On the Holy Land

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Your Excellency the Exarch, Reverend Fathers, beloved brethren in Christ: for the third time I have been invited to be among you, and specifically to take part in the efforts of this association, which for twenty years has shown such love for the Holy Places and has labored quietly for their spiritual and material advancement.

Can anyone be found who is able to convey what is there and what this association is striving for? A person would need great strength from God to communicate all that exists and takes place there. At our other gatherings, we spoke about subjects different from the one on which, this evening, by the grace of the Lord and through your prayers, I would like to speak. The center of this whole matter,

where the greatest and most unrepeatable events in the world took place, is Holy Jerusalem. According to tradition, this city was built fifteen hundred years before Christ. Although it suffered destruction and persecution at the hands of various people who had no relationship with God, it continues to exist and will exist until the end of the age. For this is the will of Him who holds all things in His hand; despite human wickedness, His will is always accomplished.

Even His enemies do nothing other than the will of God. Jerusalem has become what it is because of the blessing given before and during... I say beforehand because Jerusalem was not first blessed on the day when Christ appeared there. It had already been blessed beforehand through types and symbols. It was first blessed by the Patriarch Abraham, when he was called to sacrifice his son, who in every respect was a type foreshadowing our Lord. And the place where this happened was none other than Jerusalem.

That very place still exists today, and later in the presentation I shall show it to you. From that time onward, the favor of God rested upon this city. Of course, everything reached its culmination when He Himself came and walked upon it, when He Himself came and watered it with His own blood. If we read the history of all the cities of the world, we shall find no other city that has been persecuted with such hatred and wickedness and then rebuilt again. Jerusalem has been destroyed approximately fifteen times, and yet it exists and will continue to exist, so long as God wills it.

Allow me a brief aside. It would exist in even greater glory if these children of Zion fulfilled their duty. As we heard earlier, this place is in need, and a person can help in three ways. First, one can offer blood—not blood in a transfusion bottle, but by going there oneself, strengthening the brotherhood there, and enabling it to stand securely. And if one's health does not permit this—for many of us often wish to become blood donors, but our health does not allow it—then we can offer material assistance.

And if someone says that he has no material goods to offer either, he can offer prayer, which sets both personal service and material assistance in order. Unfortunately, however, we are forgetful, and we shall be judged for it, because God has bestowed a great blessing upon us, and we have not valued it as we should. Since our subject is limited to Jerusalem and the Holy Sepulchre—that is, the holy church there, the Church of the Resurrection—I shall try not to stray from it, though I cannot always manage that. Let me tell you something specific about this city...

Many things have been written, and I have gathered a selection of them for your sake and for my own spiritual treasury. A person hears the name “Jerusalem” and naturally wants to know where the word comes from. First, we should know that “Jerusalem” is a Hebrew word, interpreted as “possession of peace” or “inheritance of peace.” It is the capital of the Holy Land, and there is no more glorious capital in the world. Other capitals may have gardens, bridges, theaters, and I do not know what else. But they do not possess what this city possesses. Christians must not weigh things according to human standards, but according to divine ones.

Human beings use one set of scales, and God another. Human beings use one measure, and God another. People see outward appearances, but God sees what lies within. As I told you, this place, Jerusalem, was sanctified from the beginning through Abraham's sacrifice, which foreshadowed the sacrifice of Jesus. If we read the twenty-second chapter of Genesis, we shall find the account there and see the image of Jesus vividly portrayed in prophecy. This city was called Salem, meaning “peace,” as we read once again in the fourteenth chapter of Genesis.

As I told you, it was associated with Melchizedek around fifteen hundred years before Christ. Later, the city of Salem was captured by the Jebusites and was called Jebus, as we read in Judges 19:10. It then passed into the hands of the Hebrews and came to be called Jebus-Salem, Jerusalem. I am explaining roughly how the name arose. It was later conquered by David and was called the City of David. It then became the religious and political center of the Hebrew kingdom.

It attained its greatest and unsurpassed glory when God Himself walked upon it and watered it with His own blood, and when He revealed Himself in the Temple there. I mention this merely as a point of geographical interest: the city stands 780 meters above the Mediterranean Sea.

It stands 1,150 meters above the Dead Sea. I do not know whether you are aware that the Dead Sea lies approximately 300 meters below the level of the Mediterranean. After the land was divided among the twelve tribes and each received its own portion, Jerusalem became the capital of Judah, as the account relates.

It was first destroyed by Nebuchadnezzar, as we read in the fourteenth chapter of Fourth Kings.

It was rebuilt, however, in 536 before Christ. In 332 it was occupied, submitted, surrendered—I do not know precisely how to put it—without a battle to Alexander the Great.

I do not know whether you are familiar with this event. It helps us understand God's special favor toward Jerusalem and His plan for the city. When Alexander the Great arrived there, the high priest then serving in the city, whose name was Jaddua, was troubled over whether he should resist him.

God told him, “Do not resist, for the man who is coming belongs to Me.” Alexander the Great dismounted from his horse, went forward, bowed before the high priest, and was given the keys of the city. About three kilometers outside Jerusalem, somewhere in the direction of Galilee, near the place called Lesser Galilee, there is a column where, according to tradition, Alexander the Great met the high priest. What happened afterward further confirms this revelation. That evening, a meal was held—what we might call a victory banquet, although there had been no victory; it was simply the customary meal upon entering a new city. Parmenion, Alexander the Great's aide-de-camp, refused to sit down and was visibly angry and agitated.

Alexander summoned him and asked, “Why are you behaving this way?” And do you know what he replied? “How can you sit at such a servile table? We never dismounted from our horses from the moment we set out. Why did you dismount? I can never accept that you bowed before a priest.” Alexander the Great then said to him, “If you knew what God told me yesterday afternoon about this city and this high priest, you too would have dismounted.” God had spoken to the high priest, but He had also spoken to Alexander the Great: “This city is Mine. And you, high priest, must know that the man who is coming belongs to Me.” This conquest, then, is another event we need to know if we are to understand God's plan and the way God works.

After the death of Alexander the Great, the city was unfortunately captured by one of the Ptolemies on a Sabbath. At that time the Jews, observing the Law and refusing to take action on the Sabbath, were overcome and captured by their enemies. It is also recorded that in 170 before Christ the city was captured by Antiochus Epiphanes, who demolished its walls. But in 165 it was liberated once again by the Maccabees. It fared well for about a hundred years. Although it remained enslaved beneath the heel of Rome, it had its own king, Herod the Great, as you know. It was then that this city truly became the city venerated by nearly half the people on the entire planet because of Jesus, for afterward they came to believe

in Jesus. The city that had achieved such greatness and risen to such heights was later plowed into the ground because, tragically, it crucified the One who had exalted it and raised it up to Heaven. Because they crucified Him, it suffered this devastation in the years 70 and 71, as we know from history, at the hands of the Roman general Titus, who leveled everything. If we move swiftly through the history and come to a more joyful time, we reach the days of Constantine the Great. He was the first to grant official recognition to the Christian faith, bestowing privileges and freedom upon Christians, and so forth. They then found support, and from that time onward Jerusalem began to flourish again.

It is recorded that in the year 326 his mother, Saint Helen, erected two churches, one on the Mount of Olives and another in Bethlehem. Julian wished to rebuild the Temple of Solomon, but God did not will it. Here we find confirmation of what I said earlier: God must also will a thing. Even when wicked people are involved, God must will it. Julian wished to restore the Temple without God's will and without seeking God's counsel. A tremendous earthquake occurred, and fire burst forth wherever the workers' pickaxes struck the ground. They were forced to abandon the attempt because God did not consent to the rebuilding of the Temple. And, as you know, it has remained in that condition and under that judgment to this day. Then, if one passes quickly over the subsequent events,

If we follow the course of events, we find Jerusalem divided in 1948, with some parts held by the Jews, others by the Jordanians, and so forth. Then, in 1967, the Old City of Jerusalem was forcibly taken by the Jews as well, and today it remains under Jewish control. This city has many entrances, many gates, as I have told you. There are about eight, though I may have overlooked one. Forgive me; I am only a pilgrim and have not studied these matters deeply. In any case, one is called the Gate of David, and another the New Gate, for those who wish to learn these things. Another is called the Damascus Gate, because it opens in that direction. Another is called Herod’s Gate.

Another is called the Gate of Gethsemane, or Saint Stephen’s Gate, because when we go out through it, it leads both toward Gethsemane and toward the place of Saint Stephen’s martyrdom. Another is called the Golden Gate. It remains closed to this day, and I will speak about it later. Another is called the Gate of the Africans, and another the Gate of Holy Zion. Through all these gates one enters the city, each from a different direction. Later, as we proceed through the slides, I will show you this closed gate, the so-called Golden Gate, to which the Jews also attach great importance. I have been told that when all their leaders came down in 1967, including Dayan, they went there and venerated it. It stands in the wall enclosing an area of about thirty-seven acres.

At the Temple of Solomon there are two adjoining gates, both sealed shut. One is called the Gate of Mercy and the other the Gate of Repentance. The Jews attach great importance to this closed gate. They say that it will open and that Christ will enter through it at His Second Coming. They do not believe in His first coming; how they believe in the second, I do not know. In any case, this is the gate through which our Most Holy Theotokos passed, like a three-year-old heifer, when she entered the Holy of Holies. This is the gate through which Christ passed at the age of twelve when He entered the Temple. This is the gate through which Christ entered Jerusalem in triumph on Palm Sunday. And this is also the gate through which—

—Emperor Heraclius carried the Precious Cross, if you remember, and brought it to Golgotha after it had been taken away. That was in the year 629. They call it the Gate of Repentance and Mercy. That is the name they have given it, and it remains closed. What will happen, I do not know. I will show it to you later. As for everything contained within this city, God alone knows. What can I tell you? We are speaking now about one church, yet the whole surrounding area is filled with holy things. Wherever you set foot, you will find something. If you go down toward the Kidron Valley, you will find the tomb of our Most Holy Theotokos. A little farther on, you will see a small shrine marking the place where the hands were cut off from the man who tried to throw her from her funeral bier.

Farther down, if you go a little beyond that, you will find the place called the Pater Noster; the place where Christ was betrayed by the kiss of Judas, and where He struggled in prayer about a stone’s throw from His disciples, as the Evangelists tell us. There, on the night of Great and Holy Thursday, His sweat fell like drops of blood. In what order could anyone recount all these things? There is the place where our Most Holy Theotokos was born. There is also the place where the mother of our Most Holy Theotokos was born.

Indeed, in a church called Saydnaya there is an icon of the mother of our Most Holy Theotokos, and when you see her, she looks exactly like the Theotokos. I mean the mother of the mother of our Most Holy Theotokos—forgive me—the mother of Saint Anna, who was also called Mariam. At the place where the Lord stood when He was taken up in the Ascension, His footprint remains. There is also a footprint from when He entered the Temple at the age of twelve: in the Church of Saint Spyridon, the imprint of His left foot can still be seen—

—the foot with which He stepped into the Temple at the age of twelve. Within the Chapel of Saints Constantine and Helen, which belongs to the Patriarchate and where the brotherhood worships, there is also a chapel dedicated to Saint Thekla. If we go up from there to the Great Church of the Most Holy Theotokos, we will see still more. First of all, we will find there the relics of a Turkish emir who cried out, ‘This is the true God!’ What could you seek there and not find? Wherever you tread is holy. You must be afraid even to set your foot down, lest you tread upon something sacred. God Himself walked there. There the devil does not tread upon the ground; he treads upon people’s shoulders, because Christ trod upon that ground. That is why people there endure so many temptations. That is why many clergy there come under attack. Satan is upon their backs. For this reason, we must treat these matters as our own concern. And our prayers—

—guard them, if we truly believe that one day we shall give an account, because this great inheritance carries a correspondingly great responsibility. This matter will not simply pass without consequence. Nor is it accidental that, even if late, we are learning about the events that take place there and the realities that exist there, to which we have still paid no attention. When someone finally reaches the church, his legs truly tremble. Two entrances lead toward it. You pass through the Holy Courtyard. Something very moving takes place there: the Washing of the Feet. The Patriarch girds himself with a towel, as Christ did, and washes the feet of twelve archimandrites in remembrance of Christ’s humility.

Truly, one should reflect upon what takes place there. The whole surrounding area is filled with both Orthodox and non-Orthodox shrines. I shall tell you briefly. First, you encounter the Monastery of Abraham, named for Abraham’s sacrifice, which I will show you later. There is also an Armenian chapel, a Coptic chapel, and a chapel of Saint Mary of Egypt. There is another chapel belonging to the Latins. There is the Church of Saint James, the Brother of the Lord, the Church of the Myrrh-bearing Women, and the Church of the Forty Martyrs. There is also the Gethsemane dependency, from which they take the Epitaphios of our Most Holy Theotokos and carry it—

—down to her tomb. It remains there for nine days, and then they bring it back. On that day, it is like another Great and Holy Friday. What especially rebukes us is that even the non-Orthodox and the Arabs, before our Most Holy Theotokos—

—tremble with awe and show her reverence. They raise their hands and follow the procession, just as people do on Great and Holy Friday. When you reach the door of the church, everything changes. A different spirit takes hold of you there. There were once two doors. One has been sealed up, and now people enter and leave through the other. If someone could see through the closed one, he would see Golgotha above it. But it has been sealed. This is the gate through which Saint Mary of Egypt, still a sinner at that time, could see the Cross but was unable to enter. Then she entreated our Most Holy Theotokos, who interceded for her before Christ, and she was able to pass through. She venerated the Cross, changed her life, and departed for the desert; you know the rest of her story. Our Holy Church commemorates her on the Fifth Sunday of Great Lent as a reminder to every person: no matter how many sins one may have, one must never say—

—that there is no hope because one is a sinner. There is still a way forward, provided there is metanoia, true repentance. So there is one doorway through which people both enter and leave, with two large leaves. Above them are inscriptions and symbolic images. Listen. One inscription, written in Arabic on the right-hand leaf as we face it, says: ‘Receive the desire of your heart, O pilgrim. Enter into the joy of your Lord, into the radiant Heaven.’ Farther down it says: ‘Mother of the Churches, dwelling place of God.’ This is the spirit in which you must enter, not simply as a tourist. On the left-hand leaf is this exhortation: ‘Enter, O strangers, into the courts of the Lord, into the tomb of Life.’

‘The tabernacle in which grace dwells, the holy dwelling place where the Holy and Blessed Light abounds.’ Above this there is a sculpted band. From right to left it depicts the Mystical Supper, the Washing of the Feet, the Entry into Jerusalem on Palm Sunday, and the Raising of Lazarus. Before I continue, let us remain at the doorway. I will show it to you later. There are three columns on one side and three on the other. Among the three columns on our left, the middle one is split and somewhat blackened. Something happened there for the sake of us Orthodox Christians. And I do not think it was by chance that the founders of this association were inspired—

—to hold their celebration on the Sunday of Orthodoxy, because everything we are discussing concerns Orthodoxy. It is not enough for a person to believe in his own way. Many people believe, but if they are asked what they believe in, some will tell you they believe in God. Others will say they believe in a higher power. Others, in a supreme being. Still others will say they believe in Christ. Yes, but in which Christ? The Christ of the Protestants? The Christ of the Catholics? The Christ of the Armenians? Which Christ? It is not enough to believe in Christ however you please. A person must believe in that Christ whom the angel proclaimed to the Myrrh-bearing Women: ‘Whom do you seek? Jesus the Nazarene, who was crucified? He is not here.’ Do you believe in Him, the crucified—

—Nazarene who is not here? Then you are Orthodox. Now go forward and live accordingly, because we forget these things. That is why we see and hear—even as we heard only a few days ago—that people deeply involved in Church affairs, who ought to understand these matters, do not stand as firmly as they should in questions of faith and Orthodoxy. At that gate, then, the following event took place. In 1579, according to tradition, the Armenian Patriarch bribed the Turkish governor, who shut our Patriarch outside and permitted the Armenian Patriarch to receive the Holy Fire. Our Patriarch remained outside in the courtyard with the people, while the Armenian Patriarch was inside to receive the Fire. The man imagined that he could obtain the Fire, as though there were some match hidden there that he could simply take. You may take it—if it is given to you.

It will be given to you if the necessary conditions are present. When Christ asked, as we read in the sixteenth chapter of Matthew, ‘Who do people say that I am? You go out into the marketplace and know what people are saying—who do they take Me to be?’ they answered, ‘Some say Elijah, others Jeremiah, and others one of the prophets.’ ‘But you,’ He said, ‘who do you say that I am? That is what the world says; but you, Peter, the one most simple in heart?’ ‘You are the Christ, the Son of the living God.’ ‘Blessed are you, Simon Bar-Jonah.’ ‘Why am I blessed, Lord?’ ‘Because flesh and blood have not revealed this to you.’ You did not say these things by yourself. My Father revealed them. This is Christ. The Armenian Patriarch likewise imagined that he could find a match somewhere and obtain the Fire himself. Why should he not receive it when his turn came? But where does Christ give it? And when Christ does not bestow grace or place His signature upon something, who can carry forward anything that Christ has not endorsed?

For we do not merely have faith. If someone asks me, ‘Do you believe, Panagopoulos?’ I will answer, ‘No.’ ‘Then are you an unbeliever?’ What can I say? I know; I do not merely believe. Faith concerns things we do not know: ‘the evidence of things not seen,’ as Paul says. But I know. When I go there and kneel on that place where some young tourist in very short shorts has been sitting—a place exposed to dampness, wind, and dust—and I kneel, kiss it, and it gives forth a wondrous fragrance, what can anyone say to me then? Can anyone tell me that this is not the place where Christ split the column and gave the Fire to the Orthodox Patriarch, and the people received it? Then the Turkish emir cried out from above, ‘This is the true God!’

One detail: what did this man do? The story says that this Turk made three bounds and struck the ground, saying, ‘Thus may they be driven into the eyes of those who do not believe that the Holy Fire is true and holy.’ Then he cried out again, opened by himself the door he had been stationed to guard against our people, went inside, and proclaimed to them, ‘The faith of the Orthodox Christians alone is the true faith.’ The Sultan then issued a firman and sent it to the Patriarch of that time, Sophronios, who was on the Mount of Olives, declaring that from then onward only the Greek Patriarch would have the right to receive the Fire. This continues to the present day. All the other non-Orthodox receive it from us—the Copts, the Armenians, and the Syrians—with the exception of the Catholics.

The Catholics kindle their own fire. They do not receive it from us. Even when Pascha falls on the same day for us both, they do not receive the Fire from us; they kindle their own. These things, then, are a rebuke to us, and we must take them seriously. Unfortunately, as you know, although everything there speaks of Greece and of the Greek people—for Christ loved the Greek nation, yet He openly expressed joy only when Greeks came to Him and uttered those beautiful words, ‘Now the hour has come for the Son of Man to be glorified.’ And you also know what else He said: ‘The kingdom will be taken away from you and given to a nation producing its fruits.’ It is a great privilege, a great inheritance, and a weighty gift. Woe to us if we do not prove faithful to it.

Unfortunately, our leaders do not deign to go there and see these Holy Places. I recently learned that our former queen, Frederica, went to Mount Sinai and venerated at Saint Catherine’s Monastery. They say she made so many prostrations that the elders there told her they were not good for her health. She even said, ‘I am Orthodox, and people accuse me unjustly.’ She traveled there aboard the personal aircraft of the Egyptian—what do we call him?—the Prime Minister. I also learned from the newspapers that the wife of our President, Mr. Tsatsos, intended to go there, accompanied by the Archbishop of Sinai. I do not know whether she did. I hope she did. May she go with God’s blessing. But our other leaders do not go; they do not deign to.

Americans walk through these places. They do. Europeans and other foreigners visit them too, people of other confessions who do not grasp their meaning and look down upon them merely as archaeology. Yet we, who have so many things there that speak of our Greece and the Greek language, pay no attention to them. Let me tell you just this: Gadara, which the Gospel mentions, was called the Athens of Syria. And there too, at Gerasa—Gadara and Gerasa, as it says—there are beautiful things, altars, and much else. There are dedicatory inscriptions on stone columns, written in Greek, which survive to this day. Unfortunately, we pay no attention to these things. Christ labored for the Jews, but they did not stand by Him and did not benefit, and so He gave these things to the Greeks.

History records that Hadrian sent Rufus to Jerusalem and, “after he had annihilated them and reduced the city to utter desolation, he commanded the Greeks to occupy it; and by a formal written decree, he ordered that the Jews should no longer even set eyes upon the soil of their native land.” They were not permitted to see it even from afar. Hadrian enacted such a law. During the fourth century, among the many visitors who came were Basil the Great, Saint Gregory the Theologian, Saint Gregory Nazianzen, Saint Gregory of Nyssa, and Saint Epiphanius. Saint Epiphanius went to Jerusalem twice. And how many monks and bishops went there? Jerome as well.

There was Eutropia, the widow of Maximinus; descendants of the Gracchi; Paula the Patrician; Melania the Roman; the renowned Evagrius; and John. Then there were the founders of the Great Cave Monastery, Saint Pelagia of Alexandria, the holy Porphyrios from Thessalonica, and John, who was ordained Bishop of Gaza. The first person of royal rank to go down to Jerusalem was Saint Helena, the mother of the emperor. She came, as the historian Sozomen says, “to pray and to visit the sacred places there.” Later, the emperor also spoke to his mother about going, and indeed she went. But the most moving and wondrous visit—and with this I am coming to a close—was that of Emperor Theodosius the Great.

The central point is this: Theodosius the Great put on the clothing of a private citizen—notice this—and went to Jerusalem. He made his way to the church and knocked at the door of the holy Resurrection of Christ, and then entered. Although every oil lamp had been extinguished, wonder of wonders, they all lit by themselves. Astonished by what had happened, the sacristan reported the miracle to the Patriarch. The blessed Patriarch recognized the emperor and praised his virtue. There, I do not know whether you are aware, everyone must enter with the head uncovered. The imperial diadems had to come off.

The crown of the Crucified Christ reigns supreme over the crowns of all men, whoever they may be. One more thing, and I shall finish. In a manuscript belonging to a holy monastery on the Holy Mountain—manuscript 171 of the Iviron Monastery—the following is said about Saint Helena’s efforts to find the Precious Cross. First, she summoned a thousand men whom the people had identified as learned. From them she selected five hundred and questioned them about the place where the Precious Cross lay hidden. She called them and asked, “Where is it?” They brought forward a thousand, and she chose five hundred. But they all responded with a vehement denial: “We do not know.” She then selected seven of the five hundred and dismissed the others. One of the seven was named Judas. But these seven also remained firm in their denial: “We do not know.” The next day she summoned them again...

...to punish them. The seven, however, had agreed that if force were used, six of them would withdraw and they would all point to Judas as the one who knew. And that is what happened. “He knows—he does. We do not know.” But Judas, even when left alone, continued to deny it: “I do not know.” Saint Helena had a fire kindled to threaten him, but the Jew still would not confess. Then she had him lowered into a cistern. He began to be afraid and promised to reveal what he knew, provided that he was set free. After coming out of the cistern, he asked for a place where he could pray. He went to a certain place and prayed, asking that, if it were possible, smoke should rise from the spot where the Cross lay, so that he might believe in Christ.

Indeed, to give him assurance, smoke rose from the place, and he believed. He was first baptized, and then he pointed out the location and recounted the miracle. The remarkable thing is that a Judas sought out the Cross, and a Judas revealed the Cross. Empress Eudocia, the wife of Theodosius the Younger, came to Jerusalem and founded the Monastery of Saint Stephen. The empress was from Athens and had been named Athenais. She was baptized in the Church of Saint Stephen in Constantinople and renamed Eudocia. When she came to Jerusalem, she addressed the Greek people most eloquently, speaking those well-known words: “I am proud to be of your race and blood.” And there is much that I have not told you.

I have told you scarcely one ten-thousandth of all that is there—just a few words together with everything else, so that we might awaken a little interest in those who desire and are able to go and see these things. I may tell you that sugar is sweet, but unless you put a little in your mouth, you will not know. However much I may tell you that honey is sweet, unless you taste a fingerful, you will not know what honey is. You must go there. You will suffer hardships. You will say, “Cursed be the hour when I came.” Everything will seem to be against you. Yet when you board the airplane to leave, you will say, “When will I come back?” Your body departs, but your soul remains there. I speak to you from personal experience. I do not wish to take any more of your time or impose upon your love. Through the prayers of the holy Exarch and the Holy Fathers, I pray that you may be counted worthy to see clearly—most radiantly—those things of which we now speak here only in outline...

...and may the grace of the Holy Sepulchre and of our Lord Jesus Christ be with us all, with our petitions, with our homeland, and with our Church. We are a great people, beloved; believe this. God has blessed us, not because we deserve it. Why He has blessed us, He alone knows. I cannot take that right away from my God. Treasure this blessing and preserve it in humility. There is no other way for you to withstand evil, sin, and all this unbelief. Prayer is the greatest gift that can both be offered and received. This is my heartfelt prayer. Amen.

Έξαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Αγαπητοί Εν Χριστώ Αδελφοί, δια τρίτην ταύτη φορά καλούμαι μεταξύ σας και συγκεκριμένως στις προσπάθειες του συνδέσμου αυτού, ο οποίος τόσο επί 20 χρόνια αγάπησε τους Αγίους Τόπους και εργάζεται αθορύβως για την προκοπή την πνευματική και την υλική.

Είναι δυνατόν να βρεθεί άνθρωπος να μπορέσει να μεταφέρει αυτά τα οποία υπάρχουν και για αυτά τα οποία αγωνίζεται ο σύλλογος αυτός; Χρειάζεται να έχει μεγάλη δύναμη από το Θεό για να μπορέσει να μεταφέρει αυτά τα οποία συμβαίνουν εκεί και υπάρχουν εκεί. Στις άλλες συναντήσεις μας μιλήσαμε για κάτι άλλο εκτός αυτού του οποίου απόψε το βράδυ, με τη χάρη του Κυρίου και τις ευχές σας, θα ήθελα να μιλήσω. Το κέντρο όλης αυτής της υποθέσεως

διαδραματίστηκαν τα μεγαλύτερα γεγονότα, τα ανεπανάληπτα εις τον κόσμο, είναι η Αγία Ιερουσαλήμ. Μια πόλη χτισμένη, κατά την παράδοση, προ 1500 χρόνια π.Χ., η οποία, παρότι υπέστη καταστροφάς και διωγμούς από τους διαφόρους που δεν είχαν καμιά σχέση με το Θεό, εντούτοις εξακολουθεί να υπάρχει και θα υπάρχει μέχρι συντελείας των αιώνων. Διότι το θέλει εκείνος ο οποίος κρατάει τα πάντα εν τη χειρί του και, παρά την κακία των ανθρώπων, πάντοτε γίνεται το θέλημά του.

Και αυτοί οι εχθροί του ακόμη δεν κάνουν τίποτα άλλο ειμή το θέλημα του Θεού. Η Ιερουσαλήμ έχει γίνει αιτία, εξαιτίας της ευλογίας, της προ- και της κατά... Προ- λέγω, διότι η Ιερουσαλήμ δεν ευλογήθη από την ημέρα που ο Χριστός μας παρουσιάστηκε εκεί· έχει προευλογηθεί από τους τύπους και από τα σύμβολα. Πρώτο ευλογήθη από τον Πατριάρχη Αβραάμ, όταν εκλήθη να θυσιάσει τον Υιόν του, που ήταν κατά πάντα τύπος του Κυρίου μας, που αυτό το μέρος δεν είναι αλλού ειμή εις Ιερουσαλήμ.

Υπάρχει μάλιστα μέχρι σήμερον και στη συνέχεια της προβολής θα σας δείξω το οικείον μέρος. Από τότε η εύνοια του Θεού επί της πόλεως αυτής. Βέβαια εκορυφώθη η υπόθεση όταν ο ίδιος ήρθε και την πάτησε, όταν ο ίδιος ήρθε και την επότισε με το αίμα το δικό του. Και αν διαβάσουμε την ιστορία όλων των πόλεων του κόσμου, δεν θα βρούμε πόλη που να έχει διωχθεί με τόσο μίσος και τόση κακία και να έχει ξανααναστηλωθεί. Δεκαπέντε φορές περίπου έχει καταστραφεί η Ιερουσαλήμ και εντούτοις υπάρχει και θα υπάρχει, εφόσον θέλει ο Θεός.

Να κάνω μια μικρή παρένθεση. Θα υπήρχε με μεγαλύτερα δόξα εάν τα παιδιά αυτά της Σιών έκαναν το καθήκον τους και, όπως ακούσαμε γρηγορότερα, το μέρος αυτό έχει ανάγκη και μπορεί ο άνθρωπος να βοηθήσει κατά τρεις τρόπους. Μπορεί το πρώτο να προσφέρει αίμα, όχι μετάγγιση σε μπουκάλα, ο ίδιος να το μεταφέρει εκεί και να θεριέψει την αδελφότητα εκεί πέρα, να μπορεί να σταθεί άνετος. Και αν δεν του το επιτρέπει η υγεία, γιατί πολλοί θέλουμε να γίνουμε πολλάκις αιμοδότες αλλά η υγεία μας δεν το επιτρέπει, θα μπορούμε να προσφέρουμε ύλη.

Και αν πάλι βρεθεί άνθρωπος να πει ούτε ύλη έχει, θα μπορεί να προσφέρει προσευχή, η οποία τακτοποιεί και το αίμα και την ύλη. Δυστυχώς όμως είμεθα επιλήσμονες και θα τιμωρηθούμε, διότι μας έχει γίνει μια μεγάλη ευλογία εκ μέρους του Θεού, την οποία δεν εκτιμήσαμε όσο πρέπει. Μια και είναι περιορισμένο το θέμα περί Ιερουσαλήμ και Παναγίου Τάφου, δηλαδή της Αγίας Εκκλησίας εκεί, της Αναστάσεως του Ναού, ας μη φύγω όσο μπορώ· δεν μπορώ πάντοτε να τα καταφέρω. Ας σας πω κάτι συγκεκριμένο γύρω από αυτή την πόλη...

Έχουν γραφεί, που εγώ έχω σταχυολογήσει για την αγάπη σας και για το δικό μου πνευματικό κεφάλαιο. Ακούει ο άνθρωπος «Ιερουσαλήμ» και θα ήθελε να μάθει από πού η λέξη «Ιερουσαλήμ». Πρώτον, θα ήθελα να γνωρίζουμε ότι η λέξη «Ιερουσαλήμ» είναι εβραϊκή και ερμηνεύεται κατοχή ή κληρονομία ειρήνης. Είναι η πρωτεύουσα δηλαδή αυτή της Αγίας Γης, που δεν υπάρχει στον κόσμο πιο ένδοξη πρωτεύουσα. Μπορεί να έχουν κήπους, μπορεί να έχουν γέφυρες, μπορεί να έχουν θέατρα, μπορεί να έχουν δεν ξέρω τι έχουν. Αλλά αυτά που έχει αυτή η πόλις δεν τα έχουν. Διότι τα πράγματα δεν πρέπει να ζυγίζονται από τους χριστιανούς κατά το ανθρώπινο, αλλά κατά το θείο.

Άλλη ζυγαριά των ανθρώπων και άλλη ζυγαριά του Θεού. Άλλη μεζούρα των ανθρώπων και άλλη μεζούρα του Θεού. Οι άνθρωποι βλέπουν το φαινόμενο, αλλά ο Θεός βλέπει το περιεχόμενο. Η θέση αυτή, όπως σας είπα, της Ιερουσαλήμ καθηγιάσθη από το πρώτον, από τη θυσία του Αβραάμ, ο οποίος ήταν προάγγελος της θυσίας του Ιησού. Αν διαβάσουμε στο 22ο κεφάλαιο της Γενέσεως, εκεί θα βρούμε τα περιστατικά και θα δούμε ανάγλυφον την εικόνα του Ιησού προφητικώς. Εκαλείτο η πόλις αυτή Σαλήμ, που ερμηνεύεται ειρήνη, όπως διαβάζουμε στη Γένεση πάλι, στο 14ο κεφάλαιο.

όπως σας είπα από το Melchizedek 1500 π.Χ. Κατόπιν αυτή η Σαλήμ, η πόλις, κατελήφθη υπό των Ιεβουσαίων και εκλήθη Ιεβούς, όπως διαβάζουμε στους Κριτάς, στο ιθ΄ 10. Έπειτα περιήλθε στους Εβραίους και τότε εκλήθη Ιεβούς Σαλήμ, Ιερούς Σαλήμ. Σας αιτιολογώ πόθεν περίπου το όνομα. Έπειτα κυριεύθη παρά του Δαβίδ και εκλήθη πόλις Δαβίδ ή πόλις του Δαβίδ. Κατέστη δε το θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο του Εβραϊκού Βασιλείου.

Στη μεγαλύτερα δόξα, την ανεπανάληπτο, έφτασε όταν αυτός ο Θεός την πάτησε και την πότισε με το ίδιο του το αίμα, που απεκάλυψε τον εαυτόν του εν τω ναώ εκεί τότε. Απλώς για την ιστορία το αναφέρω, φιλολογικό: η πόλις αυτή είναι σε ένα υψόμετρο από τη Μεσόγειο 780 μέτρα.

Από τη Νεκρά Θάλασσα, 1.150 μέτρα. Δεν ξέρω αν γνωρίζετε, η Νεκρά Θάλασσα είναι κάτω της επιφανείας περίπου 300 μέτρα, της επιφανείας της Μεσογείου. Μετά την διαίρεση των φυλών, των 12 φυλών, που πήρε ο καθένας τα δικά του, αυτή παρουσιάστηκε πρωτεύουσα του Ιούδα, όπως αναφέρει.

Κατεστράφη το πρώτον από τον Ναβουχοδονόσορα, όπως διαβάζουμε στη Δ΄ Βασιλέων, το 14ο κεφάλαιο.

αν Όμως, ανοικοδομήθηκε πάλι το 536 π.Χ. Το 332 κατελήφθη, υπετάγη, παρεχωρήθη, δεν ξέρω πώς, αμαχητί εις τον Μέγα Αλέξανδρο.

Δεν ξέρω αν ξέρετε αυτό το περιστατικό, για να καταλάβετε την ιδιαίτερα προτίμηση και το σχέδιο του Θεού γύρω από τα Ιεροσόλυμα, δεν ξέρω αν ξέρετε. Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος έφτασε εκεί, ένας αρχιερεύς που υπήρχε στην πόλη τότε είχε προβληματιστεί αν πρέπει να αντισταθεί ή όχι, Ιαδδούς ονόματι.

Και ο Θεός του είπε να μην αντισταθείς, γιατί αυτός που έρχεται είναι δικός μου. Και ο Μέγας Αλέξανδρος εκατέβη από το άλογό του και πήγε και τον επροσκύνησε και του έδωσε τα κλειδιά της πόλεως. Και εκεί, περίπου τρία χιλιόμετρα έξω από τα Ιεροσόλυμα, κάπου προς τη Γαλιλαία, τη Μικρή Γαλιλαία, υπάρχει ένας κίων που εκεί υπενθυμίζεται από την παράδοση ότι συνηντήθη ο Μέγας Αλέξανδρος με τον Αρχιερέα. Και υπάρχει και το εξής που κάνει την αποκάλυψη πιο κάτω. Όταν το βράδυ έγινε το τραπέζι, το επινίκιο να λέγαμε, που αυτό δεν ήταν επινίκιο αλλά ένα συνηθισμένο τραπέζι μέσα σε μια καινούρια πόλη, ο Παρμενίων, ο υπασπιστής του Μεγάλου Αλεξάνδρου, δεν εκάθισε και μάλιστα θυμωμένος, φουριόζος.

Τον εκάλεσε και τον ερώτησε: «Προς τι η διαγωγή σου αυτή;» Και ξέρετε τι είπε; «Πώς είναι δυνατόν να καθίσεις σε ένα τέτοιο δουλικό τραπέζι; Εμείς δεν κατεβήκαμε από τα άλογά μας από εκεί που ξεκινήσαμε. Πώς κατέβηκες; Αυτό δεν μπορεί να το ανεχθώ ποτέ, να προσκυνείς έναν παπά, προσκυνείς έναν ιερέα». Και είπε τότε ο Μέγας Αλέξανδρος: «Εάν γνώριζες τι μου είπε ο Θεός χθες το απόγευμα γι' αυτή την πόλη και γι' αυτόν τον Αρχιερέα, και εσύ θα κατέβαινες», του λέει. Είχε μιλήσει και στον Αρχιερέα, αλλά είχε μιλήσει και στον Μέγα Αλέξανδρο. «Αυτή η πόλις είναι δικιά μου και εσύ, Αρχιερέα, γνώριζε: αυτός που έρχεται είναι δικός μου». Είναι λοιπόν μια κατάληψη κι αυτή που χρειάζεται σε μας για να ξέρουμε το σχέδιο του Θεού, με τι τρόπο εργάζεται ο Θεός.

Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου κατελήφθη, δυστυχώς... Δυστυχώς μέσα σε ένα Σάββατο από έναν Πτολεμαίο. Γιατί τότε οι Εβραίοι, τηρώντας το νόμο να μην κουνηθούνε το Σάββατο, κατελήφθησαν από τους άλλους, τους κατέλαβαν τότε. Το 170 επίσης π.Χ. αναφέρεται ότι κατελήφθη υπό του Αντιόχου του Επιφανούς και κατεδάφισαν τα τείχη. Αλλά το 165 απελευθερώθηκε πάλι από τους Μακκαβαίους. Περίπου 100 χρόνια πέρασε καλά, μέχρι που, παρότι ήταν υπό την δουλεία, υπό το πέλμα των Ρωμαίων, υπήρχε δικός τους βασιλεύς, ο Ηρώδης ο Μέγας, όπως ξέρετε. Και τότε έγινε πραγματικά η πόλις, η πόλις εκείνη η οποία προσκυνείται από το ήμισυ περίπου των ανθρώπων του πλανήτου ολοκλήρου, εξαιτίας του Ιησού, διότι επίστευσαν

εκ των υστέρων εις τον Ιησούν. Αυτή που μεγαλούργησε και ανέβηκε τόσο ψηλά, αροτριώθη όμως εκ των υστέρων, διότι δυστυχώς εσταύρωσε αυτόν ο οποίος την ανύψωσε και την έφτασε μέχρι τον Ουρανό. Την... Διότι τον εσταύρωσαν, εκ των υστέρων έπαθε τη ζημιά αυτή το 70-71, όπως ξέρουμε από την ιστορία, από τον στρατηγό τον Τίτο τον Ρωμαίο, που τα ισοπέδωσε όλα. Έπειτα, αν τρέξουμε λίγο, να έρθουμε να χαρούμε, ερχόμαστε στις ημέρες του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ο οποίος ήταν ο πρώτος που επισημοποίησε τη θρησκεία τη χριστιανική, έδωσε προνόμια, απελευθέρωσε κλπ. Και τότε βρήκανε και αυτοί υποστήριξη, άρχισαν τα πράγματα να μεγαλώνουν από τότε για τα Ιεροσόλυμα.

Το 326 αναφέρεται ότι η μητέρα του, Αγία Ελένη, ανήγειρε δύο ναούς, έναν στον Ελαιώνα και έναν ναό στη Βηθλεέμ. Ο Ιουλιανός ηθέλησε να φτιάξει και να ανεγείρει και το ναό του Σολομώντος, αλλά δεν ηθέλησε ο Θεός. Και εδώ έρχεται να γίνει μια πίστωση των λόγων μου, όπως είπα γρηγορότερα, ότι θα πρέπει να θέλει και ο Θεός. Έστω και από αυτούς τους κακούς ανθρώπους ακόμα, θα πρέπει να θέλει ο Θεός. Ηθέλησε λοιπόν κι αυτός, χωρίς να το θέλει ο Θεός και χωρίς να ρωτήσει τον Θεό, να αναστηλώσει το Ναό. Έγινε σεισμός τεράστιος και έβγαζε φωτιά εκεί που σκάβανε οι κασμάδες των εργατών και ηναγκάσθησαν να παραιτηθούν, διότι ο Θεός δεν συνηγορούσε να ανεγερθεί ο Ναός και, γνωρίζετε, μέχρι σήμερα μένει κατά αυτή την έννοια. Έπειτα, αν παρατρέξει κανείς τα γεγονότα,

θα βρει την Ιερουσαλήμ να διαιρείται το 1948, να κρατούν οι Εβραίοι ορισμένα, οι Ιορδανίτες, και λοιπά, και το 1967 πάλι να καταλαμβάνεται δυναμικά από τους Εβραίους και η παλιά Ιερουσαλήμ και να είναι σήμερα υπό την κατοχή των Εβραίων. Αυτή η πόλις είναι μια πόλη που έχει πολλές θύρες, πολλές πύλες, όπως σας λέγω. Έχει περίπου οκτώ, μπορεί να μου ξεφεύγει και καμία. Με συγχωρείτε, απλώς προσκυνητής είμαι, δεν έχω εγκύψει πολύ στα θέματα αυτά. Πάντως η μία λέγεται Πύλη του Δαβίδ, η άλλη λέγεται Νέα Πύλη, για αυτούς που θέλουν να τα μαθαίνουν αυτά. Η άλλη λέγεται Πύλη της Δαμασκού, γιατί ανοίγει προς τα εκεί. Άλλη λέγεται Πύλη του Ηρώδου.

Άλλη λέγεται Πύλη της Γεθσημανή ή του Αγίου Στεφάνου, γιατί βγαίνοντας από εκεί πηγαίνουμε τόσο προς τη Γεθσημανή όσο και προς το Άγιο Στέφανο, το μαρτύριο. Άλλη λέγεται Χρυσή Πύλη, η οποία μένει κλεισμένη μέχρι σήμερα και θα σας πω έπειτα. Άλλη λέγεται Πύλη των Αφρικανών και μια άλλη λέγεται Πύλη της Αγίας Σιών. Από όλες αυτές τις πόρτες, κατά κάποιον τρόπο, εισέρχεται μέσα. Θα σας δείξω έπειτα, στη σειρά των slides, αυτή την πύλη την κεκλεισμένη, τη Χρυσή λεγόμενη Πύλη, που δίδουνε μεγάλη σημασία σε αυτή και αυτοί οι Εβραίοι. Έχω πληροφορηθεί ότι όταν κατέβηκαν κάτω το 1967 όλοι οι μεγάλοι τους, και αυτός ο Νταγιάν, πήγαν και προσκύνησαν εκεί. Είναι δηλαδή στο τείχος που περικλεί ένα μέρος 150 στρεμμάτων.

Του Ναού του Σολομώντος είναι δυο πύλες μαζί κλεισμένες. Η μία λέγεται Θύρα Ελέους και η άλλη λέγεται Θύρα Μετανοίας. Αποδίδουνε μεγάλη σημασία οι Εβραίοι σε αυτή την κεκλεισμένη πύλη. Αυτοί λέγουν ότι θα ανοίξει αυτή η πύλη και ότι θα εισέλθει ο Χριστός κατά τη Δευτέρα του Παρουσία. Αυτοί δεν πιστεύουν την πρώτη. Τώρα πώς πιστεύουν τη δεύτερη δεν ξέρω, εν πάση περιπτώσει. Αυτή η πύλη είναι εκείνη που επατήθη από την Παναγία μας, όταν επέρασε η Παναγία μας ως τριετίζουσα δάμαλις για να εισέλθει στα Άγια των Αγίων. Πύλη αυτή, από την οποία πέρασε ο Χριστός μας δωδεκαετής να εισέλθει στο Ναό. Πύλη αυτή, από την οποία ο Χριστός μας θριαμβευτικώς εισήλθε τη Βαϊοφόρο στα Ιεροσόλυμα. Πύλη αυτή είναι που

Έφερε τον Τίμιο Σταυρόν, αν ενθυμείστε, και τον πήγε στο Γολγοθά, που τον είχαν πάρει. Ο Ηράκλειος το 629. Και τη λέγουν Πύλη Μετανοίας και Ελέους. Έτσι την έχουν ονομάσει και μένει κλειστή. Τι θα γίνει, δεν ξέρω. Στη συνέχεια θα σας τη δείξω. Τώρα, το τι έχει μέσα αυτή η πόλη, ένας Θεός ξέρει. Τι να σας πω; Εμείς μιλάμε τώρα για ένα ναό, μα γύρω-γύρω είναι γεμάτος ο τόπος από Άγια Πράγματα. Όπου να πατήσεις, κάτι θα βρεις. Μα αν θα κάνεις κάτω προς την κοιλάδα των Κέδρων, θα βρεις την Παναγία μας, θα βρεις τον τάφο της. Κάμεις πιο πέρα λίγο, θα δεις ένα κιόσκι που κόψαν τα χέρια εκείνου που ήθελε να την κρεμίσει από το νεκροκρέβατό της.

Παρακάτω, αν κάνω λίγο πέρα, θα βρεις, λέγει, το Πάτερ ημών, εκεί που ο Χριστός μας παρεδόθη με το φιλί του Ιούδα και εκεί που ηγωνίσθη, σε μια απόσταση από τους μαθητές του, ωσεί λίθου βολή, που μας αναφέρουν οι Ευαγγελιστές, που ως θρόμβοι αίματος το βράδυ τη Μεγάλη Πέμπτη έτρεχε ο ιδρώς του. Σε ποια σειρά να τα απαριθμήσεις; Εκεί υπάρχει που εγεννήθη η Παναγία μας. Εκεί υπάρχει που εγεννήθη η μητέρα της Παναγίας μας.

Υπάρχει μάλιστα μία εικόνα σε ένα ναό που λέγεται Σεντενάγια, που αν δείτε τη μητέρα της Παναγίας μας, είναι ακριβώς η Παναγία μας, μητέρα της μητέρας της Παναγίας μας. Με συγχωρείτε, δηλαδή της Αγίας Άννης τη μητέρα, η οποία λέγεται και Μαριάμ. Όταν δείτε που επάτησε ο Κύριος, εκεί που ανελήφθη, υπάρχει το πέλμα του. Δωδεκαετής, εις το Ναό, υπάρχει στο ναό του Αγίου Σπυρίδωνα το πέλμα

του αριστερού ποδιού, που επάτησε πάλι στο Ναό δωδεκαετής. Υπάρχει μέσα στο παρεκκλήσιον του Αγίου Κωνσταντίνου, που είναι του Πατριαρχείου, το μέρος που εκκλησιάζεται η αδελφότης μέσα, που υπάρχει ένα παρεκκλήσιον της Αγίας Θέκλας. Για να πάμε από πάνω στη Μεγάλη Παναγία, θα δούμε άλλα πράγματα. Θα βρούμε μέσα τα λείψανα, πρώτα-πρώτα, ενός Τούρκου εμίρη, ο οποίος εφώναξε ότι αυτός είναι ο πραγματικός Θεός. Τι θέλεις να βρεις εκεί πέρα και δεν υπάρχει; Όπου να πατήσεις είναι Άγιο. Πρέπει να φοβάσαι να πατήσεις, γιατί κάτι θα πατήσεις. Είναι περπατημένο εκεί από το Θεό. Εκεί δεν πατάει ο διάβολος στη γη, πατάει στους ώμους των ανθρώπων, γιατί πάτησε ο Χριστός στη γη. Γι' αυτό και πειράζονται οι άνθρωποι πολύ εκεί πέρα. Γι' αυτό και βάλλονται πολλοί κληρικοί εκεί. Ο Σατανάς είναι στις πλάτες τους. Γι' αυτό πρέπει να είμεθα επί οικείοις. Και οι προσευχές μας

τους φρουρούν, αν πράγματι πιστεύουμε ότι θα δώσουμε λόγο μια μέρα, γιατί αυτή η μεγάλη κληρονομιά έχει και ανάλογον μεγάλη ευθύνη. Και δεν θα περάσει έτσι η υπόθεση. Και δεν είναι τυχαίο που πληροφορούμεθα, έστω και αργά, αυτά τα γεγονότα τα οποία λαμβάνουν χώρα εκεί και υπάρχουν εκεί, που εμείς δεν έχουμε προσέξει ακόμα. Αν θα έρθει κανείς να φτάσει εκεί στο Ναό, τρέμουνε τα πόδια του πραγματικά. Δύο είσοδοι οδηγούν προς το Ναό. Θα περάσεις από την Αγία Αυλή. Μεγάλη υπόθεση εκεί. Λαμβάνει χώρα ένα συγκινητικό πράγμα, ο Νιπτήρ. Ενδύεται λέντιον, σαν το Χριστό μας, ο Πατριάρχης και πλένει δώδεκα αρχιμανδριτών τα πόδια, εις ανάμνησιν εκείνης της ταπεινώσεως του Χριστού μας.

Πράγματι, ας σκεφτεί ο άνθρωπος αυτό που λαμβάνει χώρα εκεί. Γύρω-γύρω δε εκεί είναι γεμάτο και... από ορθόδοξα πράγματα και από ετερόδοξα. Εν συνόψει σας λέγω. Πρώτα-πρώτα θα συναντήσει το μοναστήριο του Αβραάμ, εξαιτίας της θυσίας του Αβραάμ, που θα σας δείξω στη συνέχεια. Υπάρχει επίσης ένα παρεκκλήσιον των Αρμενίων. Υπάρχει επίσης ένα παρεκκλήσιον των Κοπτών. Υπάρχει επίσης ένα παρεκκλήσιον της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας. Υπάρχει ένα άλλο παρεκκλήσιο που λέγεται των Λατίνων. Υπάρχει ο Ναός του Αδελφοθέου Ιακώβου. Υπάρχει εκκλησία των Μυροφόρων. Υπάρχει εκκλησία των 40 Μαρτύρων. Υπάρχει το μετόχιο της Γεθσημανής, από την οποία παίρνουν τον επιτάφιο της Παναγίας μας και τον

πηγαίνουν στον τάφο της κάτω και μένει μέχρι τις εννιά ημέρες και ξανατοφέρουν. Μια άλλη Μεγάλη Παρασκευή γίνεται κατά την ημέρα εκείνη. Και το χαρακτηριστικό, που κατ' εξοχήν μας ελέγχει, είναι ότι και αυτοί οι ετερόδοξοι και αυτοί οι Άραβες, την Παναγία...

τρέμουνε, τη σέβονται, σηκώνουν τα χέρια επάνω και παρακολουθούν, ακριβώς όπως γίνεται τη Μεγάλη Παρασκευή. Φτάνοντας στην πόρτα εκεί πέρα, τα πράγματα αλλάσσουν. Άλλος τρόπος σε καταλαμβάνει στο ναόν αυτό. Ήσαν δύο πόρτες άλλοτε. Η μία έχει χτιστεί και από μία μπαίνουνε και βγαίνουνε τώρα. Αν κανείς την κλεισμένη μπορούσε να τη δει, θα έβλεπε από πάνω το Γολγοθά. Όμως έχει κλειστεί. Είναι η πύλη εκείνη από την οποία η Μαρία η Αιγυπτία, αμαρτωλή ούσα τότε, έβλεπε τον Σταυρό και δεν μπορούσε να μπει μέσα. Και παρακάλεσε έπειτα την Παναγία μας και έβαλε μεσιτεία προς τον Χριστό μας και επέρασε. Προσκύνησε και άλλαξε ζωή και έφυγε για την έρημο, και ξέρετε τα περιστατικά. Και την εορτάζει η Αγία μας Εκκλησία την Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών, για να αναφέρει στον άνθρωπο, υπενθύμιση: μη, όσες αμαρτίες και αν έχει, μη

πει ποτέ του ότι είναι αμαρτωλός. Υπάρχει περιθώριο, αρκεί να υπάρχει μετάνοια. Μία, λοιπόν, η πόρτα είναι που εισέρχεται και εξέρχεται ο άνθρωπος, δύο φύλλα μεγάλα. Έχει επάνω κάτι επιγραφές και κάτι συμβολικά πράγματα. Ακούστε. Η μία επιγραφή, στην αραβική, στο δεξιό φύλλο που θα κοιτάξουμε, λέγει το εξής: «Απόλαβε τον πόθο σου, προσκυνητά. Είσελθε εις τη χαρά του Κυρίου σου, εις τον Πολύφωτον Ουρανόν». Και πιο κάτω λέγει: «Μήτηρ Εκκλησιών, Θεού Κατοικητήριον». Με τέτοια νοοτροπία θα πρέπει να εισέλθεις μέσα, όχι απλώς ως τουρίστας. Και στο αριστερό έχει την εξής προτροπή: «Εισέλθετε, οι ξένοι, στας αυλάς του Κυρίου, εις τον τάφον της ζωής».

Σκηνή, εν η κατοικεί σκήνωμα, σκηνή, η χάρις και επιπολάζει το Άγιον και Ευλογημένον Φως. Άνωθεν δε υπάρχει μια ζώνη, ανάγλυφος. Από δεξιά προς τα αριστερά έχει τις εξής παραστάσεις: Μυστικόν Δείπνον, Νιπτήρα, Βαϊοφόρον και την Έγερση του Λαζάρου. Πριν προχωρήσω, στέκομαι στην πόρτα. Θα σας το δείξω στη συνέχεια. Έχει τρεις κίονες στο ένα μέρος και τρεις κίονες στο άλλο μέρος. Στο αριστερό μας χέρι, που είναι τρεις κίονες, ο μεσανός είναι σπασμένος και είναι και σαν λίγο μαύρος. Εκεί υπάρχει κάτι που έγινε υπέρ ημών των Ορθοδόξων. Και δεν ήταν, νομίζω, τυχαία η έμπνευση των ιδρυτών του συλλόγου

να κάνουμε την εορτή τους την ημέρα της Ορθοδοξίας, διότι όλα αυτά που συζητούνται είναι περί Ορθοδοξίας. Δεν είναι αρκετό ο άνθρωπος να πιστεύει με τον τρόπο του. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που πιστεύουν. Αλλά αν ερωτηθούν σε τι πιστεύουν, άλλοι θα σου πούνε πιστεύουν στο Θεό. Άλλοι θα σου πούνε πιστεύουν σε μια ανώτερη δύναμη. Άλλοι θα σου πούνε πιστεύουν σε ένα ανώτερο ον. Άλλοι θα σου πούνε πιστεύουν στον Χριστό. Ναι, σε ποιον Χριστό; Τον Προτεσταντών τον Χριστό; Των Καθολικών τον Χριστό; Των Αρμενίων τον Χριστό; Σε ποιον Χριστό; Δεν είναι αρκετό να πιστεύεις στον Χριστό όπως θέλεις. Ο άνθρωπος πρέπει να πιστεύει σε εκείνον τον Χριστό που δογμάτισε ο Άγγελος στις Μυροφόρες: «Τι ζητείτε; Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρινόν; Οὐκ ἔστιν ὧδε». Πιστεύεις σε Αυτόν, τον Εσταυρωμένον

τον Ναζαρινόν, που δεν υπάρχει ὧδε; Είσαι Ορθόδοξος. Προχώρει πιο κάτω και πράξε. Γιατί τα ξεχνάμε. Γι' αυτό και άνθρωποι που είναι μέσα στα πράγματα και θα έπρεπε να τα έχουνε πιάσει τα πράγματα, βλέπουμε και ακούμε, και ακούσαμε και προ λίγων ημερών, να μη στέκονται τόσο καλά στα θέματα της πίστεως και της Ορθοδοξίας. Εκεί στην πύλη, λοιπόν, υπάρχει το εξής περιστατικό. Το 1579 εξαγόρασε ο Τούρκος διοικητής, όπως μας λέγει η παράδοση, και έκλεισε τον Πατριάρχη το δικό μας έξω και επέτρεψε στον Αρμένιο να πάρει το Φως. Και έμεινε ο δικός μας απ' έξω στην αυλή με τον κόσμο και μέσα ο Πατριάρχης των Αρμενίων να πάρει το Φως. Νόμιζε ο άνθρωπος ότι μπορεί να πάρει το Φως, ότι, που λέτε, εκεί υπάρχει κάπου εκεί πέρα σπίρτο να το πάρει. Να το πάρεις, αν σου το δώσουν.

Θα σου το δώσει, εάν υπάρχουν προϋποθέσεις. Γιατί όταν ρώτησε ο Χριστός μας, όπως διαβάζουμε στο 16ο του Ματθαίου, «Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι; Για ποιον με έχουν οι άνθρωποι, εσείς που πάτε στην αγορά έξω και ξέρετε;» «Άλλοι για τον Ηλία, άλλοι για τον Ιερεμία, άλλοι για τον Προφήτη». «Εσείς», λέει, «για ποιον με έχετε; Καλά, αυτά τα λέει ο κόσμος. Συ, Πέτρος, ο πιο απλούς στην καρδιά;» «Σὺ εἶ ὁ Χριστός, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ Ζῶντος». «Μακάριος εἶ, Σίμων Βαριωνᾶ». «Είσαι μακάριος». «Γιατί είμαι μακάριος, Κύριε;» «Ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι». Δεν τα πες εσύ αυτά τα πράγματα. Τα είπε ο Πατέρας μου. Αυτός είναι ο Χριστός. Έτσι νόμιζε ο Πατριάρχης ο Αρμένιος ότι θα μπορεί κάπου σπίρτο εκεί να το πάρει κι αυτός. Γιατί με τη σειρά του να μην το πάρει κι αυτός; Αλλά πού ο Χριστός το δίδει; Και όταν ο Χριστός δεν δίδει τη χάρη και δεν βάζει τη μονογραφή, ποιος είναι εκείνος ο οποίος μπορεί

να προχωρήσει σε πράγματα τα οποία ο Χριστός δεν υπογράφει; Γιατί εμείς δεν έχουμε πίστη. Αν με ρωτήσουν εμένα, «Πιστεύεις, Παναγόπουλε;», θα τους πω «Όχι». «Ώστε είσαι άπιστος;» Ξέρω εγώ. Εγώ γνωρίζω, δεν πιστεύω. Γιατί πίστη είναι σε πράγματα που δεν γνωρίζεις. «Πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων», όπως λέει ο Παύλος. Εγώ γνωρίζω. Όταν πηγαίνω εκεί και γονατίζω κάτω, που κάθισε η τουριστριούλα με το κοντό της σορτς επάνω, εκεί, και αυτό βρέχεται και αυτό αερίζεται και αυτό σκονίζεται, και γονατίζω κάτω και το ασπάζομαι και μου μοσχοβολάει, τι θα μου πεις εμένα τώρα; Τι θα μου πεις, ότι αυτό δεν είναι το μέρος όπου ο Χριστός μας το άνοιξε και έδωσε στον Πατριάρχη τον Ορθόδοξο το Φως και το πήρανε οι άνθρωποι; Και τότε ο εμίρης αυτός ο Τούρκος φώναξε από πάνω και είπε: «Αυτός είναι ο πραγματικός Θεός!»

Μια λεπτομέρεια: τι έκαμε αυτός ο άνθρωπος; Τρεις σάλτους, λέει, επί του εδάφους έμπηξε αυτός ο Τούρκος στο σκοπό και είπε: «Οὕτω να εμπηχθώσιν εις τους οφθαλμούς των μη πιστευόντων ότι το Άγιον Φως είναι αληθές και Άγιον». Και φώναξε πάλι, άνοιξε την πόρτα μόνος του, που τον είχαν βάλει να φυλάει τους δικούς μας, και μπαίνει μέσα και τους φωνάζει: «Μία η ορθή πίστις των Ορθοδόξων Χριστιανών». Και τότε έδωσε ο Σουλτάνος ένα φιρμάνι, το οποίο έστειλε στον Πατριάρχη τότε, το Σωφρόνιο, από εκεί στο Όρος των Ελαιών, ότι του λοιπού μόνον ο Έλλην Πατριάρχης έχει το δικαίωμα να λαμβάνει το Φως. Και αυτό γίνεται μέχρι σήμερα. Και όλοι οι άλλοι ετερόδοξοι λαμβάνουν από μας. Και οι Κόπτες και οι Αρμένιοι και οι Σύριοι, πλην των Καθολικών.

Των Καθολικών. Οι Καθολικοί ανάβουν μόνοι τους φως. Παίρνουν από εμάς. Και μαζί να γίνει το Πάσχα, από εμάς δεν παίρνουν φως. Παίρνουν μόνοι τους, κάνουν. Αυτά, λοιπόν, είναι για εμάς έλεγχος, που θα πρέπει ο άνθρωπος να τα προσέχει. Δυστυχώς, όπως ξέρετε, παρότι εκεί κάτω υπάρχει καθετί που μιλάει για την Ελλάδα, καθετί που μιλάει για τον Έλληνα, διότι ναι μεν ο Χριστός μας ηγάπησε το ελληνικό έθνος, αλλά δεν εξεδήλωσε χαρά ειμή μόνον όταν Έλληνες παρουσιάστησαν. Και είπε εκείνο το ωραίο: «Νῦν ἐλήλυθεν ἡ ὥρα ἵνα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου». Και γνωρίζετε και κάτι άλλο που έχει πει: «Ἀρθήσεται ἡ βασιλεία ἀφ’ ὑμῶν καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρπούς». Μεγάλο προνόμιο, μεγάλη κληρονομιά, βαρύ το δώρημα. Αλίμονό μας αν δεν βρεθούμε συνεπείς.

Δυστυχώς οι μεγάλοι μας δεν καταδέχονται να πάνε εκεί πέρα, να δούνε τα Άγια Μέρη αυτά. Έμαθα τελευταίως ότι η πρώην βασίλισσά μας εδώ, η Φρειδερίκη, επήγε στο Όρος Σινά και προσκύνησε στην Αγία Αικατερίνη. Έκαμε, λέγει, τόσες μετάνοιες που δεν της κάνουν καλό οι γέροι εκεί πέρα. Και είπε μάλιστα ότι «εγώ είμαι ορθόδοξος και κακώς με κατηγορούν». Πήγε με προσωπικό αεροπλάνο του Αιγυπτίου εκεί, πώς το λέμε, του Πρωθυπουργού. Έμαθα επίσης από τα φύλλα ότι θα πήγαινε η κυρία του Προέδρου μας, του κυρίου Τσάτσου, ότι θα πήγαινε κάτω, συνοδευμένη μάλιστα από τον Σινέου. Δεν ξέρω εάν πήγαινε. Εύχομαι να πήγαινε. Όμως να πάει, με την ευχή του Θεού. Όμως οι άλλοι μεγάλοι μας δεν πηγαίνουν, δεν καταδέχονται.

Αμερικανοί τα περπατούν... Περπατούν. Περπατούν και τα επισκέπτονται Ευρωπαίοι, ξένοι, άλλοι, οι οποίοι είναι ξένου δόγματος, δεν τα πιάνουν τα πράγματα και τα βλέπουν αφ' υψηλού, σαν αρχαιολογία. Εμείς, που έχουμε τόσα πράγματα εκεί που μιλούν για την Ελλάδα μας και την ελληνική γλώσσα, δεν τα προσέχουμε. Αρκεί να σας πω το εξής. Τα Γάδαρα που αναφέρει το Ευαγγέλιο εκαλούντο Αθήναι της Συρίας. Και εκεί επίσης, στα Γέρασα, Γάδαρα και Γέρασα που λέγει, υπάρχουν ωραία πράγματα, βωμοί κλπ., κλπ. Υπάρχουν αφιερώματα σε στήλες επάνω, ελληνιστί, μέχρι τις σήμερον διασωζόμενα. Δυστυχώς δεν τα προσέχουμε εμείς αυτά τα πράγματα. Κοπίασε ο Χριστός για τους Εβραίους. Όμως δεν του παραστάθηκαν, δεν ωφέλησαν, και τα έδωσε εις τους Έλληνες.

Αναφέρεται στην ιστορία ότι ο Αδριανός απέστειλε, λέει, τον Ρούφον εις Ιεροσόλυμα, «ὥστε ἀφανίσας αὐτούς καὶ εἰς παντελῆ ἐρημίαν καταστήσας τὴν πόλιν, ἐκέλευσε τοῖς Ἕλλησι κατέχειν αὐτήν, καὶ γράψας νόμον δογματικῶς ἐκέλευσε μηκέτι τοὺς Ἰουδαίους ὀφθαλμοῖς ὁρᾶν τῆς πατρίδος γῆς τὸ ἔδαφος». Ούτε από μακριά να μην τη δούνε. Έφτιαξε τέτοιο νόμο ο Αδριανός. Επίσης, κατά τον τέταρτον αιώνα, μεταξύ πολλών παρουσιάζονται ως επισκέπτες ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, ο Άγιος Επιφάνιος. Ο Άγιος Επιφάνιος πήγε δυο φορές στα Ιεροσόλυμα. Ποιος μοναχός, ποιος επίσκοπος; Ο Ιερώνυμος.

Ευτροπία, η χήρα του Μαξιμίνου, οι εκ του γένους των Γράκχων, Παύλα Πατρικία, η Μελάνη Ρωμαία, ο περιώνυμος Ευάγριος, Ιωάννη. Έπειτα οι ιδρυταί του Μεγάλου Σπηλαίου, η Αγία Πελαγία εξ Αλεξανδρείας, ο εκ Θεσσαλονίκης Ιερός Πορφύριος, ο Επίσκοπος Ιωάννης Γάζης, χειροτονηθείς. Πρώτο δε βασιλικό στέμμα που επήγε εκεί κάτω εις Ιεροσόλυμα ήταν η βασιλομήτωρ Αγία Ελένη. Ήλθε, όπως λέγει ο Σωζόμενος, ο ιστορικός, «εὔξασθαι καὶ τοὺς ἐνταῦθα ἱστορῆσαι τόπους». Έπειτα μίλησε να πάει και η μητέρα της και πράγματι επήγε. Η πιο δε συγκινητική, και τελειώνω, θαυμασία επίσκεψη ήταν του Μεγάλου Θεοδοσίου του Αυτοκράτορος.

κεντρινός ότι... Ο Μέγας Θεοδόσιος, ενδυθείς ιδιωτικήν στολήν, προσέξετε, και απελθών εις Ιεροσόλυμα, εις το ναόν κατευθυνθείς, κρούσας την θύρα της Αγίας του Χριστού Αναστάσεως, εισέρχεται. Αλλά ενώ αι κανδήλαι άπασαι ήσαν εσβεσμέναι, ω του θαύματος, αυτομάτως ανάπτουσι άπασαι. Ο νεωκόρος, για το φαινόμενο αυτό εκπλαγείς, το είπε στον Πατριάρχη, το θαύμα. Ο δε ευτυχής, επιγνούς αυτόν, εμακάρισε την αρετή. Εκεί, δεν ξέρω αν ξέρετε, πρέπει να μπουν ασκεπείς. Έβγαιναν τα διαδήματα.

Πρυτανεύει ο στέφανος του Χριστού του Εσταυρωμένου, όχι μόνον, και των ανθρώπων, οποιοσδήποτε και αν είναι. Ένα ακόμη και τελειώνω. Το εξής: εις τον κώδικα μιας Ιεράς Μονής του Αγίου Όρους, τον 171 της Μονής των Ιβήρων, λέγεται περί των προσπαθειών της Αγίας Ελένης προς ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού τα εξής. Προσκάλεσε καταρχάς, υποδειχθέντας υπό του λαού ως μορφωμένους, χιλίους, εκ των οποίων εξέλεξε πεντακοσίους, οὓς ερώτησε περί του τόπου ἐν ᾧ είναι κεκρυμμένος ο Τίμιος Σταυρός. Κάλεσε, πού είναι; Προσέφεραν χίλιους, διάλεξε τους πεντακόσιους. Όμως όλοι αντέταξαν δεινήν άρνηση. «Δεν ξέρουμε». Στη συνέχεια εκλέγει επτά από τους πεντακόσιους και απέλυσε τους άλλους. Εἷς εκ των επτά εκαλείτο Ιούδας. Αλλά και αυτοί προέβαλαν σταθεράν άρνησιν. «Δεν ξέρουμε». Την επαύριον προσκάλεσε πάλιν αυτούς...

να τους τιμωρήσει. Οι επτά όμως συμφώνησαν, εν περιπτώσει βίας, αποσυρθώσι οι έξι και υποδείξωσι όλοι τον Ιούδα ως γνωρίζοντα, όπερ και γένετο. «Αυτός ξέρει, αυτός. Εμείς δεν ξέρουμε». Αλλά ο Ιούδας και πάλι, μήνας μόνος, αντέτασσε άρνηση. «Δεν ξέρω». Η Αγία Ελένη ανάπτει πύρα για να τον απειλήσει, αλλά και πάλι δεν ομολογεί ο Εβραίος. Τον καταβιβάζει έπειτα σε μια στέρνα και άρχισε να φοβάται και υπεσχέθη να ομολογήσει, μόνον να αφεθεί ελεύθερος. Εξελθών της στέρνας, εζήτησε μέρος να προσευχηθεί. Πάει σε ένα μέρος και προσεύχεται. Και προσευχόμενος παρακάλεσε: «Ἵνα, εάν είναι δυνατόν, εκ του μέρους ἐν ᾧ κείται ο Σταυρός να εξέλθει καπνός και να πιστεύσει στο Χριστό».

Πράγματι, προς πίστωσιν αυτού εξήλθε ο καπνός και επίστευσε, όθεν πρώτον και βαπτίστηκε και είτα υπέδειξε το μέρος και διηγήθη το θαύμα. Το δε παράδοξον είναι ότι ο Ιούδας προκάλεσε τον Σταυρό και ο Ιούδας αποκάλυψε τον Σταυρό. Η αυτοκράτειρα Ευδοκία, σύζυγος Θεοδοσίου του Μικρού, ελθούσα εις Ιεροσόλυμα, ιδρύει τη μονή του Αγίου Στεφάνου. Η αυτοκράτειρα είναι εξ Αθηνών, εκαλείτο Αθηναΐς, εβαπτίσθη εν τω ναώ του Αγίου Στεφάνου εν Κωνσταντινουπόλει, μετονομασθείσα Ευδοκία, και εις Ιερουσαλήμ ελθούσα προσεφώνησε τον ελληνικόν λαόν γλαφυρότατα, ειπούσα το γνωστόν εκείνο: «Ὑμετέρας γενεᾶς τε καὶ αἵματος εὔχομαι εἶναι». Και πολλά δεν σας είπα.

Ένα μυριοστό από κείνα που υπάρχουν, απλώς πέντε λόγια μαζί με τα άλλα, για να δημιουργήσουμε ένα μικρό ενδιαφέρον στους θέλοντας και δυναμένους να πάνε να τα δούνε. Να σου λέω ότι είναι γλυκιά η ζάχαρη, άμα δεν βάλεις λιγάκι στο στόμα σου. Όσο να σου πω ότι το μέλι είναι γλυκό, αν δεν βάλεις μια δακτυλιά, δεν ξέρεις τι είναι το μέλι. Θα πας εκεί. Θα υποστείς δεινά. Θα πεις: «Ανάθεμα την ώρα που ήρθα». Τα πάντα είναι εναντίον. Αλλά όταν όμως μπαίνεις στα αεροπλάνα να φύγεις, θα λες: «Πότε θα ξανάρθω;» Φεύγει το σώμα σου και η ψυχή σου μένει εκεί. Σας ομιλώ από ατομικών πειραμάτων. Δεν θέλω να σας κλέβω την ώρα σας και την αγάπη σας. Σας εύχομαι, με τις ευχές του Αγίου Εξάρχου και των Αγίων Πατέρων, να αξιωθείτε αυτά που συζητούμε τώρα εδώ σκιωδώς να

τα δείτε φωτεινά, φωτεινότατα, και η χάρις του Παναγίου Τάφου και του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού να είναι με όλους μας, με τα αιτήματά μας, με την πατρίδα μας, με την Εκκλησία μας. Είμεθα μεγάλος λαός, αγαπητοί, πιστέψτε το. Μας ευλόγησε ο Θεός, όχι ότι το αξίζουμε. Το γιατί μας ευλόγησε, αυτός το ξέρει. Δεν μπορώ εγώ να του αφαιρέσω το δικαίωμα του Θεού μου. Εκτιμήστε το αυτό το πράγμα και εν ταπεινώσει φυλάξετέ το. Δεν μπορείτε αλλιώς να αντιδράσετε στην κακία, στην αμαρτία, σε όλη αυτή την απιστία. Η προσευχή είναι το μεγαλύτερο πράγμα που μπορεί και να προσφέρεται και να λαμβάνεται. Το εύχομαι από καρδίας. Αμήν.