The Divine Liturgy (Part 1)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let us make an attempt to shed light on certain aspects of what one might call the greatest Mystery of the Orthodox Church: the Holy Eucharist.

To have a proper understanding of this subject, a person must know where this Mystery comes from. For I trust that you too understand and can see that this was not devised by chance and then carried on for two thousand years, right down to the present day. It has a point of origin. When we speak of the Holy Eucharist, or of the Divine Liturgy, as some call it, we mean a Mystery which, under two forms—bread and wine—

offers us the very Body and Blood of our Lord Jesus Christ, sacrificed upon the Cross. Here reason comes to a halt and science stumbles; what is needed now is a white cane called faith, like the cane the blind use, as you know, to help them in their weakness, their lack of light. After all, when we speak of a Mystery, we mean something hidden. Something that is not hidden, that falls within the reach of our senses, and that we can explain rationally and naturally, is not a Mystery. At the root of the word is the verb myo: I close my mouth,

I raise my hands and say, “I do not know what is happening.” It was also a Mystery that God became man. We are speaking now to those who believe this, because there are also people who put their reason first and do not believe it. But for those who do believe, the way God became man is a Mystery. “Great is the mystery of godliness,” writes Paul, who stands second only to the One: “God was manifested in the flesh.” How can this be? It is something beyond human powers and human reason. In exactly the same way, what takes place here is a Mystery, and it concerns God Himself, who came into the world in Christ.

Again Paul says, “God was in Christ reconciling the world to Himself”; and He sacrificed Himself in order to reunite man with God. This mysterious imparting of the Body and Blood of Christ to mankind

has a purpose. It is not some joke or game. It has a purpose. After the Fall and the disobedience of our first parents, human nature became corrupted and unfit for the Kingdom of Heaven. For precisely this reason, God Himself came and gave man something that could

transform him again and renew him—re-create him, as we might say—so as to make him fit once more for the Kingdom of Heaven. And that something is His own Body. He Himself took on a body, sanctified it, and gives it to man so that it may transform his very being. Through His Blood, He also gives man a transfusion of His own Blood. In this way He remakes and perfects him, presenting him as worthy of that Kingdom. For whether we believe it or not, whether we want it or not, there is indeed a Kingdom. We do not understand these things. Most of us have never seriously applied ourselves to them. We apply ourselves instead to other matters that may be of no use to us at all, or may serve us only in this world and not when the time comes for our departure, because

whether we want it or not, whether we believe it or not, one day we shall be thrust out of this world, and at a time we do not expect. No one knows when. I say, then, that man is not fit for that Kingdom unless the King makes him a prince. If the Christian—or indeed any person—knew what it means to be a Christian, he would be beside himself with longing, just as a man or woman in love is often beside themselves over carnal and passing things. Such things flourish for only a few hours, a few days, a few months, or, at the very most, some years; they do not possess eternal blessedness. This, then, is something everyone needs to learn, whether or not they think it directly concerns them—even if only out of curiosity, to discover why it takes place.

The New Testament and the Gospel speak of this subject in many places, even connecting it with events in the Old Testament, because it too has a history leading up to it. Just as Christ has a history leading up to His coming, so this great Mystery has a history leading up to it, and I will tell you where it begins. But first I would urge you—perhaps many of you have already read it, even out of curiosity if not from genuine interest—to read the New Testament, a book written by God for man. Man considers it beneath him; he reads many other things. Yet if he does not read this book, he will find no true content in his life. You should know that. I speak from personal experience.

Let me tell you about something I personally experienced with a brother of mine who was a general. He was once ill, perhaps here at the 401 Military Hospital. He had undergone surgery following a wound he had received during the civil war, and I went to visit him. He was not a religious man. He was not exactly indifferent, but neither did he take any interest; he looked down on such things. I stayed with him for quite some time, and in the end I said, “Would you like me to leave you something, now that you have the opportunity to take a look at another side of the matter?” “What are you going to leave me,” he asked, “a Gospel?” “Yes,” I replied. “I already have one,” he said, and pointed out to me the handsome

volumes there.

I laughed. I left mine there, still folded up. “In any case,” I told him, “since I am going elsewhere, let me leave this here.” And so I left him my New Testament. Perhaps out of curiosity, he picked it up and opened it. About ten days later I visited him again, and this is what he told me. I greeted him, and we spoke about matters at home and about our mother, who was ill, and so forth. After quite some time I rose to leave. I had not asked whether he had opened the book, nor whether he had even seen it, what he had done with it, or what impression it had made on him. As I was leaving, he asked, “Why are you going?” I thought my visiting time had run out and that I had no time left. He said, “Are you not waiting for an answer?” “No,” I replied, “I did not ask you for one.” “I have an answer to give you,” he said. “Let me hear it,” I replied. “That book you left me,” he said, “I read it.”

“Sit down,” I said. “And I discovered,” he continued, “that everyone draws from this little book. This is the starting point, the root of all moral teaching; indeed, whatever good exists in the world has its foundation here.” “Glory to God,” I told him, “that you were given the opportunity, even late in life and even from a hospital bed, to take a look at this book.” I mention this simply because it comes from personal experience. And you know, when a person speaks from his own life, he speaks with certainty. When he speaks from the theories of others, perhaps he does not. That is why personal experience is always the alpha and omega of religious life in this world. For this reason, from the beginning, God said through David: “Taste and see that the Lord is good.”

The Lord is good. In Greek, the word chrestos, “good,” is spelled with an eta, not an iota; yet it also tells you that the Lord is beneficial to you. Try it. All our talk now about Christianity and these matters is empty if a person does not taste it for himself and live this life. Everything will seem strange to him, everything far-fetched, everything reduced to calculations and endless objections. But once he lives it, he will change completely.

It is as though I were telling you that honey is sweet. Unless a person dips in a finger and tastes it, he has no experience of how sweet honey is or of its particular sweetness. It is the same with this. So, among everything else you do in your life—and I speak to you from the experience that comes with age—make sure you try to take a look at this little book. It is small enough to carry in your bag or your pocket, anywhere and at any time.

You will see that what I am telling you is true. A person may learn everything in this world and conquer everything, but if he fails to learn this, then his coming here has been a failure. If there were no end, if there were no cemetery or graveyard, then we could agree otherwise. But since there is an end, what lies beyond it demands serious reflection. As for the great subject we are now discussing, the Holy Eucharist, its story, its existence, its root and its origin are found throughout the New Testament. If someone wished to trace it backward, he might ask, “Come here, Father—you who perform this—from where did you receive it?” The priest would answer, “I received it from there.” Then one would ask the man before him, “And you, who received it from there?” and then the one before him, “And you, who received it from there?” Do you know where this trail would finally lead? To the Upper Room.

The Upper Room still exists today and, unfortunately for us Orthodox Christians, it is held by Muslims, just as they have taken many of our other holy places. In that Upper Room, where Christ celebrated what is called the Mystical Supper on the evening of Holy Thursday, this Mystery had its beginning. To this day, in obedience to His command, “Do this in remembrance of Me,” we bring that event into the present and perform it again as He did then; and it has continued to this day. Nearly all the Evangelists have written about it. John the Evangelist recorded many details beforehand, but its first enactment is found in the Gospel according to Matthew,

chapter 26, verse 26.

“As they were eating”—the disciples and the Lord—“Jesus took bread, gave thanks,” meaning that He prayed and offered thanksgiving, “broke it,” that is, divided it into pieces, “and gave it to the disciples and said, ‘Take, eat; this is My Body.’” It does not say, “This signifies My Body.”

Does it say, “signifies”? No: “is” means is. That is the Greek language. Other denominations say “signifies,” Protestantism above all. For them, it signifies His Body but is not His Body. Yet the words are, “This is My Body.” “Then He took the cup, gave thanks, and gave it to them, saying, ‘Drink from it, all of you; for this is My Blood of the New Testament,”

“which is poured out for you and for many, for the forgiveness of sins.” Now, how the bread is His Body and the wine is His Blood—this takes place after the thanksgiving, that is, after the prayer and the blessing. But can they really be changed? And yet I still taste bread, and I still taste wine. If you did not taste bread but tasted flesh, you would not eat it. And if you tasted blood rather than wine, you would not drink it. Therein lies the Mystery, and therein lies the love of God. But is it really impossible for the bread to become flesh, to become the Body, and for the wine to become Blood? When you and I eat bread, do we not turn it into flesh and blood?

We transform it. Have we not often heard our doctors who are treating us say, “You must stop eating bread. You have put on weight, and your weight is out of proportion”? Why? Because bread adds flesh to you and produces blood in you. We can transform it. Can God, who created both these things and us, not transform them? If we reject the very foundation and say, “I reject all of this,” then there is nothing more to discuss; our inquiry ends there. Yet a person still cannot understand that what the priest gives him, that tiny portion he receives, is life; it is living, not something dead. But can bread contain life? Can material things contain life? Take an egg and place it beneath the wings of a brooding hen. What will come out of it?

A bird will come out. These material things will bring forth life. Does that not happen mysteriously? Where is the life—in the center? Take a grain of wheat, a dry thing that you grind until it becomes flour, light enough to scatter in the wind. Yet under the right conditions, when it is moistened, it sprouts and comes alive, sending up a stalk and producing a hundred more ears of wheat. Many mysteries surround us, if only we were willing to examine them. But when we come to this Mystery, the interests of a third party are threatened—someone whom man does not recognize, because man thinks that there is only himself and his God, if God exists at all. Most of the time we say, “There is only us; there is no one else.” But that is not the reality. There is man, there is God, and there is the devil. There is also this third person, who remains hidden.

He manages to conceal his existence. If someone goes to Saint Gerasimos, he will see him there. If someone goes to Saint Nektarios, he will hear him there and see him. Because it is not in the devil’s interest for this revelation to take place, he opposes it. For when a person makes even a small effort and, through this Mystery, comes into contact with his Creator, he begins to see in a different way. He no longer sees as he did before, and afterward he even pities himself for having shown no interest in this for so many years. And this is not as difficult as acquiring some other temporary thing in life, whether knowledge or material possessions. It is not so difficult. Indeed,

it makes things easier for a person. He feels it and runs toward it like a deer thirsting for water. But we have not tried it; we have not experienced it at all. That is why it seems tedious to us, and we confine it to a time and place and subject it to our own system, whereas it ought to be received exactly as it was given. From the moment a person succeeds in coming into contact with this Mystery, his eyes are opened. There is an event that took place on the very day of the Resurrection, in the afternoon. The Evangelists tell us that on the afternoon of the Resurrection, two men from the close circle of Jesus saw what they regarded as failure: their Teacher had been crucified and buried.

They left Jerusalem and set out for their home, a place called Emmaus. That place and town still exist today. As they walked along that afternoon, discussing their disappointment and how they had been deceived, Christ Himself drew near to them, but kept their eyes from recognizing Him. They spoke together on the road until they reached the junction where one main road continues toward Tabor and the other turns toward Tel Aviv. By the time they reached the junction, evening had nearly fallen. Christ acted as though He were saying, “I still have farther to go; farewell.” But they had been so deeply satisfied by their conversation that they even suggested a way for Him to remain with them.

“The day is already far spent,” they said. “Night has fallen; where will You go?” He took the humbler place, as Christ always does, and stayed with them. They cared for Him, and when they sat down at the table, Christ took the bread in His hands, blessed it, broke it into pieces, and gave it to them. As soon as they received the bread and tasted it, “their eyes were opened,” and they recognized Him; but He vanished from their sight, and they lost sight of Him. These events are found in the twenty-fourth chapter of Luke. Thus, in the breaking and tasting of the bread, their eyes were opened, and they saw things they had not previously seen with their physical eyes, because until then they had been without this blessed bread. It is Christ who opens the

spirit, the nous—the spiritual intellect—and the spiritual eyes of man, so that from the moment he comes into contact with Christ, he sees things differently. Luke also, in his twenty-first chapter—forgive me, in his twenty-second chapter—relates that this Mystical Supper took place.

“When the hour had come, He sat down, and the twelve Apostles with Him.” He sat down, and the Twelve sat with Him. And He said to them, “With fervent desire I have desired to eat this Passover with you before I suffer.” This Passover. The word Passover, and the typological Passover, existed before Christ. We did not invent Passover. Its roots go back fourteen hundred and fifty years before Christ. The word Passover means an exodus, a crossing, a passage, and it refers to the departure of the Israelites from Egypt, through the Red Sea, toward the Promised Land. The word Passover has existed since then.

It was instituted as a type and foreshadowed the true Passover. At that Passover, as I shall explain, a lamb from the flock was sacrificed; here, the Lamb of God was sacrificed. There, the lamb was sacrificed and its blood was offered, preserving them from destruction during the plagues of Pharaoh. Here, I say, God Himself, the Lamb of God, was sacrificed and gave His Blood so that we might not perish. “For I say to you, I will no longer eat of it until it is fulfilled in the Kingdom of God.” Then He took the cup, gave thanks, and said, “Take this and divide it among yourselves; for I say to you, I will not drink of the fruit of the vine until the Kingdom of God comes.” And He took bread,

gave thanks, broke it, and gave it to them, saying, “This is My Body, which is given for you; do this in remembrance of Me.” Likewise, after supper He took the cup, saying, “This cup is the New Testament in My Blood, which is poured out for you.” The cup came after supper. You see, Holy Communion took place during the meal, and He gave and offered His Blood—that is, the Holy Chalice—after supper. This, moreover, is why there is no formally established fast before Holy Communion. Indeed, the first Christians brought their food and held what were called love feasts in the Church.

There, after the meal, one of the Apostles blessed the bread, and they also partook of spiritual food. These two tables—the material and the spiritual—are joined together. One can see this very vividly by visiting the holy monasteries of the Holy Mountain. There the table of material food always stands opposite the spiritual table. Suppose the door of the church opens here. If someone stands in the doorway and looks into the church, he will see the Holy Altar in the distance. The Holy Altar offers the Body and Blood of Christ as spiritual food. Standing here and looking directly opposite, he will see the door of the material refectory and, at the far end,

he will see the abbot at his own table, with his disciples seated around him. From the spiritual table they set out with processional fans, incense, and so forth, wearing their ceremonial vestments, and pass into the material refectory. After they have eaten, they return with chanting and conclude the service at the spiritual table. Thus these two tables, the material and the spiritual, are joined together. Just as the soul is necessary for the body to remain standing—the body cannot stand by itself—so the soul likewise needs something to keep it standing.

Because the body is material, it has its material food; because the soul is spiritual, it too has its own spiritual food.

A person who is not also nourished spiritually is, to put it simply, partly lame. He does not function as well as he should. He should give as much care to his spirit as he gives to his body, which he tends, feeds, and cherishes. Otherwise, he will not stand properly; he will have no balance. For I want you to understand that the body needs the soul in order to live, and the soul needs God in order to live. Without God, a person is alive by nature but spiritually dead. He is the living dead, as we might say. Do you remember what the father of the prodigal son said to the elder brother? What did he tell him? “This brother of yours was dead and is alive again.”

Yet he had been making merry with his female companions. Why, then, does the father say that he was dead? That is precisely the secret: far from his father’s house, he was the living dead—a walking cemetery, as we might say. It is essential, I tell you, for a person to have contact with Christ, because he also has a spiritual nature and must be nourished spiritually. Paul, in turn—and you know that after Christ comes Paul—writes to the Corinthians about this. In the eleventh chapter of his First Epistle to the Corinthians, Paul says the following: “I received from the Lord,” from Christ Himself, even though Paul entered the story later,

how Christ revealed this event to him, I do not know; nor am I willing to say that he was lying. “I received from the Lord that which I also delivered to you.” What was it? “That the Lord Jesus, on the night in which He was betrayed, took bread.” On the evening leading into Great Thursday, when Judas would then betray Him, He took bread, gave thanks, broke it into pieces, and said, “Take, eat; this is My Body, which is broken for you. Do this in remembrance of Me.” In the same manner, after supper He also took the cup, saying, “This cup is the New Testament in My Blood.

I am sealing a new covenant with you in My own Blood. Do this, as often as you drink it, in remembrance of Me. For as often as you eat this bread and drink this cup, you proclaim the Lord’s death until He comes.” In other words, you are to do this until He returns at the Second Coming. “Therefore whoever eats this bread or drinks the cup of the Lord unworthily”—certain conditions must be met—“will be guilty of the Body and Blood of the Lord. But let a man examine himself”; let him consider the state of his soul with regard to sin.

“And so let him eat of the bread and drink of the cup. For he who eats and drinks unworthily eats and drinks judgment upon himself, not discerning the Lord’s Body. For this reason many among you are weak and sick, and many have fallen asleep.” Because people are careless, he says, and approach the Mystery and receive Holy Communion unworthily—that is, burdened with sins, without metanoia and repentance, and without Holy Confession—we see these consequences: serious illnesses and even deaths. The cause is that they did not discern the Lord’s Body but approached casually, simply because it was a feast day, as we do—especially on Great Thursday or at Christmas—when we go, open our mouths, and receive Holy Communion without any preparation. Paul writes these things, and he has no reason to deceive us. Whatever else you may say about Paul, we call him a great person and take our hats off to him—even unbelievers do.

Further details about this, connecting the matter with the Old Testament—where the Mystery of the Holy Eucharist existed as a type and nourished the people, leaving us the type there and the reality here—are found in John’s account, specifically in his sixth chapter. Christ our Lord took as His starting point an event that happened there. You will have heard of it, even if you have not read it: the feeding of the five thousand. With a few loaves and a few fish, which Christ multiplied, five thousand men were fed, not counting women and children.

Twenty to twenty-five thousand people, since that is the likely proportion. Meanwhile, those who had been fed thought of proclaiming Him king—as if to say, “You are the one we want.” Christ always avoided such things: applause, thanks, and praise. As soon as He realized what they intended, He immediately dispersed them. He told the disciples to get into the boat and cross over to the other side of Galilee, while He sent the others away to their homes. Then He went up the mountain to pray alone that evening. And this is what happened.

They encountered a headwind.

They struggled throughout the night and, even with their oars, managed to advance only two or three stadia. Around daybreak, Christ came to them, walking on the sea, as they were being tossed by the waves. He spoke to them, and they were afraid. Peter said, “If it is You, command me to walk on the water too.” Peter stepped out of the boat. As long as he kept his eyes on Christ, he walked; but when he took his eyes off Christ, he began to sink. At once he cried out, “Save me!” Christ said to him, “O you of little faith, why did you doubt?” Then He lifted him up to bring him into the boat. At that moment they wanted to receive Christ into their boat, though He had been walking upon the sea. And immediately the boat arrived at the harbor for which they were bound, although without Christ and with all their rowing, they had advanced only two or three stadia.

They had struggled during the night, we might say, and then, as soon as they intended to receive Him aboard, the boat was suddenly at the harbor. Listen to how it is related here: “But He said to them, ‘It is I; do not be afraid.’ Then they desired to receive Him into the boat, and immediately the boat reached the land to which they were going.” When the others arrived there, they saw Christ. Yet they knew that Christ had not entered the boat the previous evening. How, then, had He come to be there? This puzzled them, and they asked Him, “Rabbi, when did You come here?” He replied, “Why have you come? What do you want from Me? Why are you asking?”

“Because yesterday you ate your fill. That is why you were looking for Me and why you came.” And indeed, that was the reason. They had not gone there to listen; they had gone to eat for free. Christ makes no mistakes. Since this was their motive, He now began to draw a distinction for them: they should not be so concerned with food that perishes, but with the food that endures. He then began to teach them about another bread, connected with the manna of the Old Testament and with the Body and Blood of Christ present in the Divine Liturgy—a subject we shall develop further. Listen, then, to how the account goes: “On the following day, the crowd that stood on the other side of the sea saw that there was no other boat there except the one into which His disciples had entered,”

“and that Jesus had not entered the boat with His disciples, but His disciples had gone away alone”—they had seen this; He had not entered the boat—“although other boats had come from Tiberias, near the place where they had eaten the bread after the Lord had given thanks. When the crowd therefore saw that Jesus was not there, nor His disciples, they themselves got into the boats and came to Capernaum, seeking Jesus. And when they found Him on the other side of the sea, they said to Him, ‘Rabbi, when did You come here?’ Jesus answered them and said, ‘Amen, amen, I say to you, you seek Me, not because you saw signs’”—because He had worked miracles—“but because you ate of the loaves and were filled. Therefore, do not labor for the food that perishes,”

“but for the food that endures to eternal life, which the Son of Man will give you.” The Son of Man is Christ Himself, although Christ is not the son of a human father and mother. As God, He has a Father but no mother; as man, He has a mother but no father. Therefore, He is called without father, without mother, and without genealogy. He is called the Son of Man because He received His flesh from Mary alone, while all the rest is from God. “Which the Son of Man will give you, for God the Father has set His seal upon Him.” Then they said to Him—after He had told them these things—“What, then, are we to do? What work must we perform so that”

“we may work the works of God?” Christ answered, “This is the work of God: that you believe in Him whom He sent.” They asked what works they should do, in the plural, but Christ answered in the singular. He told them that they had one work to do: to believe in the One whom God had sent. And so it is. Many people think they have many works to perform in order to be saved—if, as they say, there is another life. Yet is there not only one? The work is one, not many. From this one work, all the others follow without a person even realizing it. Electric current is one, but look at all the ways it manifests itself: it gives us light, warms us, cools us, cooks for us, carries us upward and downward, and so much more. So it is with Christ.

All these things happen without our even lifting our little finger. We simply press a button. It is exactly the same with Christ. They thought they had many things to do. “You have one thing to do,” He said: “believe in Him whom God has sent.” And He began His teaching: “Our fathers ate the manna in the wilderness, as it is written, ‘He gave them bread from heaven to eat.’” Manna is a Hebrew word meaning, “What is it?” One morning they awoke and saw that the whole plain around Mount Sinai was covered with something white, like coriander seed, like the frost of the earth, like tiny grains. They said, “Manna?”—“What is it?” That is what the word means: “What is this?” So God, He says, sent this manna down to you from heaven while you were journeying from Egypt to the Promised Land, because the Body and Blood of Christ are the food of man

in this wilderness—for this world is a wilderness. Man does not belong here; this is not his permanent dwelling. Man did not come into this world in order to remain alive here. He came here to die, and he dies in order to live. His lasting life lies beyond the grave, after death. Of this kingdom and this life there shall be an end, but of the other there shall be no end. So I take this opportunity to tell you: take heed. The grave is not the end, as some people say, thinking, “I shall destroy myself and be at peace.” No. The grave is the beginning of another life. Here, then, He says that God fed the people from heaven: “He gave them bread from heaven to eat. Amen, amen, I say to you,”

“Moses did not give you the bread from heaven, but My Father gives you the true bread from heaven.” It was not Moses who brought the bread that fed the people for forty years in that wilderness. Their destination was the Promised Land, having come out of Egypt. Those forty years represent our own life: we come out of sin when our mother gives birth to us, and we journey toward the other life. This world is what we call the valley of weeping. Man comes here, I repeat, in order to depart. He undergoes his examination so that he may pass over to the other shore. During the years he lives here, he must be fed, just as God fed the people with manna in the wilderness. They did not make it themselves. It fell from heaven; they rose in the morning and found it ready, except on the Sabbath. On the Sabbath, it did not rain down.

It was a day of rest, and even heaven rested. The antitype of the Sabbath is our Sunday, which we profane by going out from Friday until Monday. Sunday is a day of rest, just as the Sabbath was a day of rest then, when not even heaven worked. For this very reason, God had commanded them to gather a double portion on Friday, so that they would also have enough for the Sabbath. On the Sabbath heaven rested; the manna did not rain down. This is also why Friday is called Paraskevi, the Day of Preparation. The fifth day is called the fifth, the fourth the fourth, the third the third, Monday the second, and Sunday the first; but the sixth day is not called the sixth. It is called Paraskevi because “I prepare” for the Sabbath. That is what took place. God permitted them—and indeed required them—to gather a double portion of manna,

because there would be none on the Sabbath, so that they would have enough for that day as well. This manna, then, with which He fed them for forty years, was the Body and Blood of Christ. It was the manna descending from heaven, He says, which fed your fathers there. “For the bread of God is He who comes down from heaven and gives life to the world.” I do not know whether you have read the passage where He says, “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him; and I will raise him up on the last day.” Just as Christ did not remain in the tomb, but rose—and His tomb is empty, the only empty tomb belonging to the founder of a religion. All the others who are praised as founders of religions—whether Buddha,

Muhammad, Zoroaster, the Pope, Calvin, or anyone else—remain bound in their burial shrouds, inside their graves. The only founder of the true faith whose tomb is empty is Jesus the Crucified, the Nazarene. “I,” He says, “will raise you up.” You will die; you will pay the debt owed to nature, for “all his strength shall depart,” but one day I will raise you up. Christ takes this opportunity to teach them this lesson. He prepares them for His Body and Blood, for this receiving of Holy Communion. “Then Jesus said to them, ‘I am the bread of life. He who comes to Me shall never hunger, and he who believes in Me shall never thirst.’”

“I have told you that you have both seen Me and yet do not believe.” I have told you these things, and you have seen Me, but you do not wish to accept Me. “All that the Father gives Me”—everything I receive from above—“will come to Me, and the one who comes to Me I will by no means cast out.” I will not drive away anyone who comes to Me. “For I have come down from heaven, not to do My own will.” That is why I came from there: not to do My own will, “but the will of Him who sent Me. And this is the will of the Father who sent Me: that I should lose nothing of all that He has given Me, but should raise it up on the last day.” Everyone, He says, whom My Father sends and who comes to Me, I will prepare in such a way that even though he dies—and he will die, paying that debt of nature of which we spoke—

I will raise him up on that day. Here we see a cooperation between God and Christ for the sake of the faithful. There is the believer, Christ, and God. Man’s purpose is to return to God. The Kingdom has been prepared by the Father from the foundation of the world for every human being. For the believer—for man—to return to God, he must pass through Christ. Christ is the One who will make him worthy, transform him, regenerate him, and make him fit for the Kingdom. For the Kingdom does not receive ordinary people, but new people—new in the fullest sense. The Kingdom is not for common people; it is for princes, for royal children. Therefore Christ, as the royal Son, as I told you at the beginning, gives His Body and Blood to the believer,

changing his Adamic blood and making it royal—making him, so to speak, of royal blood and fit for the Kingdom. That is why He says, “Whoever the Father sends Me, I will take charge of him and raise him up,” because Christ has undertaken the whole work concerning man and his return; God does not perform it apart from Him. “All authority has been given to the Son.” He regenerates us in Baptism. He feeds us with His Body and Blood and transforms our flesh, our whole being, and our spirit. He forgives our sins in Holy Confession. He will raise us up. He will judge us. And He will present us to God the Father.

Whether we believe it or not, God is not going to ask anyone’s permission. Remember the words I am telling you today, on the twenty-sixth of November. Wherever you may find yourselves, whether in the other life or still here, you will say, “What Panagopoulos told us then is exactly what will happen.” Christ did not come to mislead or deceive anyone. He came to tell each person, “My friend, this is how things stand. Do you wish to accept them? Very well. Do you not wish to accept them? Then eat, drink, and be merry.” And He will say:

“I will give you My air, My sun, My food, and everything else. My hand is open, for I am rich. But if you wish to be saved, this is how matters stand.” “I, then,” He says, “will raise him up. No one can come to Me unless My Father who sent Me draws him; and I will raise him up on that day.” Therefore, the person who accepts Christ accepts the way of his salvation and transformation, by which Christ prepares him for the life to come. Here, then, He speaks about manna. Manna existed in the Old Testament. As you know from school, manna is connected with the life of the Hebrews. It rained down upon them every day for forty years, and God stopped giving it when they entered the Promised Land. In the same way, while we are here, we must be nourished with this heavenly manna, which is the Body and Blood of Christ offered in the Holy Eucharist. We shall cease communing—receiving Holy Communion, which is so called because it is divine communion with Christ—when we die. From the day a person enters this wilderness, this Sahara, this land of weeping, this earth,

he must begin to be nourished by this heavenly manna, which is there awaiting him upon the Holy Altar. A person’s Baptism is the day of his spiritual regeneration. Man has two births: the bodily birth from his mother and the spiritual birth from the baptismal font. The font serves as a womb, a spiritual maternal womb. When a child is born bodily from his mother, he is brought to her breast and fed so that he may remain alive. If a woman gives birth but does not feed the child, the newborn will die; natural life cannot be preserved. Exactly the same thing happens in the spiritual life. The Church, which takes the place of a mother,

The Church gives new birth through the baptismal font, and then brings the one who has been born anew to her own breast, to her own source of nourishment: the Holy Chalice. The Holy Chalice is the breast of Mother Church, offering spiritual nourishment to the spiritual being of man. If we go back to Holy and Great Friday and enter into the events that took place, we find this as well: a Roman soldier—the centurion Longinus, if I am not mistaken, whose eyesight was somewhat impaired—wishing to prove that Christ had died, thrust his spear into Christ’s right side. And from that side, the Evangelists write, there came forth blood and water.

The water is the serum, together with the blood. When the serum separates from the blood, the person is dead. This, in fact, was the conclusion of Simpson, the inventor of chloroform. These two things that flowed from the side of the Lord were nothing other than the water of Baptism and the blood of Holy Communion: the two Mysteries flowing from the side of Christ. And do you know what the side of Christ signifies typologically? Eve came from Adam’s side; wounded by Satan, she gave birth to death. But when Christ’s side was wounded by the soldier’s spear, it gave birth to life—to Baptism and Holy Communion. This is something everyone ought to know, and yet people do not know it. And so, I am not speaking only of those who do not attend Church; even those who do attend often do so merely outwardly and bodily, without participating spiritually.

There is also something deeply sorrowful in the words proclaimed after the faithful have received Holy Communion. When we reach the appropriate point, we shall speak about it in greater detail, but for now I mention it simply by way of explanation. The Holy Chalice is brought out covered, and the priest says, “Save Your people, O God, and bless Your inheritance.” Who are His people, and who are His inheritance? They are those who have partaken, who have entered into communion with Christ. He has made them His people and, consequently, His heirs. For God had one Son, and He is the natural heir. We become Christ’s younger brothers; by extension, we become brothers of Christ and children of God, and we are fellow heirs. Therefore, the person who is not nourished by this heavenly manna of the New Testament—the Body and Blood of Christ, offered upon the heavenly Orthodox altars

daily here, or whenever we choose to celebrate, as we were saying—may possess natural life: he says good morning, greets people, eats, dances, jumps, sings, and whistles, but he does not possess spiritual life. I have already pointed out the striking words spoken by Christ Himself about those who were dead because they had wandered far from the Father’s table: “Your brother was dead and is alive again; he was lost and is found.” There is another saying as well, spoken on a different occasion. One of the disciples asked Christ for permission to go and bury his father. He had evidently received word that his father had died back in his village. Our Christ did not grant him permission. The disciple, of course, must have asked Him again.

The Lord explained it to him, saying, “Leave the dead to bury their own dead. There are dead people in your village; they will bury your father. There are many dead men wearing neckties in your village. They will bury your father. But you,” He said, “follow Me.” I am speaking here of eternal things. The person who is not nourished by the heavenly manna of the Holy Eucharist… These are fundamental matters. Yet the passages I have selected and mentioned to you are nothing compared with all that is contained here. Listen now to a picture of the early Church and how the first Christians lived: “And day by day, continuing steadfastly with one accord in the temple, and breaking bread from house to house.”

Να γίνει μια προσπάθεια να φέρουμε σε φως μερικά στοιχεία που έχουν σχέση με το μεγαλύτερο μυστήριο, θα μπορούσε να πει κανείς, της Ορθοδόξου Εκκλησίας, που είναι η Θεία Ευχαριστία.

Να έχει ο άνθρωπος σωστή γνώμη γύρω από το θέμα αυτό, θα πρέπει να γνωρίζει πού υπάρχει η αιτία αυτού του μυστηρίου, διότι θέλω να πιστεύω ότι κι εσείς αντιλαμβάνεστε, βλέπετε, ότι έτσι ως έτυχε δεν το φτιάξανε αυτό και το πραγματοποιούν μέχρι σήμερα, δύο χιλιάδες χρόνια. Έχει κάπου την αφετηρία του. Όταν λέμε Θεία Ευχαριστία ή Θεία Λειτουργία, όπως ακούγεται από μερικούς, λέμε ένα μυστήριο που, μέσα σε δύο είδη, σε άρτον και σε οίνον,

προσφέρει αυτό το σώμα και αυτό το αίμα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, το επί του Σταυρού θυσιασθέν. Η λογική σταματάει, η επιστήμη σκοντάφτει και χρειάζεται ένα λευκό ραβδί τώρα, που λέγεται πίστη, πράγμα που χρησιμοποιούν και οι τυφλοί, όπως ξέρετε, να διευκολύνουν την αδυναμία τους, έλλειψη του φωτός. Άλλωστε, όταν λέμε μυστήριον, λέμε κάτι το κεκρυμμένο. Γιατί ένα πράγμα που δεν είναι κεκρυμμένο και υποπίπτει στις αισθήσεις μας και μπορούμε να το ερμηνεύσουμε λογικώς και φυσικώς, αυτό δεν είναι μυστήριο. Στη ρίζα του είναι το «μύω», έχω κλεισμένο το στόμα μου,

τα χέρια επάνω, δεν ξέρω τι γίνεται. Μυστήριο ήτανε και ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. Για αυτούς που το πιστεύουν συζητούμε τώρα, γιατί είναι και άνθρωποι οι οποίοι βάζουν τη λογική τους μπροστά και δεν το πιστεύουν. Όμως, για αυτούς που το πιστεύουν, είναι μυστήριο πώς ο Θεός έγινε άνθρωπος. «Μέγα το της ευσεβείας μυστήριον», γράφει ο μετά τον Ένα, ο Παύλος. «Θεός εφανερώθη εν σαρκί». Πώς είναι ένα πράγμα παραπάνω από τις δυνάμεις και από τη λογική του ανθρώπου. Έτσι ακριβώς και εδώ, αυτό το περιστατικό είναι μυστήριο και έχει σχέση με αυτόν τον ίδιο τον Θεόν, ο οποίος ήρθε εν τω Χριστώ εις τον κόσμο.

Πάλι λέγει ο Παύλος: «Θεός ην εν Χριστώ κόσμον καταλλάσσων εαυτώ» και θυσιάστηκε αυτός να ενώσει ξανά τον άνθρωπο με τον Θεό. Αυτό το περιστατικό της μεταδόσεως, μυστηριωδώς, του σώματος και του αίματος του Χριστού στους ανθρώπους

έχει ένα λόγο. Δεν είναι απλώς κάποιο αστείο, κάποιο παιχνίδι. Έχει ένα λόγο. Η ανθρωπίνη φύσις του ανθρώπου, μετά την πτώση, την παρακοή των πρωτοπλάστων, είναι διεφθαρμένη, ακατάλληλος δια την Βασιλεία των Ουρανών. Γι' αυτό ακριβώς ήρθε αυτός ο ίδιος ο Θεός και έδωσε κάτι στον άνθρωπο να μπορεί να

τον μεταβάλει ξανά και να τον ξανακαινουργώσει, όπως θα λέγαμε, για να ξανατον φτιάξει κατάλληλον για τη Βασιλεία των Ουρανών. Και αυτό είναι αυτό το ίδιο το σώμα του. Έγινε αυτός σώμα, το αγίασε και το δίδει σαν ένα μεταβολισμό πλέον στον άνθρωπο, του κάνει και μετάγγιση από το δικό του αίμα, διά του αίματος, και έτσι τον φτιάχνει και τον τελειοποιεί και τον παρουσιάζει ικανόν για εκείνη τη βασιλεία, διότι είτε το πιστεύουμε είτε όχι, είτε το θέλουμε είτε όχι, πρόκειται περί βασιλείας. Δεν τα καταλαβαίνουμε εμείς αυτά. Δεν εγκύψαμε οι περισσότεροι ποτέ επάνω στα θέματα αυτά. Σε άλλα θέματα, που ίσως δεν θα μας χρησιμεύσουν ή θα μας χρησιμεύσουν μόνο για αυτόν τον κόσμο και όχι για την έξοδό μας, διότι

από αυτόν, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι, θα εξωστούμε μια ημέρα από εδώ και μάλιστα σε έναν ανύποπτο χρόνο. Δεν ξέρει κανείς πότε. Λέγω, λοιπόν, ότι δεν είναι κατάλληλος ο άνθρωπος για εκείνη τη βασιλεία, εάν ο βασιλεύς δεν τον κάνει βασιλόπουλο. Αν ήξερε τι θα πει χριστιανός, ο χριστιανός ή γενικά ο άνθρωπος θα ήταν τρελός, όπως είναι τρελός ένας ερωτευμένος ή μια ερωτευμένη πολλές φορές για σαρκικά, για πρόσκαιρα πράγματα, τα οποία έχουν ακμή πολλές φορές λίγες ώρες, λίγες ημέρες, λίγους μήνες, το πολύ πολύ, άντε και χρόνια, αλλά δεν έχουν αιωνίαν μακαριότητα. Είναι, λοιπόν, ένα πράγμα που είναι απαραίτητο να το μάθουν όλοι οι άνθρωποι, είτε έχουν ενδιαφέρον άμεσον για αυτούς τους ίδιους είτε όχι, έτσι από περιέργεια, γιατί γίνεται.

Στην Καινή Διαθήκη, στο Ευαγγέλιο, υπάρχει σε πολλά μέρη που ομιλεί γι' αυτό το θέμα και το συνδέει μάλιστα και με περιστατικά της Παλαιάς Διαθήκης, διότι κι αυτό έχει μια προϊστορία. Όπως ο Χριστός έχει προϊστορία, έτσι και αυτό το μεγάλο μυστήριο έχει προϊστορία και θα σας πω πού έχει προϊστορία. Θα ήθελα όμως να σας μεταφέρω —ίσως πολλοί να έχετε διαβάσει, έστω και από περιέργεια, αν όχι από ενδιαφέρον— την Καινή Διαθήκη, που είναι ένα βιβλίο γραμμένο από τον Θεό για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν το καταδέχεται, πολλά άλλα πράγματα διαβάζει, αλλά όταν δεν διαβάσει αυτό το βιβλίο, δεν βρίσκει περιεχόμενο στη ζωή του, να το ξέρετε αυτό. Σας ομιλώ από ατομικό πειραματισμό.

σου μιλώ για ένα περιστατικό ενός αδελφού μου στρατηγού, που το έζησα. Ήταν κάποτε άρρωστος, εδώ στο 401 ίσως. Είχε κάνει εγχείρηση μετά από ένα τραύμα στον ανταρτοπόλεμο και πήγα να τον επισκεφτώ. Αυτός δεν εθρήσκευε. Δεν ήταν αδιάφορος, αλλά δεν είχε και ενδιαφέροντα. Τα έβλεπε από ψηλά τα πράγματα. Έμεινα μαζί του αρκετή ώρα και στο τέλος του λέω: «Θα θέλεις να σου αφήσω κάτι εδώ, τώρα που σου δίνεται η ευκαιρία να ρίξεις μια ματιά και για μια άλλη πτυχή του πράγματος;» «Τι», μου λέει, «θα μου αφήσεις, κανένα Ευαγγέλιο;» Του λέω: «Ναι». «Έχω», μου λέει και μου δείχνει το όμορφο

συγγράμματα εκεί

Εγέλασα. Το άφησα διπλωμένο. Του λέω: «Εν πάση περιπτώσει, διότι πηγαίνω αλλού, ας το αφήσω εδώ αυτό». Πραγματικά άφησα την Καινή Διαθήκη μου. Αυτός ίσως από περιέργεια πήρε και το άνοιξε. Έπειτα από καμιά δεκαριά μέρες ξαναπήγα και μου είπε το εξής. Τον χαιρέτησα, μιλήσαμε τα του σπιτιού, τα της μητρός, που την είχαμε άρρωστη, κλπ. Έπειτα από αρκετή ώρα σηκώθηκα να φύγω. Δεν τον ερώτησα τίποτα, αν το άνοιξε, ούτε το είδα, τι έκαμε, τι εντυπώσεις. Όταν έφευγα, μου λέγει: «Γιατί φεύγεις;» Εγώ νόμιζα ότι εξηντλήθη η ώρα μου, δεν έχω περιθώριο. Μου λέει: «Δεν περιμένεις καμία απάντηση;» Λέω: «Όχι, δεν σου είπα». Λέγει: «Έχω να σου δώσω μία απάντηση». Λέγω: «Να την ακούσω». «Αυτό που μου άφησες», μου λέει, «το διάβασα».

«Κάτσε», του λέω. «Και διεπίστωσα ότι όλοι αντλούνε», λέει, «από αυτό το βιβλιαράκι το μικρό. Αυτή είναι η αφετηρία, η ρίζα όλης της ηθικολογίας και γενικά της υπάρξεως κάποιου καλού στον κόσμο έχει τη βάση», μου λέει, «σε αυτό». «Ευχαριστώ τον Θεό», του λέω, «που σου δόθηκε ευκαιρία, έστω και αργά, έστω και από το κρεβάτι, να ρίξεις μια ματιά σε αυτό το βιβλίο». Απλώς σας το ανέφερα αυτό γιατί είναι μέσα από τον ατομικό πειραματισμό. Και ξέρετε, όταν ο άνθρωπος ομιλεί από τη ζωή του, ομιλεί σίγουρα. Όταν ομιλεί από τις θεωρίες των άλλων, ίσως όχι. Γι' αυτό πάντοτε ο ατομικός πειραματισμός είναι το άλφα και το ω της ζωής της θρησκευτικής στον κόσμο τούτον. Γι' αυτό και εκ προοιμίου ο Θεός έχει πει διά του Δαβίδ: «Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος».

Χρηστός ο Κύριος. Το «χρηστός» όχι με γιώτα, με ήτα. Σας είναι χρήσιμο αυτό. Δοκιμάστε το. Όσο να συζητούμε τώρα για χριστιανισμό και για αυτά τα πράγματα είναι αστεία, αν ο άνθρωπος δεν γευστεί ο ίδιος, δεν τη ζήσει τη ζωή. Θα του φαίνονται όλα παράξενα, όλα τραβηγμένα, όλα, όλα, όλα με υπολογισμούς και, και, και, και. Άμα τα ζήσει όμως, θα αλλάξει άρδην.

Όπως να σας λέγω για το μέλι ότι είναι γλυκό. Μα αν δεν βάλει μια δαχτυλιά ο άνθρωπος, δεν έχει την πείρα τού πόσο το μέλι είναι γλυκό και πόσο ακριβώς είναι γλυκό. Έτσι είναι κάτι τέτοιο και αυτό. Γι' αυτό, μέσα σε όλα σας που θα κάνετε στη ζωή σας —σας ομιλώ από μια εμπειρία λόγω της ηλικίας μου— φροντίστε να δοκιμάσετε να ρίξετε μια ματιά και σε αυτό το βιβλιαράκι το μικρό, που είναι ένα μικρό βιβλιαράκι που μπορεί να το έχετε στην τσάντα, στην τσέπη, οπουδήποτε, όποτε και όπου.

Θα δείτε αυτά τα οποία σας λέγω. Διότι ο άνθρωπος, όλα να τα μάθει στον κόσμο τούτον και όλα να τα κατακτήσει, αυτό δεν μάθει, απέτυχε που ήρθε εδώ. Αν δεν υπήρχε τέλος, αν δεν υπήρχε κοιμητήριο, νεκροταφείο, συμφωνούμε. Αλλά, εφόσον υπάρχει τέλος, τα πράγματα από εκεί και πέρα χρήζουν φιλοσοφίας. Εν προκειμένω, αυτό το οποίο μιλούμε τώρα για το μεγάλο θέμα της Θείας Ευχαριστίας, υπάρχει, λέγω, διάσπαρτα μέσα στην Καινή Διαθήκη η υπόθεσή του, η ύπαρξή του, η ρίζα του, η αφετηρία του. Εάν θελήσει κανείς να ανατρέξει, οπισθοβατικώς να πάει να βρει: «Έλα εδώ εσύ, πάτερ, που κάνεις αυτό, από πού το αντλείς;» Θα πει: «Το παρέλαβα από εκεί». «Έλα εδώ εσύ που θα το παρέλαβες από εκεί. Έλα εδώ εσύ που το παρέλαβες από εκεί». Πού θα φτάσει, ξέρετε; Στο Υπερώον.

Είναι το Υπερώον, το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερα και, δυστυχώς για εμάς τους Ορθοδόξους, το έχουνε μουσουλμάνοι, όπως πολλά άλλα προσκυνήματά μας έχουν πάρει. Στο Υπερώον εκείνο, που ο Χριστός έκανε τον Μυστικό λεγόμενο Δείπνο τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ, έχει την αφετηρία του αυτό το γεγονός, το οποίο μέχρι σήμερα, με βάση την εντολή του, «τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν», επαναφέρουμε μια κατάσταση, ένα γεγονός, και ξανά το κάνουμε όπως το έκανε τότε και υπάρχει μέχρι σήμερα. Σχεδόν όλοι οι Ευαγγελιστές έχουν γράψει γι' αυτό. Λεπτομέρειες πολλές προκαταβολικώς έχει γράψει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, αλλά η εφαρμογή το πρώτον υπάρχει στον Ευαγγελιστή Ματθαίο,

κεφάλαιο 26, εδάφιο 26.

«Εσθιόντων δε αυτών», των μαθητών και του Κυρίου, «λαβών ο Ιησούς τον άρτον και ευχαριστήσας», δηλαδή προσευχήθηκε, ευχαρίστησε, «έκλασε», ετεμάχισε, «και εδίδου τοις μαθηταίς και είπε· λάβετε, φάγετε· τούτο εστί το σώμα μου». Όχι σημαίνει.

Σημαίνει; «Εστί», είναι. Ελληνική διάλεκτος αυτή. Γιατί το «σημαίνει» το λέγουν οι έτερες αποχρώσεις, προτεσταντισμός κατ' εξοχήν. Σημαίνει, δεν είναι. Όμως «τούτο εστί», είναι το σώμα μου. «Και λαβών το ποτήριον και ευχαριστήσας έδωκεν αυτοίς λέγων· πίετε εξ αυτού πάντες· τούτο γαρ εστί το αίμα μου, το της Καινής Διαθήκης,

το υπέρ υμών και πολλών εκχυνόμενον εις άφεσιν αμαρτιών». Τώρα, πώς εν τω άρτω είναι σώμα και πώς εν τω οίνω είναι το αίμα, αυτό είναι κάτι μετά την ευχαριστία, μετά δηλαδή την προσευχή, μετά την ευλογία. Μα είναι δυνατό να μετατραπεί; Και εφόσον γεύομαι άρτον και εφόσον γεύομαι οίνον; Εάν δεν εγεύεσαι άρτον και εγεύεσαι σάρκα, δεν θα την έτρωγες. Και αν εγεύεσαι αίμα και δεν εγεύεσαι οίνον, δεν θα το έπινες. Εκεί έγκειται το μυστήριον και εκεί έγκειται η αγάπη του Θεού. Αλλά δεν είναι δυνατόν, έτσι, η σάρκα, ο άρτος να γίνει σώμα και ο οίνος να γίνει αίμα; Μήπως, όταν εσύ και εγώ τρώμε άρτον, δεν κάνουμε σάρκα και αίμα;

Εμείς το μεταβάλλουμε. Και δεν έχουμε ακούσει πολλές φορές τους κουράροντάς μας ιατρούς; «Το ψωμί θα φύγει από τη μέση. Επάχυνες, τα κιλά σου είναι δυσανάλογα». Γιατί; Σου προσθέτει σάρκα, σου δημιουργεί αίμα. Εμείς μπορούμε να μεταβάλουμε. Αυτός ο Θεός, που έφτιαξε και αυτά και εμάς, δεν μπορεί να τα μεταβάλει; Θα πρέπει να απορρίψουμε τη βάση και να πούμε: «Εγώ τα απορρίπτω». Δεν έχουμε καμιά συζήτηση από εκεί και κάτω, σταματάνε τα ενδιαφέροντά μας. Δεν μπορεί όμως ακόμη ο άνθρωπος να καταλάβει ότι αυτό το οποίο του μεταδίδει, του δίδει ο ιερέας, αυτό το πολύ ελάχιστο, είναι ζωή, είναι ζωντανό, δεν είναι τίποτα το νεκρό. Μα μπορεί το ψωμί να έχει ζωή και μπορεί υλικά πράγματα να έχουν ζωή; Πάρε ένα αυγό και βάλ' το κάτω από της κλώσσας τα φτερά. Τι θα βγάλει;

Θα βγάλει πουλί. Τα υλικά αυτά πράγματα θα βγάλουν μια ζωή. Μυστηριωδώς δεν γίνεται αυτό; Πού είναι η ζωή; Στο κέντρο; Πάρε έναν κόκκον σίτου, ένα ξερό πράγμα που το αλέθεις και γίνεται φτερό στον άνεμο, αλεύρι, φεύγει, και τούτο αυτό, κάτω από ορισμένες περιστάσεις, όταν βραχεί, φυτρώνει και γίνεται ζωή και κάνει έναν κλώνο τόσο και άλλα εκατό στάχυα. Πολλά μυστήρια υπάρχουν γύρω μας, αν θέλαμε να τα εξετάσουμε, αλλά όταν φτάνουμε σε αυτό το μυστήριο, όπου θίγονται τα συμφέροντα ενός τρίτου, τον οποίον ο άνθρωπος δεν ξέρει, γιατί ο άνθρωπος νομίζει ότι είναι αυτός και ο Θεός του, αν υπάρχει Θεός. Για τους επιτοπλείστων λέμε εμείς είμεθα, άλλος δεν είναι. Αλλά δεν είναι έτσι στην πραγματικότητα. Είναι αυτός, ο Θεός και ο διάβολος. Υπάρχει και τρίτο πρόσωπο, το οποίο μένει και καλυμμένο.

Κατορθώνει να κρύβει την ύπαρξή του. Αν πάει κανείς στον Άγιο Γεράσιμο, θα τον δει εκεί πέρα. Αν πάει κανείς στον Άγιο Νεκτάριο, θα τον ακούσει εκεί πέρα και θα τον δει. Εξαιτίας, λοιπόν, αυτού, διότι δεν συμφέρει να γίνει αυτή η αποκάλυψη, διότι όταν ο άνθρωπος κάνει μια μικρή προσπάθεια και φτάνει να έρχεται σε επαφή, στο μυστήριο αυτό, με τον δημιουργό του, κάπως αλλιώς αρχίζει να βλέπει. Δεν βλέπει όπως έβλεπε και μάλιστα οικτίρει τον εαυτό του εκ των υστέρων, πως τόσα χρόνια δεν ενδιαφέρθηκε και γι' αυτό το πράγμα. Γιατί αυτό δεν είναι κουραστικό, όσο είναι κουραστικό κάτι τι άλλο να κατακτήσει ο άνθρωπος προς καιρό στη ζωή του, είτε γνώσιν είτε υλικόν τι. Δεν είναι τόσο κουραστικό. Μάλιστα

τον άνθρωπο, τον ευκολύνει τον άνθρωπο, ώστε το νιώθει και τρέχει σαν το λάφι στο νερό. Αλλά δεν το δοκιμάσαμε, δεν το ζήσαμε καθόλου. Γι' αυτό φαίνεται ανιαρό και το βάζουμε σε τόπο και χρόνο και κάτω από το σύστημα το δικό μας, ενώ θα έπρεπε να γίνεται ακριβώς όπως αυτό έχει δοθεί. Αυτή, από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα κατορθώσει να έρθει σε επαφή με αυτό το μυστήριο, τα μάτια του ανοίγουν. Υπάρχει ένα περιστατικό, το οποίο έχει λάβει χώρα ανήμερα της Αναστάσεως, το απόγευμα. Αναφέρουν οι Ευαγγελιστές ότι το απόγευμα της Αναστάσεως δύο άνθρωποι από το στενό περιβάλλον του Ιησού, όταν είδαν ότι απέτυχαν, τον δάσκαλό τους τον εσταύρωσαν και τον έθαψαν,

εγκατέλειψαν τα Ιεροσόλυμα και επέστρεφαν στην πατρίδα τους, που ήκουε στο όνομα Εμμαούς. Υπάρχει μέχρι σήμερα ο χώρος αυτός και η κωμόπολις αυτή. Καθ' οδόν το απόγευμα, που πηγαίναν συζητώντας για την αποτυχία τους, ότι γελαστήκανε, τους επλησίασε και ο Χριστός και τους κρατούσε τα μάτια να μην τον γνωρίσουν και κάμανε μια συζήτηση μαζί καθ' οδόν, μέχρι που έφτασαν στη διασταύρωση που η μεν λεωφόρος προχωρεί έξω προς το Θαβώρ, αυτή γυρίζει προς το Τελ Αβίβ. Εκεί στη διασταύρωση ήταν βράδυ περίπου. Ο Χριστός τους προσποιείται ότι «εγώ έχω δρόμο, σας χαιρετώ». Αυτοί είχαν ικανοποιηθεί τόσο από τη συζήτηση, που του υπέδειξαν μάλιστα και τρόπο να μείνει μαζί τους.

«Άλλωστε κέκλικεν», λέει, «η μέρα». Νύχτωσε, πού θα πας; Έκανε το μικρότερο, όπως κάνει πάντοτε ο Χριστός, και έμεινε μαζί τους. Τον περιποιήθηκαν και, όταν κάθισαν στο τραπέζι, επήρε τον άρτον ο Χριστός στα χέρια του, ευλόγησε αυτόν και έκλασε, κομμάτιασε, ετεμάχισε, και τους έδωσε. Μόλις έλαβαν τον άρτον αυτοί και γεύτησαν εξ αυτού, «διηνοίγησαν οι οφθαλμοί αυτών» και τον εγνώρισαν, αλλά αυτός έγινε άφαντος, τον έχασαν εν τω μεταξύ. Είναι περιστατικά που τα βρίσκει κανείς αυτά στο 24ο κεφάλαιο του Λουκά. Εν τη κλάσει, λοιπόν, του άρτου και εν τη γεύσει, διηνοίγησαν οι οφθαλμοί και είδαν οι άνθρωποι πράγματα τα οποία δεν είχαν δει γρηγορότερα με τους αισθητούς αυτούς οφθαλμούς, άνευ όμως του άρτου αυτού του ευλογημένου. Αυτός είναι ο Χριστός που διανοίγει το

πνεύμα και τον νουν και τους οφθαλμούς τους πνευματικούς του ανθρώπου, που τα πράγματα τα βλέπει διαφορετικά από τη στιγμή που θα έρθει σε επαφή μαζί του. Ο Λουκάς, επίσης κι αυτός, στο 21ο κεφάλαιό του —συγγνώμη— στο 22ο κεφάλαιό του, κι αυτός αναφέρει ότι έγινε αυτός ο Μυστικός λεγόμενος Δείπνος.

Ότε εγένετο η ώρα, ανέπεσε και οι δώδεκα Απόστολοι συν αυτώ, εκάθισε και οι δώδεκα συν αυτώ. Και είπε προς αυτούς· επιθυμία επιθύμησα τούτο το Πάσχα φαγείν μεθ' υμών προ του με παθείν. Τούτο το Πάσχα. Οι λέξεις Πάσχα και το τυπικό Πάσχα υπήρχε προ Χριστού. Πάσχα δεν το βρήκαμε εμείς. Έχει τη ρίζα του 1450 χρόνια π.Χ. Η λέξη Πάσχα ερμηνεύεται έξοδος, ερμηνεύεται διάβαση, ερμηνεύεται πέρασμα και έχει σχέση με την έξοδο των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο διά της Ερυθράς Θαλάσσης στη γη της Επαγγελίας. Από τότε υπάρχει η λέξη Πάσχα.

Πιο... Θεσπίστηκε τυπικώς και προαιώνιζε το Πάσχα το πραγματικό. Στο Πάσχα εκείνο, όπως θα σας πω, εθυσιάζετο ένας αμνός από κάποιο πρόβατο, εδώ εθυσιάστηκε ο αμνός του Θεού, εκεί εθυσιάστηκε, προσφέρθηκε το αίμα του αμνού εκείνου και τους επρόλαβε από την καταστροφή των πληγών του Φαραώ. Λέω, εδώ εθυσιάστηκε αυτός ο ίδιος ο Θεός, ο αμνός του Θεού, και έδωσε το αίμα Του για να μη χανόμεθα εμείς. Λέγω γαρ υμίν ότι ουκέτι ου μη φάγω εξ αυτού έως ότου πληρωθεί εν τη βασιλεία του Θεού. Και δεξάμενος το ποτήριον, ευχαριστήσας είπε· λάβετε τούτο και διαμερίσατε εις εαυτούς. Λέγω γαρ υμίν ότι ου μη πίω από του γεννήματος της αμπέλου έως ότου η βασιλεία του Θεού έλθη. Και λαβών άρτον,

ευχαριστήσας έκλασε και έδωκεν αυτοίς λέγων· τούτο εστί το σώμα μου, το υπέρ υμών διδόμενον· τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν. Ωσαύτως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι λέγων· τούτο το ποτήριον η Καινή Διαθήκη εν τω αίματί μου, το υπέρ υμών εκχυνόμενον. Το ποτήριον μετά το δειπνήσαι. Βλέπετε, εδώ μέσα στο φαγητό έγινε η Θεία Κοινωνία και το αίμα του, δηλαδή το Άγιο Ποτήριο, το έδωσε, το προσέφερε μετά το δειπνήσαι. Αυτή είναι άλλωστε η αφορμή που δεν υπάρχει νομοθετημένη νηστεία προ της Θείας Κοινωνίας. Οι πρώτοι μάλιστα χριστιανοί έπαιρναν τα φαγητά τους και έκαναν τα δείπνα αυτά της αγάπης, τα λεγόμενα, στην εκκλησία.

Εκεί ένας των Αποστόλων ευλογούσε τον άρτον μετά το φαγείν και κοινωνούσαν και την πνευματική τροφή. Αυτές οι δύο τράπεζες, η υλική και η πνευματική, είναι συνδεδεμένες. Αυτό το περιστατικό το βλέπει κανείς πολύ ανάγλυφο εάν πάει στις Ιερές Μονές του Αγίου Όρους. Εκεί πάντοτε η τράπεζα η υλική είναι απέναντι από την πνευματική. Αν παραδεχτούμε ότι εδώ βγαίνει η πόρτα της εκκλησίας και σταθεί κανείς στην πόρτα της εκκλησίας, θα δει στο βάθος την Αγία Τράπεζα. Η Αγία Τράπεζα είναι που προσφέρει το σώμα και το αίμα του Χριστού, τροφή πνευματική. Ιστάμενος εδώ, κοιτάζοντας απέναντί του, θα δει τη θύρα της τραπέζης της υλικής και στο βάθος

θα δει τον ηγούμενο που έχει το τραπέζι το δικό του, που γύρω γύρω έχει τους υποτακτικούς του. Δηλαδή από την τράπεζαν αυτήν ξεκινούν με εξαπτέρυγα, με θυμιάματα κλπ. και εν επισήμω περιβολή και περνούν στην τράπεζα την υλική. Και από εκεί, όταν φάνε, αρχίζουν πάλι με ψαλμωδία και έρχονται και κάνουνε απόλυση στην πνευματική. Δηλαδή οι δύο τράπεζες αυτές, η υλική και η πνευματική, είναι συνδεδεμένες, διότι όπως είναι η ψυχή απαραίτητόν τι για να σταθεί το σώμα όρθιο, δεν στέκεται μόνο του, έτσι ακριβώς χρειάζεται και για την ψυχή κάτι για να σταθεί όρθια.

Το σώμα έχει την τροφή του την υλική, καθό υλικό, έχει και η ψυχή την τροφή τη δική της, την πνευματική, καθό πνευματικό.

Ο άνθρωπος που δεν τρέφεται και πνευματικώς, να πω μια απλή λέξη, χωλαίνει κατά μέρος. Δεν αποδίδει σωστά όσο έπρεπε. Όσο δίδει στο σώμα, που το προσέχει, το τρέφει, το θάλπει, να κάνει και στο πνεύμα. Και κατά συνέπεια δεν θα στέκεται καλά, δεν έχει ισορροπία. Διότι θέλω να ξέρετε ότι για να ζήσει το σώμα χρειάζεται την ψυχή και για να ζήσει η ψυχή χρειάζεται τον Θεό. Χωρίς Θεό ο άνθρωπος είναι ζωντανός μεν κατά φύση, νεκρός όμως κατά πνεύμα. Είναι ζωντανός νεκρός, όπως θα λέγαμε. Θυμόσαστε τι είπε στον πατέρα εκεί του ασώτου υιού, του μεγάλου αδελφού; Τι του είπε; Ο αδελφός σου, του λέει, ούτος νεκρός ήτο και ανέζησε.

Αυτός γλεντούσε με τις φιλενάδες του. Τι λέει, νεκρός ήτο; Ακριβώς εκεί είναι το μυστικό. Ότι μακριά από εδώ, από το πατρικό, ήταν ζωντανός νεκρός, δηλαδή, όπως θα λέγαμε, κινητό νεκροταφείο. Είναι απαραίτητο, λέγω, στοιχείο το να έχει επαφή ο άνθρωπος με τον Χριστόν, διότι είναι και πνευματικός και πρέπει να τρέφεται και πνευματικώς. Ο Παύλος με τη σειρά του κι αυτός, ξέρετε, είναι μετά τον Χριστόν ο Παύλος, γράφει στους Κορινθίους περί αυτού. Στο ενδέκατο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής υπάρχουν τα εξής του Παύλου. Εγώ, λέγει, παρέλαβον από του Κυρίου, από τον ίδιο τον Χριστό, παρότι ο Παύλος έρχεται μετά στη ζωή

τούτης ο Χριστός, που, πώς, δεν ξέρω, ούτε θέλω να πω ότι λέει ψέματα, του υπέδειξε αυτό το γεγονός. Παρέλαβον από του Κυρίου, ο και παρέδωκα υμίν. Τι δηλαδή; Ότι ο Κύριος Ιησούς εν τη νυκτί η παρεδίδετο έλαβεν άρτον. Άρτον, το βράδυ προς τη Μεγάλη Πέμπτη, που στη συνέχεια τον επρόδωσε ο Ιούδας, έλαβεν άρτον και ευχαριστήσας έκλασε και είπε, εκομμάτιασε και είπε· λάβετε, φάγετε. Τούτο μου εστί το σώμα, το υπέρ υμών κλώμενον. Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν. Ωσαύτως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι λέγων· τούτο το ποτήριον η Καινή Διαθήκη εστί εν τω αίματί μου.

Υπογράφω μια καινούργια συμφωνία με εσάς με το ίδιο μου το αίμα. Τούτο ποιείτε, οσάκις αν πίνητε, εις την εμήν ανάμνησιν. Οσάκις γαρ αν εσθίητε τον άρτον τούτον και το ποτήριον τούτο πίνητε, τον θάνατον του Κυρίου καταγγέλλετε, άχρις ου αν έλθη. Αυτό δηλαδή θα το κάνετε μέχρι που θα ξανάρθει στη Δευτέρα του Παρουσία. Ώστε, όστις αν εσθίη τον άρτον τούτον ή πίνη το ποτήριον του Κυρίου αναξίως —χρειάζονται ορισμένες προϋποθέσεις— αναξίως, ένοχος έσται του σώματος και αίματος του Κυρίου. Δοκιμαζέτω δε άνθρωπος εαυτόν, ας εξετάζει τον εαυτόν του πώς βρίσκεται από απόψεως αμαρτίας.

Ούτως εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω. Ο γαρ εσθίων και πίνων αναξίως κρίμα εαυτώ εσθίει και πίνει, μη διακρίνων το σώμα του Κυρίου. Διά τούτο εν υμίν πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και κοιμώνται ικανοί. Εξαιτίας, λέει, που δεν προσέχουν και προσέρχονται εις το μυστήριον και κοινωνούν αναξίως, δηλαδή με αμαρτίες, αμετανόητοι, ανεξομολόγητοι και λοιπά, αυτά έχουμε, λέει, αποτελέσματα και βαριές αρρώστιες, αλλά έχουμε και θανάτους ακόμη που είναι η αιτία, διότι δεν διέκριναν και απλώς και ως έτυχε, τα χρόνια πολλά, όπως κάνουμε εμείς, ιδίως τη Μεγάλη Πέμπτη, ιδίως Χριστούγεννα, πάμε και ανοίγουμε το στόμα μας και κοινωνούμε χωρίς να έχουμε κάνει καμία προετοιμασία. Αυτά τα γράφει ο Παύλος, ο οποίος δεν έχει κανένα λόγο, όπως θέλετε λέμε Παύλος, λέμε μεγάλο πρόσωπο και βγάζουμε το καπέλο του μπροστά, και αυτοί οι άπιστοι ακόμη.

Λεπτομέρειες δε επάνω σε αυτό, που συνδυάζει την υπόθεση με την Παλαιά Διαθήκη, που υπήρχε το μυστήριον αυτό της Θείας Ευχαριστίας στην Παλαιά Διαθήκη και ετρέφοντο οι άνθρωποι, που μας τα άφησε τύπο εκεί και πραγματικότητα εδώ, υπάρχουν στου Ιωάννου τα περιστατικά και συγκεκριμένως στο έκτο κεφάλαιό του. Λαβών αφορμήν ο Χριστός μας από ένα περιστατικό εκεί, το οποίο έχει ως εξής. Θα έχετε ακούσει, αν δεν έχετε διαβάσει, τον χορτασμόν των πεντακισχιλίων, ότι με μερικά ψωμιά και με μερικά οψάρια που τα πολλαπλασίασε ο Χριστός ετράφησαν πέντε χιλιάδες άντρες, άνευ γυναικών και παιδίων.

Είκοσι με είκοσι πέντε χιλιάδες άνθρωποι, γιατί οι αναλογίες τόσες είναι. Εν τω μεταξύ αυτοί οι οποίοι ετράφησαν σκέφτηκαν να τον ανακηρύξουν βασιλέα, εσένα θέλουμε, όπως λέμε. Ο Χριστός αυτά πάντοτε τα απέφευγε, και τα χειροκροτήματα και τις ευχαριστίες και τους επαίνους. Τους διέλυσε όταν αντελήφθη αυτό αυτομάτως. Στους μεν μαθητάς είπε να εισέλθουν στο καΐκι, στο πλοίο, και να περάσουν στο πέραν, τη Γαλιλαία δηλαδή να περάσουν από εκεί. Τους δε άλλους τους έδιωξε να φύγουν για τα σπίτια τους. Και αυτός ανέβηκε στο όρος, προσεύξασθαι μόνος του το βράδυ. Αποτέλεσμα είναι το εξής.

Βρήκανε άνεμον εναντίον.

Βασανίστηκαν όλη τη νύχτα, δεν κατόρθωσαν με τα κουπιά να προχωρήσουν μόνο δυο τρία στάδια. Περί τα ξημερώματα, περιπατών επί της θαλάσσης, αναφέρεται, έφτασε ο Χριστός εκεί που εκλυδωνίζοντο. Αποτέλεσμα είναι ότι τους μίλησε, αυτοί φοβήθηκαν, ο Πέτρος είπε· αν είσαι εσύ, πες μου να περιπατήσω κι εγώ. Κατέβηκε ο Πέτρος, όσο έβλεπε τον Χριστό περιπατούσε, όταν πήρε τα μάτια του από τον Χριστό άρχισε να βυθίζεται. Επάνω στην περίπτωση φώναξε· σώσον με. Του λέει· ολιγόπιστε, εις τι εδίστασας; Και τον σηκώνει να τον ανεβάσει στο καΐκι. Κοίταξαν εκείνη τη στιγμή να τον πάρουν επάνω στο πλοίο τους. Αυτός πήγαινε περιπατών επί της θαλάσσης, ο Χριστός. Το πλοίο εκείνη την ώρα ευρέθη στο λιμάνι στο οποίο προορίζετο. Εφόσον με τα κουπιά και χωρίς Χριστό εβάδισαν δύο τρία.

Θα λέγαμε, τη νύχτα, έπειτα ευρέθηκε στο λιμάνι μόλις εφρόντισαν να τον πάρουνε επάνω. Ακούστε πώς το αναφέρει εδώ. Ο δε λέγει αυτοίς· εγώ ειμί, μη φοβείσθε. Ήθελον ουν λαβείν αυτόν εις το πλοίον και ευθέως το πλοίον εγένετο επί της γης εις ην υπήγον, εκεί που επήγαιναν. Εκεί που πήγανε όμως βλέπουνε τον Χριστό εκεί. Ο Χριστός, ξέρανε οι άλλοι όμως ότι δεν μπήκε στο καΐκι το βράδυ. Πώς ευρέθηκε εκεί; Τους εφάνηκε πρόβλημα. Και του λένε· ραββί, πότε ώδε γέγονας; Πού ευρέθηκες εδώ; Του λέει· γιατί ήρθατε; Τι με θέλετε; Γιατί ρωτάτε;

Διότι χορτάσατε από φαΐ χθες. Από εκεί εψάχνατέ με. Και ήρθατε γι' αυτό. Και εξ αφορμής, γιατί αυτός ήταν ο λόγος. Δεν πήγαν ούτω να ακούσουν, πήγαν να φάνε τζάμπα. Ο Χριστός δεν κάνει λάθη. Αυτός ήταν ο λόγος και η αφορμή τώρα που ξεκινάει και τους κάνει μια διάκριση, να μην ενδιαφέρονται διά την φθειρομένη τροφή τόσο όσο διά τη μένουσα. Και τους κάνει τώρα και για ένα άλλο ψωμί, το οποίο είναι και το μάνα στην Παλαιά Διαθήκη, που είχε σχέση με το σώμα και το αίμα του Χριστού, το οποίο υπάρχει μέσα στη Θεία Λειτουργία, που πρόκειται να αναπτύξουμε. Ακούστε λοιπόν πώς έχει το θέμα. Τη επαύριον ο όχλος, ο εστηκώς πέραν της θαλάσσης, ιδών ότι πλοιάριον άλλο ουκ ην εκεί ει μη εν εκείνο εις ο ανέβησαν οι μαθηταί αυτού,

ότι ου συνεισήλθε τοις μαθηταίς αυτού ο Ιησούς εις το πλοίον, μόνοι δε οι μαθηταί αυτού απήλθον —αυτό το είδαν, δεν μπήκε μέσα αυτός— άλλα δε ήλθε πλοιάρια εκ Τιβεριάδος εγγύς του τόπου όπου έφαγον τον άρτον, ευχαριστήσαντος του Κυρίου. Ότε ουν είδεν ο όχλος ότι Ιησούς ουκ έστιν εκεί ουδέ οι μαθηταί αυτού, ανέβησαν αυτοί εις τα πλοία και ήλθαν στην Καπερναούμ ζητούντες τον Ιησούν. Και ευρόντες αυτόν πέραν της θαλάσσης είπον αυτώ· ραββί, πότε ώδε γέγονας; Απεκρίθη αυτοίς ο Ιησούς και είπε· αμήν, αμήν λέγω υμίν, ζητείτε με, με ζητάτε, ουχ ότι είδατε σημεία, ότι έκαμε θαύματα, αλλά ότι εφάγατε εκ των άρτων και εχορτάσθητε. Λοιπόν, εργάζεσθε μη την βρώσιν την απολλυμένην,

την βρώσιν την μένουσαν εις ζωήν αιώνιον, ην ο Υιός του ανθρώπου υμίν δώσει. Ο Υιός του ανθρώπου είναι αυτός, γιατί ο Χριστός δεν είναι υιός ανθρώπων. Δεν είναι από πατέρα και μητέρα. Ως Θεός έχει πατέρα, δεν έχει μητέρα. Αλλά ως άνθρωπος έχει μητέρα, δεν έχει πατέρα. Γι' αυτό λέγεται απάτωρ, αμήτωρ, αγενεαλόγητος. Λέγεται λοιπόν Υιός Ανθρώπου, διότι έχει μόνο από τη Μαρία σάρκα, το υπόλοιπο είναι εκ του Θεού. Ην ο Υιός του ανθρώπου υμίν δώσει· τούτον γαρ ο Πατήρ εσφράγισεν ο Θεός. Είπον ουν προς Αυτόν. Όταν λοιπόν τους τα είπε αυτά, τι να κάνουμε λοιπόν, ρωτούνε αυτοί, τι να κάνουμε, τι έργο να κάνουμε ώστε

εργαζώμεθα τα έργα του Θεού; Απαντά ο Χριστός. Τούτο εστί το έργον του Θεού, είναι να πιστεύσητε εις ον απέστειλεν εκείνος. Αυτοί ρωτούνε τι έργα να κάνουν στον πληθυντικόν και ο Χριστός απαντά στον ενικό και λέγει ένα έργο να έχετε να κάνετε, να πιστεύσετε σε αυτόν που απέστειλε εκείνος. Και έτσι είναι. Πολλοί νομίζουν ότι έχουν πολλά έργα να κάνουν για να σωθούν, δήθεν αν υπάρχει άλλη ζωή. Όμως δεν είναι ένα; Ένα είναι το έργο, δεν είναι πολλά. Με βάση αυτό γίνονται όλα τα άλλα χωρίς να καταλάβει κανείς. Το ρεύμα ένα είναι, αλλά κοιτάτε τι εκδηλώσεις έχει. Και μας φωτίζει και μας θερμαίνει και μας αερίζει και μας μαγειρεύει και μας ανεβάζει και μας κατεβάζει και, και, και. Έτσι είναι και ο Χριστός.

Γίνονται όλα αυτά τα πράγματα χωρίς να βάζουμε καν το μικρό μας δάχτυλο. Εμείς απλώς ένα κουμπί πατούμε. Έτσι ακριβώς είναι και ο Χριστός. Αυτοί νόμιζαν ότι έχουν πολλά πράγματα να κάνουν. Ένα έχετε να κάνετε, λέει, να πιστέψετε σε αυτόν που απέστειλε ο Θεός. Και αρχίζει το μάθημά του. Οι πατέρες ημών το μάνα έφαγον εν τη ερήμω, καθώς εστί γεγραμμένον· άρτον εκ του ουρανού έδωκεν αυτοίς φαγείν. Το μάνα, που είναι εβραϊκή λέξη, ερμηνεύεται «τι είναι». Ξημέρωσαν ένα πρωί και είδανε ολόκληρη την πεδιάδα εκεί του όρους Σινά με ένα άσπρο, σαν κόλιαντρο, σαν νίτρο της γης, σαν τραχανά, να έχει σκεπάσει ολόκληρη την πεδιάδα και είπανε μάνα, τι είναι; Έτσι ερμηνεύεται, τι είναι αυτό. Αυτό λοιπόν το μάνα, λέει, σας το έριχνε από τον ουρανό ο Θεός όταν είσαστε και οδεύατε από την Αίγυπτο στη γη της Επαγγελίας, διότι το σώμα και το αίμα του Χριστού, που είναι η τροφή του ανθρώπου

σ' αυτήν την έρημο —γιατί εδώ είναι έρημο, ο άνθρωπος δεν είναι για εδώ, δεν είναι η μόνιμος κατοικία του εδώ— ο άνθρωπος δεν ήρθε στον κόσμο τούτον για να ζήσει. Εδώ ήρθε να αποθάνει και αποθνήσκει για να ζήσει. Η μόνιμος ζωή του είναι πέραν του τάφου, μετά τον θάνατον. Της βασιλείας αυτής και της ζωής αυτής έσται τέλος, της άλλης ουκ έσται τέλος. Γι' αυτό δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω, προσέχετε, ο τάφος δεν είναι τέρμα, που λένε ορισμένοι, να πετάξω τα μυαλά μου να ησυχάσω. Όχι. Είναι αρχή ο τάφος μιας άλλης ζωής. Εδώ λοιπόν λέγει ότι έτρεφε από τον ουρανό τους ανθρώπους. Άρτον εκ του ουρανού έδωκεν αυτοίς φαγείν. Αμήν αμήν λέγω υμίν.

Ου Μωυσής δέδωκεν υμίν τον άρτον εκ του ουρανού, αλλά ο Πατήρ μου δίδωσιν υμίν τον άρτον εκ του ουρανού τον αληθινόν. Δεν τον έφερνε ο Μωυσής, τον άρτον αυτόν που ετρέφοντο σαράντα χρόνια οι άνθρωποι στην έρημο εκείνη. Διότι ο σκοπός τους ήταν από την Αίγυπτο για τη γη της Επαγγελίας. Τα σαράντα χρόνια αυτά είναι η ζωή η δικιά μας, που βγαίνουμε από την αμαρτία όταν μας γεννάει η μητέρα μας, που περνάμε για την άλλη ζωή. Αυτή εδώ πέρα μέσα είναι η κοιλάς του κλαυθμώνος που λέμε. Ο άνθρωπος έρχεται, επαναλαμβάνω, για να φύγει, εξετάσεις δίδει για να περάσει στην αντίπερα όχθη. Τα χρόνια εδώ που ζει πρέπει να τρέφεται, όπως ο Θεός έτρεφε εκεί με το μάνα στην έρημο. Δεν το φτιάχνανε αυτοί. Έπεφτε, σηκώνονταν το πρωί και το βρίσκαν έτοιμο, πλην του Σαββάτου. Το Σάββατο δεν έβρεχε.

Αργία, και αργούσε κι αυτός ο ουρανός. Αντίτυπον του Σαββάτου είναι η Κυριακή η δική μας, την οποία εμείς βεβηλώνουμε γυρίζοντας από την Παρασκευή μέχρι τη Δευτέρα. Εφόσον η Κυριακή είναι αργία, όπως εκεί ήταν το Σάββατο αργία και ούτε ο ουρανός εργάζεται. Γι' αυτό και ακριβώς τους είχε δώσει εντολή να συνάξουν διπλή μερίδα την Παρασκευή, να έχουν και για το Σάββατο. Για το Σάββατο αργούσε ο ουρανός, δεν έβρεχε. Γι' αυτό λέγεται και Παρασκευή. Πώς η πέμπτη λέγεται πέμπτη και η τετάρτη τετάρτη και η τρίτη τρίτη, Δευτέρα Δευτέρα και η Κυριακή πρώτη, να λέγεται έκτη ημέρα, δεν λέγεται έκτη, λέγεται Παρασκευή, διότι παρασκευάζω διά το Σάββατο, και γινόταν αυτό το πράγμα. Τους επέτρεπε και τους είχε υποχρεώσει να λαμβάνουν διπλή μερίδα μάνα,

το Σάββατο δεν θα είχαν, για να έχουν και το Σάββατο. Αυτό λοιπόν το μάνα, με το οποίο τους έτρεφε σαράντα χρόνια, ήταν το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ήτο το μάνα το εξ ουρανού καταβαίνον, λέγει, το οποίο έτρεφε τους πατέρας σας εκεί. Ο άρτος γαρ του Θεού εστίν ο καταβαίνων εκ του ουρανού και ζωήν διδούς εις τον κόσμον. Λοιπόν, διότι δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει, λέγει σε ένα μέρος ότι «ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ, και εγώ αναστήσω αυτόν τη εσχάτη ημέρα». Όπως ο Χριστός. Δεν έμεινε στον τάφο, αλλά ανέστη και είναι κενό το μνημείο του, το μόνο μνημείο αρχηγού θρησκείας που είναι κενό. Όλοι οι άλλοι, οι οποίοι κολακεύονται ως αρχηγοί θρησκειών, μα Βούδας

Μωάμεθ, μα Ζωροάστρης, μα Πάπας, μα Καλβίνος, μα, μα, είναι καθηλωμένοι στα σάβανά τους, είναι μέσα στον τάφο τους. Ο μόνος αρχηγός της πραγματικής θρησκείας που έχει κενόν τάφον είναι ο Ιησούς ο Εσταυρωμένος, ο Ναζαρηνός. Εγώ, λέει, θα αναστήσω υμάς. Θα αποθάνετε, θα πληρώσετε το γραμμάτιο που οφείλεται στη φύση, καθώς «πᾶσα ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ ἀπελεύσεται», αλλά θα σας αναστήσω μια ημέρα. Και εδώ δράττεται της ευκαιρίας και τους κάνει αυτό το μάθημα. Τους προετοιμάζει για το σώμα Του και το αίμα Του, για τη μετάδοση αυτή της Θείας Κοινωνίας. «Είπε δε αυτοίς ο Ιησούς, εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· ο ερχόμενος προς με ου μη πεινάσει, κι ο πιστεύων εις εμέ ου μη διψήσει πώποτε».

Είπον υμίν ότι και εωράκατέ με και ου πιστεύετε. Σας τα είπα αυτά και με είδατε, αλλά δεν θέλετε να με παραδεχτείτε. Παν ο δίδωσί μοι ο Πατήρ, κάθε τι που παίρνω από πάνω, προς εμέ ήξει, θα έρθει σε μένα. Και τον ερχόμενον προς με ου μη εκβάλω έξω. Ο καθένας που θα έρθει σε μένα δεν θα τον διώξω. Ότι καταβέβηκα εκ του ουρανού, ουχ ίνα ποιώ το θέλημα το εμόν. Γι’ αυτό ήρθα από εκεί, όχι να κάνω το θέλημά μου, αλλά το θέλημα του πέμψαντός με. Τούτο δε εστί το θέλημα του πέμψαντός με Πατρός, ίνα παν ο δέδωκέ μοι μη απολέσω εξ αυτού, αλλά αναστήσω αυτό εν τη εσχάτη ημέρα. Καθένας, λέει, που θα σταλεί από τον Πατέρα μου και θα έρθει σε μένα, εγώ θα τον καταρτίσω κατά τέτοια έννοια, ώστε κι αν θα αποθάνει, που θα αποθάνει, να πληρώσει το γραμμάτιο αυτό που είπαμε, το φυσικό,

θα τον αναστήσω εν εκείνη τη ημέρα. Εδώ παρουσιάζεται μια συνεργασία Θεού μετά του Χριστού διά των πιστών. Είναι πιστός, Χριστός, Θεός. Σκοπός του ανθρώπου είναι να επιστρέψει στον Θεό. Η Βασιλεία είναι από τον Πατέρα φτιαγμένη από καταβολής κόσμου για κάθε άνθρωπο. Για να επιστρέψει ο πιστός, ο άνθρωπος, στον Θεό, πρέπει να περάσει μέσω του Χριστού. Ο Χριστός είναι εκείνος ο οποίος θα τον αξιοποιήσει, θα τον μεταβάλει, θα τον αναγεννήσει και θα τον κάνει κατάλληλον για τη Βασιλεία. Γιατί η Βασιλεία δεν δέχεται κοινούς ανθρώπους, αλλά καινούς, με άλφα γιώτα. Η Βασιλεία δεν είναι για τους κοινούς ανθρώπους, είναι για πρίγκιπες, για τα βασιλόπουλα. Κατά συνέπεια, ο Χριστός, σαν βασιλόπουλο, όπως σας είπα στην αρχή, μεταδίδοντας το σώμα Του και το αίμα Του στον πιστό,

το αδαμιαίο αυτό αίμα του το αλλάσσει και του το κάνει βασιλικό, τον κάνει γαλαζόαιμον, όπως θα λέγαμε, κατάλληλον διά την Βασιλεία. Γι’ αυτό λέει, όποιον μου στείλει ο Πατέρας, εγώ θα τον αναλάβω και θα τον αναστήσω, διότι όλη η εργασία που έχει σχέση με τον άνθρωπο και την επιστροφή του την έχει αναλάβει ο Χριστός, δεν την κάνει ο Θεός. Πάσα εξουσία δέδοται τω Υιώ. Αυτός μας αναγεννά εν τω βαπτίσματι, Αυτός μας τρέφει με το σώμα Του και με το αίμα Του και μας μεταβάλλει τη σάρκα και το είναι και το πνεύμα, Αυτός μας συγχωρεί τις αμαρτίες μας εις την εξομολόγηση, Αυτός θα μας αναστήσει, Αυτός θα μας κρίνει, Αυτός θα μας παραδώσει τω Θεώ και Πατρί.

Το πιστεύουμε εμείς είτε όχι. Δεν πρόκειται να ρωτήσει κανέναν ο Θεός. Θυμηθείτε τα λόγια που σας τα λέγω σήμερα. 26 του μηνός Νοεμβρίου. Όπου βρεθείτε, είτε στην άλλη ζωή είτε από εδώ, «Αυτά που μας έλεγε ο Παναγόπουλος τότε, έτσι θα γίνουν». Δεν ήρθε κανέναν να ξεγελάσει ο Χριστός ούτε να απατήσει κανέναν. Ήρθε να του πει: «Κύριε, έτσι και έτσι έχουν τα πράγματα. Θέλεις να τα δεχτείς; Έχει καλώς. Δεν θέλεις να τα δεχτείς; Φάγε, πίε, ευφραίνου». Και τον

αέρα μου θα σου δώσω και τον ήλιο μου θα σου δώσω και τα τρόφιμά μου θα σου δώσω και τα πάντα θα σου δώσω. Εγώ με ανοιχτό χέρι, είμαι πλούσιος. Αν θέλεις όμως, είναι έτσι το θέμα. Εγώ λοιπόν, λέει, θα τον αναστήσω αυτόν. Ουδείς δύναται ελθείν προς με, εάν μη ο Πατήρ μου ο πέμψας με ελκύσει αυτόν· εγώ όμως αναστήσω αυτόν εν τη ημέρα εκείνη. Ο άνθρωπος λοιπόν ο οποίος θα δεχθεί Χριστόν δέχεται τον τρόπο της σωτηρίας του και της μεταποιήσεώς του, που τον ετοιμάζει για εκεί. Εδώ λοιπόν ομιλεί περί μάννα. Το μάννα υπήρχε στην Παλαιάν Διαθήκη. Όπως ξέρετε από το σχολείο, το μάννα είναι συνδεδεμένο με τη ζωή των Εβραίων. Τους έβρεχε καθημερινώς επί 40 χρόνια. Εσταμάτησε δε να τους δίδει όταν εισήλθον στη γη της Επαγγελίας. Δηλαδή, εμείς εδώ πρέπει να τρεφόμεθα με αυτό το ουράνιο μάννα, που είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού εν τη Θεία Ευχαριστία που προσφέρεται. Και θα σταματήσουμε να επικοινωνούμε, να κοινωνούμε — λέγεται Θεία Κοινωνία γιατί είναι θεία επικοινωνία με τον Χριστό — όταν αποθάνουμε. Από την ημέρα που θα εισέλθει ο άνθρωπος στην έρημο αυτή, στη Σαχάρα αυτή, στους κλαυθμούς αυτούς, στη γη αυτήν,

πρέπει να αρχίσει να τρέφεται με το μάννα αυτό το ουράνιο, το οποίο υπάρχει και τον περιμένει επάνω στην Αγία Τράπεζα. Η βάπτιση του ανθρώπου είναι η μέρα της αναγεννήσεώς του, της πνευματικής. Ο άνθρωπος έχει δύο γεννήσεις, τη σαρκική από τη μητέρα του και την πνευματική από την κολυμβήθρα. Η κολυμβήθρα υπέχει μήτραν, θηλείαν κοιλίαν πνευματικήν. Όταν το παιδί γεννηθεί από τη μητέρα του σαρκικώς, φέρεται στο στήθος της και τρέφεται για να διατηρηθεί. Διότι το να γεννήσει κάποια, να μην θρέψει, το γεννηθέν θα αποθάνει. Δεν διατηρείται η φυσική ζωή. Ακριβώς τούτο γίνεται και στην πνευματική ζωή. Η Εκκλησία, η οποία υπέχει θέση μητρός,

αναγεννά διά της κολυμβήθρας και το αναγεννηθέν το φέρει στη δική της θηλή, στο δικό της στήθος, που είναι το Άγιον Ποτήριον. Το Άγιον Ποτήριον είναι το στήθος της Μητρός Εκκλησίας, που προσφέρει την πνευματική τροφή στην πνευματική ύπαρξη του ανθρώπου. Εάν μεταφερθούμε και πάμε στη Μεγάλη Παρασκευή, μέσα στα γεγονότα που έλαβαν χώρα, έλαβε χώρα και το εξής: ένας Ρωμαίος στρατιώτης, ο Λογγίνος, αν δεν απατώμαι, ο εκατόνταρχος, ο οποίος ήταν και λίγο το μάτι του χαλασμένο, για να αποδείξει ότι ο Χριστός απέθανε, έδωσε μια λογχιά στον Χριστό, Του ελόγχευσε τη δεξιά Του πλευρά και εκ της πλευράς αυτής εξήλθε, γράφουνε οι Ευαγγελιστές, αίμα και ύδωρ.

Και ύδωρ είναι ο ορός και το αίμα. Όταν διαχωριστεί ο ορός από το αίμα, ο άνθρωπος είναι νεκρός. Έτσι άλλωστε έχει αποφανθεί ο εφευρέτης του χλωροφορμίου, ο Σίμψον. Αυτά τα δύο που εξεπήδησαν εκ της πλευράς του Κυρίου δεν ήταν τίποτα άλλο ή μη το ύδωρ, το βάπτισμα, και το αίμα, η Θεία Κοινωνία. Τα δύο μυστήρια από την πλευρά του Χριστού. Η πλευρά του Χριστού ξέρετε τι είναι τυπικώς; Η Εύα, η οποία και τρωθείσα από τον σατανά έτεκε θάνατον, και τρωθείσα διά της λόγχης από τον στρατιώτη έτεκε ζωή, βάπτισμα και Θεία Κοινωνία. Αυτό λοιπόν είναι ένα πράγμα το οποίο ο άνθρωπος πρέπει να το ξέρει και εντούτοις δεν το ξέρει. Γι’ αυτό και αυτοί οι οποίοι, δεν λέγω γι’ αυτούς που δεν εκκλησιάζονται, αλλά και αυτοί οι οποίοι εκκλησιάζονται, εκκλησιάζονται τυπικώς,

σωματικώς, δεν μετέχουν πνευματικώς. Και υπάρχει ένα θλιβερό, το οποίο απαγγέλλεται μετά τη Θεία Κοινωνία των πιστών, που όταν φτάσουμε στο οικείον μέρος θα σας το πούμε με πιο λεπτομέρειες, αλλά απλώς για την ιστορία. Βγαίνει καλυμμένον το Άγιον Ποτήριον και λέγει: «Σώσον, ο Θεός, τον λαόν σου και ευλόγησον την κληρονομίαν σου». Ποιος είναι ο λαός και ποια είναι η κληρονομία; Αυτοί που μετείχον, που ήρθαν σε επαφή με τον Χριστό και τον έκαναν λαό Του και, κατ’ επέκταση, κληρονόμον, γιατί ο Θεός ένα παιδί είχε. Αυτός είναι ο φυσικός κληρονόμος. Εμείς γινόμαστε αδελφοί μικροί του Χριστού, γινόμαστε κατ’ επέκταση αδελφοί του Χριστού και παιδιά του Θεού και είμαστε συγκληρονόμοι. Ο άνθρωπος λοιπόν ο οποίος δεν τρέφεται από το μάννα αυτό το ουράνιον της Καινής Διαθήκης, που είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού, το οποίο προσφέρεται στα ουρανικά

Ορθόδοξα θυσιαστήρια, καθημερινώς εδώ ή όποτε θέλουμε, όπως τα λέγαμε, έχει μεν φυσική ζωή, καλημεράει, χαιρετάει, τρώει, χορεύει, πηδάει, τραγουδάει, σφυρίζει, αλλά δεν έχει την πνευματική ζωή. Και σας είπα τη λεπτομέρεια που αυτός ο Χριστός είπε των απομακρυσμένων από την τράπεζαν την πατρική νεκρών: «Ο αδελφός σου νεκρός ήταν και ανέζησε, απολωλώς ην και ευρέθη». Και υπάρχει και ένα άλλο ακόμη, το οποίο αναφέρεται σε μια άλλη περίπτωση, όπου ένας εκ των μαθητών εζήτησε άδεια από τον Χριστό να πάει να θάψει τον πατέρα του. Πληροφορήθηκε προφανώς ότι απέθανε ο πατέρας του στο χωριό. Ο Χριστός μας δεν του έδωσε άδεια. Ασφαλώς αυτός θα δευτερολόγησε.

Ο Κύριος του ερμηνεύει και του λέγει το εξής: «Άφες», του λέει, «τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς. Στο χωριό σου υπάρχουν νεκροί, θα τον θάψουν τον πατέρα σου. Είναι νεκροί με γραβάτα πολλοί στο χωριό σου. Θα τον θάψουν τον πατέρα σου. Συ», του λέει, «ακολούθει μοι». Μιλώ για αιώνια αυτά. Ο άνθρωπος που δεν τρέφεται με το μάννα το ουράνιο της Θείας Ευχαριστίας... Με βασικά θέματα. Αυτά τα οποία σας σταχυολόγησα, σας ανέφερα, δεν είναι τίποτα μπροστά σε αυτά τα οποία υπάρχουν εδώ. Ακούσετε μια όψη της πρώτης Εκκλησίας, πώς οι πρώτοι Χριστιανοί επολιτεύοντο. Καθ’ ημέραν τε προσκαρτερούντες ομοθυμαδόν εν τω ιερώ, κλώντές τε κατ’ οίκον άρτον.