On the Holy Land

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Your Eminence, reverend fathers, beloved brothers and sisters in Christ. By the grace of God, I have once again been invited to offer something of what I gained as a pilgrim to the Holy Places, where God granted me the grace to go for three consecutive years. When I was invited here three years ago to contribute something to this effort, I said that I did not feel at ease, because although for so many years, by the grace of the Lord, I had served the Word of God, I had never spoken about these matters.

Unique things are taking place around the Holy Places and Orthodoxy. And so, this evening I have once again been invited to say a few words. The subject, as you heard, is the responsibility that all who call themselves Christians bear toward these Holy Places. I do not believe it is apart from the Holy Spirit that this event is being held on the Sunday of Orthodoxy, because it gives each speaker an opportunity, in this sense, to remind Orthodox Christians in general of this sacred cause.

At the same time, it is also their task to enlighten others about how the cause of Christianity began with one man and came to where it is today. Each of us, then, has an obligation, from his own position in life, to pass on these truths, so that a person’s faith may be strengthened.

And so that others too, if they wish, may find their way. First of all, my dear friends, we must understand that not every kind of faith saves. If you approach people and ask whether they believe, they will tell you that they do. If you ask what they believe in, they may say, “I believe in fate. Surely, something must exist.” If you approach another group, they will tell you, “Of course I believe.” “What do you believe in?” “I believe in a higher power. Something must exist.” Approach yet another group and they will tell you, “I believe in God.” You see, the Jehovah’s Witnesses believe in Jehovah. Others even believe in Christ. But how do they believe in this Christ?

Do they believe in Him as the Son of God, as the One who became man? Do they believe in Him as buried and risen? How do they believe in Him? They believe in Him merely as a man, as a reformer, as a kind of Christian socialist, as some call Him today, or I do not know what else. The question, then, is not simply how a person believes, but what a person must believe. When Christ called His disciples together and spoke with them, He said, “You who go about among the people, what do you hear? Who do they say that I am?” They answered, “Some say You are Jeremiah, others the Prophet Elijah, and others John the Forerunner. They regard You as one of the prophets.” “Very well, that is what the world says. But who do you say that I am?” Peter immediately answered, “You are the Son of the living God.”

“You are the Christ, the Son of the living God.” “Blessed are you, Simon Bar-Jonah, for flesh and blood has not revealed this to you.” What you said did not come from you; it came from the Father who created you. The world has many opinions about faith. But does it have the Orthodox faith? That is the question. Many things are said about faith, but do we possess the true faith? Someone may then ask, “What are we to believe? In whom are we to believe?” You must believe in the One of whom the Angel spoke to the Myrrh-bearing Women: “Whom do you seek here? Jesus the Crucified, the Nazarene? He is not here.” This is the One you must come to know and believe in: Jesus the Nazarene, who was crucified and buried,

and who rose from the dead. You must come to know Him—what He did, what He preached, and where He is. If everyone believes in his own way, not all roads lead to Rome. There are many people who believe in their own way. We Orthodox must point people to the truth about the Nazarene who was crucified, buried, and risen. And do you know where? In the Holy City. The place is there; the tomb from which these words were proclaimed is there. Yet most of the world knows nothing about it, either firsthand or even from a distance. Many could have gone there, though only a few have; nor have they taken care to learn about it. People learn so many other things,

things that change every day, and they follow every new development. Yet they have no interest in learning about this permanent, timeless, and unique reality, which is for their good both now and eternally. To some degree, therefore, each person is responsible for paying attention to it. So I take this opportunity, my dear friends, to tell you that there in the Holy City is a tomb—the only tomb of the founder of a Church—that is empty. Notice the wording: it is empty. All the other tombs of the founders of the so-called religions—which, in my view, are merely religious systems, for there is only one true religion—belong to separate beliefs.

The tombs of the others, I say, are sealed, closed, and full; they hold their founders captive. Only the one unique Founder, God who became man, had the power to break the bonds of death, escape the tomb, and leave it empty as a witness after so many centuries. For us, this is a great advantage. Christ gave it to us so that we might possess it and use it rightly. There are many modern-day Thomases who now demand proof, because although, as you know, faith comes by hearing, we can also pass it on through what is seen with the eyes.

“I will believe if I see. If I do not see, I will not believe.”

Someone may ask: when a person sees, is it still faith? It is knowledge, and knowledge cannot be disputed. Christ says to Thomas, “Because you have seen Me, Thomas, you have believed; blessed are those who have not seen and yet have believed.” Once you see, it becomes knowledge. Nevertheless, even today the Lord condescends to us and leaves His side open. The tomb of our Lord is like that side, a unique side to which every unbeliever may go, put in his finger, and become not unbelieving but believing. A person would understand and appreciate this, and would thank Christ a thousand times an hour, if he knew how few the Orthodox are there compared with the others, compared with those other mighty powers:

the Muslims, the Jews, the Catholics, and the rest. They are mighty powers in wealth and numbers, in propaganda and audacity. If a person knew that the Orthodox are only one in a hundred, he would say, “My God, how do these places still remain ours and continue to be called Greek? How do one hundred and eleven men in cassocks preserve all that heritage there? One hundred and eleven! What am I doing? What am I offering in this situation?” People do not know these things. And we who are gathered here at this hour may also be believing merely in our own way.

I would like us to reconsider. Not every kind of faith saves. Christ said, “I am the way.” He did not say, “I am a way,” one way among many. “I am the Light.” He did not say, “I am a light,” but the one and only Light. “I am the life.” Those definite articles make my faith exclusive. “I am the true vine,” because other vines will appear and others will offer them—newer teachers led astray by pride, self-interest, and Satan. There is one faith and one religion: the Orthodox faith, which also withstands the test of history. If a believer wishes to trace the Orthodox Church—or if any Orthodox Christian wishes to follow it back—he will reach the Upper Room, where Pentecost of the Holy Spirit took place. But if anyone outside Orthodoxy wishes to trace his own history and present it to us,

he will end up in the arms of a man. Papism will end with a pope, Protestantism with Luther, Millennialism with Russell, Jehovah’s Witness teaching with Russell, Mohammedanism with Mohammed, and so on. Only in the Orthodox Church does the believer end up in the arms of Christ—Jesus the Crucified—who, through His life on earth, brought about man’s reconciliation with God. It was not God who needed to be reconciled with man, because, according to the divine John Chrysostom, God was never at enmity with us. People do not know these things. Even those who call themselves Christians, who make the sign of the Cross and go to Church, who speak of “Christ” and say, “Christ is risen,” do not know these details. There, then, is the center.

It is called the Holy City. If only people knew about this Holy City! Consider Jerusalem. I had the opportunity to examine what people say about the origin of its name, and I found the following: long ago, when the city was first founded, it was called Salem, which means peace. Later it was called Jebus, after the tribe of the Jebusites, who were Canaanites. Then Herodotus of Halicarnassus, the father of history, called it Cadytis, meaning “great city.” After that it was called the City of David, as we know from the texts of the Church.

They call it “the City of David.” Today, however, it is called Jerusalem. Evidently, the name combines Salem and Jebus. The letter beta became rho, and Jebus became Jerus—Jeru-salem. It is therefore, plainly, the city from which peace went forth, beginning with what was given through the Apostles, in accordance with the words of Christ that we read in the Acts of the Apostles. If you remember, He gave them this command: “Remain here until you receive power when the Holy Spirit has come upon you; and you shall be My witnesses in Jerusalem, throughout Judea and Samaria, and to the ends of the earth.” Here, then, is the source of peace. Everything begins here.

Let me tell you something else as well. At another time, God Himself called this city His own. And if we are children of God, we must love His city. If we are children of God, we must love the city and all that is within it. We must care about what is happening there and ask what we, as children of God, can offer toward the spiritual inheritance found there. To the north, near Galilee, on a height, there is a place called Skopos, known in Hebrew as Safa. There stands a memorial recalling the arrival of Alexander the Great.

What is the story? When Alexander the Great went to Jerusalem, the city surrendered to him; its people neither resisted nor fought. The high priest Jaddua came out and gave him the keys of the city so that he might enter. That evening, when the banquet celebrating the victory over the city was held, Parmenion, his aide-de-camp, is said to have refused to sit at the table because he was angry. Alexander saw that his aide had not taken his place and demanded an explanation: “What is the meaning of this behavior?” He replied, “My behavior is justified. Can I endure seeing you, O king—you who have ridden here on horseback from I do not know how far away—dismount

and bow down before a priest? This is utter foolishness.” Alexander replied, “If you knew what God told me yesterday afternoon about this city, you would have done the same, and perhaps even more.” He continued, “God told me, ‘This city is Mine, and you shall not fight against it. Its keys will be given to you.’” God had said the same to the high priest, who came out to meet Alexander the Great and gave him the keys. From this account too, we receive the message: “This city is Mine.” What was God foreseeing? Looking back, we can see what He foresaw. Therefore, no one can remain indifferent toward the city of Christ, the city of God. For in this city, as

the divine John Chrysostom says, “in a single moment the ancient tyranny of the devil was overthrown.” It was overthrown there, on Golgotha. There death itself was abolished. In this city sin was destroyed. In this city the curse was broken. Paradise was opened. Human beings were once again joined with the angels. The God of peace made peace between the things above and those upon the earth. Everything happened there. So, Christian, what do you know about this place, where so much was accomplished for your sake? And what are you doing in response to these obligations before God, or in response to all those who, throughout the centuries, offered their blood and their labor?

and sweat to preserve them? Are we simply to flatter ourselves that we possess the Holy Places—to receive so great an inheritance without offering sacrifice, labor, money, or anything at all? This is a responsibility. You know, moreover, that according to the accepted account, from the year 62, beginning with James, the first bishop, until 422, forty-two bishops served there. From about 422, when it became a Patriarchate, until today, ninety-six Patriarchs have served. This is something great and a great honor for us; yet we want merely to stand by and watch all these things.

In that place a person can test his faith: Am I in the truth, or am I not? Other confessions are present there as well. There are Catholics, Armenians, Abyssinians, Copts, Protestants, Jews, Muslims—everyone is there. And there is a touchstone there, which I will show you later, God willing: the Most Holy Sepulchre and the light of the Resurrection, which, as everyone knows, is granted only to the Orthodox. Christ does not show partiality; He simply points out the truth to those who are willing to see it. Mr. Lypiris, let me tell you one aspect of this whole matter.

Although the Abyssinian, the Copt, and the Armenian all see it—and indeed the Armenian Patriarch enters the Holy Edicule and watches our own representative of the Patriarch, or the Patriarch himself, receive from Christ the light of the Resurrection—he still remains in heresy. What causes this? A domineering spirit, the close companion of pride. He does not even condescend to make a metanoia, a bow of repentance. The others make a metanoia before our Patriarch. They receive his blessing to prepare themselves, so that they too may go and witness the giving of the Holy Fire. The Catholics merely circle around, in their own manner, which I do not wish to describe, out of jealousy,

holding their candles as though to say, “Christ has appeared to everyone. See that you receive the light, for He needs no one.” There a person examines and checks his faith. He looks at the clock of his faith to see whether it is keeping the right time. Ask about it and go there. Ask those who have gone and seen it for themselves, and take care that your faith is right. In view, then, of all our obligations; in view of what God has left there as an inheritance to us Orthodox; in view of those who came before us and, I repeat, gave sweat, toil, and blood to preserve it; and even in view of Christ’s forbearance toward us—for because of our sins, we did not deserve to possess even these things—there has, of course, been a great decimation

of the holy shrines, unfortunately. Muslims possess some of them, and others possess others. We do not possess them all. This has happened because of our sins. In view of these obligations, each of us must take a stand. Someone might say to me, “Mr. Panagopoulos, you know more because you have studied a little and have seen these things. What is needed?” First, blood is needed. “What do you mean? Are we going to give a blood transfusion?” Yes, we are going to give a transfusion. Blood is needed—people are needed. The cassock is needed. But not only the cassock; even the humblest servant is needed. Let me tell you this: when we went there, some young women in our group worked for three or four days in the Church of the Resurrection, cleaning various areas and objects. They simply do not have enough people to clean them.

Manual service is needed. You cannot become a clergyman; you cannot become a bishop; you cannot become a Patriarch. Can you become nothing else? Are Patriarchs the only people needed there? Is no supporting help required? We know how this works: before a single bullet can be fired at the front, people must labor for years behind the lines to manufacture that bullet. In the same way, for the Patriarch, the Archimandrite, the abbot, the sacristan, or whoever else to remain at his post, other people are needed. Why do we sit here and wander about? Why have I not thought, why have you not thought, why have we not thought of offering one month of service there? I will go to Jerusalem for one month to work. I will offer my service at Gethsemane, where one exhausted soul is wearing himself out. I will offer my service at the Most Holy Sepulchre, where one exhausted soul is wearing himself out. Why can I not do it? I can.

Who among us has ever thought of giving a child—or giving himself—to the Most Holy Sepulchre? What a great honor it would be to serve as a guardian of Christ’s Tomb! I will show you later a guardian of the Most Holy Sepulchre, whose very outward appearance speaks for him. Yes, today we campaign against the cassock, and you know the warfare being waged. But if I am Orthodox, I must have discernment and beseech God: “My God, do You not see even one child from my own household? My God, how can I help another child become a clergyman in the Church and advance as far as Your higher school in Jerusalem, in those Holy Places?” Can this not be done? This, then, is one offering. We must now turn again to the different offerings. The second is money.

Money gives things wings. I heard a woman behind me speaking, and she said, “Could these words of Panagopoulos not be given wings and carried throughout the world?” I heard her, turned around, and said, “You have the wings in your handbag. Give these words wings and let them go. Here are books, here are cassette tapes—and here is the need for money. Give them wings, then. The money is in your pocket. Let them fly.” Yes, this is not an age in which the world is fed with manna. It is an age in which it is fed with sweat. Have you offered anything? Have you considered it an honor to send even a small coin there? Earlier you heard a budget or financial report here. These are meager amounts: fifty, one hundred, two hundred, three hundred thousand.

Whether it is three hundred, four hundred, five hundred thousand, one million, or ten million today—what is it? It is nothing. If the Orthodox truly understood and kept—not even a money box, but simply a cup set aside with the words “Holy Places” written on it—and put one small coin into it each day, we could help those people. The finest and largest vehicle, with the best driver, cannot move without fuel. Money is the fuel. Even Christ Himself was served from the possessions of the women who followed Him. Do not be deceived, you who are deluded, imagining that everything will be done miraculously. No! He awaits our sacrifices. Take this seriously, therefore. Set up a money box for the Holy Places. Gather a coin or two. You see events being held here; you see associations of the Most Holy Sepulchre; you see the people involved. Approach them, so that we may help this work.

I will tell you one thing that will grieve your heart. In Samaria stands the Church of Saint Photini. Since 1912 it has been built only as high as the windows, and there it remains. Hellenism, where are you? If you gave one drachma a year, you could complete it and put a roof over it. Others may take it from us. To our shame! In the place where the woman who had once been in darkness saw the light and became Saint Photini, shall that place once again become foreign to us? To our shame! I tell you, let us become preachers and spread this message, so that savings may be gathered and we may support the cause of the Holy Places, because others are buying them away from us with money—

various heretics. And now the third and final offering, and with this I will conclude. You have no blood to give—no person, no human being, not yourself? You have no money to give? Surely you have prayer to offer. It costs nothing; it requires neither blood nor money. It costs nothing. Tell me, then: Have you ever prayed for the Holy Places? Have you ever said, “Remember, O Lord, the Brotherhood of the Holy Sepulchre. Remember, O Lord, the Brotherhood of Sinai. Remember, O Lord, the Holy Mountain that bears Your name. Remember, O Lord, our Patriarchates, and the Ecumenical Patriarchate”? What have you ever said, O Orthodox Christian? Saint Anthony, in the desert, upheld the inhabited world by his prayers.

What does prayer mean? It covers everything, obtains everything, and can accomplish everything. Write, then, on your paper; write in your prayer book; write into your spiritual struggle: “And for the Brotherhood of the Holy Sepulchre, and for all those who labor blamelessly for others.” They offer themselves without personal gain, both to enlighten and to help, so that these places may be supported and preserved. For the touchstone is there. There Judaism will be shattered; there Islam, Buddhism, Papism, and the papal spirit will be shattered. Before this empty Tomb of Christ, before this Most Holy Light, all these things will be shattered. And one day Orthodoxy will shine forth again. But if we do not commit ourselves and attend to these three things—to the threefold offering I have described: blood, money, and prayer—

then we must bow our heads and admit that we are of no account. And I pray, through the prayers of His Grace the Bishop and of the Fathers, that this may not happen to us, but that we may remain faithful to the lot entrusted to us. And may Christ our God, together with the Most Holy Theotokos and the Saints there, bestow upon each of us what is fitting and preserve us from the devices of Satan.

Thank you.

Ecclesiastical Exarch in Greece: First, I express my profound gratitude to the President of the Greek Association of the Most Holy Sepulchre and to the Board of Directors, which organized this festal event in support of the Most Holy Sepulchre. I likewise offer my heartfelt thanks to today’s speaker, the honorable Mr. Panagopoulos, who has so vividly set before us the responsibility we must bear as Orthodox Christians, and especially as Greeks. From the time the first Church was founded by our Lord in the Holy City of Jerusalem, it was Greeks who fostered the Most Holy Shrines and were appointed as their guardians. Therefore, we who live in Jerusalem do not feel that we are in a foreign country, but in a part of our beloved homeland. Like the Monastery of Sinai, it is the last bastion of Hellenism in a foreign land. Mr. Panagopoulos has described very well our tremendous need for people. Every day our numbers diminish.

Our elders die, but no new blood enters the bosom of the sacred Brotherhood of the Holy Sepulchre. It will be an eternal disgrace, my brethren, if we lose this sacred inheritance from our Fathers, who struggled through many adversities to preserve as firmly Greek that which is called the Patriarchate of Jerusalem and the Holy Places. Therefore, as Ecclesiastical Exarch in Greece, I make a fervent appeal to every one of you. If a person does not himself have a child to offer, let him approach his neighbor, so that we may preserve this inheritance.

Let us preserve it through the ages, unharmed and intact in every respect, just as we received it. Besides the appeal I am making at this moment from this platform, I have also received by telephone the prayers and blessings of His Most Divine Beatitude, our venerable Father and Patriarch of Jerusalem, Benedict, for the President, the members, and all of you who willingly came to attend this festal event. From the depths of my heart, I pray that the grace and blessing of the Most Holy Sepulchre

may be with us all.

Σεβασμιότατε, σεβαστοί μου πατέρες, αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί. Εκλήθην και πάλιν, χάριτι Θεού, να προσφέρω κι εγώ, σαν ένας προσκυνητής των Αγίων Τόπων, κάτι από το κεφάλαιο το οποίο δημιούργησα εκεί που επέτρεψε ο Θεός κατά τρία συνεχή έτη να μεταβώ. Όταν προ τριετίας ξανά είχα κληθεί εδώ να προσφέρω κι εγώ κάτι γύρω σε αυτή την προσπάθεια, είπα ότι δεν αισθάνομαι καλά, διότι επί τόσα έτη, παρότι διακονώ, χάριτι Κυρίου, στον Λόγο του Θεού, δεν είχα μιλήσει για τα θέματα αυτά.

Ανεπανάληπτα που συμβαίνουν γύρω από τους Αγίους Τόπους και από την Ορθοδοξία. Λέω, λοιπόν, ότι απόψε το βράδυ εκλήθηκα πάλι να πω κάτι. Το θέμα, όπως ακούσατε, είναι το θέμα της ευθύνης μας έναντι αυτών των Αγίων Τόπων, όλων των λεγομένων χριστιανών. Δεν το θεωρώ ότι είναι έξω του Αγίου Πνεύματος το ότι αυτή η εκδήλωση γίνεται την ημέρα της Ορθοδοξίας, διότι είναι μια ευκαιρία, νομίζω, κατά αυτήν την έννοια, οι εκάστοτε ομιλητές να υπενθυμίζουν γενικά στους Ορθοδόξους την υπόθεση αυτή.

Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Απόστολος, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Βασιλεία των Ουρανών, ανθρώπους, ταυτόχρονα δε, μα είναι η θέση να διαφωτίσουν και τους άλλους. Με ό,τι από έναν ξεκίνησε και έφτασε εκεί που έφτασε η υπόθεση του χριστιανισμού. Έχουμε υποχρέωση, λοιπόν, ο καθείς από τον εαυτό μας, από τη θέση του, να μεταφέρει αυτές τις αλήθειες, αφενός να στερεούται η πίστη του ανθρώπου.

Δε και άλλοι, αν θέλουν να βρουν το δρόμο τους. Θα πρέπει να γνωρίζουμε πρώτον, αγαπητοί μου, ότι οποιαδήποτε πίστη δεν σώζει. Εάν πλησιάσετε τους ανθρώπους και τους ερωτήσετε αν πιστεύουν, θα σας πούνε ότι πιστεύουν. Αν τους ρωτήσετε σε τι πιστεύουν, «Πιστεύω σε ένα μοιραίο. Βέβαια, κάτι υπάρχει». Αν πλησιάσετε μια άλλη μερίδα, θα σας πούνε «Βέβαια, πιστεύω». «Σε τι πιστεύεις;» «Πιστεύω σε μια ανώτερη δύναμη. Δεν μπορεί, κάτι υπάρχει». Πλησιάσετε σε άλλη μερίδα, θα σου πει ότι «Πιστεύω στον Θεό». Βλέπε, οι Ιεχωβάδες πιστεύουν στον Ιεχωβά. Άλλοι πιστεύουν και σε αυτόν τον Χριστό. Αλλά αυτόν τον Χριστό πώς τον πιστεύουνε;

Πιστεύουν ως Υιόν του Θεού, ως ενανθρωπίσαντα; Τον πιστεύουν ως ταφέντα, ως αναστάντα; Πώς τον πιστεύουν; Τον πιστεύουν σαν έναν ψιλό άνθρωπο, σαν έναν αναμορφωτή, σαν έναν χριστοσοσιαλιστή, όπως λένε σήμερα άλλοι, και δεν ξέρω τι. Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι πώς πιστεύει ο άνθρωπος· το τι πρέπει να πιστεύει ο άνθρωπος. Όταν ο Χριστός μας εκάλεσε τους μαθητές εκεί σε μια συζήτηση και έτσι λέγει: «Εσείς που γυρίζετε στην αγορά, τι ακούτε; Για ποιον με έχουνε;» «Άλλοι λένε σ' έχουνε για τον Ιερεμία, άλλοι για τον Προφήτη Ηλία, άλλοι για τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Έτσι, σ' έχουνε για έναν των προφητών». «Καλά, αυτά τα λέει ο κόσμος. Εσείς για ποιον με έχετε ότι είμαι;» Πετάγεται ο Πέτρος και λέει: «Συ ει ο Υιός του Θεού του ζώντος».

«Ο Χριστός εσύ, ο Υιός του Θεού του ζώντος». «Μακάριος ει, Σίμων Βαριωνά, διότι σαρξ και αίμα ουκ απεκάλυψέ σοι». Αυτό που είπες δεν το 'πες εσύ. Το είπε ο Πατέρας ο δημιουργήσας σε. Πολλές γνώμες έχει ο κόσμος περί πίστεως. Έχει την ορθόδοξον πίστιν; Αυτό είναι το θέμα. Πολλοί λέγονται περί πίστεως. Έχουμε την ορθή πίστη; Σε αυτήν την περίπτωση θα πει κανείς: «Τι να πιστεύουμε εμείς; Σε ποιον να πιστεύεις;» Θα πιστεύεις σε Εκείνον που είπε ο Άγγελος στις Μυροφόρες: «Τι ζητείτε ώδε; Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν; Ουκ έστιν ώδε». Αυτόν θα μάθεις, Αυτόν θα πιστεύεις: τον Ιησούν τον Ναζαρηνόν, τον Σταυρωθέντα, τον Ταφέντα,

αναστάντα. Αυτόν θα μάθεις, τι έκανε, τι κήρυξε και πού βρίσκεται. Εάν πιστεύεις με τον τρόπο σου, όλοι οι δρόμοι δεν πηγαίνουν στη Ρώμη. Υπάρχουν, λοιπόν, πολλοί άνθρωποι που πιστεύουν με τον τρόπο τους. Εμείς θα πρέπει, οι Ορθόδοξοι, να εντοπίσουμε αυτή την πληροφορία του Σταυρωθέντος, του Ταφέντος, του Αναστάντος, του Ναζαρηνού. Ξέρετε πού; Από την Αγία Πόλη. Εκεί υπάρχει το μέρος, εκεί υπάρχει ο τάφος που ελέχθησαν αυτά από εκεί. Και ο κόσμος ο πολύς δεν το ξέρει ούτε από κοντά ούτε από μακριά. Ούτε πήγε, που θα μπορούσαν πολλοί να πάνε, εκτός ορισμένων, αλλά ούτε φρόντισε να μάθει. Τόσα άλλα πράγματα μαθαίνει,

τα οποία αλλάζουν καθημερινώς, και τούτοις τα παρακολουθεί με όλες τις εναλλαγές των. Όμως αυτό το μόνιμο, το κλασικό, το ανεπανάληπτο, που του είναι συμφέρον πρόσκαιρο και όλο, δεν ενδιαφέρεται να το μάθει. Γι' αυτό είναι υπεύθυνος σε έναν βαθμό και να το προσέξει. Δράττομαι, λοιπόν, της ευκαιρίας να σας πω, αγαπητοί μου, ότι εκεί στην Αγία Πόλη υπάρχει ένας τάφος, μοναδικός τάφος αρχηγού Εκκλησίας, που είναι κενός. Προσέξτε τη διατύπωση: που είναι κενός. Αλλιώς, όλοι οι τάφοι των αρχηγών των λεγομένων θρησκειών, που για μένα είναι θρησκεύματα, δεν είναι θρησκεία — μία είναι θρησκεία, μία επίσης — αλλά είναι ιδίαι πίστεις.

Των άλλων, λέγω, οι τάφοι είναι εσφαλισμένοι, είναι κλειστοί, είναι γεμάτοι, κρατούν δεσμίους τους αρχηγούς τους. Μόνο ο μοναδικός αρχηγός, ο ενανθρωπήσας Θεός, αυτός έχει τη δύναμη να λύσει τα δεσμά του θανάτου και να ξεφύγει του τάφου, και να μένει κενός εις μαρτυρίαν μετά τόσους αιώνες. Αυτό για μας είναι ένα ατού. Το έδωσε ο Χριστός μας να το έχουμε και να το χρησιμοποιήσουμε στις σωστές συμφωνίες. Υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι Θωμάδες, οι οποίοι ζητούν πλέον αποδείξεις, γιατί, ξέρετε, παρότι η πίστη είναι εξ ακοής, ε, ούτως εμείς τη μεταφέραμε εξ οφθαλμών.

πιστεύω εγώ να δείρω. Αν δείρω δεν πιστεύω.

Ρωτεί: όταν ο άνθρωπος δει, λέει, είναι πίστη πλέον; Είναι γνώση, και οι γνώσεις δεν αμφισβητούνται. Ο Χριστός λέγει στον Θωμά: «Εώρακάς με, Θωμά, και πεπίστευκας· μακάριοι οι μη ιδόντες και πιστεύσαντες». Είναι γνώση όταν θα δεις. Εν πάση περιπτώσει, συγκαταβαίνει και σήμερα και αφήνει την πλευρά του αυτή. Ο τάφος του Κυρίου μας είναι μια πλευρά, μοναδική πλευρά, που μπορεί κάθε άπιστος να πηγαίνει, να βάλει τον δάκτυλό του και να μη γίνεται άπιστος αλλά πιστός. Θα μπορούσε να καταλάβει ο άνθρωπος και να εκτιμήσει και να λέγει χίλια ευχαριστώ την ώρα στον Χριστό του, αν γνώριζε τις αναλογίες που υπάρχουν εκεί οι Ορθόδοξοι εν σχέσει με τους άλλους, με τα μεγαθήρια τα άλλα.

Μουσουλμάνων, των Εβραίων και των λοιπών, των Καθολικών και των άλλων. Μεγαθήρια σε χρήμα και σε ποσότητα, σε προπαγάνδα και σε θρασύτητα. Εάν γνώριζε ότι είναι ένας στις εκατό, θα έλεγε: «Θεέ μου, πώς ακόμη αυτά μένουν και λέγονται ελληνικά; Πώς όλο αυτόν τον κόσμο εκεί τον διατηρούν εκατόν ένδεκα ρασοφόροι; Εκατόν ένδεκα! Τι κάνω εγώ; Τι προσφέρω εγώ στην περίπτωση αυτή;» Δεν τα ξέρει ο άνθρωπος αυτά. Και εμείς, αυτοί που βρισκόμαστε αυτή την ώρα εδώ, πιθανόν να πιστεύουμε με τον τρόπο μας.

Θα ήθελα να αναθεωρήσουμε... Η οποιαδήποτε πίστη δεν σώζει. Ο Χριστός είπε «Εγώ είμαι η οδός», δεν είπε «Είμαι οδός», μία οδός. «Εγώ είμαι το Φως», δεν είπε «Είμαι φως», το μοναδικό. «Εγώ είμαι η ζωή». Τα άρθρα αυτά μονοπωλούν την πίστη μου. «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή», γιατί θα υπάρξουν κι άλλα αμπέλια και θα προσφέρουν άλλοι, νεότεροι, παρασυρμένοι από εγωισμό, από συμφέρον, από σατανά. Μία είναι η πίστη, μία είναι η θρησκεία, η Ορθόδοξος, η οποία αντέχει και στην ιστορία. Αν θελήσει ο πιστός, η Ορθόδοξος Εκκλησία να προχωρήσει ή ο κάθε Ορθόδοξος, θα φτάσει στο υπερώο, εκεί που έγινε η Πεντηκοστή του Πνεύματος του Αγίου. Οποιοσδήποτε άλλος, έξω της Ορθοδοξίας, εάν θέλει να κινηθεί, να μας παρουσιάσει την ιστορία...

θα πέσει στην αγκαλιά ενός ανθρώπου. Ο παπισμός θα πέσει σε έναν πάπα, ο προτεσταντισμός θα πέσει στον Λούθηρο, ο χιλιασμός θα πέσει στον Ρώσελ, ο Ιεχωβισμός σε έναν Ρώσελ, ο μωαμεθανισμός σε έναν Μωάμεθ και ούτω καθεξής. Μόνο η Ορθόδοξος Εκκλησία είναι εκείνη στην οποία θα πέσει ο πιστός στην αγκαλιά του Χριστού, του Εσταυρωμένου, του Ιησού, ο οποίος ειργάσατο μέσω της γης τη συμφιλίωση του ανθρώπου μετά του Θεού. Όχι του Θεού μετά του ανθρώπου, καθότι, κατά τον θείο Χρυσόστομο, ο Θεός ούτε που εχθραίνει. Αυτά δεν τα ξέρουν οι άνθρωποι. Και οι λεγόμενοι χριστιανοί, οι οποίοι και το σταυρό τους κάνουν και στην εκκλησία πηγαίνουν, όμως και «Χριστός» λέγουν, «Χριστός Ανέστη», αλλά δεν γνωρίζουν τις λεπτομέρειες αυτές. Εκεί, λοιπόν, υπάρχει το κέντρο.

Αγία, λεγομένη Πόλις, Αγία Πόλις. Να γνώριζαν οι άνθρωποι περί της Αγίας αυτής πόλεως. Βλέπετε, η Ιερουσαλήμ. Μου δόθηκε η ευκαιρία να κοιτάξω τι λένε οι άνθρωποι γύρω από την ονομασία αυτή και βρήκα τα εξής: επειδή είχε παλιά, όταν πρωτοϊδρύθη αυτή η πόλη, ονομασθεί Σαλήμ, που ερμηνεύεται ειρήνη. Κατόπιν ονομάστηκε Ιεβούς, από τη φυλή των Ιεβουσαίων, που ήσαν Χαναναίοι. Έπειτα ο πατήρ της ιστορίας, ο Αλικαρνασσεύς Ηρόδοτος, την αποκαλεί Κάδυτιν, δηλαδή μεγάλη πόλη. Έπειτα λέγεται πόλις του Δαβίδ, όπως ξέρουμε τα εκκλησιαστικά κείμενα.

Λένε «πόλις του Δαβίδ». Τώρα όμως λέγεται Ιερουσαλήμ. Προφανώς είναι ένας συνδυασμός του Σαλήμ και του Ιεβούς. Το βήτα έγινε ρο και έγινε Ιερούς. Αντί Ιεβούς έγινε Ιερούς, Σαλήμ. Και προφανώς είναι, δηλαδή, η πόλη αυτή από την οποία εξεπορεύθη η ειρήνη, αρχής γενομένης με τα διδόμενα διά των Αποστόλων, με βάση εκείνο που είπε ο Χριστός μας, που διαβάζουμε στις Πράξεις των Αποστόλων. Αν θυμάστε, ένα παράγγελμα που τους έδωσε: «Σεις», λέει, «μείνετε μέχρι εδώ και λήψεσθε δύναμιν, επελθόντος του Αγίου Πνεύματος εφ' υμάς, και έσεσθέ μοι μάρτυρες εν τε Ιερουσαλήμ και εν πάση τη Ιουδαία, Σαμαρεία και έως εσχάτου της γης». Εδώ είναι η πηγή, δηλαδή, της ειρήνης. Από εδώ ξεκινάνε τα πάντα.

Θέλατε να σας πω και ένα άλλο ακόμη. Αυτή η πόλις και άλλοτε ελέχθη, εκ μέρους του ιδίου του Θεού, δικιά του πόλις. Και αν εμείς είμαστε παιδιά του Θεού, πρέπει να αγαπάμε τη δικιά του πόλη. Και αν είμαστε παιδιά του Θεού, πρέπει να αγαπάμε την πόλη και τα εν τη πόλει, και να ενδιαφερόμεθα και να μας απασχολεί το θέμα, το τι γίνεται εκεί και τι μπορώ εγώ να προσφέρω σαν ένα παιδί του Θεού, που είναι μια περιουσία πνευματική εκεί πέρα. Υπάρχει προς το βόρειο μέρος της Γαλιλαίας, σε ένα ύψωμα εκεί, ένα μέρος που λέγεται Σκοπός, εβραϊστί λέγεται Σαφά. Εκεί υπάρχει κάτι το αναμνηστικό, που υπενθυμίζει την κάθοδο του Μεγάλου Αλεξάνδρου εκεί.

Τι λέγεται; Όταν πήγε ο Μέγας Αλέξανδρος στα Ιεροσόλυμα, τα Ιεροσόλυμα του παρεδόθησαν, δεν αντέδρασαν, δεν επολέμησαν. Βγήκε ο αρχιερεύς ο Ιαδδούς και του έδωσε τα κλειδιά της πόλεως να εισέλθει. Το βράδυ που έγινε το τραπέζι, το επινίκιο επί της πόλεως, ο Παρμενίων, ο υπασπιστής του, λέγεται ότι δεν εκάθισε στο τραπέζι, χολωθείς. Είδε ο Αλέξανδρος ότι ο υπασπιστής δεν εκάθισε και του ζήτησε εξηγήσεις: «Τι συμπεριφορά είναι αυτή;» Λέγει: «Η συμπεριφορά είναι δικαιολογημένη, η συμπεριφορά μου. Μπορώ να ανεχθώ να κατεβείτε εσείς, που έρχεστε από, δεν ξέρω πού ξεκινήσατε, βασιλεύ, καβάλα

στο άλογο, και να κατεβείτε να προσκυνήσετε έναν παπά; Αυτό είναι το μέγεθος επιπολαιότητος». «Αν εσύ», του λέει, «γνώριζες τι μου είπε χθες το απόγευμα ο Θεός για αυτή την πόλη, το ίδιο θα έκανες και ίσως περισσότερο». Του λέει: «Μου είπε ότι η πόλη αυτή είναι δική του και δεν θα την πολεμήσεις. Θα σου δοθούν τα κλειδιά». Αυτά τα ίδια είπε και στον αρχιερέα, ο οποίος εξήλθε και προϋπάντησε τον Μεγάλο Αλέξανδρο και του έδωσε τα κλειδιά. Έχουμε μια πληροφορία και από εκεί ότι «είναι δική μου αυτή η πόλη». Τι επρόβλεπε; Το βλέπουμε εκ των υστέρων τι επρόβλεπε. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί ο άνθρωπος να αδιαφορεί για την πόλη του Χριστού, για την πόλη του Θεού. Άλλωστε, σε αυτή την πόλη, όπως λέγει ο

θείος Χρυσόστομος, «ενί λόγω, κατελύθη», λέει, «η χρονία τυραννίς του διαβόλου». Εκεί κατελύθη, στον Γολγοθά. Εκεί κατελύθη και ο θάνατος εσβέσθη. Στην πόλη αυτή η αμαρτία ανηρέθη. Στην πόλη αυτή η κατάρα κατελύθη. Ο Παράδεισος ηνεώχθη. Οι άνθρωποι αγγέλοις ανεμίγησαν ξανά. Της ειρήνης ο Θεός ειρηνοποίησε τα άνω και τα επί της γης. Εκεί έγιναν όλα. Τι ξέρεις, λοιπόν, άνθρωπε χριστιανέ, για το μέρος αυτό που επετεύχθησαν τόσα πράγματα για σένα, και τι κάνεις έναντι αυτών των υποχρεώσεων εκ μέρους του Θεού ή έναντι όλων αυτών που μέσα στους αιώνες προσέφεραν το αίμα τους, τους κόπους τους,

ιδρώτας, για να τα διατηρήσουν; Απλώς να κολακευόμεθα εμείς ότι έχουμε τους Αγίους Τόπους, να παίρνουμε το μεγάλο χωρίς να προσφέρουμε θυσία, κόπο, χρήμα, τίποτα; Είναι μία ευθύνη. Άλλωστε, γνωρίζετε ότι η υπόληψη κατά την οποία από το 62, από Ιακώβου του πρώτου αρχιερέως, μέχρι το 422 αρχιεράτευσαν 42 αρχιερείς. Από το 422 περίπου, που έγινε Πατριαρχείο, μέχρι σήμερα έχουν πατριαρχεύσει 96 Πατριάρχαι. Μεγάλο πράγμα αυτό, μεγάλη τιμή για μας αυτό το πράγμα, και εντούτοις όλα αυτά θέλουμε να παρατηρούμε.

Στο μέρος αυτό ο άνθρωπος μπορεί να δοκιμάσει την πίστη του. Είμαι στην αλήθεια ή δεν είμαι; Εκεί υπάρχουν και άλλα δόγματα. Υπάρχουν Καθολικοί, υπάρχουν Αρμένιοι, υπάρχουν Αβυσσινοί, υπάρχουν Κόπτες, υπάρχουν Προτεστάντες, υπάρχουν Εβραίοι, υπάρχουν Μουσουλμάνοι, υπάρχουν οι πάντες. Υπάρχει μία λυδία λίθος εκεί, που θα σας τη δείξω στη συνέχεια, αν ο Θεός επιτρέψει. Είναι ο Πανάγιος Τάφος και το φως της Αναστάσεως, που δίδεται απ' όλους στους Ορθοδόξους μόνον. Δεν μεροληπτεί ο Χριστός μας, απλώς υποδεικνύει εις τους θέλοντας. Κύριε Λυπηρέ, να σας πω μια πλευρά της όλης αυτής υποθέσεως.

Παρότι ο Αβυσσινός, παρότι ο Κόπτης, παρότι ο Αρμένιος βλέπουν, και ο Αρμένιος μάλιστα Πατριάρχης εισέρχεται εις το Άγιον Κουβούκλιο και παρακολουθεί τον δικό μας, τον αντιπρόσωπο του Πατριάρχου ή τον ίδιο τον Πατριάρχη, που του δίδει ο Χριστός το φως της Αναστάσεως, και εξακολουθεί να παραμένει στην αίρεση. Αυτό τι κάνει; Δεσποτισμός, το φίλιο αυτό του εγωισμού, ούτε καν καταδέχεται να βάλει μετάνοια. Οι άλλοι βάζουν στον δικό μας Πατριάρχη μετάνοια. Παίρνουν καιρό για να ετοιμαστούν να πάνε να παρακολουθήσουν κι αυτοί την απόδοση του Αγίου Φωτός. Καθολικοί γυρίζουν γύρω γύρω, απλώς, και με έναν τρόπο δικό τους, που δεν θέλω να τον πω, από ζήλον,

με τη λαμπάδα στην πρόθεση να: «Ο Χριστός έχει φανεί εις πάσι. Κανονίστε να φωτιστείτε, διότι δεν χρειάζεται κανέναν». Εκεί ο άνθρωπος ελέγχει, κοντρολάρει την πίστη του. Κοιτάζει το ρολόι της πίστεώς του πώς πηγαίνει. Ρωτήστε το να πάτε. Ρωτήστε από τους ανθρώπους που πήγανε, είδανε από κοντά, και προσέξετε την πίστη σας να είναι ορθή. Έναντι, λοιπόν, λέγω, αυτών όλων των υποχρεώσεων που έχουμε, έναντι αυτών που έχει αφήσει ο Θεός εκεί και κληρονόμησε σε μας τους Ορθοδόξους, έναντι των ανθρώπων που πέρασαν και άφησαν, επαναλαμβάνω, ιδρώτα, κόπους, αίμα, για να διατηρηθεί αυτό, και έναντι της ανοχής ακόμη του Χριστού μας, διότι λόγω των αμαρτιών μας δεν έπρεπε να τα έχουμε εμείς ούτε αυτά. Βέβαια, έχει γίνει μια μεγάλη αποδεκάτιση

προσκυνημάτων, δυστυχώς. Τα έχουν Μουσουλμάνοι, τα έχουν άλλοι. Δεν τα έχουμε εμείς όλα αυτά. Λόγω των αμαρτιών μας είναι αυτό το πράγμα. Έναντι αυτών των υποχρεώσεων θα πρέπει να πάρουμε μια θέση ο καθένας. «Τι έχει ανάγκη;» θα μου έλεγε ίσως, «Κύριε Παναγόπουλε, εσείς ξέρετε πιο πολύ, που διαβάσατε λίγο, που είδατε. Τι έχει ανάγκη;» Πρώτον, έχει ανάγκη από αίμα. «Τι δηλαδή, θα κάνουμε μετάγγιση;» Ναι, μετάγγιση θα κάνουμε. Έχει ανάγκη από αίμα. Έχει ανάγκη από ανθρώπους. Έχει ανάγκη από ράσο. Δεν έχει μόνο ανάγκη από ράσο. Έχει ανάγκη και από έναν τελευταίο υπηρέτη. Αρκεί να σας πω: όταν πήγαμε κάτω, κοπέλες μαζί μας που ήσαν, επί τρεις-τέσσερις ημέρες εργάζονταν στον Ναό της Αναστάσεως, καθαρίζοντας μέρη εκεί και πράγματα. Δεν έχουν ανθρώπους οι άνθρωποι να τα καθαρίσουν.

Χρειάζεται υπηρεσία χειρωνακτική. Δεν μπορείς να γίνεις κληρικός, δεν μπορείς να γίνεις δεσπότης, δεν μπορείς να γίνεις Πατριάρχης. Τίποτα άλλο δεν μπορείς να γίνεις; Μόνον Πατριάρχες χρειάζονται εκεί πέρα; Δεν χρειάζεται βοηθητικό; Εδώ γνωρίζουμε: για να ρίξουμε μία σφαίρα στο μέτωπο, πρέπει να εργαστούν έτη στα πίσω να τη φτιάξουν, αυτή τη σφαίρα, να τη ρίξει στο μέτωπο. Για να σταθεί, λοιπόν, και ο Πατριάρχης, ο Αρχιμανδρίτης, ο Ηγούμενος, ο Σκευοφύλαξ, δεν ξέρω ποιος, χρειάζεται άλλους. Τι καθήμεθα εδώ και γυρίζουμε; Γιατί δεν σκέφτηκα, γιατί δεν σκέφτηκες, γιατί δεν σκεφτήκαμε να προσφέρουμε εκεί πέρα ένα μήνα; Θα πάω στα Ιεροσόλυμα ένα μήνα να εργαστώ, να προσφέρω την υπηρεσία μου, να προσφέρω την υπηρεσία μου στη Γεθσημανή, που είναι μια ψυχή και έλιωσε, να προσφέρω την υπηρεσία μου στον Πανάγιο Τάφο, που είναι μια ψυχή και έλιωσε. Γιατί δεν μπορώ; Μπορώ.

Ποιος από εμάς σκέφτεται ποτέ να δώσει ένα παιδί ή τον εαυτό του στον Πανάγιο Τάφο; Τι τιμή μεγάλη θα είναι να είναι φρουρός του Τάφου του Χριστού! Θα σας δείξω στη συνέχεια. Έχω έναν φύλακα του Παναγίου Τάφου, εκεί που μιλάει με την εξωτερική του ακόμη εμφάνιση. Ναι, εμείς προπαγανδίζουμε κατά του ράσου σήμερα. Και ξέρετε τον πόλεμο που γίνεται. Αν είμαι Ορθόδοξος, πρέπει να έχουμε διάκριση για να παρακαλούμε τον Θεό: «Θεέ μου, δεν βλέπεις ένα παιδί και από το σπίτι το δικό μου; Θεέ μου, πώς μπορώ να βοηθήσω ένα άλλο παιδί να γίνει κληρικός στην Εκκλησία και να προωθηθεί και μέχρι εκεί που είναι τα ανώτερα μαθήματα τα δικά σου, στα Ιεροσόλυμα, στους Αγίους Τόπους εκείνους;» Δεν γίνεται; Μία, λοιπόν, προσφορά αυτή. Και έχουμε πάλι να έρθει στις προσφορές. Το δεύτερο είναι το χρήμα.

χρήμα, δούσαν τα φορά. Άκουσα πίσω μου μια κυρία και συζητούσε και είπε: «Δεν μπορούσαν να είχαν φτερά αυτά τα λόγια του Παναγόπουλου, να μεταφερθούν σε όλο τον κόσμο;» Το άκουσα και γυρίζω και έτσι λέγω: «Στην τσάντα σου τα έχεις τα φτερά. Βάλ' τους φτερά να πάνε. Να σου βιβλία, να σου κασέτες, να σου και λεφτά. Βάλ' τους, λοιπόν, φτερά. Τα λεφτά τα έχει η τσέπη σου. Βάλε να πετάξουνε». Ναι, δεν είναι ο καιρός που τρέφεται ο κόσμος με μάννα. Είναι ο καιρός που τρέφεται με ιδρώτα. Ε, προσέφερες; Ε, θεώρησες κολακευτικό να στείλεις μια δεκάρα εκεί πέρα; Ακούσατε προηγουμένως έναν προϋπολογισμό εδώ ή έναν απολογισμό. Πενιχρά πράγματα: 50, 100, 200, 300 χιλιάδες.

Είναι τρακόσιες και τετρακόσιες και πεντακόσιες και ένα εκατομμύριο και δέκα εκατομμύρια σήμερα· τι είναι; Τίποτα δεν είναι. Εάν οι Ορθόδοξοι είχαν συνειδητοποιήσει και είχαν, όχι κουμπαρά, ένα φλιτζάνι εκεί στην άκρη και να βάλουν εκεί επάνω «Άγιοι Τόποι», μια δεκάρα την ημέρα να βάλουν, θα μπορούμε να τους βοηθήσουμε τους ανθρώπους. Το καλύτερο όχημα, το μεγαλύτερο όχημα και ο καλύτερος οδηγός, χωρίς καύσιμα δεν μπορεί να κινηθεί. Είναι τα καύσιμα. Και αυτός ο Χριστός μας διακονείτο εκ των υπαρχόντων των κυριών. Μην πλανάστε, πλανεμένοι, και έχετε τη γνώμη ότι θαυματουργικώς θα κάνουν. Όχι! Περιμένει τις θυσίες τις δικές μας. Γι' αυτό λάβετε το σοβαρώς υπόψη. Βάλετε κουμπαρά για τους Αγίους Τόπους. Μαζέψετε μια δεκάρα-δυο. Βλέπετε εδώ εκδηλώσεις, βλέπετε συνδέσμους

εδώ πέρα του Παναγίου Τάφου, βλέπετε ανθρώπους. Πλησιάσετε να βοηθήσουμε το κίνημα αυτό. Ένα θα σας πω και θα λυπηθεί η καρδιά σας. Στη Σαμάρεια υπάρχει ο Ναός της Αγίας Φωτεινής, από το 1912 φτιαγμένος μέχρι τα παράθυρα, και μένει εκεί. Ελληνισμέ, πού είσαι; Μια δραχμή το χρόνο να δώσεις, να τη φτιάξεις, να τη σκεπάσεις. Θα μας την πάρουν οι Εβραίοι. Για ντροπή μας! Εκεί που είδε το φως η ποτέ σκοτεινή και είναι Αγία Φωτεινή, να γίνει ξανά ξένο από εμάς; Για ντροπή μας! Εγώ σας λέγω, ας γίνουμε κήρυκες, να μεταφέρουμε αυτό το πράγμα, ώστε να γίνουν αποταμιεύσεις, να βοηθήσουμε την υπόθεση των Αγίων Τόπων, διότι οι άλλοι μας εξαγοράζουν με τα χρήματα.

Διάφοροι αιρετικοί. Και το τρίτο και το τελευταίο είναι το εξής, και τελειώνω. Δεν έχεις αίμα να δώσεις, πρόσωπο, άνθρωπο, εαυτό; Δεν έχεις χρήμα να δώσεις; Δεν θα έχεις προσευχή να δώσεις; Είναι ανέξοδος, δεν χρειάζεται αίμα, δεν χρειάζεται χρήμα, είναι ανέξοδος. Πες μου, λοιπόν, προσευχήθηκες ποτέ για τους Αγίους Τόπους; Είπες ποτέ σου «Μνήσθητι, Κύριε, της Αγιοταφικής Αδελφότητος, μνήσθητι, Κύριε, της Σιναϊτικής Αδελφότητος, μνήσθητι, Κύριε, του Αγιονύμου Όρους, μνήσθητι, Κύριε, των Πατριαρχείων μας, του Οικουμενικού»; Τι είπες ποτέ σου, άνθρωπε Ορθόδοξε; Ο Άγιος Αντώνιος στην έρημο την οικουμένη εστήριξας ευχαίς σου.

Τι πάει να πει η προσευχή; Τα πάντα σκεπάζουν, τα πάντα δίνονται, τα πάντα μπορεί. Γράφτε, λοιπόν, στο χαρτί σας, γράφτε στο προσευχητάρι, γράφτε στον αγώνα σας επάνω «και υπέρ της Αγιοταφικής Αδελφότητος, υπέρ όλων αυτών που συνδέουν τον αμώμητον ανθρώπων». Ο αφιλοκέρδως προσφέρεται να διαφωτίσουν και να βοηθήσουν ταυτόχρονα, να βοηθηθούν αυτά τα μέρη να διατηρηθούν. Διότι εκεί είναι η λυδία λίθος. Εκεί θα συντριφτεί ο Εβραϊσμός, εκεί ο Μουσουλμανισμός, εκεί ο Βουδισμός, ο Παπισμός, ο Παπιδεσμός. Μπροστά στον κενόν αυτόν τάφον του Χριστού, μπροστά στο Πανάγιο αυτό φως, εκεί θα συντριφτούν τα πάντα. Και μια μέρα θα ξαναλάμψει η Ορθοδοξία. Αλλά εμείς, αν δεν βάλουμε τον εαυτό μας και προσέξουμε σε αυτές τις τρεις περιπτώσεις, σας είπα, στο τρίπτυχο: αίμα, χρήμα, προσευχή.

Βάλουμε το κεφάλι κάτω για να πούμε ότι δεν είναι κανένας. Και εύχομαι, με τις ευχές του Αγίου Δεσπότη και των Πατέρων, να μη συμβεί αυτό σε εμάς, αλλά να μείνουμε εντάξει στον κλήρο μας. Και ο Χριστός μας, μαζί με την Παναγία μας και τους Αγίους εκεί, να επιδαψιλεύσει τα πρέποντα στον καθένα και να μας φυλάξει από τα τεχνάσματα του σατανά.

Ευχαριστώ.

Έξαρχος στην Ελλάδα. Πρώτον, εκφράζω ολόκληρον την ευχαριστίαν μου προς τον Πρόεδρον του Ελληνικού Συνδέσμου του Παναγίου Τάφου, το Διοικητικό Συμβούλιο που οργάνωσε αυτή την εορταστική εκδήλωση υπέρ του Παναγίου Τάφου. Ωσαύτως, ολοθύμως απονέμω την ευχαριστίαν εις τον ομιλητή της ημέρας, εντιμότατον κύριον Παναγόπουλον, ο οποίος τόσο πολύ μας σκιαγράφησε την ευθύνη εκείνη την οποία πρέπει να έχουμε ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί και ιδίως Έλληνες, διότι από τότε που ιδρύθη η πρώτη Εκκλησία υπό του Κυρίου μας στην Αγία Πόλη των Ιεροσολύμων, Έλληνες ήσαν εκείνοι οι οποίοι αξιοποίησαν τα Πανάγια Προσκυνήματα και τάχθησαν φρουροί αυτών. Άρα, λοιπόν, εμείς οι οποίοι ζούμε εκεί στα Ιεροσόλυμα δεν αισθανόμεθα ότι είμεθα εις μία ξένη χώρα, αλλά ότι είμεθα εις ένα κομμάτι της φιλτάτης μας πατρίδος. Είναι, δηλαδή, το τελευταίο προπύργιον, όπως και η Μονή Σινά, του Ελληνισμού μέσα εις μία χώρα ξένη. Ωραία σκιαγράφησε ο κύριος Παναγόπουλος το ότι έχουμε μεγίστη ανάγκη εμψύχου υλικού. Καθημερινώς φθίνουμε.

Θανάτους γερόντων έχουμε, αλλά νέο αίμα δεν εισέρχεται μέσα στους κόλπους της Ιεράς Αγιοταφικής Αδελφότητος. Θα είναι αιώνιον αίσχος, αδελφοί μου, εάν απολέσουμε αυτή την Ιεράν παρακαταθήκη των Πατέρων μας, οι οποίοι ηγωνίσθησαν με πολλάς αντιξοότητας για να διαφυλάξουν ισχυρώς ελληνικόν αυτό το οποίο λέγεται Πατριαρχείον Ιεροσολύμων, Άγιοι Τόποι. Γι' αυτό, λοιπόν, ως Εκκλησιαστικός Έξαρχος εν Ελλάδι, θερμήν ποιούμεν έκκλησιν προς ένα έκαστον εξ υμών. Εάν έχει ο ίδιος να προσφέρει ένα τέκνον, ας απευθυνθεί στο γείτονά του, να διασώσουμε αυτή την παρακαταθήκη.

Να διατηρήσουμε αυτήν εις αιώνας από παντός αλώβητον, ακεραίαν, όπως την παραλάβαμε. Αλλά, εκτός από την επιθυμία αυτήν την οποία κάνω εγώ αυτή τη στιγμή από του βήματος τούτου, τηλεφωνικώς έλαβον τας ευχάς και ευλογίας της Αυτού Θειοτάτης Μακαριότητος, του Σεπτού ημών Πατρός και Πατριάρχου Ιεροσολύμων, Κυρίου Κυρίου Βενεδίκτου, προς τον Πρόεδρο, τα μέλη και όλους υμάς, οι οποίοι προθύμως εσπεύσατε να παρακολουθήσετε την εορταστική αυτήν εκδήλωση. Εύχομαι εκ μυχίων καρδίας, όπως η χάρις και η ευλογία του Παναγίου Τάφου

με τα πάντον η μόνο.