιος μας είπε το ιστορικό της Μονής, ανεβήκαμε στο δεύτερο όροφο μιας νέας πτέρυγος, εις τη βιβλιοθήκη. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς εκεί; Τα ελάχιστα, εν συγκρίσει με αυτά που υπάρχουν εκεί, εκθέματα είναι το ένα θαυμαστότερο του άλλου. Οι κώδικες, οι περγαμηνές, τα χειρόγραφα σου παίρνουν το μυαλό.

Την ηλικία και την ιστορία τους. Οι εικόνες δεν μας εντυπωσίασαν εκ πρώτης όψεως και μάλιστα σκεφτήκαμε ότι δεν έπρεπε να βάλουν καινούργιες εικόνες στην έκθεση. Σε λίγο όμως μας εξηγεί ο πατήρ Ααρών, ο βιβλιοθηκάριος, ότι οι εικόνες είναι 500, 600 μέχρι 1.400 ετών, αλλά διατηρούνται τόσο καθαρές, τόσο καινούργιες, λόγω του ότι δεν υπάρχει καθόλου υγρασία στο Όρος Σινά. Μας έδειξε επίσης ορισμένες εξ αυτών που κυριολεκτικά μας εξέπληξαν. Ήταν φτιαγμένες με τέτοιο λεπτό ψηφιδωτό, που μόνο ένα γερό μάτι και ένας μεγεθυντικός φακός το συλλάβανε. Τι τέχνη και τι υπομονή που είχαν οι αγιογράφοι εκείνοι! Από μια άλλη πόρτα βλέπουμε το εσωτερικό της βιβλιοθήκης. Είναι η δευτέρα του κόσμου, μας εξηγεί ο πατήρ Ααρών, και έτσι είναι πράγματι και καυχάται γιατί όλα τα βιβλία της είναι νομίμως δικά της.

όχι εξ αρπαγής, όπως συμβαίνει με άλλες ονομαστές βιβλιοθήκες του κόσμου. Εκ των υστέρων, μάλιστα, έμαθαμε ότι βρήκαν πολλά ακόμη πράγματα, κώδικες τρίτου αιώνος μετά Χριστόν, εικόνες και λοιπά, αμυθήτου αξίας, τελευταίως. Σε λίγο ευρισκόμεθα έξωθεν της Ιεράς Μονής, στον κήπο που βρίσκεται το κοιμητήριο και το οστεοφυλάκιο. Εκεί νιώσαμε κάτι ξεχωριστό από ό,τι αισθανόμεθα. Αντί η σκέψη της ματαιότητος του κόσμου τούτου να κυριαρχεί στο μυαλό μας και να μας δώσει κατάθλιψη, μια άλλη πήρε τη θέση της: η σκέψη ότι πρέπει να αυξήσουμε τον αγώνα σε τούτη τη ζωή για να κερδίσουμε την άλλη. Πολλά Άγια λείψανα μας ενέπνεαν αυτή τη σκέψη, ιδίως όμως του Αγίου Στεφάνου, που ευρίσκεται ολόσωμος, καθιστός σε μια καρέκλα με το κομποσχοίνι στο χέρι. Τέτοια ζωντάνια δεν

είχαμε ξανασυναντήσει. Φοβόσουν να ψιθυρίσεις, μην τυχόν και του διακόψεις την προσευχή. Έτσι τον βρήκανε στη σπηλιά που έμενε και έφυγε η ψυχή του από το σώμα του, ενώ προσηύχετο προ χιλίων τετρακοσίων ετών, αγαπητοί. Η ψυχή του επέταξε στην αγκαλιά του Κυρίου, αλλά ο Κύριος εφρόντισε και για το σώμα του. Εκεί οι εκπλήξεις μας φυσικά δεν σταμάτησαν· προχώρησαν και έξω από την Ιερά Μονή. Το πιο σημαντικό μέρος είναι το όρος Χωρήβ, η Αγία Κορυφή. Δυο, δυόμισι, τρεις ώρες ανεβαίνει κανείς από το μονοπάτι που λέγεται Δρόμος της Καμήλας ή από ανώμαλα πέτρινα, 3.750 σκαλιά, και φτάνει στο σημείο ακριβώς που ο Μωσής πήρε τις Δέκα Εντολές από τον Θεό. Στην κορυφή του όρους ένα εκκλησάκι υποδέχεται τον κατάκοπο πεζοπόρο και του προσφέρει τόσο ψυχικά

όσο και σωματικά κάποια ανάπαυση. Δίπλα στο εκκλησάκι, σε μια μικρή σπηλιά, μας δείχνει ο πατήρ Παύλος, ο συνοδός, το μέρος που έκανε προσευχή ο Μωσής. Τότε νομίζαμε ότι, χωρίς αμφιβολία, τον βλέπαμε. Ήταν ψηλός και πολύ εύσωμος, έτσι όπως τον φανταζόμαστε. Αδύνατο να κυριαρχήσει η λογική τέτοιες στιγμές. Τα λιγοστά πουλιά που πετούν εκεί είναι απόγονοι των ορτυκιών που έστειλε ο Θεός στους Ισραηλίτας, όταν αυτοί σιχάθηκαν το μάννα. Μέσα στην Εκκλησία υπάρχουν τοιχογραφίες με εικόνες από τις εποχές του Μωσέως, που σε κάνουν να μεταφερθείς νοερά στην εποχή εκείνη και να ζεις τη ζωή των Εβραίων στην Αίγυπτο και στην έρημο. Η θέα είναι άγρια, ερημική και ταυτοχρόνως μαγευτική. Αισθάνεσαι πιο κοντά στον Θεό. Αντικρίζεις άλλα βουνά,

το ένα αγριότερο του άλλου. Το υψηλότερο είναι της Αγίας Αικατερίνης. Οι αποστάσεις από την Ιερά Μονή είναι πέντε έως έξι ώρες με τα πόδια ή δύο περίπου ώρες με το αυτοκίνητο. Το εκκλησάκι εκεί επάνω είναι εις τιμήν της Αγίας. Εκεί εναπέθεσαν και φύλαξαν οι Άγγελοι το Άγιο Σκήνωμά της μετά το μαρτύριό της στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Οι μοναχοί της Μονής, οι οποίοι πρώτα ήσαν στη Μονή της Αγίας Τριάδος, είχαν αποκάλυψη και ανέβηκαν στην κορυφή αυτήν και πήραν τον θησαυρόν αυτόν κοντά τους, ολόσωμον την Αγία. Χίλια ολόκληρα χρόνια εκεί πάνω έμεινε, όμως, το αποτύπωμα του Αγίου της Σώματος επάνω στον βράχο, για μαρτυρία, και εκεί έπειτα εκτίσθη το εκκλησάκι. Το βλέπει κανείς όταν φτάσει εκεί. Καθοδόν προς την Αγία Κορυφή υπάρχει το σπήλαιο όπου κατέφυγε ο Προφήτης Ηλίας για να αποφύγει την κακία της

Ιεζάβελ, βαδίζοντας σαράντα ολόκληρα ημερόνυχτα, αφού προηγουμένως είχε δεχτεί τροφή από τον Άγγελο. Σε άλλο βουνό ευρίσκεται το ασκητήριο του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος. Στο σπήλαιο μέσα, όπου ασκήτευε και έγραψε την περίφημη Κλίμακα, υπάρχουν στον τοίχο τρία σκαλιά που ο ίδιος είχε κάνει, τα οποία συμβολίζουν και το έργον του. Πέντε-έξι ώρες πρέπει να βαδίζει κανείς από τη Μονή για να φτάσει έως εκεί. Είκοσι λεπτά από το μοναστήρι υπάρχει το ασκητήριο της Αγίας Επιστήμης και σε άλλο βουνό του Αγίου Γαλακτίωνος. Οι Άγιοι αυτοί συνεδέθησαν διά γάμου, με μοναδικό σκοπό να οδηγήσει ο ένας τον άλλο στον Κύριο, και το επέτυχαν. Κατόπιν μακράς ασκήσεως μέσα στην αγρίαν έρημον, χωριστά ο ένας από τον άλλον, παρέδωσαν τις κατάλευκες ψυχές των και τα αγνά σώματά των στα χέρια του Κυρίου μας. Εις άλλο μέρος, αγαπητοί, μακριά από την Ιερά Μονή,

το σπήλαιο όπου ασκήτευσε ο Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, ο πατήρ της Νοεράς Προσευχής. Κοντά στο μοναστήρι συναντούμε το σπήλαιο του Αγίου Στεφάνου, αυτού που είδαμε στο οστεοφυλάκιο. Πολλά ακόμη μπορεί να επισκεφθεί κανείς, το ένα θαυμαστότερο του άλλου, μα ο χρόνος δεν το επιτρέπει. Τι, όμως, μας έκανε ιδιαιτέρως να θαυμάσουμε; Είναι ότι και σήμερα ακόμη υπάρχουν ασκηταί στο όρος Σινά. Η ζωή η δική τους θα είναι έλεγχος της δικής μας, να πω, βρώμικης ζωής, που διαρκώς βρίσκουμε δικαιολογίες απομακρύνσεως από τον Θεό. Φεύγοντας, αγαπητοί, από το Σινά σαν απολιθωμένοι από όσα είδαμε και ακούσαμε, αφήσαμε εκεί κάτι· αφήσαμε μια ολόθερμη προσευχή από τα κατάβαθα της ψυχής μας προς όλους τους Σιναΐτας Αγίους, να δεηθούν,

να μεσιτεύσουν εις τον Κύριον να ελεήσει και εμάς, τους αναξίους, αμαρτωλούς και ελεεινούς ανθρώπους. Και τώρα επιστροφή για την πατρίδα. Επιστρέφοντες από το Σινά, εμείναμε ακόμη λίγες μέρες στα Ιεροσόλυμα. Η ώρα, όμως, αναχωρήσεως έφτασε σαν αστραπή, δυστυχώς, παρότι εμείναμε δεκαπέντε ολόκληρες ημέρες. Επίσης έπρεπε να φύγουμε, μα δεν θέλαμε να φύγουμε, γιατί δεν είχαμε απολαύσει ούτε είχαμε κλείσει αρκετά μέσα στην ψυχή μας τη θέα των Αγίων Τόπων. Εφύγαμε, όμως, διότι έτσι έπρεπε, μα αισθανόμαστε σαν να φεύγουμε και εμείς μακριά από τον Κύριο. Το σώμα μας ευρίσκετο στ’ αεροπλάνο, μα ο νους μας πετούσε επάνω στα Άγια Μέρη, στον Πανάγιο Τάφο, στον Γολγοθά, στην εύρεση του Τιμίου Σταυρού,

στη Γεσθημανή, στο Θαβώριο Όρος. Αυτός, ευτυχώς, είναι ελεύθερος, ο νους, και δεν μπορούσε κανείς να τον εμποδίσει. Ο χρόνος και ο τόπος δεν τον ενοχλούν, όπως ξέρετε. Όλοι μας είμαστε κατασυγκινημένοι και σε όλες τις καρδιές κυριαρχούσε μια έντονη και μοναδική επιθυμία: πότε, μα πότε θα επέτρεπε ο Κύριος να ξαναγυρίζαμε στα Άγια εκείνα μέρη, να Τον βλέπαμε και πάλι από κοντά, να ζούσαμε και πάλι κοντά στον γλυκύτατον Ιησούν, τον Σωτήρα μας και Λυτρωτή μας. Και τώρα Του οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ και Του λέμε από τα κατάβαθα της καρδιάς μας, γιατί μας δέχτηκε και πάλι. Η χαρά μας είναι απερίγραπτη. Μας αξίωσε να ξαναπάμε,

ξαναζήσαμε όλες τις συγκινήσεις και μάλιστα με πιο έντονο ενδιαφέρον, στον ίδιο βαθμό που ξανά είχαμε ζήσει. Έκτη ολόκληρη φορά μας ξανααξίωσε να πάμε. Μόνο που τώρα γνωρίζαμε τι θα συναντήσουμε εκεί και λαχταρούσαμε πότε να φτάσουμε. Όταν κάποιος, αγαπητοί, γνωρίσει την Αγία Γη, τότε νιώθει πραγματική αγάπη γι’ αυτή και ακατανίκητη έλξη. Το λέγαμε και άλλοτε στους γνωστούς μας, μα δεν το καταλάβαιναν. Τώρα, όμως, που πολλοί από αυτούς ήλθαν μαζί μας και είδαν και ένιωσαν αυτά που τους λέγαμε, τώρα μας δικαιώνουν και λαχταρούν κι αυτοί πότε να ξαναπάνε. Μα μήπως σβήνει η επιθυμία αυτή με τη δεύτερη φορά ή με την τρίτη ή με την έκτη; Κάθε άλλο. Σταματούμε, όμως, κάθε δικό μας προγραμματισμό και αφήνουμε τον Κύριο να ενεργήσει όπως Αυτός θέλει, να μας ευλογήσει

αν θα ξαναπάμε. Στα άλλα μας ταξίδια, αγαπητοί, ανακαλύψαμε και την Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου, κοντά στον Ιερό Ναό της Αναστάσεως, όπου ευρίσκονται Άγια Λείψανα. Είδαμε την Ιερά Μονή της Αγίας Θέκλας, όπου υπάρχει η λίθινη πλάκα της Αναλήψεως του Κυρίου, τμήμα του αποκυλισθέντος λίθου του Παναγίου Τάφου και τμήμα της κολόνας της Φραγγελώσεως του Κυρίου. Επισκεφτήκαμε την Ιερά Μονή της Μεγάλης Παναγίας, όπου ευρίσκεται και χειρόγραφον Ευαγγέλιον, γραμμένον υπό της Οσίας Μελάνης. Υπό την Εκκλησίαν δε υπάρχει παρεκκλήσιον και ο τάφος της Αγίας, καθώς και η πέτρα όπου η Αγία εκάθητο δεκαέξι ολόκληρα χρόνια και έγραφε το Ευαγγέλιο. Έξω των Ιεροσολύμων είδαμε το μέρος όπου ο Ιούδας έκανε την αγοροπωλησία του Κυρίου, στο σπίτι του Καϊάφα. Είδαμε ακόμη, πηγαίνοντας προς τη Γαλιλαία,

το χωριό της Ισκαρίας. Οδεύοντας ακόμη από Ιεροσόλυμα προς τη Λύδδα, την πατρίδα του Αγίου Γεωργίου, βρήκαμε το σημείο όπου ο Κύριος συνήντησε τον Λουκά και τον Κλεόπα το βράδυ της Αναστάσεώς Του και πιο κάτω αριστερά αφήνουμε το χωριό Εμμαούς. Ένα άλλο αξιόλογο πράγμα που είδαμε έξω των Ιεροσολύμων, σε προάστιό της, είναι μια πολύ μεγάλη μακέτα της πόλεως, γύρω στα 30×30 μέτρα, που τη δείχνει όπως ήταν κατά την εποχή του Κυρίου. Είναι όντως αριστούργημα, διότι προσανατολίζεται πλήρως ο επισκέπτης σε αυτά που διαβάζει στην Αγία Γραφή σε σχέση με την Ιερουσαλήμ. Η επίσκεψη της μακέτας αυτής είναι λίαν, τολμώ να πω, απαραίτητη. Υπάρχουν και άλλα αξιόλογα σημεία εντός ή εκτός της Αγίας Πόλεως, μα πού θα θυμηθεί κανείς όλα; Αυτός που έχει επισκεφτεί αυτά τα μέρη και γνωρίζει τα πόσα πράγματα υπάρχουν εκεί, μπορεί να δικαιολογήσει τις παραλείψεις που άθελα γίνονται από τον πτωχό εμένα,

αναπτύσσοντάς τα. Όποιος, όμως, δεν τα γνωρίζει, θα μας δικαιολογήσει αν επιτρέψει ο Κύριος να γνωρίσει τα αγιασμένα αυτά μέρη, πράγμα που του ευχόμεθα από τα κατάβαθα της ψυχής μας. Αμήν. Η χάρις του Παναγίου Τάφου, του Φρικτού Γολγοθά, της Γεσθημανής, του Θαβωρίου Όρους, του Σαρανταρίου και όλων των Αγίων προσκυνημάτων ας είναι με όλους τους ακροατάς και με όλο τον κόσμο, αγαπητοί μου. Αμήν. Όσοι ακούσατε αυτές τις έξι ημίωρες ομιλίες και πιθανόν να σας δημιουργήθηκε επιθυμία να τις αποκτήσετε, θα μπορείτε να τις ζητήσετε μέσω του τηλεφώνου του σταθμού