The Value of Holy Communion

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord. The good God has granted that we should be together once again, so that we may say a few words about matters concerning our immortal soul. With the grace of God, of course, I would like to speak about something

that concerns the food, one might say, of our immortal soul. As you know, this food is nothing other than the Body and Blood of our Christ. My purpose and desire is, if possible, to awaken some souls who do not respond to the invitation the Church addresses to us at every Divine Liturgy: “With the fear of God, faith, and love, draw near.” There are, of course, various reasons why people do not respond, but most of them have no sound basis. Therefore, with the grace of God, I will try to offer some guidance for those who truly wish to begin. For, as you know, there are Christians who have not received Holy Communion for years and years.

There are also those who are content to receive Holy Communion two or three times a year, and you understand how mistaken this really is. In any case, the devil’s greatest success in this matter comes through sins and the passions. Certainly, the sins and passions into which Satan drives us are not, in themselves, such a great victory for him, because even the greatest sinner can be saved and avoid spiritual death. But if that person is not saved, the devil is then certain that he has us firmly in his grasp.

If a person is willing, things can change. The devil’s greatest success in his warfare against man—and, one might say, his most diabolical cunning—is to deprive a person of the food of his soul, and to make him accept this deprivation willingly. Sadly, the devil has managed to make man feel neither the hunger nor the thirst of his soul. He no longer feels his need for spiritual nourishment, but directs all his attention and concern toward the body alone. The devil has deadened within the hearts of Christians their hunger for the soul’s food, which, as I have said, is none other than the Body and Blood of our Christ. My beloved, we have reached the sorrowful state in which some Christians receive Holy Communion only at Christmas and Pascha, and perhaps also at the Dormition Fast. Some have not received for years; others have never received again in their lives since the days when their mother or grandmother led them by the hand to Church. So let us state it clearly from the outset.

It is a matter of life and death. My dear friend, you cannot be a Christian—you cannot call yourself a Christian—if you do not regularly receive the Body and Blood of our Lord Jesus Christ.

Anyone who reads the New Testament and accepts what the Christian Church—the Orthodox Church—established and practiced from the very beginning, anyone who wishes to be a true Christian and not merely one in name, feels deep within himself a hunger for the Bread of Life and strives to receive the Body and Blood of Christ as often as possible. Do not remember the food of your soul only at Christmas and Pascha, or at most also during the Dormition Fast, as I said before, because to receive Holy Communion

only two or three times in an entire year is a penance imposed by the Church on those who have fallen into certain very grave sins, especially those who have married three times. Christ’s desire, the command of the Church, and the eternal welfare of our soul all call us to receive Holy Communion, if possible, every time we go to Church and stand before the Mystery of the Holy Eucharist. The first Christians received every day. Later, in the time of Basil the Great, we find that they received

four times a week. Since the full Divine Liturgy is not celebrated on the weekdays of Great Lent, the Church appointed the Liturgy of the Presanctified Gifts to be celebrated twice a week. Furthermore, according to the sixty-sixth Canon of the Sixth Ecumenical Council, Christians are required to attend Church throughout the whole week of Pascha, which is regarded as one single day belonging to the Lord, as we have said, and to receive the immaculate Mysteries every day, so that through this daily receiving of the Holy Gifts they may be raised together with Christ and lifted up together with Him. Going even further,

the ninth Apostolic Canon, which was confirmed by the Sixth Ecumenical Council, imposes excommunication on Christians who attend the Divine Liturgy and then leave without receiving Holy Communion. Today, of course, this Canon may seem somewhat excessive to us, because the error and ignorance of Christians today have themselves become so excessive.

It will not seem excessive at all if we consider the purpose of the Divine Liturgy, and if we carefully attend to its petitions and prayers—to what is said and what takes place during that sacred time. In its first part, the Divine Liturgy is the celebration of the Mystery of the Holy Eucharist; in its second, it is the faithful’s receiving of the Holy Gifts.

Very reasonably, then, Saint John Chrysostom asks: “Tell me, please: if you are invited to a meal, wash your hands, and sit down at the table, will you not eat? And if you do not eat, do you not thereby insult the one who invited you?” For this reason, in the first centuries, after the reading of the Apostle and the Gospel, the catechumens and penitents departed from the Church, and only those who were ready to receive Holy Communion remained. “All you faithful, again and again, let us pray to the Lord,” we hear the deacon proclaim. There is therefore one proper path that you must follow

in this great matter: take care to go regularly and frequently to Holy Confession. Cleanse your soul, and your spiritual father, according to the condition of your soul, will determine how often you should receive Holy Communion. For not all people are alike, nor are their lives alike. May the Lord soon count us worthy to return to the life of the early Church and receive Holy Communion every day. Then, and only then, would we see the renewal of the Church for which we long so deeply today. Then thousands of Saints would once again be formed each day, and society would see better days.

Heaven would be filled, so to speak.

From the first disciples of the Holy Apostles down to the present day, my beloved, all the Holy Fathers and writers of the Church have seemed to vie with one another over who could best describe the greatness of the Mystery and who could recount the countless and priceless gifts bestowed upon the faithful through receiving the Body and Blood of Christ. Saint Clement of Alexandria, for example, presents Christ Himself saying to the believer: “I nourish you, giving you Myself as bread.” Whoever eats this bread will not taste death, because every day he receives within himself the drink of immortality.

Saint John Chrysostom also speaks, as always, with vivid and compelling words: “We are nourished by that Body which the angels behold with trembling, and which they dare not gaze upon directly without fear. This is the blameless and pure Body of Christ, united with the divine nature, and through it we exist and live. Through this Body we are no longer dust and ashes; we are no longer captives, but free. Through this Body we hope to enjoy Heaven and its blessings: immortal life, life with the angels, and fellowship with Christ.” The divine Father continues: “The Holy Table of the Holy Eucharist is the sinew of our soul, our hope and salvation, our light and our life. Armed, then, with the provision of Holy Communion, we shall depart for the life to come and pass through the gates of Heaven with boldness.” And he continues: “Whatever is most precious there in Heaven, I shall show you here below upon the earth. In a royal palace, the most precious thing is neither the walls nor the golden roof, but the body of the king seated upon the throne. So too in Heaven,

the most precious thing is the Body of the King—that is, of our Christ. And this very Body you can behold even now, here upon the earth. I do not show you angels or archangels,” the same Father adds, “but the Lord of them all. Do you see how you behold upon the earth what is most precious of all? And you not only behold Him, but touch Him; and you not only touch Him, but eat Him, receive Him within yourself, and carry Him away with you.” We must therefore receive the Body and Blood of Christ continually, adds another eminent theologian of the fourteenth century, Nicholas Cabasilas, so that our spiritual life may remain vigorous.

The Bread of Life makes us members of Christ. Through this union, we who are mortal become immortal; from foolish we become wise; from slaves of sin we become righteous and children of God. The Bread of Life—the Body of Christ which we receive here and which we shall take as our eternal provision when we depart from this world—is the very same glorious and incorruptible Body that will appear on the day of the Second Coming, coming upon the clouds. Then the Lord will appear in glory and take with Him only those who became His own members by receiving His Body and

His Blood. For, as you know, He says: “Unless you eat the flesh of the Son of Man and drink His Blood, you have no life in you.” And elsewhere He says: “He who eats My flesh and drinks My Blood abides in Me, and I in him; and I will raise him up on the last day.”

My beloved, with deep emotion and wonder we stand before the courage and heroism with which the martyrs of our faith faced a dreadful death. But what was the secret of their victory?

What was the all-powerful weapon they carried with them, enabling them to go forward toward that terrible death not merely without fear, but rejoicing and chanting hymns? On the eve of their martyrdom, they had one longing and one anxious concern: that they should not be deprived of what gave them life and strengthened them throughout their lives.

The blood of the first Martyr, the blood of victory—the receiving of the Holy Eucharist. And despite all the dangers and difficulties, the Church made every sacrifice to send this final provision for the journey to those imprisoned heroes who were awaiting death. How much more necessary is this final provision for us, who are lukewarm in faith and careless in the way we live! With what courage and what strength will we face the dread hour of death, at the twilight of our life, on its final evening?

The one thing we shall need is precisely what our Lord handed down on the final evening of His earthly life, at the Mystical Supper. What did He hand down? The immaculate Mysteries. These are what we need. We must tell our family now that the first thing they are to do when we fall ill is to call not only the doctor but also the priest, so that he may hear our confession and give us Holy Communion. They must not go so far as to prevent the priest from coming, with the foolish—not to say irreverent—thought that we will supposedly become frightened and death will come more quickly.

This is blasphemy against Christ and against receiving His Body and Blood, which are the fountain of life and the medicine of immortality. So let us tell them now not to wait until our condition becomes grave, as we say, and not to leave it until our final moments, when we are no longer conscious, because then it will be too late. The priest cannot and must not administer the Mysteries to someone who has no awareness or understanding. Holy Communion is not offered to bodies, my dear friends, that are barely breathing. We might say that those Christians who remember that they ought to receive Holy Communion only at Christmas and Pascha are making a grave mistake.

And the way they receive Holy Communion is a whole chain of errors—a chain that may bind them, we might say, once and for all in eternal Hell. Their first mistake is that they remember their foremost Christian duty only twice a year.

The second is that many do not even remember it themselves. Their parents, spouse, child, or another relative reminds them, often even applying some pressure. Holy Communion that is not received freely and willingly, and indeed with longing and desire, my dear friends, is not true communion.

Their third mistake is that they approach the Mystery spiritually unprepared, without metanoia, without confession, and without their spiritual father’s blessing. Some remember confession only in the final days or at the very last moment—on the eve of the feast itself, or even during the Divine Liturgy.

As a result, they place themselves in a harsh dilemma and in a difficult position. Naturally, the spiritual father cannot hear the confessions of all those who gather in the final days and at the last moment. What, then, is to be done, someone may ask? How many have the courage and good sense not to receive Holy Communion without confession, but to return after Christmas or Pascha—to postpone it, in other words? Or will they ignore the weight of their guilt and dare to receive merely because they have prepared themselves psychologically to do so? And finally, there is the serious error made by thousands of our Christians: they come to church early in the morning on Christmas Eve or on Great Thursday, hurriedly light a candle, and rush straight to the Holy Doors to receive Holy Communion. Then they rush out of the church again to hurry off to work. How terribly all these people deceive themselves!

Holy Communion received in this manner can in no way benefit a person; it brings harm and even destruction. This is not right, my dear friends. You cannot receive Holy Communion without attending the Divine Liturgy. Do not persist in this unreasonable demand and place the priest in a difficult position. You have work and are in a hurry. Then there is a proper solution—the right way to receive Holy Communion truly, rather than bring condemnation upon yourself. Wait and receive during the Divine Liturgy on Christmas Day or Pascha itself, after first attending the celebration of the Mystery. Spiritual fathers and preachers continually warn us about all these things: do not wait only for Christmas and Pascha.

Do not receive Holy Communion without going to confession. Never leave confession until the final days, and never receive Holy Communion without having attended the Divine Liturgy. Sadly, all these things do happen, and for that reason the fruits of Holy Communion are not always as joyful as they ought to be. Many mothers also do not know how they should bring their children to Holy Communion.

Sadly, instructions like these are not printed in the fashionable magazines that may be lying on their bedside tables or beside their pillows. One cannot help feeling sorry for these modern mothers, who do not know even when they should go to church,

nor even how to hold their baby properly for Holy Communion, without the child struggling and without the danger that the immaculate Mysteries may be spilled and profaned. First of all, then, a Christian mother should not take her baby to church on Sunday or on another great feast, unless there is some reason why another day would not be more convenient. She should take the child on a day when the Divine Liturgy normally ends earlier—on Saturday, if possible—and she should not arrive excessively early. She should ask beforehand approximately when the Divine Liturgy will end and bring the baby shortly before that time. A baby does not know how to wait; the mother herself will suffer, and she will weary everyone else as well.

As the mother approaches, sensible Christians should not give commands or shout, because this only frightens and agitates the infant even more. At the final moment, she should hold the child gently but firmly in her arms, supporting the baby on her right arm and giving her full attention to keeping the little head and hands still.

With her free left hand, she should carefully spread the holy communion cloth beneath the baby’s chin. With her finger, she should very gently open the child’s lips, so that the holy spoon does not touch anywhere else and so that the infant does not cough or suddenly move its tongue and knock the Holy Pearl out of its mouth.

With the same care, she should then wipe the child’s lips. She must immediately release the holy communion cloth and not forgetfully hold on to it, because she could pull the covering and drag the entire Holy Chalice with it. She must also avoid the bad habit of talking at that moment and trying to calm the infant by saying, for example, that it will be given a sweet, a little wine, a golden tooth, or anything of that kind, because such expressions are irreverent. At most, if she must say something, she should tell the child that it is going to receive little Christ. That is the right thing to say. Now, how often should mothers bring their children to Holy Communion? It would be good for them not to neglect weekly Holy Communion for their children, especially while they are infants.

But let us stop here and, God willing, continue next time. God is our helper. My dear listeners in Christ, rejoice in the Lord. As you see, the good God has granted that we should be together once again to say a few words, completing our previous subject, which concerned Holy Communion for both adults and children. We spoke about how necessary Holy Communion is for the human soul, how much adults need it, and how much children need it as well. I believe the time has come, now that knowledge has increased so greatly, for this ignorance to end in this matter too, because sadly, such ignorance is deadly. It is time for us to emerge, we might say, from the darkness of lack of knowledge and ignorance. If we wish to be true Christians, we must make sure, without delay, that we learn properly and correctly when and how we should receive Holy Communion. There should no longer be people today who claim to be scandalized because they grow tired of waiting for those who receive when the priest calls, “With the fear of God, faith, and love, draw near,”

or because they see many Christians receiving frequently. All such people must learn that the Divine Liturgy is celebrated chiefly for those who are prepared to receive Holy Communion, not for the others. All the rest are permitted to remain through the Church’s condescension and leniency, we might say. And so that they may not depart entirely without the grace of God, the Church has provided that at the end of the Divine Liturgy—not before it—they should receive, in place of the Gift that is the receiving of the Body and Blood of Christ, what is called the antidoron, the blessed bread distributed after the Liturgy.

Therefore, let our impatient Christians—those who, sadly, live in ignorance even in the midst of the twentieth century—not be in such a hurry. Instead of sinning by unjustly judging the priest and the faithful who receive Holy Communion, let them also struggle, if they wish, to correct their error and become true Christians: Christians who understand that the Divine Liturgy has one purpose and one purpose alone—that we should receive the Body and Blood of Jesus Christ. Certain people must also cease being scandalized when they see many of the faithful

approaching the Mystery frequently. Through their comments and whispering, these people force many Christians who have recently returned to the Church, who also wish to receive frequently but are still somewhat unsteady, to move from church to church in order to escape those eyes and tongues that tear them apart. Stop this criminal behavior, then, my dear friends—I implore you, whoever you may be. You have the right to remain in the darkness of ignorance and to refuse to put your life in order so that you may fulfill the command of Christ and of the Church, which is frequent Holy Communion. But by what right do you demand that others follow you into your error and sin? That is the question. Why do you not rejoice in the progress of others, but instead grieve—as someone else also grieves at that very moment? Who might that be? The Evil One, the devil. He too grieves when he sees people who are struggling draw more frequently into contact and communion with Christ, their Creator and Savior. Therefore, do not provoke the wrath of God, for woe to the person whose words create stumbling blocks

and prevent even one soul from advancing along the path of salvation. I also want you to know that there are Christians who preserve the devout ancient tradition of offering the necessary provisions together with their names, so that they may be commemorated at forty Divine Liturgies—the so-called Forty Liturgies. This is very good and greatly beneficial for those who keep this tradition, provided that it is done properly. It is not enough merely to send the prosphoron and your names. If possible, you should arrange your affairs so that at least one member of the family attends each Divine Liturgy in turn. And if it is not practical for you to receive Holy Communion at all forty Divine Liturgies, try at least to receive at most of them. I believe the time has come for all the mistaken notions we have mentioned, and any others that may still exist, to disappear. Then the Mystery of the Holy Eucharist, my dear friends, may once again become what it truly is: the magnet that draws all Christians around it frequently and steadfastly. May we soon reach that blessed and enviable time. A Christian

should also prepare to receive Holy Communion on the day of his or her patronal feast. Likewise, a Christian prepares—and ought to prepare—for Holy Matrimony. At the Divine Liturgy celebrated for the memorial of a loved one, one should also receive Holy Communion. At every solemn moment and on every occasion of sorrow or joy, the first things on our schedule should be the Divine Liturgy and the receiving of the Holy Gifts. Paul, writing to the Corinthians in chapter 11, verse 26, says succinctly: “Do this in remembrance of Me.”

“For as often as you eat this bread and drink this cup, you proclaim the Lord’s death until He comes.” But our exhortation is not only that we should approach regularly and more frequently, but also, if possible, worthily. For before each of us comes to Holy Communion, the Church reminds us of the words: “I will not give You a kiss like Judas.” You have surely heard these words from the hymn of Great Thursday many times, at the moment

when we are approaching to receive Holy Communion. The Church certainly reminds us, at this sacred hour of the dread Mystery, of the dreadful example of Judas for a reason. We must therefore take heed. We must take heed every time we prepare to receive Holy Communion. At that hour, for example, we say to Christ: “My Christ, I will not give You a traitorous kiss like Judas.” What does this mean? It means that I will not dare to approach the Mystery of Mysteries without metanoia—without repentance—and without my spiritual father’s blessing. What did Judas do? He dared to receive Holy Communion together with the other Apostles, while Satan sat enthroned within his darkened soul and he had already agreed to betray his Teacher. Every Christian does the same when he approaches Holy Communion without first making a sincere confession of his sins and without receiving absolution and his spiritual father’s blessing. Let us take heed, lest we too be condemned like Judas. For today, unfortunately, many Christians receive Holy Communion without Confession and without any preparation, merely out of habit, “for good luck,” as they say. Indeed, we have the mistaken impression that the day of the feast itself

makes them worthy to receive Holy Communion, and they forget what the priest proclaims at that moment: “The Holy Gifts are for the holy.” These Holy Mysteries are fitting only for those who are being cleansed, who repent of their sins, and who struggle to become holy. Only to such people should they be given. They forget this. They forget that while Holy Communion grants forgiveness of sins and eternal life to those who receive worthily—that is, with proper preparation—it plunges into sin and sends to eternal Hell those who approach without metanoia, without repentance, and without Confession. We must understand this and become firmly convinced of it. This is why the Apostle Paul cries aloud to us all: “Let each person carefully examine himself, and thus, having prepared himself, let him eat of the consecrated bread and drink from the consecrated cup. For whoever eats and drinks unworthily eats and drinks eternal condemnation upon himself, because he does not discern the Body and Blood of the Lord, but consumes them as though they were ordinary food. That is why,” he adds, “many among you are weak and gravely ill, and a number have died.” “Let a man examine himself,” he says,

“and so let him eat of the bread and drink of the cup,” as we read in the First Epistle to the Corinthians, chapter eleven, verse twenty-eight. Let us also take an example and shape our conduct accordingly. When you are expecting a visitor, you do everything you can to prepare your home, and the welcome you arrange corresponds both to your guest’s rank and to the feelings you have for him. That, I think, is how it is. Then, when you are about to receive Holy Communion, do you reflect at all upon this simple yet great truth? The One who is about to enter the house of your soul is above all: your Creator, your Lord and your God. At the same time, He is—or ought to be—the person dearest to you. You owe Him gratitude and love. Why? Because He sacrificed His life and shed His Blood for your eternal salvation. What preparation and what welcome, then, are worthy of this great Guest? These are thoughts we must consider. Only one thing, my beloved,

does the Lord ask of us: that we cleanse our soul of our sins. They prevent Him from entering and sanctifying us. They drive Him from our soul. Through Confession, therefore, take care to cleanse the house of your soul thoroughly. Sweep every corner well, even its most hidden places. Fill it with the fragrance of your fervent prayer, and be certain that the outcome will be good. Pay attention also to fasting, as your spiritual father personally directs you. It is true

that fasting is necessary, but its form and measure vary according to the person. Your spiritual father must make this judgment. You should speak with him directly, so that he knows exactly who stands before him and can determine how strict or lenient your fast should be. Also, if possible, from midnight until the moment you receive Holy Communion, put nothing in your mouth, not even water. Besides the fast on Wednesday and Friday, your spiritual father may prescribe an additional fast according to your circumstances in life and the personal needs

of your soul, as I said before. For this reason, it is most reasonable and proper not to tell others what fast your spiritual father has prescribed for you. Otherwise confusion arises, and those who hear you may think that it is a general rule, when in fact it is something individual and personal, suited to you and to you alone, which your spiritual father has given you. Another person’s circumstances are different; that person will arrange matters with his own spiritual father. What is generally recommended to everyone approaching Holy Communion is not a particular quantity or kind of fasting. It is preparation of the soul, which is absolutely necessary.

On the preceding day, one thought should rule your nous—your spiritual intellect—your words, your deeds, and every aspect of your life. “On Sunday, for example, I will receive Holy Communion. Once again, the greatest event of my life will take place for me,” you will say. “Christ Himself will enter my heart once more. What, then, shall I do? I will take heed. I will take great care and struggle so that my heart may be free of improper desires, my nous free of unworthy logismoi—intrusive thoughts—my eyes pure so that they may behold the Holy God, and my hands pure as they take hold of the holy communion cloth,

and so that my lips and tongue, which will receive the greatest and most ineffable honor of bearing the immaculate Body and precious Blood of my Master and God, may also be pure. Nor will I forget to be reconciled even with my greatest enemy and to cleanse my heart of every desire for revenge and every grudge.” My prayer, too, will be centered on all these things. With every passing day and every passing hour it will grow more fervent, reaching its height on the eve of Communion, when, with katanyxis—with compunction—I will read, if possible, the Office of Preparation for Holy Communion; and then during the Divine Liturgy, my entire being

will be transformed into a fiery Seraph, no longer treading upon the earth but humbly prostrate before the throne of the Most High. For Paul says in First Corinthians, chapter ten, verse twenty-one: “You cannot drink the cup of the Lord and the cup of demons. You cannot partake of the table of the Lord and the table of demons.” We should recite those beautiful words given to us by the Church with profound awe, because, unfortunately, even to the very last moment we still bear our weaknesses.

Consider what the prayer says: “I stand before the doors of Your temple.”

And I am ready to open my mouth, yet I am still assailed by my weaknesses. Consider, then, how a person must prepare himself in order to enter into this communion with his Creator.

Now you are inside the Church, and every passing moment brings you nearer to a new Pascha in your life. “Behold, I approach divine Communion. O Creator, do not burn me through my partaking, for You are fire, consuming the unworthy.” Immortal words that we have learned, words that help us. How, then, will you stand? How will you approach? It would be

impossible for us not to observe, with great sorrow, how carelessly many Christians approach to receive Holy Communion. Stand to one side with awe and katanyxis—with compunction—my beloved. Pray humbly, like the Publican. Let only drops of tears spring from your eyes, and only voiceless groans stir your breast. How else, my beloved, can anyone stand when he considers and measures the height of God’s holiness against the depth of our sinfulness? And at that moment, how can anyone experience anything except the Creator’s infinite forbearance and condescension, as He deigns to offer Himself to His creature under the humble forms of bread and wine? Let there be complete silence, fervent prayer, and the lifting of soul and heart toward Heaven. And when you hear, “With the fear of God,” begin to move forward on tiptoe. Do not hurry! The person who truly senses the majesty and holiness of these moments waits, if possible, until last. He makes use even of the final moments to pray inwardly to his Creator and implore Him that receiving His Holy Body and Blood may not consume his sinful and unworthy soul.

Pronounce each word distinctly, as we said: “Behold, I approach divine Communion. O Creator, do not burn me through my partaking, for You are fire, consuming the unworthy; but cleanse me from every stain.” A Christian woman, in particular, should pay close attention to her outward appearance as well. As she prepares and adorns her soul to receive her God, she has little time left to adorn herself outwardly. She does not paint her lips but leaves them as the Creator fashioned them, so that He may redden them with His Most Holy Blood, purify and sanctify them, and ensure that they never again become occasions or instruments of sin. Modesty and the fear of God in the presence of the Lord and His angels should characterize,

my beloved, her clothing, her manner of walking, and all her movements. When at last we stand before the Holy Chalice, we will feel something of what the holy angels feel as they stand before the heavenly throne of God, covering their faces with their wings and not daring to look directly upon the divine glory. We will feel something of what the Prophet Isaiah experienced so intensely while in ecstasy before the heavenly altar, causing these words to come from his mouth: “Woe is me, a sinner! How can this be? I am an unclean man, dwelling among a people of unclean lips; how can I behold Almighty God, the Lord of Sabaoth, with these eyes of clay?” Yes, my beloved, let us carefully place our tongue beneath the Most Holy and Life-giving Body of our Christ.

And let us hear our angel whisper to us the consoling words spoken by the Seraph to the Prophet Isaiah: “Fear no longer; do not despair because of your sins. Behold, this has touched your lips; it will take away your iniquities and cleanse your sins.” “Yes, make me a dwelling place of the Spirit alone, and no longer a dwelling place of sin,” as our Holy Church says. As I bring this second part to a close, I pray to the Holy God that we may be counted worthy to partake frequently and worthily of the Body and Blood of the Lord, unto eternal and immortal life, which I wish for one another and for all. Amen. God is our helper.

Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Ο αγαθός Θεός επέτρεψε να βρεθούμε και πάλι μαζί, προκειμένου να πούμε λίγα λόγια για θέματα της αθανάτου ψυχής μας. Ήθελα να έλεγα κάτι, με τη χάρη βέβαια του Θεού,

το οποίο έχει σχέση με την τροφή, θα μπορούσε να πει κανείς, της αθανάτου ψυχής μας, που όπως ξέρετε δεν είναι τίποτα άλλο, όχι μόνο το σώμα και το αίμα του Χριστού μας. Ο σκοπός μου και η επιθυμία μου είναι, ει δυνατόν, να αφυπνήσω μερικές ψυχές που στη πρόσκληση την οποία απευθύνει η Εκκλησία μας σε κάθε λειτουργία, το «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε», δεν ανταποκρίνονται. Υπάρχουν βέβαια διάφοροι λόγοι που οι άνθρωποι δεν ανταποκρίνονται, αλλά οι περισσότεροι δεν ευσταθούν. Γι' αυτό ακριβώς θα φροντίσω, με τη χάρη του Θεού, να δώσω μερικά στοιχεία για εκείνους βέβαια που θέλουν να ξεκινήσουν. Διότι, όπως ξέρετε, υπάρχουν χριστιανοί που έχουν χρόνια και χρόνια να κοινωνήσουν.

Επίσης υπάρχουν οι οποίοι αρκούνται στο να κοινωνήσουνε δυο-τρεις φορές το χρόνο και αντιλαμβάνεστε το πόσο λάθος είναι αυτό στην πραγματικότητα. Εν πάση περιπτώσει, η μεγαλύτερη επιτυχία του διαβόλου επάνω στο θέμα αυτό είναι οι αμαρτίες και τα πάθη. Ασφαλώς, οι αμαρτίες και τα πάθη στα οποία μας ωθεί ο σατανάς δεν είναι και τόσο σπουδαία νίκη του, και ο μεγαλύτερος αμαρτωλός μπορεί να σωθεί και να μην πεθάνει ψυχικά. Εάν βέβαια αυτός δεν σωθεί, βέβαιος ων ότι μας κρατάει πλέον στο χέρι.

Αν ο άνθρωπος θέλει, τα πράγματα αλλάζουν. Η μεγαλύτερη επιτυχία του διαβόλου στον αγώνα του κατά του ανθρώπου και η πιο διαβολική πονηρία του, θα μπορούσε να πει κανείς, είναι να κατορθώσει να τον στερήσει από την τροφή της ψυχής του, και μάλιστα θεληματικά. Κατόρθωσε δυστυχώς ο διάβολος να κάνει τον άνθρωπο να μην αισθάνεται την πείνα και τη δίψα της ψυχής του. Να μην νιώθει δηλαδή την ανάγκη να τραφεί ψυχικά και όλο το βάρος και όλη τη φροντίδα να την έχει ρίξει μόνον σωματικά. Κατόρθωσε να νεκρώσει μέσα στις καρδιές των χριστιανών το αίσθημα της πείνας για την τροφή της ψυχής, που δεν είναι άλλη, όπως είπα, από το σώμα και το αίμα του Χριστού μας. Φτάσαμε, αγαπητοί μου, στο θλιβερό κατάντημα να υπάρχουν χριστιανοί που κοινωνούν μόνο Χριστούγεννα, Πάσχα και δεν ξέρω αν και το Δεκαπενταύγουστο. Χριστιανοί που έχουν χρόνια να κοινωνήσουν, χριστιανοί που δεν κοινώνησαν ποτέ πια στη ζωή τους, από τότε που τους οδηγούσε από το χέρι η μητέρα τους ή η γιαγιά τους στην Εκκλησία. Ας το πούμε λοιπόν από τώρα ξεκάθαρα.

Είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Δεν μπορείς, αγαπητέ μου, να είσαι, δεν μπορείς να λέγεσαι χριστιανός, εφόσον δεν κοινωνείς τακτικά το σώμα και το αίμα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Όποιος διαβάζει την Καινή Διαθήκη και δέχεται όσα από την πρώτη στιγμή εθέσπιζε και εφαρμόζει η Χριστιανική Εκκλησία, η Ορθόδοξος, όποιος θέλει να είναι πραγματικός και όχι ονομαστικός μόνο χριστιανός, αυτός αισθάνεται βαθιά μέσα του την πείνα για τον άρτο της ζωής και προσπαθεί να κοινωνεί το σώμα και το αίμα του Χριστού όσο πιο συχνά μπορεί. Μη θυμάσαι την τροφή της ψυχής σου τα Χριστούγεννα μόνο και το Πάσχα ή, το πολύ πολύ, και το Δεκαπενταύγουστο που είπα προηγουμένως, γιατί το να κοινωνεί κανείς

δυο-τρεις φορές μόνον ολόκληρο το χρόνο είναι μια τιμωρία που επιβάλλει η Εκκλησία σε εκείνους που έσφαλαν σε ορισμένα βαρύτατα αμαρτήματα, και μάλιστα τους τριγάμους. Ο πόθος του Χριστού, η εντολή της Εκκλησίας, το αιώνιο συμφέρον της ψυχής είναι να κοινωνούμε, ει δυνατόν, κάθε φορά που πηγαίνουμε στην Εκκλησία και βρισκόμαστε μπροστά στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Οι πρώτοι χριστιανοί κοινωνούσαν κάθε ημέρα. Αργότερα, στα χρόνια του Μεγάλου Βασιλείου, κοινωνούσαν, όπως βρίσκουμε,

τέσσερις φορές τη βδομάδα. Επειδή δε στις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής δεν γίνεται κανονική Θεία Λειτουργία, για τούτο η Εκκλησία όρισε να τελείται δυο φορές τη βδομάδα η Λειτουργία των Προηγιασμένων. Σύμφωνα ακόμη με τον εξηκοστόν έκτον κανόνα της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου, οι χριστιανοί οφείλουν να εκκλησιάζονται ολόκληρη την εβδομάδα του Πάσχα, η οποία λογίζεται ως μία ημέρα κυριώνυμος, όπως τα λέγαμε, και κάθε ημέρα να κοινωνούν των αχράντων μυστηρίων, ώστε με την καθημερινή αυτή θεία μετάληψη να είναι μαζί με το Χριστό συναναστημένοι και συνανυψούμενοι. Προχωρώντας ακόμη περισσότερο,

ο ένατος Αποστολικός κανών, τον οποίον επεκύρωσε η Έκτη Οικουμενική Σύνοδος, επιβάλλει αφορισμό στους χριστιανούς που θα παρευρεθούν στη Θεία Λειτουργία και θα φύγουν χωρίς να κοινωνήσουν. Φαίνεται βέβαια σήμερα κάπως υπερβολικός σε εμάς ο κανών, διότι είναι υπερβολικά μεγάλη η πλάνη και η άγνοια των σημερινών χριστιανών.

Δεν θα φανεί καθόλου υπερβολικός, αν σκεφτούμε ποιος είναι ο σκοπός της Θείας Λειτουργίας. Αν προσέξουμε με επιμέλεια τις δεήσεις και τις ευχές της Θείας Λειτουργίας, τι λέγεται και τι γίνεται την ώρα αυτή. Στο πρώτο μέρος της, η Θεία Λειτουργία είναι η τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας και στο δεύτερο η μετάληψη των πιστών.

Πολύ λογικά, λοιπόν, ρωτάει ο Άγιος και Θείος Χρυσόστομος: «Πες μου», λέει, «σε παρακαλώ, αν κληθείς σε κάποιο γεύμα κι αφού πλύνεις τα χέρια σου και καθίσεις στο τραπέζι, δεν θα φας; Και αν δεν φας, δεν προσβάλλεις έτσι αυτόν που σε κάλεσε;» Για τον λόγο αυτό, στους πρώτους αιώνες, μετά την ανάγνωση του Αποστόλου και του Ευαγγελίου, οι κατηχούμενοι και οι μετανοούντες έφευγαν από την Εκκλησία και έμεναν μόνο όσοι ήσαν έτοιμοι να κοινωνήσουν. «Όσοι πιστοί, έτι και έτι του Κυρίου δεηθώμεν», ακούμε να λέει ο διάκονος. Ένας λοιπόν είναι ο δρόμος, ο σωστός, που πρέπει να ακολουθήσεις

στο μεγάλο αυτό ζήτημα: φρόντιζε να πηγαίνεις τακτικά και συχνά στην εξομολόγηση. Να καθαρίσεις την ψυχή σου και ο πνευματικός, ανάλογα με την ψυχική σου κατάσταση, θα σου ορίσει και το χρονικό διάστημα κατά το οποίο θα κοινωνείς. Διότι όλοι οι άνθρωποι δεν είναι το ίδιο, ούτε η ζωή τους είναι το ίδιο. Μακάρι να μας αξίωνε γρήγορα ο Κύριος να επιστρέφαμε στη ζωή της πρώτης Εκκλησίας και να κοινωνούσαμε κάθε μέρα. Τότε και μόνο θα είχαμε την αναγέννηση της Εκκλησίας που τόσο λαχταρούμε σήμερα. Τότε θα γινόταν και πάλι καθημερινή η παραγωγή χιλιάδων Αγίων, για να δει καλύτερες ημέρες η κοινωνία.

Να γεμίσει ο ουρανός, όπως θα λέγαμε.

Από τους πρώτους μαθητάς των Αγίων Αποστόλων και μέχρι σήμερα, αγαπητοί, όλοι οι Άγιοι Πατέρες και συγγραφείς της Εκκλησίας συναγωνίζονται, θα μπορούσαμε να πούμε, ποιος να περιγράψει καλύτερα το μεγαλείο του μυστηρίου και ποιος να απαριθμήσει τις αμέτρητες και ανεκτίμητες δωρεές που χαρίζει στους πιστούς η μετάληψη του σώματος και του αίματος του Χριστού. Ο Άγιος Κλήμης, φερ' ειπείν, ο Αλεξανδρεύς, παρουσιάζει τον ίδιο το Χριστό να λέει στον πιστό: «Εγώ σε τρέφω, διδοντάς σου ως άρτον τον εαυτόν μου». Όποιος τρώγει από τον άρτον αυτόν δεν πρόκειται να δοκιμάσει θάνατον, διότι κάθε ημέρα παίρνει μέσα του ποτόν αθανασίας.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επίσης ομιλεί και λέγει, όπως πάντα βέβαια, ζωηρά και συναρπαστικά: «Εμείς», λέγει, «τρεφόμεθα με αυτό το σώμα που οι άγγελοι φρίττουν όταν το βλέπουν και δεν τολμούν να το αντικρίσουν κατάματα χωρίς φόβο. Αυτό είναι το άμωμο και καθαρό σώμα του Χριστού που ενώθηκε με τη Θεία Φύση και χάρη σε αυτό υπάρχουμε και ζούμε. Χάρη σε αυτό το σώμα δεν είμαστε πια χώμα και στάχτη, δεν είμαστε πλέον αιχμάλωτοι αλλά ελεύθεροι. Χάρη σε αυτό το σώμα ελπίζουμε να απολαύσουμε τον Ουρανό και τα αγαθά του, την αθάνατη ζωή, τη ζωή με τους Αγγέλους, συντροφιά με το Χριστό». «Η Αγία Τράπεζα», συνεχίζει να λέγει ο Θείος Πατήρ, «της Θείας Ευχαριστίας είναι τα νεύρα της ψυχής μας, η ελπίδα και η σωτηρία μας, το φως και η ζωή μας. Οπλισμένοι λοιπόν με το εφόδιο της Θείας Κοινωνίας, θα φύγουμε για την άλλη ζωή και με θάρρος θα περάσουμε τις πύλες του ουρανού». Και συνεχίζει και λέγει: «Και ό,τι είναι πολυτιμότερο εκεί στον ουρανό, αυτό θα σου δείξω εδώ κάτω στη γη. Μέσα στα ανάκτορα το πολυτιμότερο δεν είναι τα τείχη ούτε η χρυσή οροφή, αλλά το σώμα του βασιλέως που κάθεται στο θρόνο. Έτσι και στον ουρανό,

το πιο πολύτιμο που υπάρχει είναι το σώμα του Βασιλέως, του Χριστού μας δηλαδή. Αυτό ακριβώς μπορείς να το δεις και τώρα εδώ στη γη. Δεν σου δείχνω αγγέλους ούτε αρχαγγέλους», προσθέτει ο ίδιος Πατήρ, «αλλά αυτόν τον Κύριον των όλων. Είδες πως αντικρίζεις το πολυτιμότερο από όλα πάνω στη γη; Και δεν τον βλέπεις μόνον, αλλά και τον εγγίζεις, και δεν τον εγγίζεις μόνον, αλλά και τον τρως και τον παίρνεις μαζί σου και φεύγεις». Είναι ανάγκη λοιπόν συνεχώς να κοινωνούμε το σώμα και το αίμα του Χριστού, συμπληρώνει ένας άλλος επιφανής θεολόγος του 14ου αιώνος, ο Νικόλαος Καβάσιλας, για να διατηρείται ακμαία η πνευματική μας ζωή.

Ο Άρτος της ζωής μάς κάνει μέλη Χριστού. Με την ένωση αυτή εμείς οι θνητοί γινόμαστε αθάνατοι, από ανόητοι γινόμαστε σοφοί, από δούλοι της αμαρτίας γινόμεθα δίκαιοι και παιδιά του Θεού. Ο Άρτος της ζωής, το σώμα δηλαδή του Χριστού που κοινωνούμε εδώ και θα πάρουμε σαν αιώνιο εφόδιο την ώρα της εξόδου μας από τον κόσμο αυτό, το ίδιο αυτό ένδοξο και άφθαρτο σώμα θα εμφανιστεί την ημέρα της Δευτέρας Παρουσίας, ερχόμενο πάνω στα σύννεφα. Τότε θα εμφανιστεί ένδοξος ο Κύριος και θα παραλάβει μαζί του μόνο εκείνους που έγιναν δικά του μέλη με την κοινωνία του σώματος και

του αίματός του, διότι, όπως ξέρετε, λέγει: «Εάν μη φάγητε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και πίητε αυτού το αίμα, ουκ έχετε ζωήν εν εαυτοίς» και σε άλλο μέρος λέγει: «Ο τρώγων μου τη σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει, καγώ εν αυτώ, και εγώ αναστήσω αυτόν εν τη εσχάτη ημέρα».

Με συγκίνηση και θαυμασμό, θα μπορούσε να πει κανείς, αγαπητοί μου, στεκόμαστε μπροστά στην ανδρεία και στον ηρωισμό με τον οποίο αντιμετώπιζαν το φρικτό θάνατο οι μάρτυρες της πίστεώς μας. Ποιο όμως ήταν το μυστικό της νίκης τους;

Ποιο ήταν το πανίσχυρο όπλο που έπαιρναν μαζί τους, ώστε να προχωρήσουν όχι απλώς άφοβα, αλλά και χαίροντες και ψάλλοντες στον φοβερό θάνατο; Την παραμονή του μαρτυρίου τους μία ήταν η λαχτάρα και η αγωνία τους: να μη στερηθούν αυτό που τους έδινε ζωή και και τους δυνάμωνε σε όλη τους τη ζωή.

Το αίμα του πρώτου μάρτυρος, το αίμα της νίκης, τη μετάληψη της Θείας Ευχαριστίας. Και η Εκκλησία, παρ' όλους τους κινδύνους και τις δυσκολίες, εφρόντιζε με κάθε θυσία να στέλνει στους φυλακισμένους και μελλοθανάτους ήρωες το τελευταίο εφόδιο. Πόσο περισσότερο απαραίτητο είναι αυτό το τελευταίο εφόδιο για μας τους χλιαρούς στην πίστη και απρόσεκτους στη ζωή μας! Με τι θάρρος και με ποια δύναμη θα αντιμετωπίσουμε τη φοβερή ώρα του θανάτου, στο δειλινό της ζωής μας, στο τελευταίο βράδυ της;

Το μόνο που θα χρειαστούμε είναι ακριβώς εκείνο που παρέδωσε ο Κύριός μας το τελευταίο βράδυ της επίγειας ζωής του, στο Μυστικό Δείπνο. Τι παρέδωσε; Τα άχραντα μυστήρια. Αυτά μας είναι ανάγκη. Πρέπει να το πούμε από τώρα στους δικούς μας, ότι το πρώτο που θα κάνουν όταν αρρωστήσουμε είναι να ειδοποιήσουν, μαζί με τον γιατρό, και τον ιερέα, να μας εξομολογήσει και να μας κοινωνήσει. Να μην φτάσουν στο σημείο να εμποδίσουν τον ερχομό του ιερέως με την ανόητη, να μην πω ασεβή, σκέψη ότι θα φοβηθούμε δήθεν και θα έρθει πιο γρήγορα ο θάνατος.

Ευχαριστούμε. Αυτή είναι βλασφημία κατά του Χριστού. της κοινωνίας του σώματος και του αίματος Αυτού, που είναι η πηγή της ζωής και το φάρμακο της αθανασίας. Να τους πούμε, λοιπόν, από τώρα να μην περιμένουν να βαρύνουμε, όπως λέμε, να μην αφήσουν να έρθουν οι τελευταίες στιγμές, τότε που δεν θα έχουμε πια τις αισθήσεις μας, γιατί τότε θα είναι αργά. Γιατί ο ιερεύς δεν μπορεί και δεν πρέπει να μεταδώσει τα Μυστήρια σε αυτόν που δεν καταλαβαίνει και δεν αισθάνεται. Η Θεία Κοινωνία δεν προσφέρεται σε πτώματα, αγαπητοί μου, που μόλις αναπνέουν. Ένα μεγάλο λάθος, θα μπορούσαμε να πούμε, κάνουν όσοι χριστιανοί θυμούνται πως πρέπει να κοινωνήσουν επίσης

τα Χριστούγεννα και το Πάσχα. Και ο τρόπος που κοινωνούν είναι μια αλυσίδα ολόκληρη από σφάλματα. Αλυσίδα που υπάρχει φόβος να τους δέσει, θα λέγαμε, μια για πάντα στην αιωνία κόλαση. Πρώτο λάθος τους είναι ότι θυμούνται το κυριότερο χριστιανικό τους καθήκον δύο μόνο φορές το χρόνο.

ότι πολλοί δεν το θυμούνται καν οι ίδιοι, αλλά τους το θυμίζουν οι γονείς, η σύζυγος, το τέκνον ή κάποιος δικός τους, πολλές φορές μάλιστα χρησιμοποιώντας και κάποιο εξαναγκασμό. Κοινωνία που δεν γίνεται, αγαπητοί μου, όχι απλώς ελευθέρα και εκουσία, αλλά με λαχτάρα και πόθο, δεν είναι κοινωνία.

Τρίτο λάθος, ότι πλησιάζουν στο Μυστήριο απροετοίμαστοι ψυχικά, χωρίς μετάνοια, χωρίς εξομολόγηση, χωρίς την άδεια του πνευματικού. Υπάρχουν και εκείνοι που θυμούνται την εξομολόγηση τις τελευταίες ημέρες, τις τελευταίες στιγμές, μάλιστα την παραμονή ακριβώς, αρκετοί ακόμη και την ώρα της Λειτουργίας.

Αποτέλεσμα είναι ότι βάζουν τον εαυτόν τους σε σκληρό δίλημμα, τον φέρνουν σε δύσκολη θέση. Είναι φυσικό να μην μπορεί ο πνευματικός να εξομολογήσει όλους αυτούς που μαζεύονται τις τελευταίες ημέρες, τις τελευταίες στιγμές. Τι θα γίνει, λοιπόν, τότε, ίσως πει κάποιος; Πόσοι Ευχαριστώ. Σας έχουν το κουράγιο και τη λογική να μην κοινωνήσουν χωρίς εξομολόγηση και να επανέλθουν μετά την ημέρα των Χριστουγέννων ή του Πάσχα, να αναβάλουν δηλαδή; Ή, αδιαφορώντας για το βάρος της ενοχής, θα τολμήσουν να κοινωνήσουν μόνο και μόνο επειδή ετοίμασαν ψυχολογικά τον εαυτό τους; Και τέλος, το σοβαρό σφάλμα που κάνουν χιλιάδες χριστιανοί μας: έρχονται στην εκκλησία πρωί-πρωί την παραμονή των Χριστουγέννων ή τη Μεγάλη Πέμπτη, ανάβουν βιαστικά ένα κερί και τρέχουν κατευθείαν στην Ωραία Πύλη να κοινωνήσουν. Και πάλι τρέχοντας βγαίνουν από την εκκλησία για να τρέξουν στη δουλειά τους. Πόσο άσχημα ξεγελιούνται όλοι αυτοί.

Του είδους η Θεία Κοινωνία με κανέναν τρόπο δεν βγαίνει σε καλό του ανθρώπου, αλλά σε κακό, σε καταστροφή του ανθρώπου. Δεν είναι ορθό, αγαπητοί μου. Δεν μπορείς να κοινωνήσεις χωρίς να ακούσεις τη Θεία Λειτουργία. Μην επιμένεις στην παράλογη αξίωσή σου και φέρνεις σε δύσκολη θέση τον ιερέα. Έχεις εργασία και βιάζεσαι. Τότε υπάρχει η σωστή λύση. Ο ορθός τρόπος να κοινωνήσεις πραγματικά και όχι να κολαστείς. Να περιμένεις να κοινωνήσεις ανήμερα στη Λειτουργία των Χριστουγέννων ή του Πάσχα, αφού παρακολουθήσεις πρώτα την τέλεση του Μυστηρίου. Για όλα βέβαια αυτά φωνάζουν οι πνευματικοί και οι ιεροκήρυκες. Μην περιμένετε μόνο τα Χριστούγεννα και το Πάσχα.

Μην κοινωνήσετε χωρίς να εξομολογηθείτε, ποτέ μην αφήνετε τις τελευταίες ημέρες να πάτε στην εξομολόγηση, ποτέ μην κοινωνήσετε χωρίς να έχετε παρακολουθήσει τη Θεία Λειτουργία. Δυστυχώς, όλα αυτά συμβαίνουν, γι' αυτό τα αποτελέσματα της Θείας Κοινωνίας δεν είναι πάντοτε ευχάριστα, όπως θα έπρεπε να είναι. Πολλές ακόμη μητέρες δεν γνωρίζουν πώς πρέπει να κοινωνούν τα παιδιά τους.

Δυστυχώς, τέτοιες οδηγίες δεν γράφονται στα μοντέρνα περιοδικά που βρίσκονται ίσως στο κομοδίνο ή στο προσκέφαλό τους. Είναι να λυπάται κανείς τις σύγχρονες αυτές μητέρες, που δεν ξέρουν όχι μόνο πότε θα πάνε στην εκκλησία.

και πώς θα κρατήσουν καλά-καλά το μωρό τους για να κοινωνήσει, χωρίς να σπαράζει, χωρίς να υπάρχει φόβος να χυθούν και να βεβηλωθούν τα Άχραντα Μυστήρια. Πρώτα-πρώτα, λοιπόν, η χριστιανή μητέρα δεν πηγαίνει το μωρό της στην εκκλησία την Κυριακή ή άλλη μεγάλη εορτή, εκτός αν υπάρχει λόγος που δεν μπορούμε κάποια άλλη μέρα να έχουμε μια άνεση. Το πηγαίνει οπωσδήποτε σε μια μέρα που η Λειτουργία τελειώνει νωρίτερα, κατά κανόνα το Σάββατο, αν είναι δυνατόν, και δεν πηγαίνει πολύ-πολύ νωρίς. Έχει ρωτήσει από πριν πότε περίπου τελειώνει η Θεία Λειτουργία και πηγαίνει λίγο νωρίτερα το μωρό, διότι το μωρό δεν ξέρει να περιμένει και η ίδια θα υποφέρει και τους άλλους θα τους κουράσει.

Πλησιάζει η μητέρα, οι σώφρονες χριστιανοί με προστάγματα και φωνές, γιατί έτσι το νήπιο περισσότερο φοβάται και αγριεύει. Τελευταία στιγμή το κρατεί απαλά αλλά σταθερά στην αγκαλιά της, κρατώντας το στο δεξί της χέρι, και έχει όλη την προσοχή της ώστε να μένουν ακίνητα το κεφαλάκι του και τα χεράκια του.

Με το αριστερό της χέρι, που είναι ελεύθερο, στρώνει καλά το Άγιο Μανδήλιο, θα πρέπει δηλαδή να το στρώνει κάτω από το σαγονάκι του, και με το δάχτυλό της ανοίγει πολύ προσεκτικά τα χείλη του, ώστε η Αγία Λαβίδα να μην ακουμπήσει αλλού πουθενά, ούτε να βήξει ή να κινηθεί απότομα η γλώσσα του βρέφους και τινάξει έξω τον Άγιο Μαργαρίτη.

Με την ίδια προσοχή σπογγίζει έπειτα τα χείλη του παιδιού. Αφήνει αμέσως ελεύθερο το Άγιο Μανδήλιο, χωρίς να ξεχαστεί, με βέβαιο κίνδυνο να παρασύρει ολόκληρο το Άγιο Ποτήριο τραβώντας το κάλυμμα. Πρέπει ακόμη να μην αποκτήσει την κακή συνήθεια να ομιλεί εκείνη την ώρα και να προσπαθεί να ησυχάσει το νήπιο λέγοντάς του, φερ' ειπείν, πως θα πάρει γλυκό, πως θα πάρει κρασάκι ή θα βάλει χρυσό δοντάκι και τα τοιαύτα, διότι αυτές είναι ασεβείς εκφράσεις. Το πολύ-πολύ θα αναγκαστεί να του πει πως θα πάρει το Χριστούλι. Αυτό είναι το σωστό. Τώρα, κάθε πότε θα κοινωνήσουν τα παιδιά τους; Καλό θα είναι να μην αμελούν οι μητέρες την εβδομαδιαία Θεία Κοινωνία των παιδιών τους που βρίσκονται κατ' εξοχήν στη νηπιακή ηλικία.

Μείνουμε όμως μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, να συνεχίσουμε στο επόμενο. Ο Θεός βοηθός. Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Επέτρεψε ο αγαθός Θεός, όπως βλέπετε, να είμεθα και πάλι μαζί, να πούμε δύο λόγια, συμπληρώνοντας το προηγούμενο θέμα μας, που ήταν σχετικό με τη Θεία Κοινωνία και ημών των μεγάλων και των μικρών. Μιλήσαμε εκεί το πόσο χρειάζεται η Θεία Κοινωνία στην ψυχή του ανθρώπου, το πόσο χρειάζεται στους μεγάλους και ότι χρειάζεται και σε αυτούς τους μικρούς. Είναι, νομίζω, μια στιγμή σήμερα τόσο έχει πληθυνθεί η γνώση, και σε αυτό το θέμα να σταματήσει η άγνοια αυτή, διότι δυστυχώς η άγνοια είναι θανάσιμη. Είναι καιρός πια να βγούμε από τα σκοτάδια της αμαθίας και της αγνοίας, θα λέγαμε. Αν θέλουμε να είμεθα πραγματικοί χριστιανοί, πρέπει να φροντίσουμε χωρίς αναβολή να μάθουμε καλά και σωστά πότε και πώς πρέπει να κοινωνούμε. Δεν επιτρέπεται να υπάρχουν σήμερα άνθρωποι που σκανδαλίζονται δήθεν γιατί κουράζονται να περιμένουν αυτούς που κοινωνούν στο «Μετά φόβου».

γιατί βλέπουν αρκετούς χριστιανούς να κοινωνούν συχνά. Πρέπει να μάθουν όλοι αυτοί ότι η Θεία Λειτουργία γίνεται κυρίως για αυτούς που είναι έτοιμοι να κοινωνήσουν, όχι για τους άλλους. Όλοι οι άλλοι παρευρίσκονται συγκαταβατικώς και επιεικώς, θα μπορούσαμε να πούμε. Και για να μην φύγουν τελείως χωρίς τη Χάρη του Θεού, η Εκκλησία προνόησε ώστε στο τέλος της Λειτουργίας, όχι νωρίτερα, αντί του Δώρου, που είναι η μετάληψη του σώματος και του αίματος του Χριστού, να δώσει σ' αυτούς το αντίδωρο το λεγόμενο.

Μη βιάζονται, λοιπόν, οι ανυπόμονοι χριστιανοί μας, αυτοί που ζουν στην άγνοια δυστυχώς εν πλήρει 20ώ αιώνι, και αντί να αμαρτάνουν κρίνοντες άδικα τον ιερέα και τους πιστούς που κοινωνούν, ας αγωνιστούν κι αυτοί, αν θέλουν, να διορθώσουν το λάθος τους κι ας γίνουν αληθινοί χριστιανοί. Οι χριστιανοί που θα γνωρίζουν ότι ο σκοπός της Θείας Λειτουργίας είναι ένας και μόνον: να κοινωνήσουμε το σώμα και το αίμα του Ιησού Χριστού. Είναι ανάγκη επίσης να πάψουν να σκανδαλίζονται ορισμένοι επειδή βλέπουν αρκετούς πιστούς

να πλησιάζουν συχνά στο Μυστήριο. Αυτοί που με τα σχόλια και τους ψιθυρισμούς τους αναγκάζουν πολλούς χριστιανούς, που επέστρεψαν τελευταίως και θέλουν κι αυτοί να κοινωνούν συχνά και είναι λίγο αστήρικτοι ακόμη, να γυρίζουν από εκκλησία σε εκκλησία να αποφεύγουν αυτά τα μάτια και αυτές τις γλώσσες που τους γλωσσοτρώνε, κατά κάποιον τρόπο. Σταματήστε, λοιπόν, αγαπητοί μου, να πω, σας εξορκίζω, όποιοι και αν είστε, την εγκληματική αυτή τακτική. Δικαίωμά σας είναι να μένετε στο σκοτάδι της αγνοίας και να μην θέλετε να τακτοποιήσετε τη ζωή σας, ώστε να εφαρμόζετε την εντολή του Χριστού της Εκκλησίας, που είναι η συχνή Θεία Κοινωνία. Με ποιο όμως δικαίωμα θέλετε να σας ακολουθήσουν και οι άλλοι στην πλάνη και στην αμαρτία σας; Αυτό είναι το θέμα. Γιατί δεν χαίρεστε για την πρόοδο των άλλων, αλλά λυπείστε, όπως λυπείται εκείνη την ώρα και ποιος άλλος, λέτε; Ο Πονηρός, ο Διάβολος. Και αυτός λυπείται όταν βλέπει τους ανθρώπους που αγωνίζονται να έρχονται πιο συχνά σε επαφή, σε επικοινωνία με τον Δημιουργό τους και με τον Σωτήρα τους Χριστό. Μην προκαλείτε, λοιπόν, την οργή του Θεού, γιατί αλίμονο σ' εκείνον που με τα λόγια του βάζει σκάνδαλα

και εμποδίζει έστω και μια ψυχή να προχωρήσει στον δρόμο της σωτηρίας. Υπάρχουν, θέλω να ξέρετε ακόμη, χριστιανοί που διατηρούν την ευλαβική εκείνη, την παλαιά παράδοση, να προσφέρουν και τα απαραίτητα είδη, καθώς και τα ονόματά των, να μνημονευθούν σε 40 Θείες Λειτουργίες, κάνουν δηλαδή τα σαρανταλείτουργα τα λεγόμενα. Είναι πολύ καλό και πολύ ωφέλιμο για όσους τηρούν την παράδοση αυτή, θέλω να ξέρετε. Αρκεί να γίνεται όπως πρέπει, όμως. Δεν φτάνει μόνο να στείλετε το πρόσφορο και τα ονόματά σας. Πρέπει, αν είναι δυνατόν, να ρυθμίζετε τις υποθέσεις σας έτσι ώστε εκ περιτροπής τουλάχιστον ένα μέλος της οικογένειας να παρευρίσκεται σε κάθε Λειτουργία και, αν δεν είναι εύκολο να κοινωνήσετε και στις 40 Θείες Λειτουργίες, φροντίστε τουλάχιστον να κοινωνήσετε στις περισσότερες εξ αυτών. Είναι καιρός, νομίζω, πια να λείψουν όλες αυτές οι εσφαλμένες αντιλήψεις που αναφέραμε και όσες άλλες υπάρχουν τυχόν ακόμη, και το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, αγαπητοί, να ξαναγίνει, όπως και είναι, ο μαγνήτης που θα ελκύει συχνά και σταθερά γύρω του όλους τους χριστιανούς. Μακάρι να φτάσουμε σύντομα στη ζηλευτή αυτή εποχή. Ο χριστιανός

ετοιμάζεται να κοινωνεί την ημέρα της ονομαστικής του εορτής ακόμη. Όπως ετοιμάζεται και θα πρέπει να ετοιμάζεται και για το γάμο του. Στη Λειτουργία που γίνεται για το μνημόσυνο κάποιου δικού του, επίσης πρέπει να κοινωνεί. Σε κάθε επίσημη ώρα, σε κάθε ευκαιρία πένθους ή χαράς, το πρώτο που θα υπάρχει στο πρόγραμμα να είναι η Θεία Λειτουργία και η Μετάληψη. Ο Παύλος, γράφοντας την προς Κορινθίους, στο 11ο, 26, λέγει τα εξής επιγραμματικώς: «Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν».

«Οσάκις γαρ αν εσθίητε τον άρτον τούτον και το ποτήριον τούτο πίνητε, τον θάνατον του Κυρίου καταγγέλλετε έως ου αν έλθει». Αλλά δεν είναι μόνο η προτροπή μας να προσερχόμεθα τακτικώς, συχνότερα, αλλά και αξίως, αν είναι δυνατόν. Διότι η Εκκλησία μας υπενθυμίζει για τον καθένα μας, πριν φτάσουμε εις την Θείαν Κοινωνίαν, και λέγει: «Ου φίλημά σοι δώσω καθάπερ ο Ιούδας». Πολλές φορές θα έτυχε να ακούσετε τα λόγια αυτά του ύμνου της Μεγάλης Πέμπτης, τη στιγμή

στιγμή που πλησιάζουμε να κοινωνήσουμε. Ασφαλώς για κάποιο σκοπό η Εκκλησία μάς θυμίζει την ιερά αυτή ώρα του φρικτού Μυστηρίου και το φρικτό παράδειγμα του Ιούδα. Είναι, λοιπόν, ανάγκη να το προσέχουμε. Να το προσέχουμε κάθε φορά που ετοιμαζόμαστε να κοινωνήσουμε. Ευχαριστούμε. Λέμε, φερ' ειπείν, την ώρα αυτή στο Χριστό: «Εγώ, Χριστέ μου, δεν θα σου δώσω προδοτικό φίλημα όπως ο Ιούδας». Τι σημαίνει αυτό; Ότι δεν θα τολμήσω να πλησιάσω αμετανόητος και χωρίς την άδεια του πνευματικού μου στο Μυστήριο των Μυστηρίων. Τι έκανε ο Ιούδας; Ετόλμησε και εκοινώνησε και οι άλλοι Απόστολοι, ενώ μέσα στη μαύρη ψυχή του βρισκόταν θρονιασμένος ο σατανάς και είχε συμφωνήσει να παραδώσει τον δάσκαλό του. Το ίδιο κάνει και κάθε χριστιανός που θα πλησιάσει να κοινωνήσει χωρίς να έχει προηγουμένως εξομολογηθεί καθαρά τις αμαρτίες του και χωρίς να έχει λάβει την άφεση και την άδεια από τον πνευματικό του. Ας το προσέξουμε αυτό, μήπως κι εμείς κατακριθούμε όπως ο Ιούδας, γιατί σήμερα δυστυχώς πολλοί χριστιανοί κοινωνούν χωρίς να εξομολογηθούν, χωρίς καμιά προετοιμασία, έτσι από συνήθεια, για το καλό, όπως λένε. Έχουμε μάλιστα τη σφαλερή εντύπωση ότι η ημέρα της εορτής τους

κάνει αξίους να κοινωνήσουν και ξεχνούν τι φωνάζει την ώρα εκείνη ο ιερεύς, δηλαδή «Τα Άγια τοις Αγίοις». Τα Άγια αυτά Μυστήρια μόνο σε εκείνους που είναι καθαροί, που μετανοούν για τις αμαρτίες των, που αγωνίζονται να γίνουν άγιοι, μόνο σε αυτούς ταιριάζει να δοθούν. Το ξεχνούν αυτό. Ξεχνούν ότι η Θεία Κοινωνία, όσο χαρίζει άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον σε αυτούς που κοινωνούν αξίως, με κάποια δηλαδή προετοιμασία, τόσο βυθίζει στην αμαρτία και στέλνει στην αιωνία κόλαση αυτούς που πλησιάζουν αμετανόητοι και χωρίς εξομολόγηση. Αυτό πρέπει να γίνει πεποίθηση, να το καταλάβουμε. Γι’ αυτό άλλωστε φωνάζει δυνατά σε όλους μας ο Απόστολος Παύλος: «Ας εξετάζει κάθε άνθρωπος με προσοχή τον εαυτόν του και έτσι προετοιμασμένος ας τρώγει τον ηγιασμένο άρτο και ας πίνει από το ηγιασμένο ποτήριο, διότι εκείνος που τρώγει και πίνει αναξίως, τρώγει και πίνει αιώνια καταδίκη εις βάρος του εαυτού του, επειδή δεν ξεχωρίζει το σώμα και το αίμα του Κυρίου, αλλά τα τρώγει όπως τις κοινές τροφές. Αυτός είναι ο λόγος που υπάρχουν μεταξύ σας», προσθέτει, «πολλοί ασθενείς και βαριά άρρωστοι και πεθαίνουν αρκετοί». «Δοκιμαζέτω», το λέει, «άνθρωπος εαυτόν,

ούτως εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω», όπως διαβάζουμε στην προς Κορινθίους, στην πρώτη επιστολή, στο ενδέκατο κεφάλαιο, στίχος 28. Άλλωστε, ας πάρουμε ένα παράδειγμα και ας φτιάξουμε τους εαυτούς μας κατά αναλογία. Αλήθεια, όταν περιμένεις, επί παραδείγματι, κάποιον επισκέπτη, κάνεις ό,τι μπορείς για να ετοιμάσεις το σπίτι σου και η υποδοχή που προετοιμάζεις είναι ανάλογη με το αξίωμα του επισκέπτου σου και με τα αισθήματα που τρέφεις γι’ αυτόν. Νομίζω έτσι γίνεται. Άραγε, όταν πρόκειται να κοινωνήσεις, αναλογίζεσαι καθόλου την απλή όσο και μεγάλη αυτή αλήθεια; Αυτός που πρόκειται να εισέλθει στον οίκον της ψυχής σου είναι ο ανώτερος πάντων, ο Δημιουργός, ο Κύριος και Θεός σου. Είναι συγχρόνως και το πιο αγαπητό σου πρόσωπο, θα πρέπει να είναι. Σ’ Αυτόν χρωστάς ευγνωμοσύνη και αγάπη. Γιατί; Γιατί θυσίασε τη ζωή Του και έχυσε το αίμα Του για την αιωνία σωτηρία σου. Ποια λοιπόν προετοιμασία και ποια υποδοχή είναι αντάξια για τον μεγάλο αυτόν επισκέπτη σου; Σκέψεις απαραίτητες αυτές. Ένα και μόνο, αγαπητοί μου,

ζητεί ο Κύριος από εμάς: να καθαρίσουμε την ψυχή μας από τις αμαρτίες μας. Αυτές Τον εμποδίζουν να μπει και να μας αγιάσει. Αυτές Τον διώχνουν από την ψυχή μας. Φρόντισε λοιπόν με την εξομολόγηση να καθαρίσεις καλά το σπίτι της ψυχής σου. Σκούπισε καλά, καθαρά, όλες τις γωνίες του και τα πιο απόκρυφα μέρη. Κάνε το να ευωδιάσει με τη θερμή σου προσευχή και να είσαι βέβαιος ότι θα έχεις αγαθά αποτελέσματα. Πρόσεξε ακόμη και το θέμα της νηστείας, όπως θα σου το ορίσει προσωπικά ο πνευματικός σου. Ναι μεν,

χρειάζεται η νηστεία, αλλά ποικίλλει το είδος της νηστείας και το ποσό της νηστείας κατά αναλογία των ανθρώπων, και τη γνώμη αυτή θα πρέπει να την έχει ο πνευματικός, με τον οποίον έρχεσαι εις απευθείας συνεννόηση, ώστε να ξέρει ακριβώς ποιον έχει απέναντί του, να κανονίσει την αυστηρότητα ή τη χαλαρότητα της νηστείας. Ακόμη, αν είναι δυνατόν, από τα μεσάνυχτα μέχρι τη στιγμή που θα κοινωνήσεις μην βάλεις τίποτα στο στόμα σου, ούτε νερό. Εκτός δε από τη νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής, ο πνευματικός σου ίσως ορίσει και επιπλέον νηστεία, ανάλογα με τις συνθήκες της ζωής και τις προσωπικές ανάγκες

της ψυχής, όπως προείπα. Γι’ αυτό το πιο λογικό και σωστό είναι να μην λες στους άλλους ποια είναι η νηστεία που σου όρισε ο πνευματικός. Γιατί έτσι δημιουργείται μια σύγχυση και αυτοί που σε ακούν νομίζουν ότι πρόκειται για γενικό κανόνα, ενώ είναι κάτι δικό σου, ατομικό και προσωπικό, που ταιριάζει σε εσένα και μόνο σε εσένα, που σου έβαλε ο πνευματικός σου. Άλλη η υπόθεση του άλλου· θα το ρυθμίσει με τον πνευματικό του. Αυτό που γενικά συνιστάται σε όλους που θα φτάσουν στη Θεία Κοινωνία δεν είναι το θέμα της νηστείας, ποσότητα ή ποιότητα. Είναι η ψυχική προετοιμασία, που χρειάζεται αυτή οπωσδήποτε.

Την προηγουμένη ημέρα μία σκέψη θα κυριαρχεί στο νου σου, στα λόγια και στα έργα σου, σε κάθε εκδήλωση της ζωής σου. «Την Κυριακή θα κοινωνήσω», επί παραδείγματος. «Θα ξαναγίνει για μένα το μεγαλύτερο γεγονός της ζωής μου», θα λες. «Θα μπει και πάλι στην καρδιά μου ο ίδιος ο Χριστός. Λοιπόν, τι θα κάνω; Θα προσέξω. Θα προσέξω πολύ και θα αγωνιστώ ώστε η καρδιά μου να είναι καθαρή από άτοπες επιθυμίες, ο νους μου καθαρός από άπρεπες σκέψεις, να είναι τα μάτια μου καθαρά για να αντικρίσουν τον Άγιο Θεό, να είναι καθαρά τα χέρια μου που θα πιάσουν το Άγιο Μανδήλιο,

τα χείλη μου και η γλώσσα μου, που θα έχουν την πιο μεγάλη και ανέκφραστη τιμή να δεχτούν επάνω τους το άχραντο σώμα και το τίμιο αίμα του Δεσπότου και Θεού μου. Δεν θα ξεχάσω ακόμη να συμφιλιωθώ και με τον μεγαλύτερό μου εχθρό και να καθαρίσω την καρδιά μου από κάθε αίσθημα εκδικήσεως ή μνησικακίας». Ακόμη, η προσευχή μου θα περιστρέφεται γύρω από όλα αυτά. Κάθε μέρα, κάθε ώρα που θα περνάει, θα γίνεται θερμότερη και θα φτάσει στο αποκορύφωμά της το βράδυ της παραμονής, που θα διαβάσω με κατάνυξη, αν είναι δυνατόν, την ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως, και την ώρα της Θείας Λειτουργίας, οπότε ολόκληρη η ύπαρξή μου θα

έχει μεταβληθεί σε ένα πύρινο Σεραφείμ, που δεν θα πατάει πια πάνω στη γη, αλλά θα έχει προσπέσει ταπεινά στο θρόνο του Υψίστου. Διότι «ου δύνασθε», λέγει ο Παύλος στην προς Κορινθίους Α΄, στο 10, 21, «ποτήριον Κυρίου πίνειν και ποτήριον δαιμονίων· ου δύνασθε τραπέζης Κυρίου μετέχειν και τραπέζης δαιμονίων». Ωραιότατα και με πολύ δέος θα πρέπει να λέγονται τα λόγια εκείνα που έχει η Εκκλησία μας, διότι δυστυχώς εμείς μέχρι και την τελευταία στιγμή έχουμε τα ελαττώματά μας.

Σκεφτείτε εκείνο που λέγει: «Προ των θυρών του ναού σου παρέστηκα».

Και είμαι έτοιμος να ανοίξω το στόμα μου και βάλλομαι ακόμη από τις αδυναμίες μου. Σκεφτείτε λοιπόν πώς πρέπει ο άνθρωπος να ετοιμάζεται για να φτάσει στην επικοινωνία αυτή με τον Δημιουργό του.

Να, τώρα βρίσκεσαι μέσα στην εκκλησία και κάθε στιγμή που περνάει σε φέρνει πιο κοντά σε ένα καινούριο Πάσχα της ζωής σου. «Ιδού βαδίζω προς θείαν κοινωνίαν· Πλαστουργέ, μη φλέξεις με τη μετουσία· πυρ γαρ υπάρχεις τους αναξίους φλέγων». Λόγια αθάνατα που μάθαμε, που μας βοηθούν. Πώς λοιπόν θα σταθείς; Πώς θα πλησιάσεις; Θα ήταν

αδύνατον να μην παρατηρήσουμε όλοι με μεγάλη θλίψη πόσο απρόσεχτα πλησιάζουν πολλοί χριστιανοί να κοινωνήσουν. Στάσου σε μια άκρη με δέος, αγαπητέ, και κατάνυξη. Προσεύχου ταπεινά όπως ο Τελώνης. Μόνο οι σταλαγμοί των δακρύων σου θα αναβλύζουν από τα μάτια σου και μόνο οι άλαλοι στεναγμοί σου θα δονούν το στήθος. Πώς αλλιώς, αγαπητοί, να σταθεί κανείς όταν αναλογίζεται και αναμετρά το ύψος της αγιότητας του Θεού και το βάθος της δικής μας αμαρτωλότητος; Και πώς να ζει κανείς οτιδήποτε άλλο εκείνη τη στιγμή παρά μόνον την άπειρη μακροθυμία και συγκατάβαση του Δημιουργού, που καταδέχεται να προσφέρεται στο πλάσμα Του κάτω από τα πτωχά είδη του Άρτου και του Οίνου; Άκρα λοιπόν σιωπή, προσευχή ολόθερμη και ανέβασμα ψυχής και καρδιάς στον ουρανό. Και όταν ακούσεις το «Μετά φόβου Θεού», ξεκίνησε πατώντας στα ακροδάχτυλα των ποδιών σου. Μη βιάζεσαι! Αυτός που αισθάνεται πραγματικά το μεγαλείο και την ιερότητα των στιγμών περιμένει, ει δυνατόν, τελευταίος. Εκμεταλλεύεται και τις τελευταίες ακόμη στιγμές για να προσευχηθεί μυστικά στον Πλαστουργό του και να Τον ικετεύσει να μην καταφλέξει την αμαρτωλή του και ανάξια ψυχή η μετάληψη του Αγίου Σώματος και Αίματος.

Αρθρώνοντας μία-μία τις λέξεις, εκείνο που είπαμε: «Ιδού βαδίζω προς θείαν κοινωνίαν· Πλαστουργέ, μη φλέξεις με τη μετουσία· πυρ γαρ υπάρχεις τους αναξίους φλέγων· αλλ’ ουν κάθαρον εκ πάσης με κηλίδος». Ειδικότερα η χριστιανή γυναίκα προσέχει πολύ και στην εξωτερική της εμφάνιση. Καθώς ετοιμάζει και στολίζει την ψυχή της για να υποδεχτεί τον Θεόν της, δεν της μένει πολύς καιρός να στολιστεί εξωτερικά. Δεν βάφει τα χείλη της, αλλά τα αφήνει όπως τα έφτιαξε ο Πλαστουργός, για να τα κοκκινίσει με το Πανάγιο Αίμα Του, να τα αγνίσει, να τα αγιάσει, ώστε με κανέναν τρόπο να μην γίνουν πια αφορμές και όργανα αμαρτίας. Σεμνότης και ο φόβος του Θεού μπροστά στην παρουσία του Κυρίου και των αγγέλων Του χαρακτηρίζουν,

αγαπητοί, την ενδυμασία, το βάδισμα, όλες τις κινήσεις. Όταν θα φτάσουμε πια μπροστά στο Άγιο Ποτήριο, τότε είναι που θα νιώθουμε κάτι από εκείνο που αισθάνονται οι Άγιοι Άγγελοι, καθώς στέκονται μπροστά στον ουράνιο θρόνο του Θεού, σκεπάζοντας το πρόσωπό τους με τα φτερά τους, μην τολμώντας να αντικρίσουν κατάματα τη θεϊκή δόξα. Κάτι από εκείνο που έντονα έζησε ο προφήτης Ησαΐας, ενώ βρισκόταν σε έκσταση μπροστά στο Ουράνιο Θυσιαστήριο, ώστε να βγουν από το στόμα του οι λέξεις: «Ω, αλίμονο σ’ εμένα τον αμαρτωλό! Πώς γίνεται αυτό; Άνθρωπος ακάθαρτος εγώ και πώς ζω ανάμεσα σε λαό με ακάθαρτα χείλη, να αντικρίσω με αυτά τα πήλινα μάτια μου τον Παντοδύναμο Θεό, τον Κύριο Σαβαώθ;» Ναι, αγαπητοί μου, ας ακουμπήσουμε με προσοχή τη γλώσσα μας στο Πανάγιο και Ζωοποιό Σώμα του Χριστού μας.

Ας ακούσουμε και εμείς τον άγγελό μας να μας ψιθυρίζει εκείνα τα παρήγορα λόγια που είπε το Σεραφείμ στον προφήτη Ησαΐα: «Μη φοβάσαι πια, μην απελπίζεσαι για τις αμαρτίες σου· ιδού τούτο ήψατο των χειλέων σου και αφελεί τας ανομίας σου και τας αμαρτίας σου περικαθαρεί». «Ναι, δείξον με σκήνωμα Πνεύματος μόνου και μηκέτι σκήνωμα της αμαρτίας», όπως λέγει η Αγία μας Εκκλησία. Εύχομαι στον Άγιο Θεό, κλείνοντας το δεύτερο μέρος αυτό, να αξιωθούμε ώστε να μετέχουμε επαξίως και συχνά του σώματος και του αίματος του Κυρίου, εις ζωήν αιώνιον και αθάνατον, την οποία εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν. Ο Θεός βοηθός.