On the Holy Land, Parts 1-2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved listeners in Christ, what you will hear today concerns the Holy Land. God has granted us the grace to visit this land trodden by God many times, and many of our listeners have urged us to describe our impressions—what we saw and heard—if possible both in a book and on cassette, because many people are unable to read.

They will be able to listen, whether because they are ill, because their eyesight does not permit them to read, or for many other reasons. So, with God’s help, beloved—and as most of you know—we are drawing upon what we have written on the subject. We intend to speak about it as well and include it on one or two two-hour cassettes. In other words, over four hours, we hope to help those who long to go but cannot, by taking them there in spirit.

Whatever we may say can never take the place of actually being there. A person must be counted worthy to reach that land—to see, to hear, to taste, and to breathe in something of the events that took place there thousands of years ago and continue to move every believer. Like every Christian, whenever we heard or read Holy Scripture, our nous, our spiritual mind, would fly far back to the places where the Lord lived as a man, to that land where so many wondrous things occurred.

We would also think about the events that took place before the coming of Christ: the Israelites, Abraham, the Prophets, the wars, and Moses. How could anyone bring all this to life again? We would say, “What a pity that we cannot see something of the setting in which those events occurred.” Of course, we longed to visit those places—not because we expected to see anything that had remained unchanged from two thousand years ago, but simply to spend a little time in that land, in the very places where it all unfolded. Then suddenly, without much planning, we found ourselves in Israel. A car took us from Tel Aviv Airport up to Jerusalem. When we reached the Holy City, it stopped before some immense walls, and the moment we saw them we were stunned. “What are these?” we asked. “The walls of the Old City,” an Arab driver answered, “and this is Jaffa Gate. To the right of this gate stood David’s palace.” Beloved, what we felt cannot be described. We felt as though we were living in two ages at once: the age of David and the present day.

We had seen the walls of Jerusalem in photographs, but we had never realized that they still stood today. As we made our way into the city, we found ourselves among a vast crowd of every kind: Arabs, Europeans, Jews, Ethiopians, Russians, and Americans. All these people mingled together and moved through Jerusalem’s narrow, paved lanes, among ancient buildings and tiny shops—little holes in the wall, one might say—selling souvenirs, most of which recalled events from the New and Old Testaments. Leaving those souvenir shops behind,

we went on to our rooms and settled in. Almost everyone’s first thought was to hurry to the Church of the Holy Sepulchre and venerate the Holy Sepulchre itself. After passing through a large iron gate and descending a few steps, we came into a courtyard. To our left, an open wooden door some five or six meters high helped us get our bearings and understand that this was the entrance to the holy church. I confess that we went forward with feelings of fear, but also of joy and deep emotion.

A Jewish military guard at the entrance emphasized the solemnity of the place. About five or six meters inside, we saw a reddish stone slab roughly two meters long and seventy to eighty centimeters wide. A row of oil lamps hung above it. A young Orthodox priest who was there hurried to welcome us and explain what we were seeing. “This is the holy Stone of the Deposition,” he said. “Here they laid the body of our Lord after taking Him down from the Cross.” Then he pointed upward and showed us Golgotha.

To say that we were struck by lightning would be an understatement. Our eyes immediately filled with tears, and our hands and lips found their way to that holy stone, caressing and kissing it as though it were the very body of Christ our Redeemer. When we had recovered a little, we hesitantly told the priest that people should not be permitted to put perfume on these holy places. He smiled and, indulgent toward our ignorance, said, “The fragrance is not made by man, beloved. It is divine and comes forth from the stone by itself. No one puts it there.”

We were overwhelmed. What was this now? What a powerful testimony to the authenticity of Orthodox Tradition! In any case, the priest invited us to follow him and led us to the left, into a deep, broad, dimly lit passageway. Ahead of us, on the right, rose a huge dark structure, five or six meters high and seven or eight meters long. The priest saw the question on our faces before we could utter it and said, “The Holy Aedicule of the Holy Sepulchre.” We could not breathe.

I want you to believe me. As we followed him, we felt our legs trembling. Entering, we stood in an antechamber about two by three meters. In the middle was a square stone like a table—or perhaps, one might say, like a chalice—about twenty-five by thirty centimeters and roughly sixty centimeters high, with glass over its surface. Once again, the priest anticipated our question and told us, “This is part of the stone that the angel rolled away.” New wonders, new waves of emotion. As we venerated it, we felt as though the angel were watching us.

Our legs could barely support us, and our awe grew greater, beloved. This is the entrance to the Holy Sepulchre that I am describing to you. The priest then showed us the low, narrow opening behind the holy stone. To describe what we felt at that moment is extraordinarily difficult—or rather, impossible. Only those who have experienced such feelings can understand. And those who, by God’s blessing, may one day experience them will understand why we speak as we do now. So, a few at a time, each in turn, we knelt before the Holy Sepulchre and leaned upon it, allowing all the love within us to pour forth,

along with fear, guilt, hope, and the awareness of our unworthiness before the Lord, each of us weeping silently. Beloved, the hard, cold marble slab seemed soft and warm to us, like a human body—like the all-pure body of our Christ. At one point the priest, speaking gently and quietly out of reverence for the place, called to us and said, “Come now, because others must enter and venerate as well.” The truth is that when a person enters the Tomb of Christ, he loses all sense of everything else and imagines that he is there alone.

He knows that so many people are waiting anxiously outside and that forgetting them is neither Christian, nor humane, nor courteous—and yet we forgot. “Come now,” the priest said, “because others must enter and venerate as well.” Indeed, the space was narrow; it could scarcely hold four or five people. We backed out very slowly, as though turned to stone. I confess that we could not see what was around us—or rather, we could not comprehend what was happening or where we were. Our minds could not contain the reality that we were standing where the God-Man Jesus, our Lord, had been buried and had risen.

All thought had ceased, and the only words circling in our minds were, “My God, my God, my Lord,” though not for any particular reason. Anyone who had died at that moment would truly have been enviable. Before we had fully recovered, beloved, the priest—always understanding our spiritual state—pointed a little to the left. “At this spot,” he said, “our Lord appeared to Saint Mary Magdalene, and it is called ‘Do not touch Me.’” At that moment the thought crossed our minds that perhaps the Lord was somewhere nearby and would appear to us as well.

We felt as though we were living through the moments that Saint Mary Magdalene had experienced in that very place. Directly opposite the entrance to the Holy Sepulchre stands the majestic holy church of the Orthodox. It should be noted that the great Church of the Holy Sepulchre contains not only our Orthodox church, but also the churches of the Roman Catholics, Armenians, and Copts, situated on either side of the Holy Aedicule. As we mentioned, the church was undergoing restoration. Beloved, tremendous effort and labor are required to accomplish even the simplest task in these holy places. Sadly, its many enemies remain constantly watchful and seek by every means to continue

suppressing the truth and obstructing the work being done there. In any case, as we entered the Orthodox church and walked some three or four meters, we saw a large stone object resembling a chalice, forty or fifty centimeters high, very wide and open at the top, with a circular surface. This stone is part of the column to which Pilate had the Lord bound and scourged. Tradition, however, tells us something else as well: at this spot there was once a hole whose bottom no one could find.

It was regarded as the navel of the earth. It is said that in the absolute stillness of the night, strange divine chanting—or even weeping and lamentation—could be heard coming from this hole. Those who heard it, however, were afraid. For that reason, at the beginning of the present century, they sealed it by placing over it this piece of the column to which the Lord had been bound. They carved the circular upper surface in the form of a cross with equal arms. Between its arms they placed metal strips about two centimeters wide, which also formed an equal-armed cross. At its center was a round metal plate three or four centimeters in diameter. The elders there told us something strange about this cross.

Before every major calamity that was about to befall Christians, one arm of the metal cross would mysteriously disappear. Its fourth and final arm disappeared in 1974, on the eve of the Cyprus conflict, before the Turks landed in Cyprus.

Only the center remains—the circular piece—and they believe that if this also disappears, the greatest catastrophe in the world will occur. Let us pray that this never happens and that it is merely a tradition. In any case, as we left the holy church, the priest led us behind the Holy Aedicule,

opposite the Coptic church, and showed us the tombs of Saints Joseph of Arimathea and Nicodemus, who buried the Lord. They are simple, cave-like tombs. Yet those whose bodies rested within them must surely be greatly blessed. What an honor for them to have been buried so near the life-giving Tomb, while their souls rest in the embrace of Him whom they themselves embraced when they took Him down from the Cross and buried Him. May we have their prayers. Moving on in silence—daring to say, almost without wills of our own because of the depth of our emotion—we walked to the left and around the front of the Holy Aedicule. On our right was the Orthodox church, and on our left the Latin church. At the far end of the passageway ahead, new and transcendent experiences awaited us:

the place where they had imprisoned the Lord before He was crucified, and where the Theotokos later saw her Son upon the Cross and fainted. We felt a powerful constriction in our hearts. Our tears, I confess, multiplied. A little farther ahead, on our right, we came upon a tragic place. There were two holes in a metal plate, each about the width of a palm. They had seated our Lord there and placed His feet in those holes, so that whenever they beat Him and He moved, the sharp metal cut His holy feet around the ankles. This is called the Chapel of the Stocks. For a moment, our hearts were truly flooded with hatred for His tormentors,

but it was very quickly overcome by the awareness of our own guilt before the love the Lord showed then, and still shows, toward us. Do we not do the same things to Him today through our sins? Finally, as we continued around the outside of the Orthodox church toward the sanctuary, we came to a chapel dedicated to the centurion called Longinus. A little farther on, we saw the place where the soldiers cast lots and divided the Lord’s garments. Continuing on, still to the left, in the middle of an apse we saw part of the stone column where the Lord was scourged before the Crucifixion and crowned with thorns. With profound reverence, we venerated it...

We were not surprised by the fragrance that poured forth from this column as well, for by then we understood what was happening. A little farther ahead and to the left, we descended a broad stone staircase. To the left of the stairs we passed a small church of Saints Constantine and Helena, which is held by the Armenians, and after descending a few more steps we came to another stone slab. Once again, the priest anticipated our question: “This is the place where the True Cross of our Lord was first found by Saint Helena.” Every doubt vanished because of the fragrance. It was always the same, though some perceived it strongly, others faintly, and still others not at all. There is no denying that a man-made fragrance does not have such properties.

To the left, we saw the place where Saint Helena stood and urged the workers to keep digging, throwing them money from there to encourage them. We climbed the steps again and continued on, now with the Orthodox church on our right. On our left, we found a barred door. The priest led us through. There stood the rock of dread Golgotha. Once again, we felt a powerful constriction in our hearts. Before we had time to gather our thoughts, we saw a steep, straight stone staircase with fifteen or seventeen high steps. The priest went up first, and we followed, speechless. We found ourselves before a church without an iconostasis. The priest went forward,

knelt beneath the Holy Table, venerated the place, then rose and invited us to do the same, saying, “Dread Golgotha. Here is the hole in which the Cross of the Lord stood.” O my God, my God! How can anyone describe what the heart longs to proclaim? How can I convey to you, my beloved, what a person feels when brought face to face with this reality, when standing in that very place? There are no words equal to it; let us not deceive ourselves. My beloved listeners, let each of you consider it as the Lord grants you illumination.

Every description is bound to fail. To the right of this Holy Table on Golgotha is the fissure that opened when the Lord gave up His spirit, and behind it, one on either side, are the two holes where the crosses of the two thieves stood. Above the Holy Table hang countless vigil lamps that are never extinguished. Behind it stands an immense cross bearing the image of the Lord, with the Theotokos and Saint John on either side. By then, I confess, our legs could no longer support us. We felt the Lord’s gaze from the Cross fixing us to the spot. We relived the moments of the Crucifixion, suffering because we could not help the Lord. We heard the thunder and saw the cowardly fleeing, the hard-hearted jeering, and others beginning to wonder.

We sat down for a while so that we would not fall, and when we had recovered somewhat, we descended. Beneath Golgotha is the Chapel of Adam. Tradition says that Noah placed Adam’s skull there, and for this reason it is called the Place of the Skull. It lies directly beneath the place of the Lord’s Crucifixion, and the fissure in the rock caused by the earthquake at the hour of the Crucifixion can still be seen. It is even said that the Lord’s blood reached that place and washed the skull—meaning that, in a certain way, it brought forgiveness to Adam. From one side of the chapel, we entered the office of the sacristan, where precious sacred treasures and relics of saints are kept. As we left the office, we once again saw the Stone of Unction, and the exit was to our left.

Our guide still had something more to tell us. He pointed to the exterior of the entrance, where three columns stand on each side. The middle column on the left as one enters the church has a crack near its base, about half a meter long. Our guide asked us, “Do you know that every year, at noon on Great Saturday, the Holy Fire comes forth at the Holy Sepulchre? Thousands of pilgrims witness it—Armenians, Copts, and Orthodox—except for the Catholics, who do not accept it.”

As can plainly be seen, the crack had been caused by a thunderbolt. We had heard of the Holy Fire, but we knew nothing specific about it. The priest realized our ignorance and explained exactly what happens: the guards there, Jews and others, physically search the Orthodox bishop before he enters the Holy Aedicule. An Armenian bishop enters with him to observe the Orthodox bishop. No vigil lamp is left burning inside the Holy Aedicule. First, moisture appears upon the surface of the Holy Sepulchre, and then the Holy Fire appears. It is blue in color and, for quite some time, does not burn. It pours forth from the Holy Aedicule, and everyone sees it. Naturally, my beloved, we were thunderstruck. He told us other things concerning the Holy Fire, but there is not enough time today. Please allow us

to return and continue this account. In any case, we pray that the grace of the life-giving Tomb, dread Golgotha, and the True Cross may have mercy on us and bless us, and may be with the whole world and with us. Amen. Rejoice in the Lord. My beloved listeners in Christ, once again, rejoice in the Lord. The good God has granted that we should be together again and continue our account of our impressions from the Holy Places. Those of you who were with us for the first part will remember.

We had reached that point in our account. Our guide was speaking to us about the Holy Fire.

He explained that the Orthodox bishop is physically searched before entering the Holy Aedicule; that an Armenian bishop enters with him to observe the Orthodox bishop; that no vigil lamp is burning inside the Holy Aedicule; that first moisture appears upon the surface of the Holy Sepulchre and then the Holy Fire appears, blue in color and, for quite some time, not burning; and that it pours forth from the Holy Aedicule before the eyes of everyone. Continuing, he told us something else there at the entrance, as follows:

In the year 1584, the Armenians could no longer bear to see the Orthodox always receiving the Holy Fire. After killing the monk who guarded the Holy Sepulchre, they closed the main entrance of the church. They remained inside, while our people were left outside. At noon on Great Saturday, when our Patriarch arrived from the Patriarchate with his procession to receive the Holy Fire, they could not enter and remained in the church courtyard, outside the gate. Inside, the Armenians naturally prayed for a long time in their own manner, but our Christ did not give them the Fire.

“Our Patriarch,” our guide said, pointing, “was here, beside this column at the door, standing sorrowfully near it with the others. Then a mighty peal of thunder was heard. The column split at this spot, and a flame of light burst forth and lit the candles the Patriarch held in his hands. He then gave the Holy Fire to the pilgrims. The Armenians were utterly defeated and never again dared to claim it.” While we are on the subject, my beloved listeners, let me also tell you that the Turkish guard who saw the light come forth from the column and be received by the Orthodox Patriarch cried out in his own language:

“This is the true Allah; this is the true God!” And they killed him. To the right of the doorway through which we enter, traces of his blood still remain on the ground, bearing witness to the event. The snow-white relics of this Turkish martyr are kept at the Monastery of the Great Panagia, only a few meters from the Holy Sepulchre. When we heard these things, we felt indescribable exultation that our faith is the only true faith, because the Holy Fire is received only by the Orthodox. This is proof of the authenticity of our faith.

I believe that the Lord shows partiality toward no one and has no reason to hide the truth from others. Yet our curiosity and interest in this matter grew. Whenever we visited the Church of the Holy Sepulchre afterward, we never missed the opportunity to ask others there about the Holy Fire, especially the guardians of the Holy Sepulchre, who would know more than any of the other witnesses. One day, an elderly elder named Mitrophanis, who had guarded the Holy Sepulchre for more than fifty years, told us the following: “When I came here from my homeland, Pontus, my children,

to venerate the Holy Places, I was bound to them by the love I felt when I came to know them, and I remained here forever. I became a monk, and God even granted me this great gift: to become the guardian of the Holy Sepulchre, the Tomb of His Son. During the first two or three years,” Elder Mitrophanis continued, “I watched the Holy Fire with great wonder and profound emotion. But one day, an incident—I would dare call it satanic—made me doubt whether it truly came forth miraculously. This is what happened. On Great Thursday, they gave me a book to take inside the Holy Aedicule. But somewhere between its pages there was a piece of wax,

and this aroused my curiosity. Why was that wax needed? I asked why it was there, and the man who gave me the book replied that the bishop needed it to light and then give the Fire to the people. I did not like the sound of this, and I began to think that perhaps something was being concealed. So I decided to do something to discover the truth. I asked permission to be absent from noon on Great Friday until noon on Great Saturday, using as an excuse that I had to guide some pilgrims of my own. After receiving permission,

I asked to be allowed to clean the upper part of the Holy Aedicule, even though this was not on the schedule. They readily agreed. So on the morning of Great Friday, while I was cleaning, I waited until no one was near, then set up a ladder and climbed into the interior of the dome, where I could hide and watch. I called someone and told him to take the ladder away so that it would not be in the way. I said that when I had finished cleaning above, I would call someone else to bring it back, or else I would jump down myself. And so it happened. I remained there, silent and trembling, until noon the next day, when I saw the Patriarch arrive with the entire procession for the Holy Fire. After our bishop entered the Holy Sepulchre and the Armenian bishop entered the antechamber, they closed the door.

From above, where I was hiding, I saw our bishop kneel and bow his head all the way down to the ground. He remained there praying for quite some time, until I saw successive gentle flashes, like lightning, appear over the Holy Sepulchre. Within a few seconds they became more intense and rose higher and higher, until they formed a blue flame that moved in waves. Then the vigil lamps and our bishop’s candle were kindled. Deeply moved, he rose and, after giving thanks with tears, gave the Holy Fire to the Armenian bishop and then to the people outside. Our bishop also gave it to the Copts through the opening on the left. The Armenian gave it to the Armenians through the opening on the right.

Through the main entrance—which they opened from outside, since it had been sealed according to custom—our bishop gave the Holy Fire to the Orthodox. “I,” Elder Mitrophanis continued, “kept watching the Holy Fire fill the Holy Aedicule and pour out from it. What I felt then cannot be described. My terror, guilt, and shame knew no bounds. How had I, wretched man that I am, dared to doubt such an unmistakable miracle? Even now I cannot explain it, my children. With the greatest caution, I climbed down from my hiding place and ran to my spiritual father. He was astounded, because he had never heard of anyone who had seen the Holy Fire yet doubted its miraculous appearance. He gave me a one-year canon, a rule of repentance

and the Lord also disciplined me as I deserved. I remained bedridden for a year, and no one could help me. Nothing was found to be wrong with me. In the end, the man who had given me the book with the wax in it to carry into the Holy Sepulchre explained that he had only been joking when he said the bishop needed it to light the Holy Fire and give it to the people. He had simply put the wax there as a makeshift bookmark, not to bring in the Holy Fire.” This is what Father Mitrophanis told us, beloved, and we pass it on to you. With evident love, he urged us not to doubt the Holy Fire. Many others who had been there on Great Saturday and had seen the Holy Fire also told us various things, and they all reached the same conclusion: that the Holy Fire

appears every Great Saturday at the Holy Sepulchre. The Orthodox bishop is inside, after first undergoing a bodily search by state police officers. An Armenian bishop is also present as a witness, so that no one could possibly attempt any deception before him. I want you to know that the Holy Fire is blue at first and does not burn. It pours out from the Holy Aedicule, and everyone sees it. All claim it as their own and cry out, “The Holy Fire is ours!” Yet it is given only to the Orthodox. We also learned from both Catholics and Orthodox that the Roman Catholics place sulfur on a tray and set it upon the Stone of Unction. They then ignite the sulfur

and a flame rises, from which they take their light. The Armenians and Copts are present in the Church of the Resurrection on Great Saturday and receive the Holy Fire through the Orthodox. We then venerated other holy places outside the Church of the Resurrection, places we had never even imagined existed. Beside the church, for example, stands the Russian Church of Saint Alexander. There one can see the ruins of the gateway in the city walls through which the Lord passed, carrying the Cross. It should be said that in the Lord’s time the city did not extend as far as it does today, and therefore Golgotha lay outside the walls. Before

the Russian church stands the Church of Abraham, adjoining the Church of the Resurrection. There is still an olive tree there to which the ram was tied—the ram the Lord gave Abraham to sacrifice in place of Isaac. A few yards farther on, inside the church, is the place where Abraham had prepared the altar of sacrifice. The church’s icons bear witness to the events of that time. Descending along a road, we come to the Holy Monastery of Saint Mary, the grandmother of the Most Holy Theotokos—that is, the mother of Saint Anna. This is the place where Saint Anna was born. How could we ever have imagined such a thing? In this monastery there is a unique icon of Saint Mary

which is renowned for many miracles. There is also a wonderworking icon of the Most Holy Theotokos. The nuns who live there moved us deeply by their faith. On the same road, only a few yards from the Monastery of Saint Mary, stands the Holy Monastery of Saint Euthymios the Great, that Father of our Church who lived in the desert of Judea. Indeed, the ruins of his holy monastery were discovered recently. Two or three minutes farther along the same road, we come to the Holy Monastery of Saint Spyridon. There is a fragment of the stone slab upon which our Lord stepped when He came to the Temple at twelve years of age, and the divine fragrance confirms its authenticity.

There are also relics of Saint Spyridon. On another road, along the Way of the Passion, we find a monastery dedicated to Saint Charalambos. There is a section of a wall against which our Lord leaned for support as He climbed toward Golgotha carrying the Cross. It was His final stop along the way. The fragrance pouring from it overwhelms us and brings the event vividly to mind. The sentence of condemnation issued by Pilate is also kept there, along with a relic of Saint Charalambos. Farther down the same road stands the house of the woman known as Saint Veronica, who came out with a cloth and wiped the Lord’s sweat-covered face. That place belongs to the Latins. We walk a few steps farther.

A hieromonk who was with us points out a place on the wall. It is utterly simple and unadorned: a solid stone in the wall, slightly indented in the shape of a large hand. Its rich fragrance revealed that a mystery lay hidden there as well. The hieromonk explained that the Lord had placed His hand there to support Himself and that it was at this very spot that Simon of Cyrene took up the Cross. Who could doubt this truth, my beloved? This place stands among Muslim shops, and thousands of people pass along this road every day. Who would dare apply fragrance there? Exposed to sun, wind, and rain, this stone itself bears witness.

Even the greatest unbeliever, I think, would be left with no room for doubt in this matter. A few yards farther down, on the left, is the Praetorium. The hieromonk who serves there leads us into an underground chamber, where we see a church and, opposite it, a labyrinthine space whose only sign of modern civilization is a single electric lamp giving light. “Here,” he explains, “were the prisons in which they held the Lord.” “O my God!” we exclaimed, and every thought within us was paralyzed, beloved. How terrible this is! And what are these holes in the stone? Why are they here? “They placed the Lord’s feet in them while He sat upon this stone,” the hieromonk replies.

Horror! My God, Your patient endurance alone reveals Your divinity. Once again, the fragrance immediately confirmed the truth of what we had been told. Beneath the Lord’s prison is the prison of Barabbas. This is also the place where the Apostles celebrated the first Divine Liturgy. There is an enormous baptismal font, as well as a small fragment of the column to which they tied the Lord. Behind the Praetorium stands a monastery containing the house of Simon the Pharisee, where Nicodemus spoke with the Lord concerning the Kingdom of Heaven. In its underground chamber, I want you to know, is the prison of the Apostle Peter, from which the angel delivered him, as we read in Acts. Continuing along the same road,

we come to the Pavement, where Pilate held the trial of Jesus and condemned Him. We also encounter the Pool of Bethesda, where the Lord healed the man who had been paralyzed for thirty-eight years; it still contains water. As happens in every place we visit, our nous, our spiritual intellect, takes flight, returns to that time, and beholds the events as they unfold. Nearby another surprise awaits us: the house of Saint Anna, where the Theotokos was born. It is an old and very damp underground chamber, with an ancient mosaic floor that has been left entirely uncared for; beneath it are catacombs of the first Christians together with their tombs.

Our nous traveled back to those years when the Most Holy Theotokos lived in this house as a three-year-old child. We beheld the life of that holy family, but above all we longed to possess the love that Saints Joachim and Anna had for the Lord.

What does it mean, my beloved, that they desired to offer Him such a grace-filled child—their one and only little angel, whose equal had never existed upon the earth! Nothing overshadowed their love for Him, and the Lord did not overlook their offering. We gave thanks to the Lady of the world, who counted us worthy to set foot upon the place where she was born, and to her holy parents. Not daring to ask for anything, we departed and, after walking a few yards, found ourselves outside the city walls. We descended an asphalt road, and within a few minutes stood before a monastery dedicated to Saint Stephen, the Protomartyr and Deacon. New emotions awaited us, for there was the place where they stoned him and

his tomb. We fervently asked him to grant us a little of his faith and freedom from resentment. How much we received, I do not know, my beloved. A few yards farther to the left, new wonder and new emotion awaited us: the tomb of the Most Holy Theotokos at Gethsemane. We descended many steps from the road, entered a courtyard, and then passed into an underground cave-church with a broad staircase down the middle. On the right are the tombs of Saints Joachim and Anna, and on the left is the tomb of Saint Joseph the Betrothed. At the foot of the staircase, on the right, stands the Holy Aedicule, within which lies the empty tomb of the Most Holy Theotokos. At this point, I would like

to tell the whole world, including the Orthodox, that there are two empty tombs which move us, ought to move us, and must be carefully guarded: the tomb of our Lord Jesus Christ and the tomb of the Most Holy Theotokos, the mother of our Lord Jesus Christ. Not one of the so-called founders of religions has an empty tomb—not one. All remain bound in their burial shrouds. Whether his name is Muhammad, Buddha, Zoroaster, a pope, Luther, or Russell, they all remain bound in their burial shrouds.

The tomb of our Lord Jesus Christ, the Head of the Orthodox Church, is empty, and the tomb of His Most Holy Mother is empty. These tombs could not hold the Author of life or the Mother of Life. And blessed are those who follow the Author of this life in the Orthodox Church and honor the Mother of Life. This is a pledge that your own tomb, too, will one day be left empty, because Christ will raise you from the dead. Let us never forget this. It is a pledge of the true faith: that there is one true faith, the faith that has the power to conquer death and rightly confesses the person of the Author of life.

The deep emotion continues. Once again, it is impossible to describe what one feels there. For a moment our thoughts are stilled, and words from the Paraklesis, the supplicatory canon, fill our nous: “O Gethsemane, receive and bury my body; and You, my Son and my God, receive my spirit.” We stoop to enter the Holy Aedicule, longing to say a few words to the Theotokos, the God-bearer; yet all we can do is weep silently, without knowing exactly why. We feel that we are in her embrace, and we grieve because we cannot take out our hearts and lay them upon her knees. At such moments, beloved, a person cannot ask for anything.

He forgets all his troubles and feels only his own weakness with overwhelming force. After a little while, we backed out, holding our breath as though turned to stone, and then climbed back up to the road. Before us stood a small pavilion. It marks the place where, during the burial procession of the Most Holy Theotokos, an impious man dared to push her all-pure body, intending to throw it to the ground as they carried it for burial. But an angel of the Lord cut off his hands. Opposite us rises a building set within a beautiful garden. This is the Garden of Gethsemane, the place where our Lord was betrayed. Shortly before Judas betrayed Him and He was arrested, He prayed there, while His disciples a little distance away could not withstand the temptation and fell asleep.

Within this building, I want you to know, is the very place where the Lord prayed and His sweat fell from His face like great drops of blood, as the Apostle and Evangelist Luke writes. Sadly, the Latins control it. Behind it, on the slope of the Mount of Olives mentioned in Holy Scripture, stands a most imposing Russian monastery dedicated to Saint Mary Magdalene. The compunctionate chanting of the nuns at Vespers makes us feel that we are in another world, a spiritual world. Opposite Gethsemane we see the Golden Gate, through which the Lord entered the Holy City at twelve years of age and went to the Temple of Solomon. Through it He passed again, seated upon a donkey’s colt, on Palm Sunday.

Through this gate Emperor Heraclius entered in the year 629 carrying the Precious Cross, which he raised upon Golgotha. The gate is now closed; it lies within the precincts of the Temple of Solomon. Everyone, even the Jews, believes that it will open at the Second Coming. Below, between the city walls and the Mount of Olives, lies the Valley of Jehoshaphat, king of Judah. His tomb is there, together with the tomb of Absalom, son of David; the tomb of Zechariah, son of Barachiah; and, higher up, the tomb of Saint James and another tomb known as the Cave of the Virgins. This valley, my beloved, is also called the Valley of Cedars or the Valley of Weeping.

Let us pause here once again. By the grace and power of the Life-giving Tomb and dread Golgotha, we shall continue recounting these events in another talk—events that deeply move not only every visitor and pilgrim, but every listener as well.

These events have power in themselves, because they are bound to the Almighty. May the grace of Gethsemane and of the empty tomb of our Most Holy Theotokos also be with the whole world and with us—in our troubles, in the concerns of our families, and in the affairs of our Church. Yes, my dear ones, let us ask this from the depths of our hearts, with confidence.

The Queen of All will not abandon us—she who left Gethsemane and flew to be near Him, there to intercede for us always. Once again, may God be our helper.

Αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, αυτά που θα ακούσετε σήμερα έχουν σχέση με την Αγία Γη. Επέτρεψε ο Θεός πολλές φορές να επισκεφτούμε αυτήν τη θεοβάδιστον γην και πολλοί από τους ακροατάς μας μάς προέτρεψαν να περιγράψουμε τις εντυπώσεις μας, αυτά που είδαμε και ακούσαμε, ει δυνατόν και σε βιβλίο αλλά και σε κασέτα, διότι πολλοί άνθρωποι δεν είναι εις θέση να διαβάσουν.

Θα μπορούν να ακούσουν, μα διότι είναι ασθενείς, μα διότι η όραση δεν το επιτρέπει, μα πολλά, μα... Κάνουμε λοιπόν, με τη βοήθεια του Θεού, αγαπητοί μου —όπως ξέρετε οι περισσότεροι— ό,τι εγράψαμε σχετικώς. Κάνουμε, λέγω, αγαπητοί μου, να μιλήσουμε και σχετικώς και να τα συμπεριλάβουμε μέσα σε μία-δύο κασέτες των δύο ωρών. Δηλαδή, σε τέσσερις ώρες να βοηθήσουμε, μεταφέροντας νοερώς τους θέλοντας και μη δυναμένους να φτάσουν μέχρι εκεί.

Ό,τι και αν πούμε, δεν πρόκειται ποτέ να αντικαταστήσουμε την πραγματικότητα. Θα πρέπει να αξιωθεί ο άνθρωπος να φτάσει μέχρι εκεί, να δει, να ακούσει, να γευστεί, να οσφρανθεί από αυτά τα οποία έλαβαν προ χιλιάδων ετών χώραν εκεί και εξακολουθούν να συγκινούν κάθε πιστόν. Όπως λοιπόν κάθε χριστιανός, έτσι και εμείς, όταν ακούγαμε ή διαβάζαμε την Αγία Γραφή, ο νους μας πετούσε πίσω, πίσω εκεί όπου έζησε ο Κύριος σαν άνθρωπος, δηλαδή στους τόπους αυτούς που έγιναν τόσα παράξενα πράγματα.

Σκεπτόμαστε ακόμη τα γεγονότα που συνέβησαν προ της ελεύσεως του Χριστού, τους Ισραηλίτες, τον Αβραάμ, τους Προφήτες, τους πολέμους, τον Μωσή. Πώς να τα αναπαραγάγει; Τότε λέγαμε: «Κρίμα που δεν μπορούμε να δούμε κι εμείς κάτι από τα σκηνικά των γεγονότων εκείνων». Επιθυμούσαμε βέβαια να βρεθούμε στα μέρη εκείνα, όχι φυσικά περιμένοντας να δούμε κάτι που να μας θυμίζει αυτά που έγιναν πριν δύο χιλιάδες χρόνια, αλλά απλώς να ζήσουμε λίγο στη χώρα εκείνη, στους χώρους εκείνους όπου διαδραματίστηκαν όλα αυτά. Ξαφνικά, χωρίς πολύ προγραμματισμό, βρεθήκαμε στο Ισραήλ. Ένα αυτοκίνητο μας ανέβασε από το αεροδρόμιο του Τελ Αβίβ στην Ιερουσαλήμ και σταμάτησε μπροστά σε κάτι πελώρια τείχη, όταν φτάσαμε βέβαια στην Αγία Πόλη, που μόλις τα είδαμε σαστίσαμε. «Τι είναι αυτά;» ρωτήσαμε. «Τα τείχη της παλιάς πόλεως», μας απαντά ένας Άραβας οδηγός, «και αυτή είναι η πύλη της Γιάφας. Δεξιά δε της πύλης αυτής ήταν τα ανάκτορα του Δαβίδ». Το τι νιώσαμε δεν περιγράφεται, αγαπητοί μου. Αισθανθήκαμε τον εαυτό μας να ζει σε δύο εποχές, στην εποχή του Δαβίδ και στην παρούσα.

Σε φωτογραφίες είχαμε δει τα τείχη της Ιερουσαλήμ, μα ποτέ δεν είχαμε συνειδητοποιήσει ότι υπάρχουν και σήμερα ακόμα. Προχωρώντας μέσα στην πόλη, βρεθήκαμε ανάμεσα σε ένα πλήθος κόσμου λογής-λογής: Άραβες, Ευρωπαίοι, Εβραίοι, Αιθίοπες, Ρώσοι, Αμερικάνοι. Όλος αυτός ο κόσμος, αναμεμειγμένος, εκινείτο στα στενά πλακόστρωτα δρομάκια της Ιερουσαλήμ, ανάμεσα σε παμπάλαια κτίρια και σε μαγαζάκια μικρά, τρύπες θα λέγαμε, με τουριστικά είδη που τα περισσότερα υπενθυμίζουν γεγονότα της Καινής και της Παλαιάς Διαθήκης. Από αυτά τα τουριστικά είδη

προχωρήσαμε και φτάσαμε στα δωμάτιά μας και τακτοποιηθήκαμε. Η πρώτη σκέψη σχεδόν όλων ήταν να τρέξουμε στον Ναό της Αναστάσεως να προσκυνήσουμε τον Πανάγιο Τάφο. Φτάνοντας εμπρός σε μια σιδερένια μεγάλη πόρτα, αφού κατεβήκαμε λίγα σκαλιά, βρεθήκαμε μπρος σε μια πλατεία, αυλή. Αριστερά, μια ανοιχτή ξύλινη πόρτα 5-6 μέτρων ύψους μάς έκανε να προσανατολιστούμε και να καταλάβουμε ότι αυτή ήταν η είσοδος του Ιερού Ναού. Προχωρήσαμε, ομολογώ, με συναισθήματα φόβου, αλλά και χαράς και συγκινήσεως.

Εβραίος στρατιωτικός φρουρός στην είσοδο ετόνιζε τη σοβαρότητα του μέρους. Εισερχόμενοι, σε 5-6 μέτρα από την είσοδο αντικρίζουμε μια πλάκα κοκκινωπή, μήκους 2 περίπου μέτρων και πλάτους 70 έως 80 εκατοστά. Μια σειρά καντήλια κρέμονται από πάνω της. Ένας νέος Ορθόδοξος ιερεύς, που βρίσκεται εκεί, έσπευσε να μας καλωσορίσει και να μας πληροφορήσει. «Εδώ είναι η Αγία Αποκαθήλωσις. Εδώ», συνεχίζει, «απέθεσαν το σώμα του Κυρίου μας μόλις τον κατέβασαν από τον σταυρό» και μας έδειξε από πάνω τον Γολγοθά.

Να πω ότι έπεσε κεραυνός επάνω μας, λίγο είναι. Τα μάτια μας αυτόματα βούρκωσαν και χέρια και χείλη ευρέθηκαν επάνω στην Αγία αυτή πέτρα, θωπεύοντάς την και φιλώντας την σαν να ήταν το ίδιο το σώμα του Λυτρωτού μας Χριστού. Μόλις συνήλθαμε λίγο, με λίγο δισταγμό είπαμε στον ιερέα ότι δεν θα έπρεπε να επιτρέπουν να βάζουν αρώματα επάνω εκεί, στα Άγια αυτά σημεία. Χαμογέλασε αυτός και με συγκατάβαση για την άγνοιά μας λέγει: «Δεν είναι ανθρώπινο το άρωμα, είναι θείο, αγαπητοί μου, που βγαίνει μόνο του από την πλάκα. Δεν το βάζουνε άνθρωποι».

Ζαλιστήκαμε. Τι είναι αυτό πάλι; Τι μεγάλη μαρτυρία είναι αυτή για το γνήσιο της Ορθοδόξου Παραδόσεως! Ο ιερεύς, εν πάση περιπτώσει, μας καλεί να τον ακολουθήσουμε και μας οδηγεί αριστερά, σε έναν βαθύ και φαρδύ ημισκότεινο διάδρομο. Μπρος μας δεξιά προβάλλει ένα σκούρο πελώριο κουβούκλιο, 5-6 μέτρων ύψους και 7-8 μέτρων μήκους. Διακρίνει ο ιερεύς στα πρόσωπά μας το ερώτημα που είχαμε έτοιμο να ξεστομίσουμε και μας προλαμβάνει: «Το Άγιον Κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου». Αναπνοή δεν βγήκε από μέσα μας.

θέλω να... το πιστέψετε. Ακολουθώντας, νιώθουμε να τρέμουν τα πόδια μας. Εισερχόμενοι, σταθήκαμε σε έναν προθάλαμο γύρω στα 2x3 μέτρα, που στο μέσον ήταν μια τετράγωνη πέτρα σαν τραπέζι, σαν δισκοπότηρο θα μπορούσε να πει κανείς, γύρω στα 0,25x0,30 και ύψος 0,60 περίπου του μέτρου, με ένα τζάμι στην επιφάνειά του. Ο ιερεύς και πάλι προλαμβάνει την απορία μας και μας λέγει: «Είναι μέρος από τον λίθο που απεκύλισε ο Άγγελος». Νέες εκπλήξεις, νέες συγκινήσεις. Προσκυνώντας τον, νιώθουμε σαν να μας παρακολουθούσε ο Άγγελος.

Τα πόδια μας όσο πήγαιναν και δεν βαστούσαν. Το δέος μας εμεγάλωσε, αγαπητοί. Αυτή είναι η είσοδος του Παναγίου Τάφου που σας περιγράφω. Και στη συνέχεια μας δείχνει την κοντή, στενή είσοδο πίσω από τον Άγιο Λίθο. Η περιγραφή των συναισθημάτων της στιγμής αυτής είναι το πιο δύσκολο πράγμα ή μάλλον το αδύνατο. Μόνο όσοι δοκίμασαν τα συναισθήματα αυτά μπορούν να εννοήσουν ή όσοι, με την ευλογία του Θεού, κάποτε δοκιμάσουν, θα μας δικαιολογήσουν σε αυτά που λέμε τώρα. Γονατιστοί τώρα λοιπόν, με τη σειρά μας, λίγοι-λίγοι, εμπρός στον Πανάγιο Τάφο και ριγμένοι επάνω του, αφήσαμε να ξεχυθεί από μέσα μας η αγάπη,

ο φόβος, η ενοχή, η ελπίδα, η επίγνωση της αναξιότητός μας προς τον Κύριο, με ένα βουβό κλάμα ο καθένας. Η σκληρή και κρύα μαρμάρινη πλάκα μάς φαινόταν μαλακή και ζεστή σαν ανθρώπινο σώμα, αγαπητοί, σαν το πανάχραντο σώμα του Χριστού μας. Κάποια στιγμή, γλυκομίλητα και χαμηλόφωνα θα μπορούσα να πω, από σεβασμό προς τον χώρο, ο ιερεύς μάς καλεί και λέγει: «Ελάτε τώρα, γιατί πρέπει να μπουν και άλλοι να προσκυνήσουν». Είναι αλήθεια, όταν ο άνθρωπος φτάνει εκεί μέσα, στον Τάφο του Χριστού μας, ξεχνιέται, νομίζει ότι είναι αυτός μόνος.

Γνωρίζει ότι έξω περιμένει τόσος κόσμος, αγωνιά τόσος κόσμος, που αυτό δεν είναι καθόλου, όχι μόνο χριστιανικό, αλλά ούτε ανθρώπινο, ούτε ευγενικό, και όμως ξεχαστήκαμε. «Ελάτε τώρα», λέγει, «γιατί πρέπει να μπουν και άλλοι να προσκυνήσουν». Πράγματι, ο χώρος ήταν στενός, 4-5 άτομα με δυσκολία χωρούσαν. Βγήκαμε οπισθοβατικώς, πολύ σιγά, σαν απολιθωμένοι. Γύρω μας, ομολογώ, δεν βλέπαμε ή μάλλον δεν καταλαβαίναμε τι ακριβώς γινόταν, πού βρισκόμαστε. Ο νους μας δεν χωρούσε ότι βρισκόμαστε εκεί όπου ο Θεάνθρωπος Ιησούς, ο Κύριός μας, ετάφη και ανέστη.

Η σκέψη είχε σταματήσει και οι μόνες λέξεις που γύριζαν στο μυαλό μας ήταν: «Θεέ μου, Θεέ μου, Κύριέ μου», χωρίς κάποιο ιδιαίτερο λόγο. Αν πέθαινε κανείς την ώρα εκείνη, θα ήταν αληθινά αξιοζήλευτος. Δεν συνήλθαμε καλά-καλά, αγαπητοί μου, και ο ιερεύς, πάντοτε με κατανόηση για την ψυχική μας κατάσταση, μας δείχνει λίγο αριστερά. «Σε αυτό το σημείο», λέγει, «παρουσιάστηκε ο Κύριός μας στην Αγία Μαρία τη Μαγδαληνή και ονομάζεται “Μη μου άπτου”». Την ώρα εκείνη πέρασε από το μυαλό μας η σκέψη ότι κάπου εκεί γύρω ίσως να είναι ο Κύριος και θα παρουσιαστεί και σε μας.

Νομίζαμε ότι ζούσαμε τις στιγμές που η Αγία Μαρία η Μαγδαληνή έζησε σε αυτό το σημείο. Ακριβώς απέναντι από την είσοδο του Παναγίου Τάφου βρίσκεται ο μεγαλοπρεπής Ιερός Ναός των Ορθοδόξων. Σημειωτέον ότι μέσα στον μεγάλο αυτό Ναό της Αναστάσεως δεν βρίσκεται μόνο ο Ναός ημών των Ορθοδόξων, αλλά ευρίσκονται και οι ναοί των Παπικών, των Αρμενίων και Κοπτών, εκατέρωθεν του Αγίου Κουβουκλίου. Ο Ναός ευρίσκεται υπό εξωραϊσμόν, όπως σας λέγαμε. Πολλοί κόποι, αγαπητοί, και μόχθοι χρειάζονται για να γίνει και το πιο απλό πράγμα σε αυτά τα Άγια Μέρη. Οι πολυάριθμοι δυστυχώς εχθροί αγρυπνούν συνεχώς και με κάθε τρόπο φροντίζουν να εξακολουθήσουν

να εξοντώνουν την αλήθεια και να δυσκολεύουν τα έργα εκεί. Εν πάση περιπτώσει, προχωρώντας στην είσοδο του Ιερού Ναού, σε 3-4 μέτρα περίπου, βλέπουμε ένα μεγάλο πέτρινο ομοίωμα σαν δισκοπότηρο, ύψους 40-50 εκατοστών, ανοιχτό πολύ στο επάνω μέρος, με κυκλική επιφάνεια. Η πέτρα αυτή είναι ένα μέρος από την κολώνα που είχε δέσει ο Πιλάτος τον Κύριο και τον εμαστίγωσε. Η παράδοση όμως αναφέρει και κάτι άλλο: ότι στο σημείο αυτό υπήρχε μια τρύπα που κανείς δεν ήταν δυνατόν να βρει τον πυθμένα της.

Τη θεωρούσαν ως ομφαλό της γης. Από την τρύπα αυτή, όταν τις νύχτες ήταν απόλυτος ησυχία, λέγεται ότι ακούγονταν παράξενες θείες ψαλμωδίες ή κλαυθμοί και οδυρμοί ακόμη. Όσοι ήκουον όμως εφοβούντο. Γι’ αυτό, στις αρχές του παρόντος αιώνος, την έκλεισαν, βάζοντας επάνω της το κομμάτι αυτό της κολώνας που είχε δεθεί ο Κύριος. Το επάνω μέρος, το κυκλικό, το χάραξαν σε σχήμα ισοσκελούς σταυρού και ανάμεσα στα σκέλη του ετοποθέτησαν μεταλλικές πλάκες, φάρδους 2 εκατοστών περίπου, που κι αυτές σχημάτιζαν ισοσκελή σταυρό. Εις το κέντρο του δε υπάρχει μια στρογγυλή μεταλλική πλάκα, διαμέτρου 3-4 εκατοστών. Για αυτόν τον σταυρό οι γέροντες εκεί μάς είπαν κάτι παράξενο.

Πριν από κάθε μεγάλο γεγονός που επρόκειτο να συμβεί στους χριστιανούς, εξαφανιζόταν μυστηριωδώς ένα σκέλος του μεταλλικού σταυρού. Το τέταρτο δε και τελευταίο σκέλος του εξαφανίστηκε το 1974, τις παραμονές του Κυπριακού, πριν βγουν δηλαδή οι Τούρκοι στην Κύπρο.

Απομένει μόνο το κέντρο, δηλαδή το κυκλικό μέρος, που και γι’ αυτό πιστεύουν ότι, αν και αυτό εξαφανιστεί, θα γίνει η μεγαλύτερη καταστροφή του κόσμου. Ας ευχόμεθα να μην πραγματοποιηθεί αυτό, να είναι απλώς μόνο παράδοση. Εν πάση περιπτώσει, βγαίνοντας από τον Ιερό Ναό, ο ιερεύς μάς οδηγεί όπισθεν του Αγίου Κουβουκλίου,

απέναντι από τον Ναό των Κοπτών, και μας δείχνει τους τάφους των Αγίων Ιωσήφ και Νικοδήμου, που ενεταφίασαν τον Κύριο. Απέριττοι τάφοι σαν σπήλαια. Μα αυτοί που τα σώματά τους φιλοξενήθηκαν εκεί μέσα ασφαλώς θα είναι πολύ ευτυχείς. Τιμή βέβαια γι’ αυτούς να ενταφιαστούν τόσο κοντά στον Ζωοδότη Τάφο και οι ψυχές τους να βρίσκονται εις την αγκαλιά Αυτού που αυτοί αγκάλιασαν για να Τον κατεβάσουν από τον σταυρό και να Τον ενταφιάσουν. Ας έχουμε την ευχή τους. Προχωρώντας αμίλητοι, τολμώ να πω, σαν άβουλες υπάρξεις από τη συγκίνηση, βαδίζουμε αριστερά και εμπρός από το Άγιο Κουβούκλιο. Δεξιά μας είναι η Εκκλησία των Ορθοδόξων, αριστερά μας των Λατίνων. Εις το βάθος του διαδρόμου, εμπρός μας, μας περιμένουν νέες υπερβατικές συγκινήσεις:

το μέρος που είχαν βάλει τον Κύριο φυλακή πριν σταυρωθεί και που η Θεοτόκος έπειτα έβλεπε τον Υιό της επάνω στον σταυρό και λιποθύμησε. Στην καρδιά μας νιώσαμε ένα δυνατό σφίξιμο. Τα δάκρυα, ομολογώ, πολλαπλασιάστηκαν. Λίγο εμπρός μας, δεξιά, συναντούμε ένα τραγικό μέρος. Δυο τρύπες σε μεταλλική πλάκα, διαμέτρου μιας παλάμης. Εκεί είχαν καθίσει τον Κύριό μας και είχαν βάλει τα πόδια Του στις τρύπες αυτές, οπότε, μόλις Τον έδερναν και Εκείνος εκινείτο, το αιχμηρό μέταλλο έκοβε τα Άγια Πόδια Του γύρω στους αστραγάλους. Αυτό ονομάζεται το παρεκκλήσιο των Κλάπων. Ένα μίσος πραγματικά προς στιγμήν επλημμύρισε την καρδιά μας για τους βασανιστές,

και πάλι πολύ γρήγορα εκαλύφθη από την επίγνωση και της δικής μας ενοχής έναντι της αγάπης που διέθεσε και διαθέτει προς εμάς ο Κύριος. Μήπως εμείς δεν Του κάνουμε τα ίδια σήμερα με τις αμαρτίες μας; Τέλος, προχωρώντας κυκλικά έξωθεν του Ορθοδόξου Ιερού Ναού προς το μέρος του Ιερού, συναντούμε παρεκκλήσιον προς τιμήν του εκατοντάρχου, του Λογγίνου του ονομαζομένου. Λίγο πιο εκεί βλέπουμε το σημείο που οι στρατιώτες διεκληρούν, διεμοίρασαν τα ιμάτια του Κυρίου, και συνέχεια, αριστερά πάντα, στο μέσο μιας αψίδος βλέπουμε ένα τμήμα μιας πέτρινης κολόνας, που είχαν φραγγελώσει τον Κύριο πριν τη Σταύρωση και Του φόρεσαν και το ακάνθινο στεφάνι. Με πολύ σεβασμό την ασπαζόμεθα...

Δεν εκπλησσόμεθα για το άρωμα που εκχύει και αυτή, διότι γνωρίζουμε πλέον τι συμβαίνει. Λίγο εμπρός και αριστερά κατερχόμεθα μια φαρδιά πέτρινη σκάλα. Αριστερά αυτής της σκάλας αφήνουμε ένα εκκλησάκι των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, το οποίο κατέχουν οι Αρμένιοι, και μετά από μερικά ακόμη σκαλιά φτάνουμε μπρος σε μια άλλη πέτρινη πλάκα. Μας προλαμβάνει πάλι ο ιερεύς: «Στο σημείο αυτό ευρέθηκε πρώτη φορά ο Τίμιος Σταυρός του Κυρίου μας υπό της Αγίας Ελένης». Κάθε αμφιβολία έσβηνε με το άρωμα, που ήταν πάντα το ίδιο και που άλλοι το αισθάνονται έντονο, άλλοι απαλό και άλλοι δεν το αισθάνονται καθόλου. Είναι αναντίρρητο ότι ανθρώπινο άρωμα δεν έχει τέτοιου είδους ιδιότητες.

Αριστερά βλέπουμε το μέρος που στεκόταν η Αγία Ελένη και προέτρεπε τους εργάτες να συνεχίσουν το σκάψιμο, ρίπτοντάς τους χρήματα από εκεί για να τους βοηθήσει. Αναβαίνουμε πάλι τα σκαλιά και προχωρούμε, έχοντας δεξιά μας πλέον τον Ορθόδοξο Ιερό Ναό. Αριστερά μας βρίσκουμε μια καγκελωτή πόρτα. Ο ιερεύς μάς οδηγεί. Ο βράχος του φρικτού Γολγοθά. Δυνατό πάλι σφίξιμο νιώσαμε στην καρδιά, αλλά πριν προφτάσουμε να κάνουμε άλλες σκέψεις, βλέπουμε μια πέτρινη, απότομη, ορθή σκάλα με 15-17 υψηλά σκαλιά. Ανεβαίνει ο ιερεύς πρώτος, ακολουθούμε εμείς με κομμένη τη φωνή. Ευρισκόμεθα εμπρός σε μια εκκλησία χωρίς τέμπλο. Ο ιερεύς προχωρεί,

γονατίζει κάτω από την Αγία Τράπεζα, ασπάζεται, σηκώνεται και, προτρέποντας να προσκυνήσουμε, μας λέγει: «Ο φρικτός Γολγοθάς. Να η τρύπα που ήταν ο Σταυρός του Κυρίου». Ω Θεέ μου, Θεέ μου, πώς να περιγράψει κανείς αυτά που θέλει να διαλαλήσει; Πώς να σας τα μεταφέρω, αγαπητοί μου, αυτά που αισθάνεται ο άνθρωπος όταν βρεθεί σε αυτή την πραγματικότητα μπροστά; Αυτά που αισθάνεται έστω βρεθεί σ’ αυτόν τον τόπο; Δεν υπάρχουν λέξεις ανάλογες, μην πλανώμεθα. Κάθε ακροατής, αγαπητοί μου, ας σκεφτεί όπως τον φωτίσει ο Κύριος.

Κάθε περιγραφή θα είναι αποτυχία. Δεξιά της Αγίας αυτής Τραπέζης του Γολγοθά είναι η σχισμή που έγινε την ώρα που ο Κύριος παρέδωσε το Πνεύμα και πίσω και εκατέρωθεν αυτής είναι οι δύο τρύπες των σταυρών των δύο ληστών. Πάνω από την Αγία Τράπεζα κρέμονται αναρίθμητα ακοίμητα καντήλια. Όπισθεν, ένας πελώριος σταυρός με την εικόνα του Κυρίου και εκατέρωθεν της Θεοτόκου και του Αγίου Ιωάννου. Τα πόδια πλέον δεν μας βοηθούν, ομολογώ. Αισθανόμεθα το βλέμμα του Κυρίου από το σταυρό επάνω μας να μας καθηλώνει. Ζούμε τις στιγμές της σταυρώσεως και υποφέρουμε γιατί δεν μπορούμε να βοηθήσουμε τον Κύριο. Ακούμε τις βροντές και βλέπουμε τους δειλούς να τρέπονται σε φυγή και τους σκληρούς να καγχάζουν, άλλους να προβληματίζονται.

Καθίσαμε λίγο για να μην πέσουμε και, όταν συνήλθαμε λίγο, κατεβήκαμε. Κάτω από το Γολγοθά είναι το παρεκκλήσιον του Αδάμ. Εκεί, λέει η παράδοση, ότι ο Νώε εναπέθεσε το κρανίο του Αδάμ και γι' αυτό ονομάζεται Κρανίου Τόπος. Είναι ακριβώς κάτω από το σημείο της Σταυρώσεως του Κυρίου και φαίνεται και η σχισμή του βράχου από το σεισμό που έγινε κατά την ώρα της Σταυρώσεως. Λέγεται μάλιστα ότι το αίμα του Κυρίου έφτασε ως εκεί και έπλυνε το κρανίον, συγχώρησε δηλαδή κατά κάποιο τρόπο τον Αδάμ. Από τη μία πλευρά του παρεκκλησίου εισερχόμεθα εις το γραφείο του Σκευοφύλακος, όπου φυλάσσονται πολύτιμα κειμήλια και λείψανα αγίων. Εξερχόμενοι του γραφείου βλέπουμε πάλι την Αγία Αποκαθήλωση, αριστερά ευρίσκεται η έξοδος.

Ακόμη να μας πει κάτι και μας δείχνει το εξωτερικό της εισόδου, όπου βρίσκονται από τρεις κολώνες δεξιά και αριστερά. Η μεσαία αριστερά, καθώς μπαίνουμε στο ναό, στο κάτω μέρος έχει μια ρωγμή, μισό μέτρο περίπου. Ο συνοδός μας ερωτά: «Ξέρετε ότι κάθε χρόνο, το Μεγάλο Σάββατο το μεσημέρι, στον Πανάγιο Τάφο βγαίνει το Άγιο Φως, πράγμα που βλέπουν οι χιλιάδες των προσκυνητών, Αρμένιοι, Κόπτες, Ορθόδοξοι, πλην των Καθολικών, οι οποίοι δεν το δέχονται;»

Κεραυνός, όπως καθαρά φαίνεται, ήταν αυτός. Είχαμε ακούσει για το Άγιον Φως, αλλά τίποτα συγκεκριμένα δεν γνωρίζαμε. Εννόησε ο ιερεύς την άγνοιά μας. Μας περιγράφει πώς ακριβώς γίνεται, δηλαδή ότι οι φύλακες εκεί, Εβραίοι και λοιποί, κάνουν σωματικό έλεγχο στον Ορθόδοξο Επίσκοπο πριν μπει στο Άγιο Κουβούκλιο. Μαζί του μπαίνει και ο Αρμένιος Επίσκοπος για να παρακολουθήσει τον Ορθόδοξο, ότι δεν υπάρχει κανδήλα αναμμένη στο Άγιο Κουβούκλιο, ότι καταρχάς ιδρώνει η επιφάνεια του Παναγίου Τάφου και έπειτα παρουσιάζεται το Άγιο Φως, το οποίο έχει χρώμα κυανούν και για αρκετή ώρα δεν καίει, ότι ξεχύνεται από το Άγιο Κουβούκλιο και το βλέπει όλος ο κόσμος. Μείναμε, ως ήταν φυσικό, εμβρόντητοι, αγαπητοί. Μας διηγήθηκε και άλλα γύρω από την υπόθεση του Αγίου Φωτός, αλλά ο χρόνος δεν μας παίρνει για σήμερα. Να μας επιτρέψετε

να επανέλθουμε και να συνεχίσουμε τη διήγηση αυτή. Πάντως, ευχόμεθα η χάρις του Ζωοδόχου Τάφου, του Φρικτού Γολγοθά και του Τιμίου Σταυρού να μας ελεήσει και να μας ευλογήσει και να είναι και με όλο τον κόσμο και με εμάς. Αμήν. Χαίρετε εν Κυρίω. Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε και πάλιν εν Κυρίω. Ο αγαθός Θεός επέτρεψε να είμεθα και πάλι μαζί και να συνεχίσουμε τη διήγησή μας γύρω από τις εντυπώσεις μας από τους Αγίους Τόπους. Όσοι ήσασταν μαζί στο πρώτο μέρος θα ενθυμούνται.

Ευρισκόμεθα κάπου εκεί. Ο συνοδός μας μας μιλούσε περί του Αγίου Φωτός.

Περιέγραψε ότι γίνεται σωματικός έλεγχος εις τον Ορθόδοξον Επίσκοπον πριν μπει εις το Άγιο Κουβούκλιο, ότι μαζί του εισέρχεται και ο Αρμένιος Επίσκοπος για να παρακολουθεί τον Ορθόδοξο, ότι δεν υπάρχει κανδήλα αναμμένη στο Άγιο Κουβούκλιο, ότι καταρχάς ιδρώνει η επιφάνεια του Παναγίου Τάφου και έπειτα παρουσιάζεται το Άγιο Φως, το οποίο έχει χρώμα κυανούν και για αρκετή ώρα δεν καίει, ότι ξεχύνεται από το Άγιο Κουβούκλιο και το βλέπει όλος ο κόσμος. Συνεχίζοντας, μας είπε και κάτι τι άλλο εκεί στην είσοδο, το οποίο είναι το εξής:

Το έτος 1584 οι Αρμένιοι δεν άντεξαν πλέον να βλέπουν τους Ορθοδόξους να παίρνουν πάντα αυτοί το Άγιο Φως και, αφού σκότωσαν τον μοναχό φύλακα του Παναγίου Τάφου, έκλεισαν την κυρίως είσοδο του Ιερού Ναού και έμειναν αυτοί μέσα και οι δικοί μας έμειναν έξω. Και όταν ήρθε ο Πατριάρχης μας με τη συνοδεία του από το Πατριαρχείο, το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου, για να πάρουν το Άγιο Φως, δεν μπόρεσαν να εισέλθουν και έμειναν στην αυλή του Ναού, απ' έξω από την πύλη. Μέσα οι Αρμένιοι, ως είναι το φυσικό, προσηύχοντο ώρα πολλή με τον τρόπο τους, αλλά το Φως δεν το έδιδε ο Χριστός μας.

Ο Πατριάρχης μας, μας δείχνει, ήταν εδώ, δηλαδή στην κολώνα εκεί στην πόρτα. Κοντά σε αυτή την κολώνα, περίλυπος, καθώς και οι άλλοι. Οπότε ακούγεται μια βροντή δυνατή και έσκασε σε αυτό το σημείο η κολώνα και εξεχύθη μια φλόγα φωτός που άναψε τα κεριά του Πατριάρχου που κρατούσε στα χέρια του. Και πλέον αυτός μετέδωσε το Άγιο Φως στους προσκυνητάς, ενώ οι Αρμένιοι κατετροπώθησαν και έκτοτε δεν ετόλμησαν να το διεκδικήσουν. Με την ευκαιρία ακόμη να σας πω, αγαπητοί μου ακροαταί, ότι ο Τούρκος φρουρός, ο οποίος είδε το φως να βγαίνει από την κολώνα και να το παίρνει ο Ορθόδοξος Πατριάρχης, φώναξε στη γλώσσα του:

«Αυτός είναι ο πραγματικός Αλλάχ, αυτός είναι ο πραγματικός Θεός», και τον εφόνευσαν. Εκεί δεξιά της θύρας που εισερχόμεθα υπάρχουν ακόμη κάτω αίματα που βεβαιώνουν το γεγονός και τα λείψανα του μάρτυρος αυτού του Τούρκου φυλάσσονται ολόλευκα στη Μονή της Μεγάλης Παναγίας, που είναι λίγα μέτρα μακριά από τον Πανάγιο Τάφο. Όταν ακούσαμε αυτά, νιώσαμε μια απερίγραπτη αγαλλίαση για το ότι η θρησκεία μας είναι η μόνη αληθινή, διότι η λήψις του Αγίου Φωτός γίνεται μόνο παρά των Ορθοδόξων. Αυτό είναι μια απόδειξη της γνησιότητας της πίστεώς μας.

Θέλω να πιστεύω ότι ο Κύριος δεν έχει προσωπικά με κανένα και δεν έχει και κανένα λόγον να κρύψει την αλήθεια από τους άλλους. Η περιέργειά μας όμως και το ενδιαφέρον μας μεγάλωσαν γι' αυτό. Όταν τις επόμενες φορές πηγαίναμε στον Ιερό Ναό της Αναστάσεως, δεν χάναμε την ευκαιρία να ρωτήσουμε για το Άγιον Φως και άλλους οι οποίοι βρίσκονται εκεί και συγκεκριμένως τους φύλακας που ήσαν στον Πανάγιο Τάφο, που θα ήξεραν κάτι περισσότερο από όλους τους άλλους τους θεατάς. Μια μέρα λοιπόν ένας πολιός γέρων Μητροφάνης, φύλαξ του Παναγίου Τάφου πάνω από 50 έτη, μας είπε τα εξής: «Όταν ήλθα από την πατρίδα μου, εδώ παιδιά μου, τον Πόντο,

να προσκυνήσω τους Αγίους Τόπους, δεσμεύτηκα από την αγάπη που ένιωσα γνωρίζοντάς τους και έμεινα εδώ για πάντα. Έγινα μοναχός και μάλιστα ο Θεός μου χάρισε το μεγάλο αυτό δώρο, να γίνω φύλαξ του Παναγίου Τάφου, του Τάφου του Υιού Του. Στα δυο-τρία πρώτα χρόνια», συνεχίζει ο Γερο-Μητροφάνης, «έβλεπα με πολύ θαυμασμό και ιδιαίτερη συγκίνηση το Άγιο Φως. Μα κάποια μέρα ένα περιστατικό, σατανικό τολμώ να πω, με έκανε να αμφιβάλλω αν πράγματι βγαίνει θαυματουργικώς. Το περιστατικό αυτό είναι το εξής: Μια Μεγάλη Πέμπτη μου δώσαν ένα βιβλίο να το πάω μέσα στο Άγιο Κουβούκλιο. Το βιβλίο αυτό όμως είχε

κερί ανάμεσα στα φύλλα του, σε κάποια σελίδα εκεί, και αυτό μου κίνησε την περιέργεια. Τι χρειαζόταν αυτό το κερί; Ερωτώ λοιπόν γιατί το έχουν αυτό το κερί και αυτός που μου το έδωσε απαντά ότι το χρειάζεται ο Δεσπότης για να το ανάψει και να δώσει φως στον κόσμο. Αυτό το πράγμα δεν μου άρεσε και τόσο και σκέφτηκα ότι ίσως κάτι κρύπτεται πίσω από αυτό. Οπότε, απεφάσισα να κάνω κάτι για να ανακαλύψω την αλήθεια. Ζήτησα λοιπόν άδεια να απουσιάσω από το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής έως το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου, με τη δικαιολογία να ξεναγήσω κάτι δικούς μου προσκυνητάς. Αφού πήρα την άδεια,

εζήτησα να με αφήσουν να καθαρίσω το Άγιο Κουβούκλιο από πάνω, πράγμα που ήταν εκτός προγράμματος. Όμως το δέχτηκαν αυτοί και ευχαρίστως. Γι' αυτό τη Μεγάλη Παρασκευή το πρωί, ενώ καθάριζα, κάποια στιγμή που δεν ήταν κανένας κοντά μου, έβαλα μια σκάλα για να ανέβω επάνω στο εσωτερικό του θόλου, κάπου να κρυφτώ εκεί να παρακολουθήσω. Φώναξα δε κάποιον και του είπα να πάρει τη σκάλα για να μην εμποδίζει και, όταν θα τελείωνα το καθάρισμα πάνω, θα φώναζα κάποιον άλλο να μου ξαναφέρει ή θα πηδούσα εγώ κάτω. Πράγματι έτσι έγινε και έμεινα εκεί αμίλητος και τρέμων μέχρι την επομένη το μεσημέρι, που είδα ότι ήλθε ο Πατριάρχης και όλη η πομπή για το Άγιον Φως. Αφού μπήκε ο Δεσπότης ο δικός μας στον Πανάγιο Τάφο και ο Αρμένιος Δεσπότης στον προθάλαμο, έκλεισαν την πόρτα.

Βλέπω από πάνω, καθώς ήμουν, το Δεσπότη μας να γονατίζει και να βάζει το κεφάλι του έτσι κάτω στο έδαφος. Εκεί έμεινε αρκετή ώρα προσευχόμενος, ώσπου βλέπω επάνω στον Πανάγιο Τάφο να παρουσιάζονται αλλεπάλληλες απαλές λάμψεις σαν αστραπές. Σε λίγα δευτερόλεπτα έγιναν πιο έντονες και όλο υψώνονταν, ώσπου έγινε μια κινουμένη, κυματοειδώς, φλόγα κυανού χρώματος. Τότε άναψαν τα καντήλια και το κερί του Δεσπότη μας, ο οποίος συγκινημένος σηκώθηκε και, αφού ευχαρίστησε κλαίων, έδωσε το Άγιον Φως στον Αρμένιο Δεσπότη και μετά στον κόσμο έξω. Μάλιστα ο Δεσπότης μας έδωσε από την αριστερά χοάνη στους Κόπτες. Ο Αρμένιος έδωσε στους Αρμενίους από τη δεξιά χοάνη.

Από την κυρία είσοδο, που την άνοιξαν απ' έξω γιατί την είχαν σφραγίσει όπως γίνεται, έδωσε ο Δεσπότης μας στους Ορθοδόξους. Εγώ», συνεχίζει ο Γερο-Μητροφάνης, «εξακολουθούσα να βλέπω το Άγιο Φως να κατακλύζει το Άγιο Κουβούκλιο και να ξεχύνεται έξω. Το τι ένιωσα τότε δεν περιγράφεται. Ο τρόμος και η ενοχή, η εντροπή μου δεν είχαν όρια. Πώς τόλμησα ο άθλιος να αμφισβητήσω ένα τόσο ολοφάνερο θαύμα; Ακόμη δεν μπορώ να το εξηγήσω, παιδιά μου. Με χίλιες δυο προφυλάξεις κατέβηκα από την κρύπτη μου και έτρεξα στον πνευματικό μου. Αυτός τα έχασε, γιατί ποτέ δεν είχε ακούσει ότι κάποιος που είχε δει το Άγιον Φως αμφέβαλλε για τη θαυματουργική του εμφάνιση. Μου έβαλε ένα χρόνο κανόνα

και ο Κύριος με κανόνισε, καθώς μου άξιζε, κι Αυτός. Ένα χρόνο πιασμένος στο κρεβάτι έμεινα και κανένας δεν μπορούσε να με βοηθήσει. Τίποτα. Είχα. Τελικά, αυτός που μου έδωσε το βιβλίο με το κερί να το πάω στον Πανάγιο Τάφο, μου εξήγησε ότι αστειευόμενος είπε ότι το θέλει ο Δεσπότης για να ανάψει και να δώσει το Άγιον Φως. Απλώς, πρόχειρα, για σελιδοδείκτη το έβαλε, όχι για να μεταφέρει το Άγιο Φως». Αυτά μας είπε ο Πατήρ Μητροφάνης, αγαπητοί, και σας τα μεταφέρουμε. Και με φανερή αγάπη μας τόνισε να μην αμφιβάλλουμε για το Άγιο Φως. Άλλωστε και άλλοι πολλοί που έχουν βρεθεί εκεί το Μεγάλο Σάββατο και είδαν το Άγιο Φως, Άγιο Φως, μας είπαν διάφορα πράγματα και όλοι κατέληγαν στο ίδιο συμπέρασμα, ότι το Άγιον Φως

βγαίνει κάθε Μεγάλο Σάββατο στον Πανάγιο Τάφο. Μέσα είναι ο Ορθόδοξος Δεσπότης, αφού πρώτα γίνει σωματικός έλεγχος από αστυνομικούς του κράτους. Επίσης, για μαρτυρία, ευρίσκεται εκεί ο Αρμένιος Δεσπότης, που δεν μπορεί να κάνει κανείς τίποτα πονηρό μπροστά του. Το Άγιο Φως, θέλω να ξέρετε, είναι κυανούν στην αρχή και δεν καίει. Ξεχύνεται από το Άγιο Κουβούκλιο και το βλέπουν όλοι και όλοι το διεκδικούν για δικό τους και φωνάζουν: «Δικό μας το Άγιον Φως». Μα μόνο στους Ορθοδόξους δίνεται. Μάθαμε επίσης από Καθολικούς και από Ορθοδόξους ότι οι Ρωμαίοι Καθολικοί βάζουν σε ένα δίσκο θειάφι, το τοποθετούν επάνω στην Αγία Αποκαθήλωση, ανάβουν κατόπιν το θειάφι

και ανάβει φλόγα και παίρνουν φως από εκεί. Οι Αρμένιοι και οι Κόπτες παρευρίσκονται στο Ναό της Αναστάσεως το Μεγάλο Σάββατο και παίρνουν το Άγιο Φως μέσω των Ορθοδόξων. Στη συνέχεια προσκυνήσαμε και άλλα Άγια μέρη εκτός του Ιερού Ναού της Αναστάσεως. Ούτε καν φανταζόμαστε ότι υπήρχαν. Επί παραδείγματι, δίπλα στον Ιερό Ναό ευρίσκεται ρωσική εκκλησία του Αγίου Αλεξάνδρου, όπου υπάρχουν εκεί ερείπια της πύλης των τειχών, από όπου εξήλθε ο Κύριος βαστάζων το Σταυρό. Πρέπει να λεχθεί ότι κατά την εποχή του Κυρίου η πόλις δεν είχε τη σημερινή έκταση, γι' αυτό και ο Γολγοθάς ευρίσκετο έξωθεν των τειχών. Πριν

τη Ρωσική Εκκλησία βρίσκεται η Εκκλησία του Αβραάμ, εφαπτομένη του Ιερού Ναού της Αναστάσεως, όπου υπάρχει ακόμη η ελιά από την οποία ήταν δεμένο το αρνί που έδωσε ο Κύριος στον Αβραάμ να θυσιάσει αντί του Ισαάκ. Λίγα μέτρα πιο κει, μέσα στην Εκκλησία, βρίσκεται το μέρος που ο Αβραάμ είχε ετοιμάσει το θυσιαστήριο. Οι αγιογραφίες της Εκκλησίας μαρτυρούν τα γεγονότα της εποχής εκείνης. Κατηφορίζοντας σε ένα δρόμο συναντούμε την Ιερά Μονή της Αγίας Μαρίας, της γιαγιάς της Παναγίας μας, της μητρός δηλαδή της Αγίας Άννης. Είναι το μέρος όπου η Αγία Άννα εγεννήθη. Πού να φανταστούμε εμείς βέβαια κάτι τέτοιο; Στη Μονή αυτή υπάρχει η μοναδική εικόνα της Αγίας Μαρίας

η οποία είναι πολύ θαυματουργός. Επίσης υπάρχει και πολύ θαυματουργός εικόνα της Παναγίας μας. Οι μοναχές που μένουν εκεί μας συνεκίνησαν με την πίστη τους. Στον ίδιο δρόμο, λίγα μέτρα από τη Μονή της Αγίας Μαρίας, ευρίσκεται η Ιερά Μονή του Αγίου Ευθυμίου του Μεγάλου, αυτού του πατρός της Εκκλησίας μας που έζησε στην έρημο της Ιουδαίας. Πρόσφατα μάλιστα ανακάλυψαν ερείπια της Ιεράς Μονής του. Στον ίδιο δρόμο, μετά από δύο-τρία λεπτά, βρίσκουμε την Ιερά Μονή του Αγίου Σπυρίδωνος, όπου υπάρχει τμήμα της πλακός που επάτησε ο Κύριός μας όταν ευρέθη στο ναόν δωδεκαετής, η οποία επικυρώνει τη γνησιότητά της με το θείο άρωμα.

Υπάρχουν και λείψανα του Αγίου Σπυρίδωνος. Σε έναν άλλο δρόμο, στην οδόν του Μαρτυρίου, ευρίσκουμε ένα μοναστήρι του Αγίου Χαραλάμπους. Εκεί υπάρχει τμήμα από έναν τοίχο που ακούμπησε ο Κύριός μας για να στηριχθεί όταν ανέβαινε προς τον Γολγοθά κρατώντας το σταυρό. Είναι η τελευταία στάση του εκεί. Το άρωμα που ξεχύνεται μας συγκλονίζει, υπενθυμίζοντάς μας το γεγονός. Επίσης εκεί υπάρχει και η καταδικαστική απόφαση του Πιλάτου και λείψανον του Αγίου Χαραλάμπους. Και πιο κάτω, στον ίδιο δρόμο, είναι το σπίτι της λεγόμενης Αγίας Βερονίκης, που βγήκε με ένα μαντήλι και σκούπισε το ιδρωμένο πρόσωπο του Κυρίου. Το έχουν οι Λατίνοι αυτό. Λίγα βήματα προχωρούμε.

Ένας ιερομόναχος που ήταν μαζί μας, μας δείχνει ένα σημείο στον τοίχο. Τελείως, μα τελείως απλό και απέριττο. Μια ολόσκληρη πέτρα στον τοίχο, λίγο βαθουλωμένη, με σχήμα μεγάλης παλάμης. Το πλούσιο άρωμά της πρόδιδε ότι κάποιο μυστικό κρύβεται και εκεί. Ο ιερομόναχος μας εξήγησε ότι και εκεί ο Κύριος είχε βάλει το χέρι του να στηριχτεί και μάλιστα σε αυτό το σημείο ο Σίμων ο Κυρηναίος πήρε το σταυρό. Ποιος μπορούσε να αμφιβάλλει, αγαπητοί μου, για την αλήθεια αυτή; Το σημείο αυτό ευρίσκεται ανάμεσα σε καταστήματα Μουσουλμάνων. Και στον δρόμο αυτόν περνούν χιλιάδες άνθρωποι την ημέρα. Ποιος τολμά να βάλει άρωμα εκεί; Μέσα στον ήλιο, μέσα στον αέρα, μέσα στη βροχή εκτεθειμένη, η πλάξ αυτή το δείχνει.

Ο πιο άπιστος, νομίζω, θα αποκλειστεί από κάθε αμφιβολία γι' αυτό το θέμα. Λίγα μέτρα πιο κάτω και αριστερά είναι το Πραιτώριο. Ο ιερομόναχος που ευρίσκεται εκεί μας οδηγεί κάτω σε έναν υπόγειο χώρο, όπου βλέπουμε μια εκκλησία και απέναντί της ένα χώρο σαν λαβύρινθο, με μοναδικό είδος συγχρόνου πολιτισμού μια ηλεκτρική λάμπα που έφεγγε. «Εδώ», μας εξηγεί, «ήταν οι φυλακές που είχαν βάλει τον Κύριο». «Ω Θεέ μου!» αναφωνήσαμε και παράλυσε κάθε σκέψη μας, αγαπητοί. Τι φοβερό είναι αυτό! Και αυτές οι οπές επάνω στην πέτρα; Τι δουλειά έχουν εδώ πέρα; «Είχαν βάλει τα πόδια του Κυρίου, που εκάθετο στην πέτρα αυτή, και από κάτω θα είχαν δε...», μας απαντά ο ιερομόναχος.

Φρίκη! Θεέ μου, η υπομονή σου και μόνον φανερώνει τη θεότητά σου. Το άρωμα πάλι με μιας επεσφράγισε το γνήσιον των λεχθέντων. Κάτωθεν της φυλακής του Κυρίου είναι η φυλακή του Βαραβά. Είναι επίσης το μέρος που έγινε η πρώτη Θεία Λειτουργία από τους Αποστόλους. Υπάρχει επίσης ένα πελώριο βαπτιστήριο, καθώς επίσης και μικρό τμήμα κολώνας που είχαν δέσει τον Κύριο. Όπισθεν του Πρετορίου υπάρχει μοναστήριον, όπου το σπίτι του Σίμωνος του Φαρισαίου και όπου ο Νικόδημος συνομίλησε με τον Κύριο περί της Βασιλείας των Ουρανών. Εις το υπόγειο, θέλω να ξέρετε, είναι η φυλακή του Αποστόλου Πέτρου, εκ της οποίας τον ελευθέρωσε ο άγγελος, όπως διαβάζουμε εις τας Πράξεις. Προχωρώντας στον ίδιο δρόμο,

το Λιθόστρωτο, που ο Πιλάτος έκανε το δικαστήριο του Ιησού και τον κατεδίκασε. Συναντούμε επίσης την Κολυμβήθρα της Βηθεσδά, όπου ο Κύριος εθεράπευσε τον παράλυτο των 38 ετών, η οποία ακόμη έχει νερό. Ο νους μας πετάει, όπως γίνεται σε όλα τα μέρη που βλέπουμε, και πηγαίνει στην εποχή αυτή και βλέπει τα γενόμενα. Παραπλεύρως μας περιμένει μια άλλη έκπληξη, με το σπίτι της Αγίας Άννης, όπου γεννήθηκε η Θεοτόκος: υπόγειο με πολλή υγρασία, παλαιό ψηφιδωτό δάπεδο, τελείως απεριποίητο, και κάτω από αυτό κατακόμβες των πρώτων Χριστιανών μαζί με τους τάφους των.

Ο νους μας έφυγε στα χρόνια εκείνα που η Παναγία μας, ως τριών ετών, έζησε στο σπίτι αυτό. Είδαμε τη ζωή της Αγίας αυτής οικογένειας, μα πάνω απ' όλα ζηλέψαμε την αγάπη των Αγίων Ιωακείμ και Άννης προς τον Κύριο.

Τι είναι, αγαπητοί μου, να θελήσουν να Του προσφέρουν ένα τέτοιο χαριτωμένο πλάσμα, το μοναδικό τους αγγελούδι, που όμοιό του δεν υπήρξε στη γη! Τίποτε δεν επεσκίασε την αγάπη τους προς Αυτόν, αλλά και ο Κύριος δεν άφησε απαρατήρητη την προσφορά τους. Ευχαριστώντας τη Δέσποινα του κόσμου, που μας αξίωσε να πατήσουμε τον τόπο που γεννήθηκε, και τους Αγίους Γονείς της, χωρίς θάρρος να ζητήσουμε τίποτα, βγαίνουμε και, προχωρώντας λίγα μέτρα, ευρισκόμεθα έξω από τα τείχη της πόλεως. Κατηφορίζουμε έναν ασφάλτινο δρόμο και σε μερικά λεπτά ευρισκόμεθα μπροστά σε ένα μοναστήρι του Αγίου Πρωτομάρτυρος και Διακόνου Στεφάνου. Νέες συγκινήσεις μας περιμένουν, γιατί εκεί βρίσκεται το σημείο που τον λιθοβόλησαν και

ο τάφος. Έντονα του ζητήσαμε να μας χαρίσει λίγη από την πίστη του και την ανεξικακία του. Πόση πήραμε, δεν ξέρω, αγαπητοί μου. Προχωρώντας λίγα μέτρα αριστερά, μας περιμένει νέα κατάπληξη, νέες συγκινήσεις: ο τάφος της Παναγίας Θεοτόκου, η Γεθσημανή. Κατεβαίνουμε αρκετά σκαλιά από το δρόμο και εισερχόμεθα σε μια αυλή και έπειτα σε ένα υπόγειο σπήλαιο, εκκλησία, με μια φαρδιά σκάλα στη μέση, στην οποία ευρίσκονται δεξιά οι τάφοι του Αγίου Ιωακείμ και της Άννης και αριστερά του Αγίου Ιωσήφ του Μνήστορος. Στο βάθος της σκάλας, δεξιά, προβάλλει το Άγιο Κουβούκλιο, μέσα εις το οποίο βρίσκεται ο κενός τάφος της Παναγίας μας. Θα ήθελα στο σημείο αυτό

να πω σε όλο τον κόσμο και στους Ορθοδόξους ότι δύο τάφοι υπάρχουν κενοί, που συγκινούν και πρέπει να συγκινούν και πρέπει να προσέχονται: ο τάφος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και ο τάφος της Παναγίας Θεοτόκου, της μητέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Κανένας από τους λεγόμενους αρχηγούς θρησκειών δεν έχει κενό τάφο, κανένας. Όλοι είναι καθηλωμένοι στα σάβανά τους. Είτε Μωάμεθ λέγεται, είτε Βούδας λέγεται, είτε Ζωροάστρης λέγεται, είτε Πάπας λέγεται, είτε Λούθηρος λέγεται, είτε Ρώσελ λέγεται, όλοι είναι καθηλωμένοι στα σάβανά τους.

Του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, του Αρχηγού της Ορθοδόξου Εκκλησίας, είναι κενός ο τάφος, και της Παναγίας Μητέρας Του κενός ο τάφος. Οι τάφοι που δεν κατόρθωσαν να κρατήσουν, να βαστάξουν τον Αρχηγό της ζωής και τη Μητέρα της ζωής. Και χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι ακολουθούν τον Αρχηγό αυτής της ζωής, στην Ορθόδοξη Εκκλησία, και τη Μητέρα της ζωής. Είναι μια εγγύηση ότι και ο δικός σου τάφος αύριο θα μείνει κενός, διότι θα τον αναστήσει ο Χριστός μας. Ας μην μας διαφεύγει αυτό. Είναι μια εγγύηση της ορθής πίστεως, ότι μία είναι η πίστη η ορθή και είναι αυτή που έχει τη δύναμη να νικά τον θάνατον, και η ορθή πίστη γύρω από το πρόσωπο του Αρχηγού.

Οι συγκινήσεις συνεχίζονται. Αδύνατον και πάλι να περιγράψει κανείς το τι αισθάνεται εκεί πέρα. Οι σκέψεις μας παραλύουν προς στιγμήν και λόγια της Παρακλήσεως κατακτούν τον νου μας: «Γεθσημανή το χωρίον, κηδεύσατέ μου το σώμα, και συ, Υιέ και Θεέ μου, παράλαβέ μου το πνεύμα». Εισερχόμεθα σκυφτοί εις το Άγιο Κουβούκλιο και με λαχτάρα να πούμε δύο λόγια στη Μητέρα του Θεού μας, μα το μόνο που κάναμε ήταν ένα βουβό κλάμα από αδιόριστη αιτία. Αισθανόμεθα ότι ευρισκόμεθα εις την αγκαλιά της και λυπούμεθα που δεν μπορέσαμε να βγάλουμε την καρδιά μας να την ακουμπήσουμε στα γόνατά της. Ο άνθρωπος, αγαπητοί, δεν μπορεί να ζητήσει τίποτα τέτοιες στιγμές.

Ξεχνά όλα τα προβλήματά του και μόνο την αδυναμία του αισθάνεται έντονα. Βγήκαμε και από εκεί σε λίγο, οπισθοβαδίζοντας, κρατώντας την αναπνοή μας, σαν απολιθωμένοι, και έπειτα από λίγη ώρα ανεβήκαμε και πάλι στο δρόμο. Εμπρός μας βλέπουμε ένα κιόσκι. Είναι το σημείο που κάποιος ασεβής ετόλμησε να σπρώξει το Πανάχραντο Σώμα της Παναγίας μας κατά την κηδεία της, για να τη ρίξει κάτω την ώρα που την πήγαιναν να την κηδέψουν. Αλλά άγγελος Κυρίου τού έκοψε τα χέρια. Απέναντί μας δεσπόζει ένα κτίριο μέσα σε έναν ωραίο κήπο. Είναι ο κήπος της Γεθσημανής, το μέρος της προδοσίας του Κυρίου μας, όπου, λίγο πριν από την προδοσία του Ιούδα και τη σύλληψή Του, προσηύχετο και οι μαθητές Του πιο πέρα δεν άντεξαν τον πειρασμό και εκοιμήθησαν.

Στο κτίριο αυτό, θέλω να ξέρετε, υπάρχει το σημείο ακριβώς που ο Κύριος προσηύχετο και ο ιδρώς Του, ωσεί θρόμβοι αίματος, έπεφτε από το πρόσωπό Του, όπως γράφει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς. Οι Λατίνοι δυστυχώς το κατέχουν. Όπισθεν αυτού, στην πλαγιά του λόφου του Όρους των Ελαιών, που διαβάζουμε στη Γραφή, ευρίσκεται ένα ρωσικό μοναστήρι της Αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής, πολύ επιβλητικό. Η κατανυκτική ψαλμωδία των καλογραιών εις το εσπερινό μας κάνει να νιώσουμε ότι βρισκόμεθα σε άλλον κόσμο, σε κόσμο πνευματικό. Απέναντι της Γεθσημανής βλέπουμε τη Χρυσή Πύλη, όπου ο Κύριος εισήλθε στην Αγία Πόλη δωδεκαετής και πήγε στο Ναό του Σολομώντος. Δι' αυτής πάλιν επέρασε καθήμενος επί πώλου όνου την Κυριακή των Βαΐων.

Δι' αυτής εισήλθε ο Ηράκλειος το 629 με τον Τίμιον Σταυρόν και τον έστησε επί του Γολγοθά. Τώρα η πύλη αυτή είναι κλειστή, είναι δηλαδή στον περίβολο του Ναού του Σολομώντος, και πιστεύουν όλοι, ακόμη και οι Εβραίοι, ότι θα ανοίξει κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Κάτω, ανάμεσα στα τείχη και στο Όρος των Ελαιών, βρίσκεται η κοιλάς του Ιωσαφάτ, βασιλέως του Ιούδα, όπου και ο τάφος του, με τον τάφο του Αβεσσαλώμ, υιού του Δαβίδ, ο τάφος του Ζαχαρίου, υιού Βαραχίου, και πάνω τάφος του Αγίου Ιακώβου, και πάνω άλλος τάφος, καλούμενος Σπήλαιον των Παρθένων. Η κοιλάς αυτή, αγαπητοί μου, καλείται και κοιλάς των Κέδρων ή Κλαυθμών επίσης.

Ας σταματήσουμε όμως και πάλι μέχρι εδώ και, με τη χάρη και τη δύναμη του Ζωοδόχου Τάφου και του Φρικτού Γολγοθά, να συνεχίσουμε σε μια μας άλλη ομιλία τα γεγονότα αυτά, τα οποία συγκινούν όχι μόνο κάθε επισκέπτη, κάθε προσκυνητή, αλλά και κάθε ακροατή.

Δύναμη αφ' εαυτών, διότι έχουν σχέση με τον Παντοδύναμο. Η χάρις επίσης της Γεθσημανής, του κενού τάφου της Παναγίας μας, να είναι με όλο τον κόσμο και με εμάς, με τα προβλήματά μας, με τα θέματα των οικογενειών μας, με τα θέματα της Εκκλησίας μας. Ναι, ας το ζητήσουμε, αγαπητοί μου, από την καρδιά μας, βέβαιοι.

Δεν θα μας αφήσει η Παντάνασσα, αυτή που εγκατέλειψε τη Γεθσημανή και πέταξε κοντά Του, εκεί για να πρεσβεύει πάντοτε υπέρ ημών. Και πάλι ο Θεός βοηθός.